Кәсіпорынның қаржылық талдау көрсеткіштерін зерттеу

МАЗМҰНЫ
Кіріспе

1. Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдау мазмұны, әдістері.
1.1. Кәсіпорынның қаржылық жағдайдың мәні және оның талдаудың мақсаты.
1.2. Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдаудың ақпараттық негізі.
1.3. Кәсіпорынның қаржылық жағдайды талдау әдістері, экспересс талдау.

2. Кәсіпорынның қаржылық талдау көрсеткіштерін зерттеу.
2.1. Баланс активтері құрамын, құрастырылу көздерін, өтімділігін, төлеу, несие қабілеттілігін талдау.
2.2. Кәсіпорынның нарықтық белсенділік жүйесі, тиімділік, табыстылық көрсеткішін талдау.
2.3. Кәсіпорынның банкрот болу ықтималдығын, кәсіпкерлік тәуекелді, инвестициялық жобаның тиімділігін талдау.

3. Қаржылық жағдайды жетілдіру жолдары.
Кіріспе
Қазақстан Республикасы кәсіпорындарында, соңғы жылдары еліміздің эконономикасының нарықтық қатынастарға өтуіне байланысты бухгалтерлік есептің әдістемесі мен тәжірибесінде түбегейлі өзгерістер болды.
Бухгалтерлік есеп стандарттары мен себъектілердің қаржы-шаруашылық қызметі шоттары Бас жоспарының 1997 жылдың 1 қаңтарынан қолданысқа енгізілуі және қаржылық есеп беру нысандарының халықаралық стандарт талаптарына сай қаржылық талдаудың жаңа әдістемесін жасауды қажет етеді.
Есеп тіркемелерінде шаруашылық операцияларын жазып көрсетудің дәстүрлі бүхгалтерлік қызметі, көптеген қаржылық ақпаратты пайдаланушылардың сұрақ-тілектеріне толығынан жауап бере алмайтындығын тәжірибе көрсетті. Іскерлік шешімдер қабылдау үшін бұл ақпарат белгілі түрде өзгертілуі және өңделуі қажет. Қазіргі жағдайда бухгалтер қаржылық нәтиже қалыптастырудың әр түрлі әдістерін білуді, кәсіпорында қабылданған қаржылық стратегияны іс жүзіне асыруды қамтамасыз ететін есеп саясатын таңдап алып, соны басшылыққа ұсынуы керек, яғни оның қызметінің аясы жай есепшіліктен қаржы жағдайын талдау ісі ажырамас бөлігі болып табылатын, қаржы менеджментіне дейін өсіп, айтарлықтай кеңейеді.
Қоғамда қаржылық талдау біреудің орынсыз тілегінен емес, өмірлік аса қажеттілік салдарынан туындады:салмақ, ұзындық өлшемін және есептеу жүргізбей, шарушылық субъектінің мүліктік жағдайы мен оған әсер ететін себептерді білмей, табыс пен шығынды өзара салыстырмай, біріншісінің екіншісінен артық болуына қол жеткізбей шаруашылықты ойдағыдай жүргізуі мүмкін емес.
Қай уақытта болмасын бұл өте маңызды. Қазіргі қоғамның әкімшілік-әміршілік жүйеден шығып, нарықтық қатынасқа ену кезеңінде оның мәнділігі одан әрі арта түседі. Басқаша айтқанда, жалпы мемлекеттік меншік жағдайында кеңінен орын алған ұқыпсыздық пен жауапкерсіздікті іскерлік, басқарушылық,
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Қазақстан Республикасының Конституциясы. 1998 ж. 7 қазанында енгізілген өзгертулер мен толықтырулармен. Алматы: 2002 – 40 б.
2. Қазақстан Республикасының салық кодексі. 2003 ж. 12 желтоқсанынан № 209 – II. А: 2004 – 238 б.
3. Н.Ә.Назарбаев «Қазақстан-2030» бағдарламасы,Алматы,1997ж,85б.
4. Н.Ә.Назарбаев «Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан» атты халыққа жолдауы, Егемен Қазақстан газеті,2007ж.
5. «Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы» Салық кодексі, Алматы, 2005 ж.,268 б.
1. Абибулаев Б. Об основных тенденциях развития алкогольной продукции Южно Казахстанском регионе // Вестник Министерства государственных доходов РК. – 2001.- №4 (19)
2. Абибулаев Б. О ситуации на рынке подакцизной продукции Южно Казахстанской области // Вестник Министерства государственных доходов РК. – 2001.- №9 (24)
3. Абдракимова Ж. Табыс салығы / Қаржы -қаражат.-А.-2001ж 285б.
4. Айдаров Д.Б. Теоретические аспекты совершенствования подоходного налога в РК / Налоговый эксперт.-2002.-К9-12.-140 б
5. Ажгалиева Д. Практика применения акцизов в зарубежных стран // Вестник налоговой службы РК. – 2003. – №4 – с24-28.
6. Алейбек Н. Организация Государственного регулирования оборота нефтепродуктов // Налоговый эксперт. – 2000. – №1.
7. Амиреева К.К. Контроль за подакцизными товарами // Налоговый консультант. – 2003. – №3.
8. Әубәкіров Я, Нәрібаев К. „Экономикалық теория негіздері”,- 1998,126-131 бб.
9. Годованов В.И. и др. Теория и практика налогов.- Москва, 1930.-225 с
10. Ержанова С. Налогооблажение юридических лиц в Казахстане. – Алматы, 1997 г.
11. Ермекбаева Б.Ж. „Салықтар және салық салу”,- Алматы: „Қазақ Университеті”, 2003, 5-6 бб.
12. Ермекбаева Б.Ж. “ Шет мемлекеттер салығы”,- Алматы: 2004, 121-125 бб Дадашева А. Налоги. – Москва, 2001.
13. Иваненко В. Особенности налоговой системы Канады // Финансы. – 2001. – №5.
14. Ильясов К.К., Зейнелғабдин А.Б., Ермекбаева Б.Ж. “Налоги и налогообложение”,- Алматы: Рауан 1995, 132-134 бб.
15. Искакова З.Д. “Реформирование налоговой системы в разрешении проблемы формирования доходов государственного бюджета Казахстана”,- Вестник. Серия экономика. Алматы: №3(43) 2004, 4-9 бб.
16. Карагусова Г. “Сущность налогообложения”,- Алматы: 200,22-23 бб.
17. Манапов Н. Проблемы налоговой системы. // Қаржы-Қаражат. №6. 1996 г.
18. Масаимова С.Ж. „Мировой опыт налогового стимулирования развития производства” –Вестник КазЭУ 8/2003, 16-20 бб.
19. Мусин С.М. Налоги.- Алматы, 2000 г.
20. Найманбаев С.М. “Салықтық құқық”, - Алматы: “Жеті жарғы” 2005,
198-230 бб.
21. Нуралиева Н., Сапарова Л. Налоги: история и современность // Деловой мир Казахстана. – 1999. – №3 (12).
22. Нуралиев Л.П. Проблемы совершентвования налогообложения в Казахстане. // Қаржы. – 2001. – №3.
23. Нурахаев М.Е. Акцизы на бензин и на дизельное топливо // Налоговый консультант. – 2003. – №3 – 18-19 с.
24. Омаров К.Р. Отраслевые и иные особенности налогооблажения и учета.// - Бухгалтерский бюллетень. – 2004. –№1.
25. Пансков В.Г. Акцизы и проблемы государственного регулирования рынка алкогольной продукции // Финансы. – 2002. – №2 – 34-38 с.
26. Рожнева Т. Налоговая система Германии // Финансы. –1999. – №5.Ставки акцизов (по состоянию на май 2004 года) // Вестник ВЭД. – 2004. –№9
27. Сахариев С.С., Сахариева А.С. „Жаңа кезең – экономикалық теориясы”,- Алматы: „Данекер” 2004, 7-13 бб.
28. Сейдахметова Ф.С. Налоги в Казахстане. – Алматы, 2002 г.
29. Сейдахметов Ф.С. “ Налоги в Казахстане”,- Алматы: 2002, 115-119 бб.
30. Статистический ежегодник Казахстана: Статистический сборник / Под ред. А.А.Смаилова – А.: Агенство РК по статистике, 2008. – 583 с.
31. Туралыкова Е. “ Совершенствование налоговой системы РК”,- // Бухгалтер и налоги №6-2004, 31-33 бб.
32. Худяков А.И., Бродский Г.М. „Теория налогообложения”,- Издательство норма – К Алматы: 2002, 6-12 бб..
33. Худяков Л.Н. Финансовое право Республики Казахстан.-Алматы, 2001г.
34. Шеденов Ө.Қ., Байжомартов Ө.С., Комягин Б.И. „Жалпы экономикалық теория”,- Оқулық. Алматы: 2002, 17-21 бб.
35. Щербина А. Т. Улучшать работу налоговых инспекций. // Қаржы. – 2003. - №6.
36. Шиликбаев С. Модель для расчета оптимальной ставки налогообложения. // Аль-Пари. №1. 2000 г., с. 62.
37. Ілиясов Н.Қ., Құлпыбаев С. “Қаржы”- Алматы: 2005, 208-211 бб.
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе
1. Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдау мазмұны, әдістері.
1. Кәсіпорынның қаржылық жағдайдың мәні және оның талдаудың мақсаты.
2. Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдаудың ақпараттық негізі.
3. ... ... ... ... ... ... талдау.
2. Кәсіпорынның қаржылық талдау көрсеткіштерін зерттеу.
1. Баланс активтері құрамын, ... ... ... ... ... талдау.
2. Кәсіпорынның нарықтық белсенділік жүйесі, тиімділік, табыстылық
көрсеткішін талдау.
3. Кәсіпорынның ... болу ... ... ... жобаның тиімділігін талдау.
3. Қаржылық жағдайды жетілдіру жолдары.
Кіріспе
Қазақстан Республикасы кәсіпорындарында, соңғы жылдары ... ... ... өтуіне байланысты бухгалтерлік
есептің әдістемесі мен тәжірибесінде түбегейлі ... ... есеп ... мен ... ... ... Бас ... 1997 жылдың 1 қаңтарынан ... және ... есеп беру ... ... ... сай қаржылық талдаудың жаңа әдістемесін жасауды қажет етеді.
Есеп ... ... ... жазып көрсетудің
дәстүрлі бүхгалтерлік қызметі, көптеген ... ... ... ... ... бере ... ... Іскерлік шешімдер қабылдау үшін бұл ақпарат белгілі
түрде ... және ... ... ... ... ... қаржылық
нәтиже қалыптастырудың әр түрлі әдістерін білуді, кәсіпорында қабылданған
қаржылық стратегияны іс жүзіне асыруды ... ... есеп ... ... соны ... ... керек, яғни оның қызметінің аясы жай
есепшіліктен қаржы жағдайын талдау ісі ажырамас бөлігі ... ... ... ... ... айтарлықтай кеңейеді.
Қоғамда қаржылық талдау біреудің орынсыз тілегінен емес, өмірлік аса
қажеттілік салдарынан туындады:салмақ, ұзындық өлшемін және ... ... ... ... жағдайы мен оған әсер ететін
себептерді ... ... пен ... ... ... ... ... болуына қол жеткізбей шаруашылықты ойдағыдай жүргізуі
мүмкін емес.
Қай уақытта болмасын бұл өте маңызды. Қазіргі ... ... ... ... нарықтық қатынасқа ену кезеңінде оның ... әрі арта ... ... ... жалпы мемлекеттік меншік жағдайында
кеңінен орын алған ұқыпсыздық пен ... ... ... ... тәртіп, ұқыптылық және үнемділікпен алмастыру – нарықтық
экономиканың өзіне тән ерекшеліктері.
Нарықық экономика оған ... ... ой ... ... ... ... ... Ол зауыт қоймалары мен ашық алаңдарда,
материалдар мен шикізаттың ... ... ... тот ... жатуына,
яғни миллиондаған теңгенің доғарылып, бекерге ... ... жол ... ... ... ... әрбір теңге жаңа табыс әкелу үшін осы
қорларды қозғалысқа келтіреді.
Қазіргі уақытта болып жатқан нарықтық қатынастар ... ... ... ... ... ... ... нығайтып,
олардың көптеген өндірістік және қаржылық ... өз ... ... ... ... Атап ... ішкі және ... рынокта білікті
серікті таңдауға қол жетті, өйткені ... ... ... көбінесе осыған байланысты болады. ... ... ... жөн сілтеуімен емес, контрагенттерді қазіргі кезде өз қалауы
бойынша алады. Олардың өздеріне іскер серіктерді ... дәл ... ... ... ... негізінде мүмкіндігінше тез және
дұрыс бағдар тауып, оны ұстануына ... ... ... әр ... ... сөзбен айтқанда, шаруашылықты жүргізуші субъектілердің
қызметінің жетістіктері басқару ... ... ... нақтылығы, шұғылдығы мен ғылыми ... ... ... шешімдердің қабылдануы, материалдық, еңбек және қаржы
ресурстарын тиімді пайдаланып, еліміздің экономикалық өсуіне бағытталатыны
белгілі.
Нарық жағдайында кәсіпорынның ... ... мен ... негізі оның қаржы тұрақтылығы болып ... Ол ... ... орын ... ... ... ... пайдалану жолымен
өнімді өндіру мен стаудың үздіксіз ... ... ете ... өзінің
қаржы ресурстары жағдайын көрсетеді.
Кәсіпорынның қаржы ... ... ... ... және ... басқару, өндірістік, әсіресе қаржылық шешімдер
қабылдау үщін оның қаржылық жағдайын талдау қажет. Тек ... және ... ... ғана оның ... ... ... кәсіпорынның
қаржылық тұрақтылығын нығайту немесе ... және оның ... ... ... ... ... ... үшін,
басшылыққа нақты ұсыныстар беруге болады.
Отандық талдау әдебиеттерінде қаржылық ... ... ... сондықтан оның прогрессивті әдістері әзірше ... ... таба ... ... Ал бұл кәсіпорын қызметінің қаржылық нәтижесі мен
экономикалық дамуына, ең ақырында еліміздің экономикалық өсуіне кері әсерін
тигізеді.
Ұсынылып ... осы ... ... ... ... ... ... және әдістемелік негіздері туралы мағлұмат
беру, оны ұғыну, ... ... ... ... ... Бұл ... жас ... талдау жұмысын біліктілікпен
жүргізуге, кәсіпорынның қаржы-шаруашылық қызметінің нәтижелері мен нарықтық
тұрақтылығы туралы дұрыс, ғылыми ... баға мен ... ... өсуі мен оның тиімділігін арттыруды қамтамасыз ететін, жоғарыда
көрсетілген еліміздің ұзақ ... ... ... ... ... үшін басшылыққа үйлесімді басқару шешімдерін дайындауға мүмкіндік
береді.
1. Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдау мазмұны, әдістері.
1. ... ... ... мәні және оның ... ... қатынастары жағдайында кәсіпорынның қаржылық жағдайын
талдаудың маңызы зор. Бұл ... ... ие ... сондай-
ақ олардың меншік иелері, жұмысшылар, коммерциялық серіктестіктер және де
басқа ... ... ... ... ... үшін ... жауапкершілікте болуымен байланысты.
Кәсіпорынның қаржылық ... ... ... бұрын, «қаржылық жағдай» дегеніміз немесе «қаржылық жай-күй»
дегеніміз не соны ... ... жөн. ... ... шығарылған арнайы
әдебиеттерде бұл ұғым әр ... ... ... ... қаржы (активтер) жағдайы қаржыны тарату, пайдалану және
қалыптастыру көздерімен (меншіктік ... және ... ... ... деп ... Н.А.Русак бұл ұғымды былайша анықтайды: « Кәсіпорынның
қаржылық жағдайы қаржы ... ... ... және ... Кәсіпорынның қаржылық жағдайы кәсіпорынның қалыпты өндірістік,
коммерциялық және басқа да ... ... үшін ... қаржы ресурстармен
қамтамасыз етілуімен және оларды мақсатқа сай, ... ... ... ... ... шаруашылық субъектілерімен қаржылық қарым-
қатынастар болу, төлеу қабілеттілігі және ... ... ... ... ... мүмкіндігі оның қаржылық
жағдайының жақсылығын көрсетеді».
В.М.Радионова мен М.А.Федотова кәсіпорыннның қаржылық жағдай ... ... ... және ... көрсетіледі» деп
жазады.
М.Н.Крейнина, А.И.Ковалев және В.П.Привалов қаржылық жағдай ұғымын
былайша түсіндіреді: «Қаржылық ... – бұл ... ... ... ... таратылуы және пайдалануын сипаттайтын көрсеткіштер
жиынтығы».
Профессор И.Т.Балабанов «Шаруашылық субъектісінің ... ... ... оның ... ... ... ... (яғни төлем
қабілеттілігі, несие қабілеттілігі) қаржы ресурстары мен ... ... ... өз міндеттемелерін орындау. Шаруашылық
субъектісінің қаржылық жағдайын талдаудың ... ... ... пен рентабельділік; қаржылық тұрақтылық; несие ... ... ... ... өтеу» - деп жазады.
Жоғарыда берілген анықтамалар қарастырылып отырған ұғым ... ... ... ... олардың әрқайсысында бұл ұғымды дәлірек
анықтауға мүмкіндік беретін ұтымды ... бар. ... ... ... ... көрсеткіштерге қарағанда (мысалы, еңбек
өнімділігі, қор ... ... құн, ... ... тиімділік)
қаржылық жағдай түрлі көрсеткіштерді есептеу нәтижесінде және ... ... ... ... зертеу негізінде анықталатыны ... ... ... ... ... әлсіз және өмір сүру қабілеті ... ... ... ... нарықтық экономика жағдаындағы
кәсіпорынның сенімді болуын, ... және ... ... ... көзқарасымыз бойынша, сенімділік кәсіпорын жұымысының
үздіксіздігін және оның төлеу қабілеттілігін көрсетеді.
Осы ... ... ... отырып, біз бұл ұғымды былай
анықтауды ұсынамыз:
Кәсіпорынның қаржы жағдайы осы ... ... бір ... ... және оның өз ... ... ... жүргізуі
мен өзінің қарыз міндеттемелерін уақытылы өтеуі үшін қаржы ... ... ... кәсіпорынның жалпы қаржылық тұрақтылығы, ол ең алдымен әрдайым
табыстың шығыннан артуын қамтамасыз ететін ақша ... ... ... ... ол ең ... ... ... түсетін табыстың
тұрақтылығын талап етеді және оның мөлшері мемлекетпен, жабдықтаушылармен,
несие берушілермен, ... және тағы ... есеп ... ... дәрежеде болуы тиіс. Сонымен қатар кәсіпорынның одан әрі дамуы
үшін барлық есеп ... мен ... ... ... ... кәсіпорында өндірісті дамытуға, оның материалдық-техникалық базасын
жаңартуға және де әлеуметтік климаты жақсартуға және басқаларға ... ... ... ... қажет.
А.Д.Шеремет мен В.С.Сайфуллин дәлірек және анығырақ ... ... ... мәні – бұл ... мен ... қалыптасу
көздерінен қамтамасыз етілуі – деп түсіндіреді.
Кәсіпорынның қаржылық тұрақтылық жағдайына көптеген факторлар ... ... ... және ... ... түрлерге жіктейді:
1. пайда болу орнына байланысты – ішкі және сыртқы;
2. нәтижесінің ... ...... және ... ... ... бойынша – қарапайым және күрделі;
4. әрекет ету уақыты бойынша – тұрақты және уақытша.
Ішкі факторлар кәсіпорнның өзінің жұмысын ұйымдастыруына ... ал ... ... кәсіпорын еркіне бағынышты емес.
Негізгі ішкі факторларды қарастырайық. Кәсіпорынның тұрақтылығы ең
бірінші өндіріс ... ... ... өндірілген өнім мен
көрсетілген қызметтің құрамы мен ... ... ... ... ... ... арасындағы қатынас маңызды болып табылады.
Кәсіпорынның өндірілетін өнім және өндіріс технологиясымен тығыз
байланысқан қаржылық ... ... ... бірі –
активтердің тиімді құрамы мен құрылымы, сондай-ақ кәсіпорынның ... ... ... алуы ... ... ... ... басқару
өнері – кәсіпорын шотында оның ағымдағы жедел қызметі үшін ... ... ең ... ... ... ... ... ішкі, маңызды факторларының бірі – бұл қаржы
ресурстарының құрамы мен құрылымы, ... ... ... мен
тактикасының дұрыс таңдалып алынуы. Кәсіпорынның өз ... ... ... таза ... ... көп болса, соншалықты ол өзін жайлы сезіне
алады.
Сонымен бірге тек таза табыстың көлемі ғана емес, сонымен ... ... ... ... ... ... ... бөлігі де өте
маңызды болып табылады.
Кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығына қарыздық капиталдар ... ... ... ... ... ... Кәсіпорын ақша
қаражаттарын қаншалықты көп тарататын болса, оның қаржылық мүмкіндіктері де
соншалықты жоғары болады, алайда, сонымен ... ... ... ... – яғни ... өз кредиторларымен уақытында есептесе ала ма, жоқ
па? – ... ... ... де бұл ... кәсіпорынның төлеу қабілеттілігінің қаржылық
кепілінің бір түрі ретінде резервтерге үлкен роль ... ... ... ... ... ... әсер ететін мынадай ішкі факторларды атап көрсетуге болады:
- кәсіпорынның салалық ... ... ... ... (жұмыс, қызмет) құрылымы және оның жалпы төлем
қабілеттілігі бар сұраныстағы үлесі;
- төленген жарғылық ... ... ... ... ... ... ... салыстырғандағы
динамикасы;
- қорлар мен резервтерді, олардың құрамы мен ... қоса ... пен ... ... жағдайы;
- кәсіпорындарды басқару тиімділігі.
Сыртқы факторларға шаруашылық жүргізудің экономикалық жағдаының
әсері, қоғамда ... ... ... мен ... ... ... бар
сұраныс және тұтынушылар ... ... ... Республикасы
үкіметінің салық және несие саясаты, кәсіпорынның ... ... заң ... ... ... ... және тағы басқалар
жатады.
Кәсіпорынның тұрақты ... ... ... оның ... ... ... банктер, жабдықтаушылар, сатып алушылар,
акционерлер және тағы басқалар) өзара қарым-қатынасы үлкен әсер етеді.
Сондықтан да ... ... ... ... болу – ... ... ... шарты болып табылады. Әрине, акционерлер өз
жинақ қорларын ... ... ие және ... ... ... ... ... салады. Инвестициялық тартымдылығы болуы
үшін, тек бүгінгі күні ғана ... ... да ... ... көршісіне қарағанда жақсы болуы тиіс.
Сондай-ақ бұл жыл сайын өз ... ... ... бір пайызбен
алғысы келетін, ал заем мерзімі біткен ...... ... ... Кез келген коммерциялық кәсіпорын сияқты банктер де ... ... ете ... ... ... өз ... уақытында және
толық өтеуін қалайды, сондықтан оны беру туралы ... ... ... ... банк өз клиентінің қаржылық жағдайын және бұл қарыздың ... ... ... ... кәсіпорынның қаржылық жағдайы банктер
осы кәсіпорынға несие беру ... ма, жоқ па, ал бұл ... ... ... – қандай пайызбен және қанша мерзімге деген сұрақтарды шешудегі
негізгі белгілі болып табылады.
Жабдықтаушылар мен тұтынушылар ... және ... ... ... ... ... ықыласпен отырады. Тіпті қаржы
органдары, әсіресе салық инспекциясы кәсіпорынның жағдайы тұрақты болғанын
қалайды, ... тек ... ... ғана ... мен ... да ... ... және толық төлей алады.
Осылайша, қаржылық жағдай кәсіпорынның бәсекелестік ... ... ... ... ... анықтайды, кәсіпорынның өзінің
және оның серіктестерінің қаржылық және басқа қатынастар тұрғысындағы
экононмикалық ... ... ... кепілдендірілгенін
бағалайды. Кәсіпорынның қаржылық жағдайының объективті дұрыс бағасын алудың
ең ... ... бұл ... ол ... даму бағытын бақылауға, оның
шаруашылық қызметіне кешенді түрде баға ... ... ... ... ... ... шешімдерді өңдеумен кәсіпорынның өзінің
өндірістік кәсіпкерлік қызметі арасында байланыстырушы қызметін атқарады.
Нарықтық ... ... ... істеуші кәсіпорындардың қаржылық
жағдайын талдаудың басты мақсаты келесілер болып табылады:
- қаржылық жағдайға баға беру және оның есеп беру ... ... ... мен ... ... ... арасындағы сәйкестігі, оларды
таратудағы рационалды және пайдаланудағы тиімділікті зерттеу;
- айналым капиталының көлемін, оның ... ... және ... ... ... ... және ... ережесін сақтау;
- кәсіпорын активтері және оның міндеттемелерінің құрылымын зерттеу;
- ағымдағы активтердің айналымдылық есебі, оның ... ... ... ... өтімділігін, кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығының және төлеу
қабілеттілігінің абсолюттік және салыстырмалы көрсеткіштерін анықтау;
- кәсіпорын табыстылығын бағалау;
- кәсіпорын табысының салыстырмалы көрсеткіштерін, ... ... ... әсер ... ... есептеп шығару;
- кәсіпорынның іскерлік белсенділігін анықтау;
- кәсіпорынның қаржылық жағдайының тұрақтылығын ұзақ және қысқа мерзімді
болжау, яғни оның ... ... ... ... ... ... ... қызметін талдаудың
қорытындылаушы кезеңі болып табылады. Және ол 3 атыны қамтиды: жабдықтау,
өндіріс және ... ... ... ... өндірістік және
қаржылық қызметті құрайды. Кәсіпорынның қаржылық қызметі – бұл оның ... ... ... және ... ... көлемі мен құрамына
өзгеріс әкелетін қызметі ... ... ... ... ... ... әсіресе өз
кезеңіндегі қойылған мақсаттарға қол жеткізу үшін қажетті ... оның ... ... ... ... ... өнім ... және кәсіпорынның қаржылық жағдайының тұрақтылығын қамтамасыз
етеді.
Қаржылық жағдайды талдауды қаржылық тұрақтылықтан ... жөн ... ... жатады:
- кәсіпорын активтерінің құрылымдық және құрамдық динамикасын талдау;
- кәсіпорын активтерінің қалыптасу көздерінің ... және ... ... ... ... тұрақтылығының абсолюттік және салыстырмалы
көрсеткіштерін талдау;
- баланс өтімділігін талдау;
- кәсіпорынның төлем қабілеттілігін және несие қабілеттілігін талдау.
1.2. ... ... ... ... ақпараттық негізі қаржылық
есеп беру ... ... ... Президентінің 1995 жылғы 26 желтоқсандағы
№2732 «Бухгалтерлік есеп туралы» заң күші бар Жарлығына сәйкес, 1998 жылдан
бастап қаржылық есеп беруге ... ... ... ... ... ... ... туралы есеп;
3. ақша қаражаттарының қозғалысы туралы есеп.
Онда сонымен қатар түсіндірме хат болады, сондай-ақ ... ... ... ... қаржылық есептен алынған материалдармен
толықтырылуы мүмкін және бұл ... ... ... ... ... ... ... есеп және есеп берудің қандай саясатын ұстап
отырғандығы және қаржылық есепті пайдаланушылардың талаптарына сай ... ... ... ... ... ... ... есеп стандартында
анықталған жаеңілдетілген түрде толтырып, ... ... ... ... де төмендегі көрсетілген 3 шарттың кез келген ... ... ... ие ... ... жәрдем ақша және басқа әлеуметтік төлемдерді ... ... ... ... және ... Қазақстан Республикасы
төлемдерін салу үшін жылдық табыс Қазақстан Республикасы заңымен
көрсетілген 10000 есе ... ... ... қаржылық жыл бойы қызметкерлердің орташа саны 50-ден аспайды;
3. активтердің жалпы құны 60000 еселік есептік ... ... ... ... ... жүрген отандық қаржылық есеп ... ... ... есеп ... ... сай ... Қазақстан Республикасында соңғы жылдары бухгалтерлік есепті
халықаралық тәжірибеге ... ... ... процесі белсенді
жүргізілді, ол біріншіден, негізін ... ... ... ... жаңа ... жүйенің қалыптасуымен, екіншіден, біздің
еліміздің әлемдік экономикалық кеңістікке кіруімен байланысты.
Қазақстан Республикасында бухгалтерлік ... ... ... есеп беруді құру мақсаттарына жаңа көзқарастар пайда ... ... ... ... ... ...... есепті» №2 «Бухгалтерлік
баланс және қаржылық есептегі негізгі ... ... ... - бұл ... ... тұлғаның қаржылық жағдайы және оның
қызметінің нәтижелері мен есепті кезеңдегі қаржылық ... ... ... ... ... әрі дәл ... қамтамасыз ету
болып табылады.
Қаржылық есеп негізінен өтелген жағдайлардың қаржылық нәтижелерін
және де кәсіпорын үшін ... ... мен ... беру ... шешу ... сондай-ақ субъектінің болашақтағы ақша ағымдарын және
осы субъектіге сеніп тапсырылған ресурстар мен ... ... ... ... мен ... ... үшін ... ақпараттарды сипаттайды. Алайда қаржылық есеп қолданушыларға
экононмикалық шешімдерді ... үшін ... ... ... ... ... ... қабылдайтын экономикалық шешімдер
субъектінің ақша қаражаттарын айналдыру ... ... ... ... ... ... және нәтижеге сенімді болуын талап етеді.
Бұл нәтижесінде, субъектінің өз ... және ... ... ... ... ... ... және табысты тарату қабілетін
анықтайды.
Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдауда ... ... ... ... ... ...... жылдың басындағы және соңындағы ... ... ... және ... ... ... ... меншік иелерін шаруашылық ... ... ... Осы ... олар бұл субъекті нені иеленеді, материалдық
құралдардың сандық және ... ... ... ... жақын арада
үшінші жақ алдындағы өз міндеттемелерін ақтай ала ма, соны ... ... ... басқа ұқсас кәсіпорындар жүйесіндегі өз
орны, таңдап ... ... ... ... ... ... тиімділігінің салыстырмалы сипаты және кәсіпорынды басқару
бойынша әр түрлі ... ... ... ... ... алады.
Үшіншіден, баланстың мазмұны, оны ішкі қолданушылары сияқты ... да ... ... ... ... аудиторлар жұмыс
процесінде дұрыс шешім қабылдау үшін өз ... ... ... ... ... есеп берудегі есеп жүйесінде мүмкін болатын,
әдейі жасалынған және әдейі ... ... ... ... ... үшін ... алады, ал талдаушылар қаржылық талдаудың
бағытын анықтайды.
Баланстың маңыздылығы соншалық, көп ... ... ... баланстық талдау деп атайды. Бухгалтерлік баланс – қаржылық
есептің негізгі түрі бола ... ол ... ... ... ... мен ... ағымдағы активтердің айналымдылығы мен өтімділігін,
меншікті капитал мен міндеттеменің қолда барын, дебиторлық және кредиторлық
борыштың динамикасы мен жағдайын және ... ... ... мен
төлеу қабілеттілігін анықтауға мүмкіндік береді. Баланс ... ... ... ... ... және ... ... қызметке жетуі,қарыз көздерінің ... ... ... ... ... ... мүмкіндік
береді.Осылайша,бухгалтерлік балансты талдау үшін және кәсіпорынның
қаржылық жағдайын бағалауда ақпараттың ең ... түрі ... ... ... дейін бухгалтерлік баланс екі бөліктен:актив және
пассивтен тұратын кесте түрінде құрылып келді.Активтер,баланс кәсіпорынының
есепті ... ... ... ... және ... ... ... көрсетіледі.Пассивтер кәсіпорынның заемдар мен кредиторлық қарыздар
бойынша міндеттемелері болып ... өтеу ... ... ... ... ... ... әкеліп соқтырады.Мүліктің түрлері және
олардың қалыптасу көздері ... ... ... ... ... ... ... мен пассиві мүлік және
оның қалыптасу көздерінің біркелкі экономикалық топтарының аз ғана ... оның ... әр топ өз ... ... ... ... ... тұрады.Актив пен пассивтегі бұндай жеке
элементтер мен қорытындырылған көрсеткіштер ... ... деп ... ... ... құрылымына сай ерекшелік-бұл яғни баланс
бөлімдері мен баптарының әр бөлім ішінде ... ... ... ... олардың өтімділік дәрежесіне байланысты мына
принцип ... ... аз ... ... көп ... ... баланстың өтімдігі жағынан төмен бөлімдері мен баптары
жазылады,содан кейін өтімділігінің өсу деңгейіне байланысты ... ... ... ... ... ... қорытынды баптары ең өтімді
айналым қаражаттары(ағымдағы активтер) болып табылады олар ... ... ... ... және валюталық шоттардағы ақша
қаражаттары,сондай-ақ басқа да ақша ... ... ... мен ... төлем мерзімінің жеделдік
дәрежесіне байланысты мына ... сай ... ... ... аз бағыттарынан жеделдігі көп бағыттарға дейін.
Бухгалтерлік стардарттың іске қосылуынан бастап бухгалтерлік баланс
жаңаша анықталады және оның екі ... мен ... де ... түсіндірмесі нарықтық экономикасы дамыған ... есеп және ... ... ... ... ... сүйейді.
Бухгалтерлік баланс және оның элементтері туралы бұл анықтамалар
біздің ... есеп ... ... ... ... өте ерекшеленеді.ҚР-дағы бухгалтерлік есеп ... ... ... ... ... ғалымдарының еңбегін алып отыр. ... ... ... бағалаумен негізгі ... ... және ... ... ... ... қаржылық есептің бұл элементтерінде келесідей сипаттама
береді.
«Активтер-бұл құндық бағасы бар кәсіпорынның ... емес ... және ... болып табылады.
Міндеттеме-бұл тұлғаның(қарыз адамның) белгілі бір әрекетті басқа бір
тұлғаның(несие ... ... ... ... ... ақша ... және ... немесе белгілі бір іс-әрекеттен бас тарту,
ал несие берушінің қарыз адамнан ... ... ... ... етуге
құқығы бар.
Меншікті капитал- бұл субъектінің өз міндеттемелерін шегеріп
тастағаннан ... ... ... ... ... ... ... батыс елдерінен ешқандай айырмашылығы жоқ деп айтуға болады.
Баланс бухгалтерлік есептің «Бухгалтерлік ... және ... ... ... ... №2 ... анықталады. Ол активтердің,
меншікті капитал және ... ... ... ... ... ... анықтауға жататын ақпараттарға деген талаптардан тұрады.
Баланста ұзақ мерзімді және ... ... ... ... ... ... активтер мен міндеттемелерді және олардың
жиынтық сомасын анықтау, қаржылық ... ... ... ... ... және ... ... шешімдер қабылдауда
қажет болатын ақпараттармен қамтамасыз етеді.
Пайдаланушылар үшін қаржылық есептің өте пайдалы екендігіне БЕС-2-нің
7-пунктінде ерекше ... ... Онда ... ... «барлық маңызды
ақпараттар, қаржылық есепті қолданушылар үшін анық және ... ... ... ... және ... есепті жасаудың әдістемелік нұсқаулары негізінде
құрастырылған бухгалтерлік баланс ... ... 1- ... көрсетілген
көрсеткіштерден тұрады.
Алайда айта кеткен жөн, балансты құрудың түрін таңдау( көлденең, яғни
екі жақты немесе тікелей) шаруашылық ... ... құқы ... активті мен пассивін құру принциптері бұрынғы қалпында қалып
отыр, яғни активтер ... ... ... ... ... активтерден өтімдігі жоғары активтерге қарай, пассивтер принцип
бойынша ... ... ... ... байланысты мерзімінің жеделдігі
азынан көбіне қарай.
Тікелей түрде құрастырылған баланс 5 бөлімнен тұрады:
1. ұзақ ... ... ... ... ... ... ұзақ мерзімді міндеттемелер;
5. ағымдағы міндеттемелер.
Баланс қаржылық есеп беруде үш ... ... ... ... және ... ... екі ... – табыс және шығын
– қаржы-шаруашылық қызметі нәтижелері туралы есеп ... ... ... ... ... тек бухгалтерлік баланс
мәліметтеріне ғана сүйенуге болмайды. ... ... ... ... ... баланс кемшілік пен шек қоюшылықтан ада емес, олардың
ең маңыздылары келесілер болып табылады:
1.Баланс ... ... ... ... ... Баланста келтірілген
мәліметтер оны құрған кезеңдегі шаруашылық қызметінің нәтижесін көрсетеді.
Бұл жағдайда баланс ақпараттары ретроспективалық және ... ... үшін ... ... ... ... қаржысында және міндеттемелерінде статус – квоны
сипаттайды, яғни пайдаланылып жүрген есеп саясатына сай осы ... ... ... ... тұр деген сұраққа жауап береді, бірақ бұл
жағдайда ненің нәтижесінде жеткеніне жауап ... Бұл ... ... ... тек қосымша мәлімттер ғана емес, сонымен қатар есеп жене есеп ... ... ... ... ... ... салыстырмалы шаруашылық аралық талдау жүргізу үшін ... жоқ. Ол ... және ... ... ... ... ... жүргізілуі тиіс және мүмкіндігінше
көрсеткіштерге,олардың орташа салық және прогрессивтік маңыздылығына шолу
жасаумен толықтырылыуы ... ... ... ... ... негізгі есептік көрсеткіштерді ашық ... ... ... ... тобы ... негізгіесептік көрсеткіштерді
ашық жариалау қажет.Бұл қажетті ... ... ... ... ... ... кәсіпорынның қаражаттарының айналымы туралы мелімет
жоқ.Баланстың сол немесе ... бабы ... ... аз ... ... ... ... көрсеткіштерін айналымының сәйкес сомаларымен
салыстырғаннан ... ғана ... ... ... ... бабы бойынша сомасы бірдей , яғни 5 млн .
теңге. Бір ... ... ... , ... ... 60 ... ал екіншіде 10 .млн . теңгені құрады .Осыған ... ... ... қоры ... ... 1/ 12 (5/ 60) – ін ... ... ал ... ... 0,5, яғни жылдық тұтынудың жартысын қамтамасыз етеді.
5. Баланс есепті кезеңнің басы мен ... ... ... болып табылады., яғни онда осы ... ... ... ... ... ... ... Ол кәсіпорынның есепті
кезең ішіндегі мүмкіндік жағдайын көрсетпейді. Бұл ең алдымен ... ... ... олар ... ... ... «тауарлар»
, « дебиторлық борыш» және басқалар . Мысалы , жыл соңында қолда бар өнім
қорларының үлес салмағының көп ... мен ... ... ... ... жағдай жыл бойы осылай болды дегенді білдіреді.
6. Баланста кәсіпорынның активтерін сатып алуда тарихи ... ... ол ... ... ... нақты багасын едәуір
дәрежеде бұрмалайды. Баланстың жекебаптарына инфлясиялық ... ... ... ... едәуір бұрмалаушылық әсерін тигізуі мүмкін.
Инфляция, кәсіпорын пайдаланатын шикізат пен жабдықтарға бағаның өсуі және
негізгі құралдарды ... ... ... ... көпьеген баланс
баптары функционалдық қызметі жағынан ... ... есеп ... нің
құны жағынан әр түрлі жиынтықты көрсетеді. Бұл әр түрлі есеп мерзімдерінде
есептелген баланстың аттас көрсеткіштерінің салыстырмалылыгының ... ... ... ол сондай-ақ кәсіпорын қызметінің нәтижесін, оның
шаруашылық қаражаттарының «бағасын» (гудвилл) едәуір ... ... ... валютасының кәсіпорын бағасының дәл кәрсетпейтіндігін
дәлелдейді. Баланс жиыны кәсіпорын ... мен оны жабу ... ... ғана ... осы ... бұл активтердің нарықтық бағасы
мүлдем басқаша болуы мүмкін және берілген активтің пайдалану мерзімі мен
оның баланста ... ... ұзақ ... ... баға мен ... баға арасындағы айырмашылық соншалықты көп болады.
7.Баланс және қаржылық есеп берудің басқа да ... ... ... ... ... толығымен көрсетпейді. Кәсіпорынның
қаржылық жағдайы мен оның ... ... тек ... ... ғана ... ... ... көптеген құндық бағасы жоқ
факторлардың да ықпалында болады . ... ... ... ... саяси
және жалпы экономикалық өзгерістер, саланы және кәсіпорынды басқарудың
ұйымдастырушылық құрылымын ... ... ... түрінің алмасуы қызметкердің
кәсіби және жалпы ... ... және тағы ... ... ... беруді соның ішінде бухгалтерлік балансты талдау ... ... тек бір ғана ... ... табылады .
Осы шектеулерге қарамастан, бухгалтерлік баланс кәсіпорынның қаржылық
жағдайын талдауды ақпараттық қамтамасыз етудің бірде-бір басты көзі ... ал оны оқу осы ... ... сатысы болып табылады.
Алайда кәсіпорынның қаржылық жағдайына талдау жүргізгенде баланс
көрсеткіштерімен қатар ... есеп ... ... да ... ... ... әсіресе кәсіпорынның жыл бойғы барлық ... осы ... ... ... ... үшін ... ... сомасымен салыстырудан тұратын қаржы-шаруашылық қызметінің
нәтижесі туралы ... ... ... оның ... ... ол
мезеттік суреті және қатып қалған ... ... ... ол ... ... кезеңдегі субъектінің қаржылық нәтижесі болып табылады.
Сондықтан кәсіпорынның балансына қарағанда, ... ... адам ... ... және ... ... табылады. Ол бұл кәсіпорын табыс
немесе (шығын) зиян әкелетіндігін анықтау үшін ... мен ... ... ... ... ... анық көрсеткіштердің көмегімен белгілі
бір кезеңдегі кәсіпорынның қызмет ... баға ... ... ... есеп ... басты нысаны ретінде бөліп
қарастыратын біздің елге қарағанда, табыс және зиян ... ... ... ... ... емес. Атап айтқанда, дәл осы үлгі американық,
ұлыбритандық және жңазелендиялық фирмалардың жылдық есебінде ... ... ... түп ... ... ... ... жөн, табыс
батыс фирмалары қызметіндегі маңызды көрсеткіш болып ... ... да оны ең ... ... ... әйгілеп көрсетуге
тырысады.
Субъект қызметінің қаржылық нәтижесі туралы есеп бухгалтерлік есептің
№3 «Қаржы-шаруашылық қызметінің нәтижелері ... ... ... Оның ... ... ... құру және ... мақсатында
қаржы-шаруашылық қызметінің нәтижесі жөніндегі есептің баптарын ... ... ... ... ... бұл өз ... заңды тұлғаның әр
мезгілдегі есептік кезеңдердегі қаржылық есебі мен түрлі заңды ... ... ... ... береді.
Сондай-ақ стандарт, негізгі қызметтен алынған табыс пен шығынды,
төтенше жағдайлардан және ... ... ... табыс пен
зиянды, сондай-ақ есеп кезіндегі есептік ... есеп ... және ... есептегі елеулі қателерді түзетуден болатын әр
түрлі табыс және шығындарды ашудың тәртібін ... мен ... ... ... ажырату да субъектінің
жұмысының нәтижесін көрсетуге мүмкіндік береді. Бұл бөлімдерге әр ... ... ... ... ... ... ... есеп жалпы табысты, салық салынғанға дейін және ... ... ... ... ... ... және таза ... көрсетуі.
Бұл есептің жасалуы №3 бухгалтерлік есеп стандартына сәйкес келесідей
түрде болады.
Бұрынғыға қарағанда бұл едәуір ... ... ... ... төлемді, табыс салығы бойынша жеңілдіктерді есептеу
барысындағы шығындар ашып көрсетілмеген. Ол тек есепті ... ... ... ... табысты немесе зиянды) ғана көрсетеді.
Есепті кезеңде табылған табыстар мен ... ... ... ... таза ... ... ... анықтау барысында есепке
алынады.
Осылайша кәсіпорынның қаржы-шаруашылық қызметінің нәтижесі туралы
есеп, қаржылық есептің қалған екі ... ... – яғни ... пен шығындар
туралы мәліметтерден тұроады. ҚР Президентінің 1995 жылы 26 желтоқсандағы
№2732 «Бухгалтерлікесеп ... заң күші бар ... ... комиссиясының қаулысымен бекітілген бухгалтерлік есеп бойынша
1996жылы 12 ... №2 ... ... ... және ... ... ... айтылғандай, бұл элементтер субъектінің ... ... ... байланысты. Табыстар активтердің көбеюін
немесе міндеттемелердің азаюын ... ал ...... ... ... ... міндеттемелердің көбеюін көрсетеді.
Табыстар мен шығындар ... ... ... ... ... ... ... табылады. Бұл шектеу, баптың қалыптасу
көзі осы субъектінің ақша қаражаттарын болашақта ... ... ... ... бір маңызға ие болады деген негізде жүргізіледі.
№3 «Ақша қаражаттарының қозғалысы ... ... ҚР ... ... есеп ... жаңа үлгі ... табылады. Бұл
есепте кәсіпорынның белгілі бір кезеңдегі ақша ... ... және ... ... ... көрсетіледі. Кәсіпорынның есепті
кезеңіндегі жұмсаған ақша қаражаттарын жабу үшін негізгі қызметтен алынатын
қаражаттары жеткілікті ме, соны ... Ол ... ... операциялық, инвестициялық және қаржылық қызметінің ... ... ... ... ақша ... ... ... мен шығыны
туралы ақпараттармен қамтамасыз ете отырып, оларға кәсіпорынның қаржы
жағдайындағы өзгерістерін ... ... ... қаражаттары- бұл кассадағы және банк шоттарындағы ... ... ... деп ... табыс алу жөніндегі негізгі қызметін,
сондай- ақ оның инвестициялық және қаржылық қызметіне қатысы жоқ, басқада
бір қызметін түсінеміз.
Инвестициялық қызмет ... бұл ұзақ ... ... ... және ... ... ... беру және алу.
Қаржылық қызмет, бұл нәтижесінде ... ... мен ... ... мен мөлшері өзгеріске ұшырайтын субъектінің қызметі
болып табылады. ... ... ... осы ... ақша ... ... мен ... негізі арналары болып табылады.
Сонымен, кәсіпорынның қаржы жағдайын талдаған кезде тек бухгалтерлік
баланс мәліметтері ғана емес, ... ... ... да ... есеп ... көрсеткіштері, түсіндірме хаттағы мәліметтер және де ... ... ... мәліметтері де қолданылады.
Қаржылық есеп берудің жаңа түрі, кәсіпорынның коммерциялық құпиясы
болып табылатын ақпараттарына сүйенбестен, оның қаржылық ... ... ... мүмкіндік береді.
1.3. Нарықтық қатынастың қалыптасуы шаруашылық қызметін біртұтас кешенді
талдау
Нарықтық қатынастың ... ... ... ... ... ішкі ... және сыртқы (қаржылық талдау) талдау деп ... етіп ... ... бұл түрлерінің әрқайсысының өзінің негізгі
ақпараттық көздері бар.
Әлемдік тәжірибе ... есеп ... екі түрі ... ... ... банктерді, сондай-ақ сақтандыру ұйымдары
мен үкімет органдарын кәсіпорынның ... ... мен оның ... ... есепті кезеңдегі шаруашылық қызметінің нәтижесімен таныстыру ... ... мен ... ... ... ... шығатын
қаржылық есеп беру. Сонымен қатар көбіне, есепте субъектінің шаруашылық
қызметін динамикада бейнелеп ... даму ... мен оның ... ... ... ... беретін бірқатар жылдардың
мәліметтерін жариялайды. Есеп берудің екінші түрі – ... ... ... ... ... жеке ... өзіндік құнының нормативтері
туралы, сондай-ақ сапасының төмендігіне немесе тауардың мөлшерден ... ... ... ... мәліметтерден тұратын ... ... ... үшін жабық есеп болып табылады. Ішкі есеп
берудің ішіндегі жауапкершілік орталықтары мен пайда болу орындары бойынша
шығындар сияқты жеке ... ... ... ... ... ... ... Кәсіпорынның жеке бөлімшелеріндегі шаруашылық жүргізу
деңгейін ... ... мен ... ... кім ... жұмыс
істейтінін көруге мүмкіндік береді және еңбекке ақы төлеуде қандай да ... ... Ішкі ... ... ... ал сыртқы талдау қаржылық есеп
негізінде жүргізіледі. Бүгінгі таңдағы ... өту ... ... жағдайын бағалауда жаңа амалдар қажет.
Қаржылық талдаудың тәжірибесі қаржылық ... ... ... ... ... ішінен алты әдісті бөліп қарастыруға
болады:
1) көлденең талдау;
2) тікелей талдау;
3) трендтік талдау;
4) салыстырмалы талдау;
5) ... ... ... ... әдісі.
Көлденең (уақытша) талдау – есеп берудің әрбір позициясын өткен
кезеңімен салыстыру. Ол өткен ... ... ... ... баптарының абсолюттік және салыстырмалы ауытқуларын анықтауға
мүмкіндік береді.
Тікелей (құрылымдық) талдау - әрбір есеп позициясының жалпы нәтижеге
тигізетін ... ... ... ... қаржылық көрсеткіштердің
құрылымын анықтау. Ол жалпы баланс ... оның ... ... ... жеке баптардың үдес салмағын ... ... ... ұзақ және ... активтердің кәсіпорын мүлкінің жалпы құнындағы,
яғни баланс валютасындағы үлес салмағы және тағы басқалар.
Трендтік талдау барлық көрсеткіштер 100% деп ... ... ... ... ... ... салыстырмалы ауытқуын
есептеуге негізделеді. Басқаша айтқанда, трендтік талдау ... ... бір ... өткен кезеңдермен салыстыруды және трендті, яғни жеке
кезеңдердің дербес ерекшеліктері мен ... ... ... ... негізгі тенденциясын анықтауды көрсетеді. Трендтің
көмегімен болашақтағы көрсеткіштердің мүмкін болатын маңызды қалыптасады,
ал одан ... ... ... ... ... ... ... экономика жағдайында көбірек тарлған
әдісі әр түрлі қаржылық коэффициенттерді пайдалану ... ... ... ... ... ... оларды есептеу
кезінде шамалардың біреуін бірлік ретінде алып, ал екіншісін ... ... ... Қаржылық коэффициенттерді есептеу баланстың
жеке баптарының арасында болатын өзара ... ... ... ... ... ... ... талдау үшін алғашқы база
болып табылады және де олар ... ... ... ... ... ашуға мүмкіндік беретін екі шаманың арасындағы өзара
математикалық қатынастарды ... ... үшін ... коэффициенттерді талдаудың пайдалылығы
оларды дұрыс түсіндіруге байланысты болады. Бұл қатынастарды талдаудың ең
қиын ... ... ол осы ... ... ішкі және сыртқы
факторларын білуді талап ... ... ... ... ... ... ... саясаты және басқалар. Қатынастарды үлкен
байыптылықыпен талдау қажет, ... бір ғана ... ... да, ... әсер етуі ... ... ... деңгейі өткен кезеңдегі, теориялық
дәлелденген салалық қатынаспен салыстырылады. Қатынасты талдау ... ... ... ... ... негізінде жүргізудің
шетелдік тәрбиесін механикалық түрде көшіріп алу, көп жағдайда тиімсіз,
себебі бұл ... ... ... өз ерекшеліктеріне назар
аударылмайды. ... бір ... ... ... ... туралы
берілген кеңестер кейбір кезде расталмайды. Дегенмен, ... ... ... ... ... ... қажет болады, себебі
ол болып жатқан жағдайларды ... және де ... тек ... ... ... ... ... болашақта да дұрыс бағалауға мүмкіндік береді.
Әлдеқайда кең таралған және ... ... ... ... ... ... ... және іскерлік белсенділік.
Салыстырмалы (кеңістіктік) талдау – бұл ... ... ... және ... ... көрсеткіштері бойынша
есебінің құрама көрсеткіштерін шаруашылық ішіндегі талдау, сондай-ақ
берілген ... ... ... ... және ... ... мәліметтері бар бәсекелес фирмалардың ... ... ... талдау болып табылады.
Факторлық талдау – бұл жекелеген ... ... ... ... ... ... детерминдік (анықтау)
немесе реттелмеген тәсілдері көмегімен талдау. ... ... ... ... ... оның құрамдас бөліктеріне жіктегенде –
тура, ал оның жеке элементтерін жалпы қорытынды көрсеткішке ... – кері ... ... ... ... ... қатар, қаржылық жағдайды талдауда
экономикалық (элиминирлеу, баланстық үйлесу және тағы басқа), сондай-ақ
экономикалық және ... ... ... ... және
салыстырмалы шама, графиктік және индекстік әдістер, корреляция, регрессия
және ... ... ... ... ... бір экономикалық ғылым
шегіде жасалған ... ... мен ... іскерлікпен пайдалану
кәсіпорынның қаржылық жағдайына терең талдау ... және ... ... ... нығайтуға, жағдайын жақсартуға
байланысты ұсыныстарды дайындауға мүмкіндік береді.
Қаржылық есепті тексеру барысында аналитикалық шаралардың ... ... ... әр ... ақпараттық, мерзімдік,
әдістемелік, кадрлық және техникалық қамтамасыз ету факторларына байланысты
болады.
Аудитордың аналитикалық ... ... оны, яғни ... ... құрылым түрінде ұйымдастыруды көздейді:
- қаржылық есепті экспресс талдау;
- қаржылық ... ... ... ... талдаудың мақсаты шаруашылық субъектісінің қаржылық жағдайы
мен даму динамикасын көрнекті түрде және ... ... ... ... ... үш ... жүргізілуі орынды:
1. дайындық;
2. қаржылық есепке алдын ала шолу жасау;
3. экономикалық оқу және есеп беруді талдау.
Бірінші кезеңнің мақсаты – қаржылық есеп ... ... ... туралы шешім қабылдау және оның оқуға дайындығына көз ... ... ... ... берілген ақпараттардың дәлдігі
және олардың қолданылып ... ... ... ... ... ... ... тұратын аудиторлық қорытындымен танысу арқылы
шешіледі.
Есептің оқуға дайындығын тексеру аса күрделі емес және ... ... ... ... ... Мұнда есеп берудің формальды нышаны
және мәні бойынша ... шолу және ... ... ... ... ... ... деректемелер (реквизиттер) мен қойылған
қолдардың барлығы анықталады; ... ... ... ... ... болуы салыстырылып тексеріледі; баланс валютасы мен барлық аралық
жиынтықтар тексеріледі; есеп ... ... ... ... ... арасындағы негізгі бақылау қатынастары тексеріледі және тағы
басқа тексерулер ... ... ...... қосымша түсіндірме хатпен танысу.
Бұл есепті кезеңдегі жұмыс жағдайларын бағалай ... ... ... ... ... шаруашылық субъектісінің
мүліктік және қаржылық жағдайындағы сапалы өзгерістерді анықтау үшін қажет.
Ережеге сай, түсіндірме хатта ... ... есеп ... ... ... кәсіпорынның қаржылық жағдайына әсер
етуі мүмкін белгісіз ... мен ... да бір, ... ... есепте көрсетілмеген кез келген ресурстар мен міндеттемелер туралы
мәліметтерден тұратын басқа да маңызды ақпараттар ... ... ... мұнда есепті жылдағы кәсіпорын қызметінің шаруашылық және
қаржылық нәтижесіне әсер еткен ... ... ... ... ... ... қарастыру қорытындысы және таза табысты тарату
бойынша шешімдер айтылады.
Түсіндірме хатта кәсіпорынның бірқатар жылдардағы ... ... және ... ... ... ... капитал
салымдары, жүргізілетін экономикалық шаралары мен басқа да ... ... ... болатын пайдаланушыларын қызықтыратын
ақпараттар болуы тиіс.
Талдау жүргізушінің (аналитик) басқа да ... ... ... ... ... ... ... ерекшкліктер және
басқа да мәліметтермен танысуы қажет.
Түсіндірме ... ... ... ... негізгі,
үшінші кезеңіне - яғни экономикалық оқу және есепті талдауға көшу керек.
Оның мақсаты – ... ... ... және оның ...... ... жалпылама бағалау болып табылады. Мұндай талдау ... ... ... бір ... ... жүргізіледі.
Сондықтан да объективті және әсіресе субъективті ... ... бұл ... ... түрлі варианттары болуы мүмкін.
Экспресс –талдаудың негізгі элементтерінің бірі, жылдық есеппен
жұмыс істей алу ... ... ... ... ... қаржы жағдайын
бағалау мен талдау үшін оның негізгі ақпараттық ... ... ... ... ... ... ... маңыздылығы сонша, көбіне қаржы ... ... ... деп атайды.
Балансты оқи білу дегеніміз- бұл оның әрбір бабының мазмұнын, оны
бағалау тәсілін, ... ... ... ... да баптармен
байланысын білу, бұл өзгерістердің сипаттамасы ... ... үшін ... ... ... ... ... едәуір көлемді ақпараттар алу;
- кәсіпорынның меншікті айналым қаражаттарын қамтамасыз етілу деңгейін
анықтау;
- баланстың ... ... ... ... ... ... ... аналитикалық көрсеткіштерді есептемегеннің өзінде кәсіпорынның жалпы
қаржылық жағдайына баға беру.
Балансты оқуға мыналар жатады:
• зерттеу кезеңіндегі баланс валютасының өзгерісін ... ... ... өсу ... ... көлемінің өсу қарқынымен, өнімді
өткізу, жиынтық және таза табыстың өсу ... ... ... ... ... және жекелеген баптарының өзгеру сипатын
талдау.
Талдаудың берілген ... ... ... ... алғашқы
түсінік қалыптасады, кәсіпорын мүлкі мен оның ... ... ... көрсеткіштер арасындағы өзара байланысы кәсіпорын
қаражаттарын орналастырудың дұрыстығы, оның ағымдағы төлеу ... ... ... Осы ... баланстың актив және пассив бөлімдерінің
жеке баптарының арақатынасын, олардың баланс ... үлес ... ... анықтайды, өткен кезеңмен салыстырғанда баланстың негізгі
баптарының құрамындағы ауытқу сомасын есептейді.
Бухгалтерлік балансты оқу ... ... ... екі ... ... ... мазмұны, көлемі және динамикасы бойынша;
2. баланстың қарама-қарсы жағының ... ... ... айтқанда, баланс активінің әрбір бабы үшін сәйкесінше ... ... ... және ... ... ... бабы үшін қаржылық
ресурстарды пайдалану бағыттарын көре білу қажет. Айта кеткен жөн, ... ... ... пайдаланудың дұрыстығын анықтау шаруашылық
субъектісінің қаржылық жағдайының басты идеясы болып табылады.
Жалпы алғанда баланс элементтері - ... ... ... жүйе. Бөлімдер,
топтар және баптар деңгейінде логикалық және сандық қатынастар болады. Ең
алдымен кәсіпорын ... ... ... ... өзгешелігін
көрсетейік.
І. Баланс активініңғ барлық бөлімдерінің жиынтық сомасы, оның пассивінің
барлық бөлімдерінің ... ... ... ... ... ... ... негізгі идеясын көрсетеді яғни
кәсіпорын қаражаттарының сол бір ғана сомасы екі ... ... ... мен ... ... ... көздері бойынша.
ІІ. Ережеге сай активтің бірінші бөлімінің ... ... ... ... ... ... ... теңсіздік алдыңғы теңсіздікпен байланысты. Ол ... ... ... ... қаражаттарының едәуір бөлігі кәсіпорынның, өзінің
қаржы ресурстары есебінен ... ... ... ... ... ... баптарының топтары арасындағы
байланыстың нарықтық экономика жағдайында әлде қайда терең ... бар, ол ... ... ... = ... А – ... активтері;
Ск – меншікті капитал;
Пк – қатыстырылған капитал (кәсіпорынның міндеттемесі).
Берілген теңдік кәсіпорынның барлық активтері (А) ... екі ... ... ... ... ... (Ск) және қатыстырылған
капитал (Пк).
Баланста жекелеген баптар арасында байланыс болады. ... ... ... Негізгі құралдар мен материалдық
емес активтердің қалдық құны олардың
бастапқы құнынан асып ... ол ... ... ... алып ... ... Тауарлардың сатып алу бағасы, егер
де жеңілдік болмаса, онда ... ... ... ... ... ... үстеме баға
қосылады.
3. ... ... ... ... ... қалдық
құнымен көрсетілген ... және ... ... ... ... ... болады.
Баланс сомасының өзгерісін зертеумен қатар, оның жеке бөлімдері мен
баптарының өзгеруі өзгешелігін де талдау қажет. ... ... ... ... ... баланстың активінде бағалы қағаздардың қалдығы, қысқа
және ұзақ мерзімді қаржылық салымдар, ... ... ... ... материалдық емес активтер қалдығының өсуі, ал пассивінде – бірінші
бөлімнің, әсіресе бөлінбеген табыс ... өсуі оң ... ... ... ... ... бірі ... табылатын талдаушының балансты оқу барысындағы
маңызды әрекеттерінің бірі – бұл осы баланстың ... ... ... ... яғни бұл ... ... ... қажет ететін баптар. Бұл
баптар, сондай-ақ баланс баптарының ... ... ... ... ... ... не ... жеке белгілі бір кемшіліктерді
көрсетеді.
Аналитикалық есеп мәдіметтері бойынша кәсіпорынның басқа да ... ... ... оларға келесілер жатады:
А) сатып алушылар мен тапсырыс берушілердің ... ... ... ... және сатып алушылардың меншігіндегі акцепті кері
қайтару түрінде сақталуында ... ... ... ... тұрғысынан
дебиторлармен есеп айырысу. Оларды өтеу үшін меншікті айналым қаражаттары
аударылады;
ә) қызметкерлерге берілген банк ... ... ... ... ... ... кетуі тұрғысынан алғанда еңбеккерлермен
есеп айырысу;
б) белгіленген тәртіппен баланстан шығысқа ... ... ... ... ... жетіспеушілік пен шығыстардың
материалдық зиянның орнын толтыру ... ... есеп ... ... ... ... мен ... динамикасын талдау
Кәсіпорынның барлық мүліктерінің және оның жекеленген түрлерінің
абсолютті және салыстырмалы арту ... кему ... ... мүмкіндік
береді.
Қаржылық есептің маңызды элементі болып саналатын активтерді, талдау
барысында, осы активтердің нақты қолда бары, құрамы, ... және ... ... ... ... ... құрылымын және оның жеке
топтарын талдау, олардың рационалды таратылуын талқылауға ... ... өсуі ... ... ... ... көрсететін
болғандықтан, ол осы кәсіпорынның жұмысының оң нәтижесін сипаттайды.
Отандық есептік – аналитикалық тәжірибеде өндірістік қорлар, дайын ... ... ... ... ... Сондықтан да олардың құнынының
өсуі, инфляциялық фактор әсерінен болатыны күмәнсіз.
Талдау жүргізушінің келесі әрекеті баланс ... ... ... ... Бұл ... ... ... келіп түсуі, оның сатып алу
және оның құрылуы да, кәсіпорынның өзінің де, қарызға алынған капиталдың да
есебінен ... ... ... есте сақтау керек. Ал меншікті капитал
мен ... ... ... ... ... оның қаржылық
тұрақтылығын көрсетеді.
Нарық қатынасы жағдайында кәсіпорынның қызметі және оның ... ... ... яғни меншікті капиталдың ... ... Тек ол ... ... ғана ... ... ... Бұл
кезде қиын болса да сырттан тартылған капиталдан қаржылық тәуелсіздік ... орын ... ... ... әрине мүмкін емес. Сондықтан да қаржылық
есеп ... ... ... ... ... ... керек. Оның
ең аз бөлігі өндірістік бағдарламаны қамтамасыз ету үшін өзінің ... ... ... ... жоғары, яғни қосымша
қажеттілік туғанда, ол ... ... ... несиелерімен және
коммерциялық несиелерімен ... ... ... ... ... ... және ... көрсетілген көлемі белгіленіп, есеп беру кезеңіндегі олардың
өзгеру себептері анықталып, оларға баға беріледі. Бұл кезде өз ... ... ... аударылады, себебі өз қаражаттарының қоры болуы оның
қаржылық тұрақтылығының барлығын көрсетеді.
Меншікті капиталдың көлемін ғана ... қана ... ... ... ... сомасындағы оның үлес салмағын да анықтау маңызды. ... ... ... әр ... ... ... (тәуелсіздік
коэффициенті, автономдық коэффициенті), бірақ оның мәні бір ғана – ... ... ... ... ... қаржыдан қаншалықты
тәуелсіз екендігін және өз қаражатын қаншалықты жұмсай алатынын ... ... ... ... ... ... ... анықтайды:
=
Мұндағы: Ктс – тәуелсіздік коэффициенті;
Мк- меншікті капитал;
Ак – авансталған капитал (баланс валютасы жиыны, яғни
қаржыландырудың жалпы ... ... өсуі ... ... тәуелсіздігі жоғары
екендігін көрсетсе, алдағы уақытта қаржылық ... ... ... кері ... ... табылатын қатыстырылған
капиталдың барлық авансталынған капиталдағы үлес салмағы да дәлелдейді. Оны
тәуелділік коэффициенті деуге де ... Ол мына ... ... ... Кт = 1- ... Кт- ... ... – қатыстырылған капитал;
Ак – авансталған капитал (баланс валютасы, жиыны);
Ктс – тәуелсіздік коэффициенті.
Бұл коэффициент авансталған капиталдың жалпы сомасындағы қарыздың ... Бұл үлес ... ... ... кәсіпорынның сыртқы қаржыландыру
көздерінен тәуелділігі жоғарлайды.
Келесі, кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығын ... ... ... ... ... көрсететін қаржыландыру
коэффициенті болып табылады.
=
Мұндағы: Кқ – қаржыландыру коэффициенті;
Мк – меншікті ... - ... ... ... ... ... ... соғұрлым банктер мен инвесторлар
қаржыландыруға соғұрлым сенімді кіріседі.
Бұл коэффициент кәсіпорын ... ... ... өз ... ал
қандай бөлігі қарыз қаражатымен қаржыландырылатынын көрсетеді. Қаржыландыру
коэффициенті 0,6 – 0,8.
Қорлар мен ... ... ... ... қамтамасыз
етілудің қалыпты коэффициенті, меншікті қаражат көздерімен ... ... ... ... қысқа мерзімді қарыздармен жабу назарға алынып
анықталады. ... бұл ... ... мен ... көлемі, олардың айналу
жылдамдығы жоғарылаған кезде негізделген қажеттілікке сәйкес болуы керек.
Егер ... ... ... қажеттіліктен асып кетсе, онда меншікті
айналым қаражаттары материалдық қорлардың бір ... ғана жаба ... ... 1 болуы мүмкін, бірақ бұл
кәсіпорынның қаржылық жағдайы жақсы екендігін көрсетпейді. ... ... ... ... ... ... етілу
көрсеткішінің деңгейін ең бірінші материалдық қорлардың жағдйына байланысты
бағалап ... ... ... талдау. Талдау жүргізу үшін қарыз қаражаттарының
әрбір баптарының есеп беретін ... ... ... ... ... ... көрсеткіштерден ауытқуларын анықтап,
қатысты өлшемдердің өзгерістерін көрсету керек.
Талдаудың келесі маңызды жұмысы – кәсіпорынның ... ... ... тұрақтылығы дәрежесі бойынша топтауға мүмкіндік беретін абсолютті
көрсеткіштерін зерттеу.
Қаржылық тұрақтылықтың ... ...... ... ... ... ... етілу дәрежесін
көрсететін көрсеткіштер.
Тауарлы-материалдық қорлардың қалыптасу көздерін сипаттайтын үш негізгі
көрсеткіш анықталады:
1. Меншікті айналым ... бар ... ... Бұл көрсеткіш меншікті
капитал мен ұзақ мерзімді активтердің арасындағы ... ... ... ... ... қаражаттарын сипаттайды. Алдыңғы кезеңмен салыстырғанда
оның көбеюі кәсіпорынның қызметінің ... ... ... ... ... айналым капиталының бар болуын былай жазуға
болады:
Ма.к= Мк – Ұа = Іб П – Іб ... Іб П – ... ... І ... – меншікті капитал;
Іб А – баланс активінің І ... – ұзақ ... ... ... бірқатар маңызды талдау коэффициенттерін есептеп ... ... ... ағымдағы активтерін жабу коэффициенті (бұл
көрсеткіштің нормативті мәні ... ... ... ... ... ... жабу коэффициенті (бұл көрсеткіштің мәні – ... ... және тағы ... ... ... ... және ұзақ ... қарыздың
қалыптасу көздерінің бар болуы (Ма.к\ұз).
Бұл көрсеткіш алдындағы көрсеткішті, яғни ... ... ... ... ... ... қосу жолымен мына ... = Ма.к + Ұзм = Ма.к + ІІб ... Ұзм – ұзақ ... ... – меншікті айналым капиталы;
ІІб П – баланс пассивінің ІІ бөлімі.
3. ... ... ... ... ... ... ... көрсеткішті қысқа мерзімді несиелер мен қарыздар ... ... мына ... ... ... = ... + ... НК – негізгі көздер;
Қнқ – қысқа мерзімді ... мен ... ... бар ... үш көрсеткішіне ... ... мен ... ... ... көздерімен қамтамасыз
етілуінің үш көрсеткіші сәйкес келеді.
1. Меншікті айналым капиталының (Ма.к) артықтығы(+) немесе жетіспеушілігі
(-)
( Ма.к = Ма.к – ... ҚШ – ... ... мен ... ... ... меншікті және ұзақ мерзімді қалыптасу
көздерінің артықтығы (+) немесе жетіспеушілігі (-):
( Ма.к/ұз = Ма.к/ұз – ... ... ... ... ... (НК) ... мөлшерінің артықтығы
немесе жетіспеушілігі:
( НК = НК – ҚШ.
Тауарлы-материалдық қорлардың, олардың ... ... ... үш ... ... ... қаржылық жағдайын оның
тұрақтылық дәрежесі бойынша келесі төрт ... ... ... ... ... ... ... тұрақтылығы;
2) қаржылық жағдайдың қалыпты тұрақтылығы;
3) тұрақсыз қаржылық жағдай;
4) дағдарысты қаржылық жағдайы.
Қаржылық жағдайдың абсолютті тұрақтылығы мына теңсіздікпен сипатталатын
уақытта ... < Ма.к ... Ма.к > ... ... ... ... ... айналым капиталымен
жабдықталатынын көрсетеді, яғни кәсіпорын ... ... ... ... қалыпты тұрақтылығы мына теңсіздікпен сипатталады.
Ма.к < ҚШ < НК.
Бұл келтірілген қатынас тиімді жұмыс істеп ... ... ... ... жабу үшін әр түрлі “қалыпты” – ... ... ... ... пайдаланып жатқан жағдайға сәйкес келеді.
Тұрақсыз қаржылық және ... ... ... ... > НК ... НК < ҚШ.
Бұл қатынас кәсіпорын өзінің тауарлы-материалдық қорларының бір ... үшін ... ... болып, яғни негізделмеген болып саналатын қосымша
жабу көздерін тартуға баруына тура келетін жағдайға сәйкес келеді.
Баланс өтімділігін талдау мәселесін ... ... ... активтердің,
баланстың және кәсіпорынның “ өтімділігін” анықтап алу керек.
Өтімділіктің екі ... ... ... ... бойынша
өтімділік: кәсіпорынның өзінің қысқа мерзімді міндеттемелерін өтеу
қабілеттілігі ұғынылады. Мысалы, ... ... деп – ... ... ... міндеттемелері бойынша төлеу қабілеттілігі”, - деп
жазады (18). Дәл ... оның ... ... ... ... И.Т. Балабанов та өтімділікке осы ... ... ... ... өтімділігі, - ол оның өзінің
борыштарын тез өтеу қабілеттілігі (7), егер ... ... ... өткізіп, яғни оларды ақшаға айналдыра алса, өзінің ... ... ... шамасы бар болса, онда ол ... ... ... Бұл ... ... ... төлем
қабілеттілігі тұжырымдамасына өте ұқсас. Олардың ... ... мен ... ... ... ... ... өтімділік
– бұл ағымдағы активтердің ақша қаражаттарына айналуға дайындығы мен
жылдамдығы. Профессор Н.П. ... ... деп – ... және ... ... ... және олардың және ақша қражаттарына айналу
мүмкіндігін айтады.” (27). ... ... ... талдау деген”
еңбегінде “фирманың өтімділігі – бұл оның ... ... ... төлеу уақыты келгенде, жабу үшін өз активтерін ... ... деп ... ... ... өзі ... олар ... айналатын” деген ұғымды білдіреді (13). Профессор В.В. ... да бір ... ... ол оның ақша ... ... ... - дейді. Ол “өтімділік дәрежесі, оның түрлену уақытыт жүзеге
асырылатын ... ... ... ... ... ... сайын, осы
активтің өтімділігі жоғары болады”, - деп ... (21). Бұл ... А.Д. ... ... ... ... актив ақшаға
айналу үшін уақыт неғұрлым аз ... ... ... оның өтімділігі жоғары”
(2). Өтімділіктің екінші тұжырымдамасыменкелісе отырып біз, ... ... ... айналу уақыты міндеттемелерін өтеу
уақытымен сәйкес келетін активтерімен жабу ... ... ... Осы ... ... тез ... ... төлеу
қабілеттілігі мен несие беру қабілеттілігі тәуелді болады. Басқа сөзбен
айтқанда, ... ... ... ... ... ... ... қолда бар қаражаттарды (активтерді) тезірек ... ... ... ... ... төлем қабілеттілігін
білдіреді және активтер мен міндеттемелердің арасындағы ... ... да, ... түсу уақыты бойынша да әрдайым ... ... ... шын ... баланс өтімділігін көрсетеді. Сондықтан
кәсіпорынның төлем ... ... үшін ... ... ... ... ... өтімділігін талдаудың мәні – активтегі өтімділік дәрежесі бойынша
топталған қаражаттарды пассивтегі міндеттемелермен салыстыруда. ... ... ... ... бір ... топталады, - өтімділігі жоғарылардан
бастап өтімділігі төменгілерге (актив), яғни өтімділігінің төмендеу тәртібі
бойынша қайтару уақыты ... ... ... ... қарай (пассив),
яғни қайтару уақытын жоғарылату тәртібі бойынша болады. ... ... ... да мүмкін, мысалы батыс европалық елдерде осыны қолданады.
Өтімділік дәрежесін, яғни ақша ... ... ... кәсіпорын активтері келесідей топтарға бөлінеді.
А1. Ең өтімді активтер. Әлемдік тәжірибеде бұларға ... ... ... ... мен ... ... ... қаражаттары мен құнды ... ... ... ...... ... ең ... бөлігі. Ақшамен бірден
есеп айырысуға болады, ал құнды қағаздар қолма – қол ... тез ... Тез ... ... ... қысқа мерзімді дебиторлық ... да ... ... ... ... сомалары есеп айырысу
шотына белгілі бір уақытта келіп түсіп, бұлар да өз ... ... ... Есеп ... ... ... жіберілген, сатып алушылар
уақытында төленбеген тауарлар бойынша, төлеу ... ... ... ... анағұрлым төмен, себебі төлемнің қашан келіп түскені
белгісіз. Бірақ нарықтық экономикада уақытында қайтарылмайтын ... ... ... оны ... ... ... ала ... қолданылады.
Кез келген дебитор айыппұл төлеу қаупінен тіпті банкрот болып жарияланудан
қорқып, өзінің қарыздарын уақытында ... ... ... ... жағдайында жұмыс істеп жатқан кәсіпорынның өтімді қаражаттарын
есептегенде ақша ... ... ... ... ... да ... әлі қалыптаспаған нарықтық экономика, инфляция, әріптестер арасында
шаруашылық байланыстар бұзылған жағдайларда дебиторлық борыштың ... ақша ... тез ... ... ... ... ... көп болуы кәсіпорынның қаржылық
тұрақтылығына қауіп төндіруі мүмкін.
Сатуға арналған дайын өнім және ... ... ... ... да ... ... олар ... келесі топты құрайды.
А3. Баяу өткізілетін активтер. Баланс активінің ІІ бөлімінің “Тауарлы-
материалдық қорлар” бабы және баланс активінің І ... ... ... ... бұл кезде “Алдағы кезең шығындары” бабы есепке ... ... ... ақшаға айналдыру қиынырақ: бірінші сатып алушыны тауып
алу қажет, ал бұл оңай емес және ... бір ... ... ... Әсіресе
бұл аяқталмаған өндіріске тиісті: егер, мысалы, ... ... ... табу оңай болса, одан жасалған штампталған ... ... ... табу анағұрлым қиын. Бұл белгілі бір бұйымды дайындауға ... өнім ... ... бірдей керек емес болуы мүмкін.
А4. Қиын өткізілетін активтер – баланс активінің І ... ... ... ... ... ... баптары. І бөлім жиынынан “Ұзақ
мерзімді қаржылық инвестициялар” бабы бойынша соманың бір бөлігі ... ... қиын ... ... ... ... ... капиталға салған салымдары ғана есепке алынады.
Баланс активінің баптары оларды өтімділік дәрежесі ... ... ... ең ... және әр ... меншік нысаны алады- кассадағы,
банктегі есеп ... ... және ... ... ... ... ... қағаздарға қысқа мерзімді қаржылық есеп
айырысулар тұрады.
П1. Неғұрлым тезірек төленуге ... ...... ... кредиторлық борыш, қарыздар, басқа да ... ... ... ... алған қарыздары бойынша есеп айырысу
көлемімен асқан ... ... ... ... ... ... ... асу банктің мақсатты қарыздарын өз мақсаты ... ... және ... ... өтеу үшін ... ... қамтамасыз етілуі тиіс.
П2. Қысқа мерзімді міндеттемелер – қысқа мерзімді несиелер мен ... ... ... ... Ұзақ мерзімді міндеттемелер – ұзақ мерзімді несиелер мен заемдар.
П4. Тұрақты міндеттемелер – пассивтің І бөлімінің ... ... ... пен ... ... ... үшін бұл топтың жиыны баланс
активінің “Алдағы кезең шығындары” бабы бойынша сомаға азайтылады.
Баланс өтімділігін анықтау үшін ... пен ... ... ... ... салыстыру керек. Баланс толық өтімді деп келесідей
қатынастарда саналады:
А1 > ... > ... > ... < ... сөзбен айтқанда, егер активтің сол алғашқы үш теңсіздігінің әрбір
тобы кәсіпорынның сәйкес міндеттемелер тобын жапса немесе оған тең ... ... ... кері ... ... ... ... төлем қабілеттілігі оның қаржылық тұрақтылығының маңызды
белгілерінің бірі және сондықтан онымен тығыз байланысты болады.Сол себепті
нарық ... ... оған көп ... бөлінеді.
Кәсіпорынның төлем қабілеттілігі деп, оның дер кезінде өзінің барлық
міндеттемелері бойынша ... ... ... ... ... ... Бірақ бұл үшін кәсіпорынның есеп айырысу, валюта және басқа да
шоттарында ақшалары болуы керек.
Қарыздарды өтеу үшін құралдардың ... ... ... ... керек
дебиторлық борыштар потенциалды құрал болып табылады.
Қарыздарды өтеу үшін құралдар сонымен ... ... бар ...
материалдық құндылықтардың қоры бола ... Оны ... ... ақша
қаражатын алады.
Басқаша айтқанда, теориялық түрде қарыздарды өтеу кәсіпорынның барлық
ағымдағы ... ... ... Нақ ... ... ... ... ағымдағы активтері қысқа мерзімді міндеттемелерінің сомасынан
артса, онда ол қарыздарды өтеуге дайын деп есептеуге болады. ... ... ... ... активтерін қарыздарды өтеуге бағыттаса, онда сәл
сол кезде оның ... ... ... ... онда ... тек ... ... құрайды, ал материалды айналым құралдарын
алуға ақша жоқ, олар толығымен қарыздарды төлеуге кетті.
Сондықтан төлем ... бар деп, ... ... ... ағымдағы
міндеттемелерінен көп жоғары кәсіпорынды есптеуге болады. Кәсіпорының тек
қарыздарды өтеуге ғана емес, ... ... ... өндіріс үшін қаржылары
болуы керек.
Ағымдағы төлем қабілеттілігі баланс ... ... ... ... ... қарыздар және басқа да есеп айырысулар
бойынша қарыздары жоқ болса төлем қабілетті деп саналады.
Келешекке арналған төлем қабілеттілігі нақты бір ... оның ... ... осы ... ... ... ... салыстыру жолымен анықталады.
Төлем қабілеттілігі белгілі бір мерзімде қолдағы ақша сомасының ... ... ... ... ... ... коэфициенті
арқылы көрінеді. Егер төлем қабілеттілігі коэфициенті 1- ге тең ... ... онда бұл ол ... ... ... ... білдіреді.
Егер коэфициент 1- ден аз болса, онда талдау процесінде төлеу құралдарының
жетіспеуі себептерін анықтау керек.
Төлем ... ... ... ... бойынша әр түрлі көзқарастар
бар. Төлемге қабілетті құралдарға ақша ... ... ... ... ... әлде ... тиімді, себебі олар тез өткізіледі және
ақшаға тез айналады. ... ... ... ... ... ... ... мен қарыздар, кредиторлық борыштар және
басқа пассивтер кіреді.
Төлем құралдарының ағымдағы міндеттемелерден асуы ... ... ... ... ... ... және ... шоттарда ақшаның
болмауы, банкке қайтарылатын несиенің мерзімі өтіп кетуі, қаржы ... ... ... ... қаржылар мерзімінің сақталмауы төлемге
қабілетсіздікті көрсетеді.
Нарықтық экономика ... мен ... ... ... ... ... және терендету үшін қолданылатын басқа
да көрсеткіштер белгілі. Олардың ... ... ... пен ... табу
қабілеттілігі, себебі осы факторлар кәсіпорынның қаржылық ... ... ... ... Табыс табу қабілеттілігі деп болашақта
кәсіпорынның негізгі ... ... ... алу ... ... бағалау үшін ақша қаражатының ... ... ... коэффициенттері талданады. Ақша қаражатының
жеткіліктілік коэффициенті (Каж) кәсіпорынның күрделі ... ... өсуі ... ... ... жабу үшін ... ... көрсетеді.
Циклділіктін және басқа кездейсоқтың әсерін жою үшін, бөлшектің алымы мен
бөлімінде 5жыл ішіндегі мәліметтер алынады.
Есептеу келесі формула бойынша жүргізіледі:
Кжа= ... тең ақша ... ... ... кәсіпорынның сыртқы
қаржыландыруға жүгінбей қызмет істей алатынын көрсетеді. Егер ... 1-ден ... ... онда ... өз ... нәтижесі
есебінен дивиденд төлеуге және өндірістің қазіргі ... ... ... ... ... қажеттілігіне инфляцияның әсерін, сонымен
қатар талдауды тереңдету бағыттарын көрсететінін ескеру керек.
Ақша қаражатын капиталға айналдыру коэффициенті (Ккс) ... ... ... ... қолданылады және келесі формула
бойынша есептеледі:
Ккс=
Ақша қаражатын капиталға айналдыру денгейі 8-10% ... ... ... ... ... қабілеттілігін анықтау үшін
кәсіпорын активіндегі ақша қаражатына айналдыра алатын ... ... ... өтімділіктің статистикалық көрсеткіштері кеңінен
пайдаланылады.
Үш көрсеткіш жиі қолданылады:
1) абсалютті өтімділік коэффициенті;
2) аралық өтеу ... ... ... өтеу ... ... өтімділік коэффициенті (жеделдік коэффициенті) ... мен тез ... ... қағаздардың мерзімді және қысқа
мерзімді міндеттемелерге қатынасы ретінде ... ... ... ... ... ... ... ағымдағы
қарыздардың қандай бөлігі өтелетінін көрсетеді.
Осы көрсеткіштің ... ... ... түрде болады:
Ка.ө.>= 0.2+0.5
Бұл-ағымдағы міндеттемелердің қандай бөлігі жедел өтелуі керек
екендігін көрсететін төлем қабілеттілігінің ... ... ... ... мәні ... ... ... керек деп санайды.
Аралық өтеу коэффициентін есептеу үшін ... оның ... ... ... ... өтімділіктің дәл коэффициенті) ақша қаражатының құрамына
алдыңғы көрсеткіштің алымына ... ... және ... да ... Ол кәсіпорынның дебиторлармен өз уақытында есеп ... ... ... ... ... яғни ағымдағы
міндеттемелердің қандай бөлігі тек ақша ... ... ... сонымен
қатар өткізілген өнімдер, орындалған жұмыстар немесе ... ... ... ... ... ... қаражатының өтімді бөлігінің (яғни тауарлы- материалдық қорларды
есептемегенде) ... ... ... ашып көрсететін бір
көрсеткіштің есебі айналым құралдарының жеке ... ... ... ... ... өтеу коэффицментінің қалыпты төменгі ... ... ... ... ... теориялық ақталған бағалауы 0.7-0.8
аралығында жатыр” деп есептейді.
Қауіпті өтімділік ... ... ... ... ... борыштың бір айналымның орташа ұзақтығын тең
кезеңге сипаттайды.
Ағымдағы өтімділік коэффициенті (жалпы өтеу коэффициенті) барлық ... ... және ... ... ... ... ... Ол ағымдағы активтер мен ... ... ... белгілеуге мүмкіндік береді және дебиторлармен өз уақытында есеп
айырылысу және дайын өнімді тиімді өткізу жағдайларында ғана ... ... ... ... ... басқа элементтері қажет болған кезде
сату жағдайында бағаланатын кәсіпорынның төлемдік мүмкіндіктерін көрсетеді.
Жалпы өтеу ... ... ... ... және ... ... ... өтейтінін белгілеуге мүмкіндік береді ... ... ... ... дәрежесін ғана емес, ... ... ... ... ... тез ... алу ... экономикасы дамыған елдерде бұл көрсеткішке кәсіпорынның
ағымдағы өтімділігін бағалау кезінде ... мән ... Оның ... ... ... ... ... ағымдағы пассивтердің өтелу дәрежесін
көрсетеді.Бұл көрсеткіш қаншалықты жоғары болса, соншалықты қысқа мерзімді
міндеттемелерді төлеу сенімділігі жоғары болады;
2) екіншіден, ... ... ... пассивтерден асып кетуі
ағымдағы активтерді (ақша қаражаттарынан басқасы) сату немесе жою (тарату)
кезінде ... ... ... ... ... Бул ... әрекеттің
қаншалықты күштірек болуы, кредитор үшін соншалықты тиімді. Бул арттыруды
шетел компанияларында ... ... ... ... қаржы- эксплуатациялық
қажеттілік деп атайды.
Жалпы өтеу коэффициенті өндіріс сипатына байланысты күрт ауытқуы мүмкін.
Оның ... ... ... мен көрсетілген қызметтермен есеп айырысу
нысандары, өндіріс циклінің ұзақтығы, тауарлы- ... ... ... және басқалар әсер етеді. Берілген көрсеткіш үшін мына
шектеу қалыпты мән болып ... ... ... ... ... ... қаражаттарға)
тиімді қажеттілік деңгейі ағымдағы міндеттемелерден 2 есе асуы ... ... ... өтімділік коэффициенті барлық айналым
қаражаттарының бір ... ... ... тең ... ... ... қабілеттілігін сипаттайды.
Кәсіпорын өтімді қаржының болуын оларға ұтымдылық ... ... ... ... ... ... үшін ... факторларға байланысты:
Кәсіпорын және оның қызметінің көлемі, ... ( ... және ... қаншалықты көбірек болса, соншалықты тауарла-материалдық құндылықтар
қоры мол болады);
Өнеркәсіп және ... ... ... ... сұраныс және оларды
өткізуден түсімнің түсу жылдамдығы.)
Өндірістік цикл ... ... ... ... ... ... келтіруге қажет уақыт (олардың айналу ұзақтығы);
Кәсіпорын жұмысының маусымдылығы;
Жалпы экономикалық коньюнктура.
2.2. ... ... ... ... ... қабілеттілігі. Төлем қабілеттігі “несиеге
қабілеттік” түсінігімен салыстырғанда кеңірек ұғым. Төлем қабілеттігі ... ... ... ... ... ... ... банк несиесін
өтеуге мүмкіндік беретін қаржылық жағдайын сипаттайды.
Талдаудың келесі ... ... ... ... ... ... кезде нарықтық қатынастарды реттейтін заңдар әсерінен
кәсіпорынға олардың ұйымдастыру- құқықтық нысандарына ... ... ... және ... қызмет көрсететін мемлекеттік, коммерциялық
банктердің тармақталған желісі қалыптасуда.
Банктер несиелеу процесінде, нарық қатынастарының қалыптасуына,
қоғамдық ... ... ... ... Республикасы егеменді
мемлекеттің экономикасы мен қаржыларын ... ... ақша ... ... ... ... процестерін болдырмауға және ұлттық
валютаның (теңге) нығаюына ықпал етуге міндетті.
Банктер қарыздарды өндірістің ... оның ... ... ... ... жаңа жоғары тиімді түрлерін шығаруға
ынталандыруға, тұрғындарға әр түрлі қызмет көрсетуге, тауарларды халық үшін
және экспортқа өндіруге ... ... мен ... үшін ... ... ... жеделдік, тиімділік принциптерін
қатаң сақтау, несиелерді мақсатты пайдалану мен заңда қарастырылған және
екі ... ... ... ... ... беріледі.
Несиені беру және өтеу мен байланысты мәселелер келісім түрінде
несиелік шар ... банк ... және ... ... ... мен ... ... келісім- шарттарымен реттеледі
Несиелік шартта мыналарміндетті түрде қарастырылады:
Несиенің объектілері;
Қарыздың ... ... оның ... беру ... және өтеу ... олардың қарыз
алушы қызметініңжақсаруына әсері;
Қарыз бойынша ... ... ... төмендеуі немесе
көтерілуі, төлем тәртібі;
Қарыз алушының ... ... ... ... ... беру жіне ... қорлар мен өндірістік шығындарды өтеудегі меншікті
айналым қаражаттарының нормативі;
Несие беру және өтеу ... екі ... ... ... жауапкершілігі;
Құжаттардың тізімі және оларды банкке тапсыру мерзімділігі ... ... ... мерзіміне қарай қысқа мерзімді және ұзақ
мерзімді болып бөлінеді. ... ... оны ... өтеу ... ... қысқа мерзімді несиелер бір жылдан аспайтын мерзімге,
ал ұзақ мерзімді-1 жылдан асатын мерзімге ... ... ... ... ... ... ... бірі болып табылады. Ол кәсіпорынның ағымдағы қызметі процесінде
жетіспейтін ақша ... ... ... ... ... Бір
жылдан астам уақытқа кәсіпорын күрделі шығындарына несие ала ... ... ... оның дамуына, өндірісті кеңейтуге, оны қалпына келтіруге,
жаңа техниканы өндіруге, ... ... ... және басқа мақсатты
бағдарламаларға бағытталған кәсіпорынның қарыз қаражаттары ресурстарының
көздері ретінде жұмсалады.
Қысқа мерзімді нсиелер ... ... ... ... Банк ... 1994 жылы 11 ... ... №1 Қазақстан
Республикасының экономикасының қысқа мерзімді несиелеу ережелерін сақтау
негізінде несиелеудің іріленген ... ... ... ... ... ... экспорттық және импорттық жеткізулер және ... ... ... ... ... қызметімен айналысатын азаматтар сатып алған шикізат,
материалдар, құралдар және басқа да ... ... ... ... ... атракциондардың табыстары мен шығындары
арасындағы мерзімдік алшақтанушылық және т.б.
Банк басшылығының ұйғаруы бойынша несиелеу объектісі ... ... ... ... емес ... ... ... өнімдер бола алады.
Өнім тұтынушыны сұранысына ие болған кезде өнімді ... ... ... ... өсуі;
Оны өткізуге шарттар жасалған өнімдерді тиеп жіберу үшін тасымал
құралдарын өз ... ... ... ... ... өнімді тиеуді тоқтату.
Тауарлы-материалдық құндылықтар мен ... ... ... ... ... ... емес ... қабылданады.
Жоспардан артық шығындар мөлшері жыл басынан бергі ... ... ... ... өндірістік өзіндік құнының қымбаттау пайызы бойынша
анықталады.
Жыл бойы бұл есептер банк пен ... ... екі ... келісімі
бойынша қосымша анықталады, осымен қатар банктер қарыз алушының ... ... ... ... ... ... қабылданбайды:
Дайын өнімнің нормадан тыс қалдықтары, көліктік қиындықтарға,
ұқыпсыз төлеушілерге тиеуді тоқтатуға байланысты ... тиеп ... ... ... болған мерзімдік қалдықтарына басқалары;
Өтімі шектеулі немесе өтпейтін даяр өнімнің қалдықтары;
Мерзімдік қалдықтарынан басқа аяқталмаған өндірістің нормадан тыс
қалдықтары, сонымен бірге, ... ... ... ... ... немесе басқа да себептерден пайда болған жинақтау;
Өндірістің жылдық қажеттілігінен артық әкелінген, өндірілген, бір
жылдан аса немесе ... үшін ... ... да ... ... ... ... құндылықтар;
Артық, қажет емес, қиын өткізілетін және пайдаланылмайтын тауарлы
материалдық құндылықтар;
Құндылықтардың бұзылуына ... ... ... ... ... ... етпейтін тауарлы- материалдық құндылықтар;
Несие шарттарында қарастырылған мерзімнен артық жолда келе жатқан
материалдық құндылықтар;
Шығындар ... ... және ... ... ... немесе ағымдағы табыстар және басқа көздер есебінен
өтелмеген ... ... ... ... ... іске ... ... мерзімде қайта өңделмеген өткен жылдардың өнімінің ауыл
шаруашылық шикізатының және аяқталмаған өндірісінің қалдықтары;
Дайындаудың жаңа мерзімінің ... ... ... оны өңдеу
жөніндегі өндірістік қуатынан асатын мөлшердегі ауыл шаруашылық шикізатының
қоры;
Аяқталмаған өндіріске, дайын өнімге және тиелген ... ... ... ... ... алу үшін қарыз алушы, оны пайдалану мерзіміне тәуелсіз, банкке
келесі құжаттарды өткізеді:
Несиенелетін шаралардың жоспарланған шығындары, ... ... ... және ... ... ... ... бар
техникалық-экономикалық негіздемелері;
Қарыз алушының қаржылық жағдайын және несиеге қабілеттілігін ... ... ... есеп ... ... мен шығындар туралы
есеп берулер және басқа да ... ... ... ... ... ... ... қайтаруды қамтамасыз ету жөніндегі ... ... ... ... ... ... ... куәлігі және басқалар);
Қажет болған жағдайда банк сол орында алдын ала тексеру жүргізуі
және қарыз алушының ... ... ... ... ... ... ... етуі мүмкін.
Несиелік келісім шарт жасауға дейін, қарыз алушыдан арыз және ... ... ... банк ... өзінің қарыз міндеттемелері
бойынша толық және бекітілген уақытта есептесе алады және жаңа несие ... алғы ... ... ... ... ... қарыз
алушының несиеге қабіліттігін талдау қажет.
Кәсіпорынның қызметіне талдау жүргізбестен ... ... ... ... ... бір ... ... зерттеу кезеңін белгілеу; материалды
іріктеп алу және жүйелеу; көрсеткіштердің өзара байланысын ... ... ... ... Жеке ... ... ... жою керек, ол үшін елдегі жарияланатын индекстік
бағалар негізінде базистік көрсеткіштермен ... есеп ... ... ... ... ... ... сыртқы талдау өткізу кезінде әр түрлі алдын
ала талдау есептері жүргізіледі. Олардың ... ... ... ... ... және ... ... қорытынды көрсеткіштеріндегі жеке баптардың үлес
салмағын анықтау; төлем қабілеттігінің, табыстылықтың және ... ... ... жатады.
3) Үшінші кезеңде нағыз талдау жүргізіледі. Сандық ... ... ... ... бір дәрежеде шеберлікті қажет етеді, өйткені
көптеген, жиі ... ... ... ... ... ... беру туралы мәселені шешу үшін ... ... ... ... ... үшін оның даму ... ... керек.
Кәсіпорынның несиеге қабілеттілігін талдаудың негізгі міндеттері:
Кәсіпорынның қаржылық жағдайын анықтау
Қарыз алушының шаруашылық қызметінің тиімсіздігі ... ... ... ... ала ... ... кәсіпорынды оның тиімділігін көтеру бағытында қызметін
ынталандыру;
Несиелердің тиімділігін ... ... ... ... ... қажет етеді:
1) Бұрын болған несиелерін өз уақытында өтеу, берілген есептердің
сапалылығы, басшылықтың ... ... ... ... қарыз алушының атағы (репутация.) Жақсы атақ
дегеніміз- жеке билеушілік, ... ... ... және т.б. ... қасиеттері;
2) Қарыз алушының бәсекеге қабіліті- өнімді өндіру және ... ... ... ... ... ... ... табу қабілеттілігі.
Банктің қарыз алушының нақты шығындарын несиелеу кезіндегі табысын
банктің орташа ... ... ... ... ... деңгейі несиелеу кезіндегі ... ... ... Банк ... ... ... ... мөлшерін
қалыпты қаржылық қызметті жүзеге асыру кезіндегі банкке пайыз ... ... ... Ірі ... пайдалану мақсаттарын;
4) Несие сомасын;
5) Несиені өтеуді. Бұл зерттеу ... ... ... ... және ... беру ... ... есебінен
несиенің қайтарымдылығын зерттеу жолымен жүргізіледі;
6) Несиенің қамтамасыз етілуін, яғни банктің берілген несиеге , кепілге
қарыз алушының активтерін ... ... қоса ... ... ... жарғы мен ережені зерттеу;
7) Активтерді иеленуін (егер кәсіпорынның несиені қайтару үшін қажетті
активтері болмаса, онда ережеге сай оған несие берілмейді);
8) ... ... ... мен даму ... (ссуда
беру барысында банк саласындағы кәсіпорынның ... ... ... ... назар аударуы керек. Несиелеу мерзімі қаншалықты
ұзақ болса, ... ... ... маңызды болады) және
басқа факторлар.
Кәсіпорынның несиеге ... ... ... ... ... ... есеп ... талдау. Осыған сүйене ... ... ... ... кәсіпорынның төлем қабілеттігін және өтімділігін;
2) айналым қаражаттарын және алған несиені пайдаланудың ... ... ... ... ... ... ... қоса, өтімді
қаржылармен жабуын;
4) шаруашылық айналымда меншікті айналым қаражаттарының болуы;
5) кәсіпорынның табыстылығын (рентабельділігін) бағалау.
Кәсіпорынның несиеге ... ... ... бір ... ... ... негізінде банк қарыз алушыға несие беру мүмкіндігі туралы
қорытынды жасайды.
Несиеге қабілеттілігін ... ... ... көрсеткіштер қолданылады.
Ең маңызды болып өтімділіктің әр түрлі коэффициенттері, сонымен қатар таза
табыстың авансталған капиталдың ... ... ... ... ... ... ... Соңғы көрсеткіштің өсуі қарыз
алушының ... ... ... ... ... ... ... қарыз беруші ретінде
тәуелділік дәрежесін зерттеуге көп көңіл бөлінеді. Тәуелділіктің жоғары
дәрежесінде ... ... ... жоғары. Тәуелділіктің дәрежесі
сараптамалық әдіспен анықталады.
Банк кәсіпорынға несие беру туралы ... шеше ... ... ... катергорияға бөледі: сенімді (несиеге ... ... ... ... ... (несиеге қабілетсіз), сөйтіп оларды
бағалау жүйесін қалыптастырады. Сенімді қарыз ... ... ... бұл ... ... жеңілдікті тәртібі қолданылуы мүмкін.
Кәсіпорынның несиеге қабілетсіздігін ... ... ... ... ... ... алдында міндеттемелерді бұзу, артық
өндірістік және тауар қорларын жинау, шаруашылық қызметінің ... ... ... ... ... ... ... . Кәсіпорынның нарықтық экономика жағдайында қызмет етуі
Кәсіпорынның нарықтық ... ... ... ... ... ... табумен анықталады. Кәсіпорынның табыстылығы
абсолюттік және салыстырмалы көрсеткіштермен ... ... ... – бұл ... немесе пайдалардың сомасы.
“Табыстар – бұл ... ... ... ұлғаюы немесе
міндеттемелердің азаюы” (11). Белгілі бір шығындар шығармай әдетте қажетті
табыстарды алу ... ... Өз ... ... ... ... дамуын
жүзеге асыру және әлеуметтік мәселелерді шешу мүмкін емес.
Табыстылықтың көрсеткіштер ... ең ... ... ... ... тұрады, олар: өнімді (жұмыс, қызметті) өткізуден
алынатын табыс; ... ... ... ... алынатын табыс; салық
салынғаннан кейінгі дағдылы ... ... ... ... ... ... ... соңғы қаржылық нәтижесі
болып табылатын таза табыс
Табыс ... ... ... ... нәтижесін, жанды және
затқа айналған еңбектің өнімділігін көрсетеді. Оны ... ... ... көрсеткіштері қатарына жатқызса, енді біреулері оны
кәсіпорын жұмысының тиімділігіне жатқызады. Біздің ... ... ... ... ... ... ... салынған қаржылардың
қайтарымдылығы туралы болжауға мүмкіндік бермейді.
Нарық жағдайында табыстың ролі айтарлықтай ... ... ...... ... ... оның ролі төмендетілген болатын.
Табыс (пайда) табу кез келген кәсіпорынның ... ... ... төмендетілді. Нарықтық экономикаға көшумен табыс (пайда) оның, яғни
кәсіпорынның қозғаушы күшіне айналды. Тек табыс қана өзара ... ... ... ... ... ... және кім үшін өндіру керек? Табыс
табу кез келген кәсіпорынның қызмет етуінің мақсаты болып ... ... ... ... ... өндірістік және әлеуметтік дамуының
көзі болып табылады. Бұл принцип өнімді ... ... ... және ... ...... базасының кеңеюіне
негізделеді. Бұл әр кәсіпорын ... ... және ... ... меншікті қаржы көздерінен жабатындығын білдіреді. Уақытша ... ... ... деген қажеттілік, егер бұл ағымдағы ... олар ... ... ... ссудаларымен және коммерциялық
несиелерімен, сонымен қатар капитал ... ... ұзақ ... ... ... өз ... ... орындай алуы үшін келесідей негізгі шарттар
қажет болады:
1. Жуықтаудың белгілі бір ... өнім ... ... ... ... ... тиіс және ол сондай-ақ еңбек өнімділігінің
үздіксіз өсуі мен өзіндік құнның төмендеуін ескеруі қажет.
2. ... ... және ... ... ... ... ... негізделген болуы керек.
3. Табысты бөлу (тарату) механизмі белсенді роль атқаруы
керек және өндірістің мен оның ... ... ... ... ... Табысты тиімді пайдалану тек қалған барлық қаржы тұтқаларының жүйесінде
(амортизациялық аударымдар, қаржылық санкциялар, салық салу, ... ... ... ... ... ... қорлар, салымдар, пай
(жарна)төлемдері, инвестициялар, есеп айырысу нысандары, несие ... және ... ... ... және т.б.) ғана ... ... көрсеткіштерінің өсуіне шаруашылықты жүргізуші
субъектінің өзі де, мемлекет те мүдделі. Сондықтан әр ... ... және ... ... ... түрде
талдау жасау қажет.
Табыстылық көрсеткіштерін талдау міндеттеріне мыналар жатады:
• табыстылықтың ... ... ... ... таза ... ... құрамдас элементтерін зерттеу;
• табысқа әсер ететін факторлардың әсерін анықтау және сандық өлшеу;
• табысты бөлу ... ... және ... ... ... өсу резервтерін анықтау;
• кәсіпорынның даму перспективасын ескере отырып, табысты тиімді
пайдалану жөнінде ... ... ... ... әр түрлі кэфициенттерін және олардың
деңгейлеріне әсер етуші ... ... ... ... ... ... ... және түпкі мақсаты табыс алу болғандықтан, ... ... ... ... ... ... ... абсолютті көрсеткіші өнімді (жұмыс, қызмет)
өткізуден алынатын табыс болып ... Ол ... - ... ... ... есепте қосымша құн салығы, акциздер және т.с.с.салықтар мен
міндетті төлемдер, сондай-ақ қайтарылған тауарлардың ... сату ... баға ... ... ... ... қызметінің нәтижесі туралы есептің осы бабы
бойынша негізгі қызметтен ... ... ... ... ең ... үлес ... ... мен тауарларды
өткізуден түсетін табыс алады, оның мөлшері өнім ... ... ... және төменде қарастырылатын басқа да факторлармен анықталады.
Өнім өткізуден түсетін табыс сомасына қоймадағы өтпеген ... және ... ... ... ... ... ... өзгерістері белгілі ... ... ... ... ... өсуі бірінші жағдайда ... ... ... ... ... – азаюына әсер етеді.
Нарық жағдайында тиеліп жіберілген өнімдер үшін есеп айырысудың алдын
ала төлеу ... да ... ... ала ... ... ... мерзімі
өткен тиелген тауарлардың қалдығын болдырмайды. Тиелген өнімдер үшін есеп
айырысудың бұл ... ... ... ... ... оның
кемшіліктері де бар:
• біріншіден, бұл нысан жабдықтаушылар үшін тиімді;
• екіншіден, белгілі бір дәрежеде ... өнім ... ... ... егер жабдықтаушы кәсіпорын тауарлар мен қызмет
көрсетулер нарығында монополиялық орын алатын болса;
• үшіншіден, ... ... ... кейін, тауарды қажетті
санынан аз алуы мүмкін ... ... және ... ... мен материалдар сатып алу жүргізілген уақытта).
Табыстылықтың екінші абсолютті ...... ... Ол ... ... ... білдіреді және негізгі ... ... ... ... ... пен ... өнімнің өндірістік өзіндік
құны арасындағы айырма ... ... ... әсер ... маңызды фактор өндірістік өзіндік құн,
сондықтан оның төмендеуі оның көлеміне көп әсерін тигізеді.
Шаруашылық жүргізудің тұрақты экономикалық ... ... ... ... жолы – материалды шығындар ... ... ... Өнімнің өндірістік өзіндік құнының өзгерісінің ... ... ... ... құнынан өткізілген өнімнің нақты көлемінің жоспарлы
өзіндік құнын алып тастау жолымен мына формула ... ... = ( QiH* SiH - ( QiH ... - ... өнімнің нақты көлемі;
SiH - өнім бірлігінң нақты өзіндік құны;
SiЖ - өнім бірлігінің жоспарлы өзіндік құны.
Осылайша табылған сомада ... ... ... ... ... ... ... тарифі бағаларының жоспарымен салыстырғандағы
өзгерістері бар. Бұл фактор кәсіпорыннан тәуелсіз болғандықтан, ішкі талдау
барысында оны дербес фактор ... ... ... ... ... ... көлемнің жоспардан ауытқуына қолданыстағы баға
өзгерісінің әсері келесі формула бойынша есептеледі:
ПЦ = ( QiH * PiH - (QiH ... PiH – және PiЖ - өнім ... ... ... ... ... айтқанда, бұл фактордың әсерінің мөлшері өнім өткізуден түскен
нақты түсімнен жоспарланған ... алып ... ... ... ... ... өзгерісінің жалпы табыс ауытқуына әсерін анықтау үшін
алдымен өткізу көлемі бойынша жоспардың ... ... ... ... ... осы факторға тікелей ... ... ... ... ... ... ... орындалу пайызына
көбейту керек.
Жалпы табысқа тауарлы өнімдерді өткізу көлемінің өзгерісінің әсері
келесі есеп ... ... = SH\ SЖ ... NжС - ... ... құны бойыншаөткізу көлемі жоспарының
орындалу деңгейі;
SH,SЖ - ... ... ... ... ... ... ... ПП= ПЖ*NCЖ\100.
Мұндағы: ПП - ... ... ... ... ... ...... жалпы табыс.
Талдау жұмысының теориясы мен тәжірибесінде, өткізілген ... ... ... ... табысқа әсерін есептеудің екі
тәсілі бар:
1) “өткізілген өнімнің нақты көлеміне жоспар бойынша” есептелінген,
алынуға ... ... ... сомасын өткізу көлемі бойынша жоспардың
орындалу коэффициентіне ... ... ... жоспарлы
мөлшерімен салыстыру арқылы;
2) “өткізу көлемінің өзгеруі” факторының әсер ету соммасын “өткізілген
өнімнің нақты көлемінің жоспар бойынша” ... және ... ... ... арасындағы айырмадан шегеру арқылы
(қалдық тәсілі).
Жалпы табыстың өзгеруіне әсер етуші негізгі ... ... ... ... өнімдердің бағасының өзгеруі;
2) өнімді өткізуден түскен табыстың өзгеруі;
3) ... ... 1 ... шаққандағы шығындарының өзгерісі.
Табыстылықтың келесі абсолютті көрсеткіші – негізгі қызметтен ... ... Ол ... ... нәтижені білдіреді және жалпы
табыс пен кезең шығындары арасындағы айырма ретінде мына ... ... = ДЖ – ... ДН – ... ... ... ... – жалпы табыс;
РК – кезең шығындары.
Жалпы табыс көлемі ... көп және ... ... ... ... ... тұрақты шығындарды білдіретін кезең шығындары
қаншалықты аз ... ... ... ... табыс соншалықты жоғары
болады. Сондықтан да негізгі қызметтен ... ... ... ... ... ... сондай-ақ маржиналды табыспен
үздіксіз байланыста ... ... ... өту өндіріс шығындарын есепке алуды ұйымдастыруды
қайта қарауды және оның прогрессивті әдістерін ендіруді ... ... ... ҚР ... есеп ... мен ... үшін ... дамыған елдердегі шығындарды есепке алуда “директ-костинг”
жүйесі ... ... ... ... ... Бұл жүйе ... болған. Оның негізгі идеялары ... ... ... бюллетенінде 1996 жылдың қаңтарында жарияланған американдық
зерттеуші И.Н. Гарристің мақаласында айтылған. ... ... ... 1953 жылы іске ... сол ... ... ... осы әдістің сипаттамасын жариялады. “Ұлыбританияда бұл ... ал ...... бухгалтерия” деп аталады”, -
деп жазған В.И. Ткач және М.В. Ткач (35). ... ... ... ... және ... деп бөлу – ... ... ерекше белгісі”, - деп біздің ғалым, профессор С.С.
Сатыбалдин тұжырымдайды (36).
Айнымалы ... ... ... ... ... ... ... жатады: шикізат және негізгі материалдар, технологиялық
мақсаттарға жұмсалатын отын және энергия, өндірістік ... ... ... ... ... күту және пайдалану шығындары және
бірқатар басқа да үстеме ... ... ... басқарушылық, коммерциялық және жалпы
шаруашылық шығындары жатады. “Тұрақты шығындар кезеңдік шығындар ... және ... ... ... олар тура ... ... бөлу ... кемшіліктері “директ-костинг” жүйесінің
аналитикалық артықшылықтарымен жабылады, ... ... ... өнімдердің сұрыпталымы мен табысын үйлестіру;
• жаңа өнім бағасын анықтау, кәсіпорынның өндірістік қуатының өзгеру
нұсқаларын есептеу;
• өндіріс ... ... ... ... ... қосымша тапсырыс қабылдау, жабдықтарды ауыстыру тиімділігін бағалау
және тағы ... ... ... ... – бұл ... ... түрлері, пайда болу
орындары мен таратушылары бойынша шығындардың есебінен, ... ... мен ... талдау және басқару шешімдерін қабылдаудан тұратын
басқарушылық (өндірістік) есеп жүйесі.
Зиянсыздық нүктесін анықтау үшін (өндірудің қауіпті көлемінің нүктесі,
немесе ... ... ... құн, өткізу көлемі және табыс арасындағы өзара
байланысты көрсететін келесі негізгі ... ... ... = VO + С + ... ДN - ... ... түскен табыс;
VO – айнымалы шығындардың жалпы суммасы;
С - тұрақты шығындар;
ДО- негізгі қызметтен түскен табыс.
Өндіріс көлемінің қауіпті нүктесі үшін теңдеу ... ... ... = VO + ... ... түскен табысты өнім бірлігінің сату ... (Р) ... ... ... (g) ... ретінде, ал өзгермелі
шығындардың жалпы сомасын өнім бірлігінің айнымалы шығындары мен өткізілген
өнім бірлігінің ... ... ... көрсететін болса, онда мынадай
толық теңдеу шығады:
P*g = C ... P - өнім ... сату ... - өнім ... ... айнымалы шығындар;
g – сатылған бұйым бірліктерінің саны;
C – тұрақты шығындар.
Бұл теңдеу қажетті көрсеткіштерді алу үшін ... ... ... ... ... ... есептеу.
P*g = C +V*g; P*g - V*g = C; g ( P – V ) = C ;
g = C/ (P – V) ... g - өнім ... ... (бұйым бірліктердің саны);
d - өнім көлеміне келетін маржиналды табыс, теңге.
Барлық өнімдердің ... ... ... мен айнымалы шығындар
сомасының арасындағы айырма ретінде анықталады.
2. ... ... ... ... ... қауіпті көлемін есептеу.
Бұл көрсеткішті анықтау үшін өндірістің ... ... ... Осы ... оң жақ және сол жақ ... ... (р) көбейту
арқылы қажет формуланы аламыз:
Мұндағы шартты белгілер алдыңғы қабылданғандарға сәйкес.
3. Тұрақты ... ... ... ... ... үшін ... ... өнімнен түскен табыстың ... ... = VO + ... C = ДN – VO = P*g – V*g = g ( P – V), яғни C = ... ... ... бағасын есептеу. Өткізу бағасы өткізуден түскен
табыстың берілген көлеміне және өнім ... ... ... және
айнымалы шығындар деңгейінен негізделіп анықталады.
ДО = VO + С ... P*g = C + ... Ең ... ... ... деңгейін есептеу. Егер тұрақты
шығындардың көлемі және өнімді өткізуден ... ... ... ... ... онда ең ... табыстың түсімге қатысты % - ға деңгейі
келесі формуламен анықталады:
Өндірістің ... ... ... ... ... ... ... әсер етеді:
1. өнім бірлігінің бағасы;
2. өнімнің бірлігіне шаққандағы айнымалы шығындар;
3. тұрақты шығындар.
Кәсіпорынның ... ... ... ... бір ... ... ... (пайда);
2) акцияның құндылығы;
3) бір акцияның баланстық құны;
4) акцияны котировкалау – бағалау коэффициенті;
5) бір акцияның ... ... ... ... (төленген дивиденттер үлесі,
дивидендтік шығу);
7) тұрақты өсу коэффициенті;
8) капиталдандыру коэффициенті.
Бұл көрсеткіштерді ... қор ... ... және сонда
өздерінің құнды қағаздарын бағалайтын компанияларда орындалады. Талдау
тікелей қаржы есебі бойынша ғана ... ... оған ... ... Біздің елімізде құнды қағаздар бойынша терминология әлі қалыптасып
болмағандықтан, келтірілген көрсеткіштер атауы шартты болып табылады.
Акцияға түскен ... ... ... ... алғанда, әрқашан дивиденд
түрінде алатын болашақ табысты бағдарға алады. Өйткені, компанияның ... ... ... көзі ... табылатындықтан және келешекте
акцияның рыноктық құнын көтеруге бизнес болғандықтан, инвесторлар әрқашан
акцияға табыстылық ... ... ... Ол таза ... акциялар бойынша дивидендтерді алған соңғы қалдықтың, шығарылған
және қолдағы әдеттегі (кәдімгі) акциялардың жалпы ... ... ... ... – ДВ ... ДчА – бір ... түскен таза табыс;
Дч – таза табыс;
ДВ ПР.А – айрықша акциялар бойынша дивидендтер;
АО – ... ... ... ... ... ... түскен табыс, айналымдағы әдеттегі әрбір акцияға таза
табыстың қанша ... ... ... ... бойынша төленген
дивидендтерді алып ... ... ... ... ... мен меншікті портфельдегі акциялар саны арасындағы
айырмамен есептеледі.
Акцияға түскен табыс – бұл сол ... ... жыл ... ... Осы
көрсеткіш кәсіпорынның қаржылық мүмкіншілігін жанама ... ... ... стратегияның үлкен ықпалында болады, өйткені кәсіпорынның өз
табысын өндіріске қосымша қайтадан инвестициялау(реинвестиция) қажеттігі,
акция бойынша төленетін ... ... ... ... ... ... нақты шамасы басқа көрсеткіштен – үлестіру нормасынан тәуелді, ал
соңғысы дивиденд түрінде төленген табыс сомасын барлық таза ... ... ... құндылығы. Ол акцияның нарықтық ... ... ... ... ... ... ... есептеледі:
Ц а = .
Мұнда: Ц а - ... ... - ... ... ... – бір ... түскен таза табыс.
Акцияның нарықтық бағасы мен бір акцияға ... ... ... мен оның ... ... ... көрсетеді.
Акцияның нарықтық бағасы мен акцияға түскен табыс шамасы арасындағы
өзара байланысты әдетте «баға-табысы» ... деп ... ... ... мен мүмкін инвесторлар компанияның акцияның
құндылық бағалылығын ... үшін ... ... алады. Ол аталған
компанияның акциясына деген сұраныстың индикаторы ретінде қызмет ... ... мен ... ... таза ... ... бірлігіне қанша ақша бірлігін төлеуге келісетіндігін көрсетеді.
Басқа инвесторлар кепілді табыс көзін ... ... ... ... тұрақты дивиденд төлеп тұратын акциялар қызығушылық ... ... мен ... екі тобы үшін де дивидендтік табыстылық пен
дивидендтік төлеу коэффициенттерінің маңызы зор.
Бір акцияның баланстық құны кәсіпорынның ... есеп пен ... ... ... бір ... акцияға келетін таза активтерінің
(меншікті капиталдың) құнын көрсетеді. Бұл көрсеткіш былайша ... = ... БС.А – ... ... құны;
Са.к. – акционерлік капиталдың құны;
Сп.а - айрықша акциялардың құны;
АО - ... ... ... ... ... ... акцияның нарықтық бағасының оның баланстық
құнына (есептеу бағасы) қатынасымен формула бойынша есептеледі:
КК.а = .
Мұнда: КК.а – ... ... ... - бір ... ... ... – бір ... баланстық құны.
Бағалау коэффициенті мағынасының бірден ... ... ... ... ... ... сол ... нақты капиталдың
бухгалтерлік бағалауынан артық ... ... ... ... ... білдіреді.
Акцияның есептеу (баланстық) бағасы көрсетілген (номиналдық) құнның
(яғни акционерлік капиталда есептелгендей акцияның ... ... ... ... ... ... ... акцияның нарықтық бағасы
мен көрсетілген құны арасындағы жиналған ... және ... ... және ... ... ... қосындысынан тұрады.
Акцияның нарықтық бағасы – бұл оның қазіргі сату және ... алу ... ... пен ... ... ... қалыптасады, тек экономикалық
себептерге ғана тәуелді емес және саяси – ... ... ... ... да ... нарықтық бағасының көрсетілгеннен ... ... ... ... алады. Акцияны сату дивиденд алу құқығын
сату ... ... қор ... оның нарықтық құндылығы
капиталдандырылған дивидендті көрсетеді. Сондықтан ол ... ... тура ... ... ... ... ... және
несиелік капиталдың (депозит ... ... ... ... кері пропорционалды болады.
Акцияның табысытылығы. Табыстылықты ағымдағы және жиынтық деп бөледі.
Ағымдағы табыстылық ... ең ... ... иесінің қолына тиетін
дивидендтер. Бұл коэффициент дивидендтік табыс немесе дивиденд нормасы деп
аталып, былайша ... Д = ... НД – ... іс ... нақты нормасы;
Дав – бір акцияға түскен дивиденд;
РЦ.А. – бір акцияның нақты бағасы.
Жоғарыда көрсетілген дивидендтік табыс көрсеткішін ... ... деп ... ... ... ... айырманы есепке ала отырып та есептелінуі
мүмкін, оны акция иесі акцияны сатқанда сала алады. Бұл жағдайда ... ... ... кезеңде алынған дивиденд сомасын бір акцияға
бөлгенде және акцияны сатып алу бағасы ( Рпц.а) мен оның ... ... ... ... пен шығын) айырмашылықты акцияның ... ... бөле ... ... ... ДАВ – бір акцияға түскен дивиденд;
РПЦ.А- акцияның сатып алу бағасы;
РпрЦ.А- акцияның сатылу бағасы.
Акцияның табыстылығы жоғары болған сайын, ол ... ... ... ... ... ... ... экономикалы елдерде
акциялардың табыстылығы туралы ... қор ... ... ... ... алуға болады. Мүдделі акция ұстаушы
ретінде, мамандарға бұл ... ... ... қандай бағыт ұстану
қажеттігін көрсетеді. Төленетін дивидендтер үлесі ... ... ... (48) ... таза ... ... түрінде төленуге
тиісті бөлігін сипаттайды. Әрбір кәсіпорында бұл көрсеткіштің өз ... ... жас және тез өсіп келе ... кәсіпорындарда бұл
көрсеткіштердің шамасы өте ... және ... ... жақын болады. Акционерлер
фирманың өсуінің болашағымен қанағаттанып, іс жүзінде ұзақ ... ... ... ... ... ... жоғары (50%-ға дейін) дивидендтер төлеу арқылы тартуға тырысады.
Бұл көрсеткіш дивидендтің бір ... (жай) ... және бір ... түскен табысқа қатынасымен формула бойынша есептеледі:
КД.В = .
Мұнда: КД.В - ... ... ... - бір ... ... ... – бір ... түскен таза табыс.
Аталған коэффициентті талдаудың бір ерекшелігі оның “ ... ... ... ... Бұл ... ең жалпы критерий, ол ... ... ... Егер осы шарт сақталса, онда компания есеп беру
жылында дивидендтер ... үшін ... ... ... деп ... Бұл ... 1-ден (бірден) асуы компанияның тиімсіз
дивидендтік саясатын немесе оның қаржылық қиыншылықтарын ... ... ... ...... ... мәжбүр болады) дәлелдейді.
Дивиденд төлеу коэффициентінің ... ... ... ... ... қағазға инвестициялаудың екі негізгі мақсаты бар:
ағымдағы ... ... алу және ... ... құнының артуы
есебінен қаржы жинақтау. Бұл екі ... ... ... біріне-бірі қайшы
келеді: бірдей жағдайда неғұрлым дивидендтер төлеу үшін табыстың көп бөлігі
жұмсалса, соғұрлым аз қаражат компанияға ... ... оның ... ... және ... курсының құнының өсуі қиындап, баяулауы
мүмкін. Дивидендтік шығыс көрсеткіші ... мен ... ... ... ... ... тең.
Тұрақты өсу коэффициенті компанияның келесі жылы ... ... ... ... ... ... көрсетеді, ол жағдайда
меншікті капитал мен ... ... ... сақталуы және
дивидендтер төлеу үлесі есеп беру жылындағы мөлшерде сақталуы шарт. Аталған
коэффициент, дәлірек айтқанда ішкі көздер есебінен ... өсу ... ... ... дивидендтер төлеген соңғы таза ... ... ... ... ... ретінде формуламен
анықталады:
КУ.Р = .
Мұнда: КУ.Р - ... өсу ... – таза ... - ... - ... ... ... күрделі емес түрлендіруден кейін бұл ... ... ... = ... - ... ... табыстылығы (пайда
нормасы);
– дивидендтерді төлеу көрсеткіші.
Капиталдандыру коэффициенті компания шығарған құнды қағаздар түрлер
арасындағы пропорцияны білдіреді. ... ... ... ... және әдеттегі акциялардың тартымдылығын азайтады, айрықша акцияның
үлесінің жоғары болуы да ... ... ... инвесторлардың
қызығушылығын жоғалтуға әкеліп соғуы мүмкін. Олай болуы, облигациялар
бойынша ... ... ... ... ... төлеуге дейін
төленуі керектігінде, ал олар өз ... ... ... ... ... алдында жүргізілуі тиіс екендігіне байланысты.
Капиталдандыру көрсеткішінің динамикасы, басқадай ... ... ... ... мен ... ... ... капитал
бөлігінің құрылымының өзгеру процесін бейнелейді. Әдеттегі акциялар бойынша
капиталдандыру коэффициентін, мысалы, әдеттегі акциялар ... және ... ... қоса есептегендегі барлық бағалы қағаздар
құнына бөлгендегі бөлінді ретіндегі формула бойынша анықтайды:
Кәсіпорынның ... ... мен ... белсенділігін
сипаттайтын көрсеткіштердің бірі қаржылық леверидж болып ... ... ... алдында, біз үшін жаңа түсінік “левиридж” нені
білдіретінін ... ... ... ... ... аз күштің
көмегімен (тетік) әжептәуір ауыр заттарды орындаырнан қозғап ауыстыру, -
деп жазады ... ... ... ол аздаған өзгеруі, нәтижелік
көрсеткіштердің түбегейлі өзгеруіне әкеліп соғатын, ... ... ... левиридж бір жағынан облигация мен айрықша ... ... - ... ... ... қатынас – деп жазады Л.Сидельникова”.
Ол былайша өрнектеледі:
Л=
Мұнда: Л – леверидж деңгейі;
О – ...... ... - ... ... ... жоғары болуы – қауіпті құбылыс, өйткені ол қаржылық
тұрақсыздыққа әкеліп соғады.
2.3. Банкроттық ... ... бір ... болып табылады.
Ол соттың шешімі мен немесе кредитордың келісімі бойынша ... тыс ... ... ... ... ... ... 07.04.95
жылғы №2173 Заңына сәйкес, ... ... ... жоқ ... ... ... кредиторлар сұранысын, еңбекақы төлеу ... ... ... қатар өзіне тиісті мүлік есебінен бюджет ... тыс ... ... төлемдерді қамтамасыз ете алмау жатады.
Басқаша айтқанда, шаруашылық ... ... ... ... ағымдағы
операциялық қызметті қаржыландыра алмауы, қарыздардың, міндеттердің өсуіне
байланысты ... ... өтеу ... ... ... ... ... байланысты ұғымдар кіреді.
Банкроттық кәсіпорынның ұдайы өндіріс ... ... ... ... яғни оның қаржылық және инвестициялық
саясатының тиімсіз болуынан туындайды.
Банкроттық пайда ... ... ... ... Шаруашылық жүргізу жағдайын жасаудың объективті себептері:
- экономиканы реформалаудың ... және заң ... ... ... несие, салық жүйелерінің жетілмегендігі;
- инфляцияның аса жоғары деңгейі;
- фирманың құнды қағаздарының нарықтық құнының төмендеуі;
- бәсекелестің жоғары ... және ... ... ... болған сәйкес
келмейтін өндіріс шығындары төмендемей, өнім бағасының төмендеуі.
2. Шаруышылық жүргізуге тікелей қатысты субъективті себептер:
- банкроттықты уақытында болжап және келешекте одан ... ... ... өтімділік жүйесінің болмауы, сұранысты ... сату ... ... ... көлемінің төмендеуі;
- ұқсас, бірақ сапасы жоғары өнімдердің бағасына ... ... ... ... жоғары шығындар;
- өнімнің төменгі рентабельділігі;
- өндіріс циклінің өте көлемді болуы;
- үлкен қарыздар мен өзара төлей алмаулар;
- ескі ... ... ... ... ... ... инвестициялық, бағалық, қаржылық саясаттың тиімдісін
таңдай алмауы.
Кәсіпорынның жаппай банкроттыққаұшырауы ... ... ... ... ... нарықтық экономикасы дамыған
елдерде, оларды толық күйреуден қорғау мен алдын ... ... ... ... негізгі элементтері мыналар:
- банкроттықты құқықтық реттеу;
- кәсіпорынның ... ... ... жүзеге асыруға шешім
қабылдау процесінің нормативтік-әдістемелік, экономикалық, ... ... ... ... ... қолдау мақсатында, төлем қабілеті
жоқ кәсіпорындарға мемлекеттік қаржылық көмек шаралары;
- ... құру және жою ... ... ... ... қатысушыларға экономикалық көме көрсету;
- кең ауқымды қоғам үшін банкроттар жайында ... ... ... қабілеті жоқ кәсіпорындардың тізімін жүргізу.
Қазақстан Республикасы жағдайында банкроттық механизмінің нормативті-
құқықтық базасы ... ... ... ... ... ... ... сотқа баруына негіз болып
борышкердің төлеу қабілетінің болмауы табылады. Егер ... ... 3 ай ... ... ... оның ... қабілеті жоқ деп
саналады.
Кредитордың борышкерге қойған талаптарының сомасы 150 ... ... ... ... ғана, банкроттық жайында іс сотпен қаралады.
Қаржылық жағдайдың динамикасының негізгі ... мен ... ... және ... әдіс ... ... болады.
Инфляция қарқынының күшті болуы, шығындар нормасының орталықтандырылып
бекітілмеуі және келісім-шарттар ... ... ... ала ... кең
таралуы жағдайында, жабдықтау келісім-шартына отырған кезде болжау дәлдігі
төмендейді. Осындай кезде қаржылық жағдайды болжау, табыстардың есеп ... ... ... - ... көлемі, шаруашылық субъектілер
қызметінің әр түрлі ... ... ... ... жүйесі
қаржылық есеп беру және электронды кесте негізінде құрылуы мүмкін.
Қаржылық жағдайды ...... ... ... ... бұл ... шаруашылық қызметінің қаржылық нәтижесін зерттеу
негізінде, болашақ міндеттерін анықтау, стратегиялық ... ... үшін ... ... ... етілуі тиіс. Мақсатқа сәйкес
талдауды жүргізу, орта мерзімді болашаққа (2-3 жыл) және ұзақ ... ... ... ... ... әдетте ( 5 жылдан жоғары)
объект үшін бизнес-жоспарды болжаудың экономикалық көрсеткіштері 3-5 жылға
жасалады.
Ұзақ ... ... ... ... күрделі мәселе деп есептеуге
болады. Мұнда екі жағдай қарастырылады: шаруашылық қызметтің тәуекелі мен
болжаудың ... ... ... түрі ... ... тартылуы есебінен төмендеуі мүмкін. Тәуекелдің екінші түрін
шет елде және өзімізде жинақталған ... ... ... ... ... көмегімен шаруашылық қызметті көп вариантты ұқсас есептеулер жолымен
төмендетуге болады.
Қазіргі экономика ... өз ... ... ... әр түрлі әдістер мен тәсілдері бар. ... ... ... ... ... жағдайды болжаудың 4 ... ... ... беру қабілеттілігі индексінің есебі;
ә) формаланған және формаланбаған белгілердің жүйесін қолдану;
б) төлем қабілеттілігі көрсеткіштерін болжау;
в) ... ... ... талдау.
А. Несие беру қабілеттілігі индексінің есебі.
Қаржылық болжауда ... ... ... ... мен экономика-
математикалық моделдеу қолданылуы мүмкін .Экономика-математикалық моделдеу
көрсеткіштер динамикасын ... ... ... ... ... ... ... белгілі дәрежеде дәл анықтауға ... ... ... ... ... ең
тиімдісін алу үшін, ол эксперттік бағалау ... ... ... ... ... мәндеріне түзетулер жасауға
мүмкіндік туады. Жалпы әлемдік практикада кәсіпорынның тұрақтылығын болжау,
оның ... ... ... ... ... оның тәуекелділігін
анықтау және банкроттығын болжау үшін экономикалық-математикалық модельдер
қолданылады.
Банкроттықтың ықтималдылығын бағалаудың ең жиі ... ... ... экономисі Э. Альтман ұсынған Z модельдері.
Осы модельдердің ішіндегі ең қарапайымы екі ... ... ... Ол ... екі ... ... Э. ... пікірі
бойынша банкроттықтың ықтималдылығы: кәсіпорынның жалпы жабу коэффициенті (
КNО) немесе ағымдағы ... ( КТЛ), яғни ... ... ... ... және кәсіпорынның қаржылық
тұрақтылығын ... ... ... ... ... ... Империкалық жолмен табылған бұл көрсеткіштер коэффициенттер
салмақтық мағынасына көбейтіліп, нәтижелері белгілі бір ... ... ол да ... ... табылады. Егер нәтиже
(Z) теріс болса, банкроттық ықтималдық үлкен емес. Ал егер (Z) мәні ... ... ол ... ықтималдылығының жоғары екендігін көрсетеді.
Америка тәжірибесінде 4 ... ... ... мәндері
қолданылады.
• Жабу немесе ағымдағы өтімділік (Кmn) көрсеткіші үшін:
(КП) – ( -1,0736);
• Баланстың пассивіндегі ... ... үлес ... ... – ( ... ... шама –( - 0,3877).
Бұдан Z есебінің формуласы мынадай болады:
Z = - 0,3877+ К*( -1,0736) + К*0,0579.
Мұнда:
Ағымдағы өтімділік коэффициенті =
Қаржы тәуелділік ... =
Z=0 ... ... үшін ... ... 50%-ға тең. Егер
Z 0 болса, онда ... ... ... Z ... ... ... береді.
Ә. Формаланған және формаланбаған белгілердің жүйесін қолдану.
Жоғарыда көрсетілген көп факторлы модельдер, қор ... ... баға ... ... үшін ғана ... ... Сонымен қатар
белгінің тек біреуіне бағытталу теория жағынан өте жағымды, ал іс жүзінде
ақталмаған. Сондықтан аналитикалық шолумен, ... және ... ... ... ... фирмалар мен басқа компаниялар өздерінің
аналитикалық бағалауында белгілер жүйесін қолданады. Мысал ретінде аудит
практикасын ... ... ... ... ... ... болады. Бұл
көрсеткіштерді екі топқа бөлуге болады:
Бірінші топқа динамикасының өзгеруі немесе жағымсыз ... ... ... және қаржылық қиыншылықтардың болуы мүмкіндігін
көрсететін динамикасының өзгеруі немесе белгілер мен ... ... ... ... өндіріс қызметіндегі қайталанатын елеулі шығындар;
• ұзақ мерзімді салымдардың көзі ретінде қысқа ... ... тыс ... мерзімі өткен кредиторлық борыштың кейбір қауіпті деңгейінің өсуі;
• өтімділік коэффициентінің тұрақты төмен мәндері;
• айналым қаражаттарының аса тапшылығы;
... ... ... ... қарыздар үлесінің қауіпті
шектеріне дейін тұрақты өсуі;
• дұрыс емес ... ... ... инвесторлар, кредиторлар және акционерлер алдында міндеттемелерді
үнемі орындамау;
• дебиторлық борыштың жоғары үлес ... ... тыс, ... ... ... мен ... ... болуы;
• банктік жүйедегі мекемелермен қатынасының нашарлауы;
• тиімсіз шарт бойынша жаңа қаржылық ресурстар көзін пайдалану;
• пайдалану мерзімі өтіп ... ... ... ... ... ... жағымсыз өзгертулер.
Екінші топқа жағымсыз мәндері ағымдағы қаржылық жағдайды ... ... ... негізделмейтін белгілер мен көрсеткіштер кіреді. Оған
жататындар:
• басқару аппаратының белді ... ... ... ... ... қатар өндірістік техникалық процестердің
ырғақтылығының бұзылуы;
• кәсіпорынның активті түрі, жабдықтың типі, ... бір ... ... жаңа ... табыстылығы мен сәттілігіне орынсыз сену;
• кәсіпорынның немен аяқталатыны белгісіз сот ісіне араласуы;
• тиімді конрагенттерді жоғалту;
• кәсіпорынды ... және ... ... жаңартудың
қажеттілігін дұрыс бағаламау;
• тиімсіз ұзақ мерзімді келісімдер;
• кәсіпорынмен ... ... оның ... ... ... ... қабілеттілігінің көрсеткіштерін болжау.
Кәсіпорынның банкроттығы жайында шешімдер қабылдау үшін негіз ретінде
кәсіпорынның баланс құрылымының қанағаттанарлықтай ... ... ... ... Ол ... Республикасындағы қанағаттанғысыз
мемлекеттік кәсіпорындарды жою, қайта құру, ... ... ... ... ... ... 1995 жылдың 12
шілдедегі Қазақстан Республикасының Экономика министрлігімен ... ... ... бағалау тәртібі туралы Ережесімен
белгіленген.
Баланстың құрылымының қанағаттанарлығын бағалау мен ... ... ... ... ... өтімділік коэффициенті
(жалпы жабу), ағымдағы активтердің
(баланс активінің бөлімі) ағымдағы
міндеттемелерге ... ... алып ... ... 3 ... ... ... өтімділік
коэффициенті кәсіпорынның шаруашылық
қызметін ... және ... ... жабу ... ... ... етілуін сипаттайды.
2. Меншікті қаражаттармен қамтамасыз
етілу коэффициенті меншікті айналым
қаражаттарының (меншікті ... ұзақ ... ... ... ... І бөлімі минус
баланс активінің І бөлімі), ағымдағы
активтер құнына ... ... ... ... ... баланс құрылымы қанағаттанғысыз, ал кәсіпорын төлем
қабілетсіз ... ... ... ... ... ... ... шарт:
- есепті кезең соңындағы ағымдағы өтімділік коэффициентінің мәні 2,0-ден
кем.
- Есепті кезіңнің соңындағы меншікті қаражаттармен ... ... ... кем.
Кәсіпорынның төлем қабілеттілігі жоқ деп тану оның ... ... яғни ... ... ... ... Бұл тек ... органдар анықтаған қаржылық
тұрақсыздық жағдайы, ол ... ... ... өз ... шығуын
ынталандыру және қанағаттанғысыздықтың алдын алуға бағытталған ... іске ... ... ... ... ... ... , кәсіпорынның
төлем қабілеттілігін нақты қалпына ... алу ... ... 6 ай мерзім ... ... ... қалпына келтіру
коэффициеті былай ... ... ... - ... кезеңнің басы мен аяғындағы
өтімділік ... ... ... - ... ... ... ... үшін
белгіленген, ... ... ... ... (6 ай);
По - есепті кезең;
- 2,0.
Егер қалпына келтіру коэффициенті 1-ден кем ... бұл ... ... ... төлем қабілеттілігін қалпына келтіруге мүмкіндігі жоқ екенін
көрсетеді. Егер қалпына келтіру коэффициенті 1-ден ... ... онда ... ... қабілеттілігін қалпына келтіруге мүмкіндігі бар екенін
көрсетеді.
Кәсіпорын алдындағы мемлекеттің қарызына қызмет ... ... ... мына ... есептеледі:
Z = ts:100:360.
Мұндағы: Рі – мемлекеттің мерзімінде өтелмеген 1-міндеттемесі бойынша
мемлекеттің ... ...... ... ... 1-
міндеттемесі бойынша қарыздың кезеңі;
Sі – қарыз пайда ... ... ҚР ... ... ...... ... мемлекеттің міндеттемелер
саны.
Кәсіпорында мемлекет қарыздарды уақытында өтейді деген болжаммен
ағымдағы өтімділікті бағалау іске ... және ол ... ... ... ... = ... ... – ағымдағы өтімділіктің түзетілген коэффициенті;
ТА – ағымдағы активтер;
ТО – ағымдағы міндеттемелер;
( Рі – жиынтық қарыз;
Дб.п. – ... ... ... ... ... ... ... орналастырылған
мемлекеттік тапсырысты төлеу күні қарыздың пайда болу күні болып табылады.
Ол күн көрсетілмесе, онда мемлекеттік ... ... болу күні ... ... күні ... ... мемлекеттік тапсырыс бойынша
жұмыстардың кезеңі).
В. Қаржылық ағымдардың ... ... ... болу ... ... ала көрсетіп және оны
болдырмауда қаржылық ағымдардың талдауы маңызды әдіс ... ... ... ... ... ... ... қарыз қаражаттарының қажетті
көлемдерін және мерзімдерін бағалау міндеттерін шешуге мүмкіндік береді.
Қаржы қаражаттарының ... ... ... ... ... 4 тобы қарастырылған:
- кірістер;
- шығындар (немесе “төлемдер”);
- олардың айырмасы (“сальдо”, “баланс”);
- нақты бар ... ( ... ... ... ... “сальдо”),
шоттағы бар қаражаттарға сәйкес.
Егер болашақта 4-көрсеткіш (“өспелі нәтижелі сальдо”) теріс болса, ... ... ... ... көрсетеді. Егер бұл қарыздарды жабатын мүмкіндік
болмаса, ал кредиторлар оларды сот арқылы талап ... ол ... ... жағдайға алып келуі мүмкін. Демек банкроттықтың бірінші
белгісі, ол – соңғы ... ... ... ... ... сыпайлылау, ол тіпті ... да ... ... түсу ... ... ... ... қаражаттарды алу көлемі қарыз қарыз ... ... тең ... кем. Ол қарыздар алынғаннан кейін бірден кәсіпорынды
дамыту үшін ... ... ал ... ... оның ... яғни өз қаражаттарының “жуылып” кетуі нәтижесінде ... және ... алып ... ... ... бұл ... ... елдерде кеңінен
қолданылады. Мысалы, Германияда қаржылық ... ... ... ... ... анықтау үшін заңды түрде қолданылады.
Төлем қабілетсіздік қаупі, қарыздарды төлеу уақыты келген кезде ... ... ... ... алмаған жағдайда болады. Төлем
қабілетсіздікті анықтау алынатын және шығатын төлемдер негізінде ... ... ... ... ... ... ... қарсы тұрады. Табыстар мен шығыстардың көптеген көлемдері,
қаржылық болашағы нақты жағдайға байланысты ... ... мен ... ... өтімді қаражаттардың барлығы қаржылық
жоспар, бағалаудың барабар құралы болып табылады. Банкроттықтың алдын ... ... ... ... ... ... кәсіпорын келесідей
батыл әрекет жасауға мәжбүр болады:
а) қозғалмайтын мүліктің бір бөлігін сату;
ә) басы артық тауарлы-материалдық қорлардан құтылу;
б) ... ... ... айналым қаражаттарын толтыру үшін ұзақ мерзімді ссудалар мен заемдар
алу;
г) шығындарды қысқарту бағдарламасын ... және ... ... ... басқаруды жақсарту;
д) қайтарылмайтын немесе қайтарылатын негіздегі әр түрлі деңгейдегі
бюджеттерден, салалық және салааралық бюджеттен тыс ... ... ... ... ... бағытталған жұмыстың басқа жайы маркетингтік
саясатты дұрыс жүргізу болып табылады.
Үшінші бағыт – капиталдың тез айналымын қамтамасыз ету. ... ... ... ең басты себептерінің бірі, ол оның қаржыларының ... ... ... ... көп қолданылмайды, шикізаттың
қоры тым көп, ... ... тыс көп ... ... ... ... ... табылады. Кейде капиталдың 2/3 бөлігі доғарылып
қалып, барлық тапсырыстар қалған бір бөлігіне жүктеледі. Баға ... ... ... ... тұрудың ешқандай қажеті жоқ. Ғимараттар ... ... ... ... емес, пайдалануына байланысты.
Бизнестің мәні айырбастау болып табылады. Пайда нормасы жоғары бағаны емес,
сату жылдамдығына ... ... ... ... банкроттыққа әкеледі,
ал капиталдың айналымдылығының ең жоғары жылдамдығы банкроттықтан ... ... әсер ... ... факторы нарықтық
экономикада үдей түседі. Тәуекелділік қалайда бір жағымсыз ... ... ... ... ... ... ... бөлігін жоғалту ықтималдылығын (қаупі), ... ... ... ... толық алынбауын немесе қосымша шығындардың пайда
болуын білдіреді.
Тәуекелділік ықтималдық категориясына жатады, яғни оны ... ... ... ықтималдылығы ретінде есептейді. Әр кәсіпкер басшы
типіне байланысты таңдап, тиімді ... ... өзі ... ... ... ... және ... жолымен
тәуекелдің бөліктерін басқа фирмаларға беру арқылы азайтуға болады.
Өзін-өзі сақтандыру меншікті қаражаттардың ... ... ... және ойда ... ... ... қаражт жинақтаумен байланысты.
Құны фирманың қаржы көрсеткіштерімен салыстырғанда аса көп емес ... бір ... ... көп ... ... ... төнгенде, ішкі шаралар
көмегімен өзін-өзі сақтандыру орынды болады.
Шет елдерде тәуекелді азайтудың кең ... ......... ... ... ... коммерциялық, несиелік
және басқа талаптар мен міндеттерді даярлау. ... ... көп ... ... бағаның өзгеруі, сұраныс, дұрыс таңдалмаған жоба
және т.б.) ... ... ... Жағдайларды болжап,
кәсіпкерлік тәуекелді бағалауды үйрену ... ... – бұл ... ... байланысты компанияның
қызметінің тәуекелі. Олардың негізгі түрлеріне ... ... ... ... тәуекелді жатқызуға болады.
Өндірістік тәуекл – бұл өнім өндірумен, қызмет көрсетумен, басқа ... ... ... ... ... байланысты тәуекел. Өндірістік
тәуекелдің ... болу ... ... ... ... ... төмендеуі, материалдық ... ... ... ... ... ... аударым сомалары мен
салықтарды төлеу және ... ... ... ... немесе сатып алған тауарлар мен
қызметтерді өткізу процесінде пайда болады. Коммерциялық ... ... ... ... ... ... ... алу бағасының жоғарылауы, сатып алу көлемінің ойда ... ... ... ... ... ... ... ұнату қабілетінің өзгеруі, бәсекелестердің әрекеті.
Қаржылық тәуекел кәсіпорынның банктермен және ... да ... ... ... ... ... Қаржылық тәуекелдің
себептері: қарыз және ... ... ... ... ... ... капиталдың әрекетсіздігі, бір жобаға,
бір мезгілде көп қаражат жұмсау.
Қаржылық тәуекел мына операциялардан алынған шығындарда көрсетіледі:
несиелік, инвестициялық, құнды ... ... және ... ... кәсіп орындар үшін ... ... ... білу ... несиелік, пайыздық, валюталық
айрып қалған пайда тәуекелі, инвестициялық тәуекел, салықтық тәуекел.
Несиелік капитал нарығының қатысушылары қаржылық ... деп ... ... ... ... байланысты міндеттемелерді орындай алмау
қаупінен туындайтын жалпы ... ... бір ... түсінеді.
Қаржылық тәуекелді басқару процесі 6 сатыдан тұрады: мақсаттарды
анықтау, тәуекелді ... ... ... ... ... ... және
нәтижелерді бағалау.
Мақсаты анықтау кәсіпорының едәуір шығындар жағдайында жұмыс істеуін
қамтамасыз етуге бағытталады.
Мақсат кәсіпорынды сыртқы орта ... ... ішкі ... ... ... ... ықтималдығы ресми және бейресми ... әр ... ... ... ... ... ... ең күрделі кезеңі болып ... ... ... ... ... ... жобаға қатысудың
тиімділігі туралы шешім қабылдауға және ақша ... ... ... үшін ... ... беру ... ... талдау кезінде тәуекел аймағы ұғымын пайдалану маңызды, яғни
ол ... ... ... ... ... мәндерінен аспайтын
жоғалтулар болатын, рыноктың ... ... ... Нарықтық экономика
жағдайындакез келген кәсіпорын қызметінің 5 негізгі тәуекел ... ... ... ... жүргізген кезде кәсіпорын ешқандай тәуекел
жасамайды, ешқандай шығын көрмейді, кәсіпорын кем дегенде есепті ... ... ... кезінде, теориялық жағынан ... ... ... ... ... ... кәсіпорын таза табысының барлық
мөлшерін немесе бір бөлігін ... ... ... тәуекелді аймақта кәсіпорын, нашар болған жағдайда барлық
шығындарын жабады, ал жақсы болған ... ... ... төмен табыс
алады. Бұл аймақта өндіріс ... ... ... ... ... ... ... аймақта кәсіпорын есепті табысты ғана емес,
сонымен қатар өнім ... ... ... түскен табысты жоғалту
ықтималдығы бар және ... ... ... ... ... ... ... кәсіпорынның қызметі
банкроттыққа әкеледі, барлық инвестицияларын жоғалтады.
Тәуекелді талдау ... оның ... мен ... ... керек.
Пайда болу көзіне байланысты тәуекелділік ... ... ... ... ... ... табиғи факторлармен байланысты.
Тәуекелділіктің пайда болу себептері ... ... ... ... ... жетіспеуінен туындаған деп ... да бір ... ... ... шешімнің ақпаратпен
жабдықталу жағдайына байланысты болады.
Тәуекелді ... ... ... ... байланысты және бір-бірін
толықтыратын екі түрге бөліге ... ... және ... ... талдау тәуекелді басқарудың екінші кезеңі түрінде
көрінеді. Ол мүмкін болатын ... ... ... ... ... ...... пен кезеңдердің орындалуы кезіндегі тәуекелдің
себептерін анықтау, яғни тәуекел мүмкін ... ... ... ... барып, барлық тәуекелдерді анықтау болып табылады.
Тәуекелдің сандық ... – бұл ... ... және ... ... ... ... нақты көлемін анықтау. Жеке тәуекелдің өлшемдерін
анықтау түрлі талдаудың әдістері арқылы ... ... ... ... ... ... мақсаттылығын талдау, эксперттік
бағалау әдісі, ұқсатықтарды пайдалану.
Статистикалық әдістің мәні берілген немесе ұқсас ... ... ... ... ... сол немесе басқа экономикалық
қайтарулардың көлемі белгіленіп және ... ... ... ... отыр. Вариация, дисперция және стандарттық ауытқулардың ... – бір ... ... жағдайға ауысқандағы белгінің сандық
бағасының өзгеруі.
Вариация дисперциямен, яғни орташа ... ... ... ... ... ... ... өлшемді дисперцияны математиктер ... ... ... жоғары болған сайын, кәсіпорынның қызметі ... ... ... ... статистикалық әдісі көптеген
көлемді мәліметтерді талап етеді. Олар әрдайым ... оны ... ... ... ... ... ... есепке ала отырып, тәуекелдің потенциалды
аймақтарын анықтауға бағытталған. Шығындарды артық ... ... ... ... ... ... ... туындауы мүмкін:
1) құнның ең басында жете бағаландауы;
2) жобалаудың шектерінің өзгеруі;
3) өнімділіктегі айырмашылық;
4) ... ... ... ... ... сұрақ-сауал қоюға негізделген.
Анкеталар кейін қойылған талдау міндетінің сол немес басқа шешімін ... ... ... пайдалану әдісі құбылыстардың, құралдардың, жүйелердің
ұқсастығын тауып ... ... ... яғни жаңа ... мен
ұсыныстар ұқсас объектілерді салыстыру негізінде пайда болады.
Жоғарыда ... ... ... ... ... ... ... жолдарын толық зерттеп білу керек. Тәуекелді тиімді
болжаумен фирма ішілік жоспарлау ... ... ... ... ... ... ... төмендетудің ең жақсы әдісі
инвестициялық шешімдерді сауатты таңдап алу болып табылады.
Инвестиция жайында шешім ... ... ... ... ... табылады. Инвестициялау кәсіпорынныңқаржылық жағдайын
жақсартудағы тиімді ... ... ... екі ... топқа бөлуге болады: портфельді және
нақты.
Портфельді инвестиция деп (кәсіпорынның құнды қағаздарын сатып алу
сияқты) ... ... ... ... ... ... деп өндіріс процесіне тікелей қатысатын
инвестицияларды айтамыз. ... ... ... ... салынатын инвестициялар.
Объектісіне қатысты инвестициялар келесі түрлерге жіктеледі:
1) ... ... ... ... қаржылық инвестициялар;
3) материалдық емес инвестициялар.
Мүліктік инвестициялар – бұл нақты инвестициялар.
Қаржылық инвестициялар – бұл қаржылық мүлікке ... ... ... ... ... және ... құқығына ие болу. Мысалы,
акция, басқа да құнды қағаздар сатып алу.
Материалдық емес ... ... ... зерттеу мен
талдау жасау, кадрлар даярлау, жарнама және ... ... ... ... ... ... ... түрлерге бөлінеді:
1) бастапқы инвестициялар немесе нетто-инвестициялар, кәсіпорынды
негіздеуге немесе сатып ... ... ... инвестициялар;
2) өндірістік потенциалды ұлғайтуға ... ... ... ... яғни ... ... ... құрамын
қолдау мақсатында жаңа өндіріс құралдарын жасауға немесе сатып алуға
бағытталған бос ... ... ... белгілі бір тәуекелмен байланысты. Бұл ... ... ... көп ... ... ... бұл ... конъюктурасы, шикізат бағасы және жұмыс күші және тағы басқалары ... ... ... ... қаражаттар тез қайтарылуды қамтамасыз
ететін ... ... амал ... ... тәуекелдерді екі топқа бөлуге
болады: жүйелі және жүйесіз.
Жүйелі тәуекел ... ... ... ... ... мүмкін болатын өзгерістеріне байланысты жалпы нарық
жағдайымен анықталады. Олардың пайда болу себептері: ... ... ... ... ... ... ... және тағы
басқалар.
Жүйесіз тәуекелге бәсекелестік инвестициямен ... ... ... ... ... тәуекелдің барлық түрлері жатады. Олардың пайда болу
себептері фирмалар үшін ... ... өз ... орындауы
(сатып алу тәуекелі), сатып алушылардың қыр-сыры (өнімді өткізу ... ... ... ... ... ... немесе жоғалуы және
тағы басқалар жатады.
Әдетте инвестициялық жобаны негізгі үш кезеңнен тұрады деп қарастырады:
алғышқы, дайындық және ... ... ... ... ... ... Жобаның
бизнес-жоспарын құру жұмыстарына, ақпаратты жинау және өңдеу, сонымен қатар
нарықты алдын ала зерттеу, мәліметтерді ... ... ... ... ... жатады. Сонымен қатар потенциалды мердігерлермен келісілген
жұмыстарды орындау шығындары, капитал тарту шарттары ... үшін ... ... ... – бұл кем дегенде екі жақтың – кәсіпкер ... және ... ... ... ... әрекет
процесі. Бұл жобаның сәттілігі, екі жақтың ... тіл ... ... бір кепілдікке ие болуына байланысты.
Мұндай кепілдіктің бірі, жақсы ойластырылып есептелген ... ... ... ... Бұл инвесторға іспен танысуға, оқу, зерттеу,
есептесуді ... және ... ... ... есептелген,
кездейсоқ жағдайларға тәуелсіз екендігіне көз жеткізуге мүмкіндік береді.
Ұсынылған бизнеспен ... ... ... ... ... салымды
талап ететін бизнес жоспар болып табылады. Бизнес-жоспарды ... ... үш ... ... көрсетуге болады.
Біріншіден, бизнесті құрастыру процесі, идеяларды ойластыру кәсіпкерді
кәсіпорынның жоспарына объективті, сын көзбен, әділ ... ... ... ... ... ... ... етеді.
Екіншіден, сәттіліктің негізі болып табылатын, кәсіпорынды тиімді
бақылауға және басқаруға қолдануда, кәсіпкерге ... ... ... табылады.
Үшіншіден, біткен бизнес-жоспар бұл идеяларды басқа ... ... ... ... ... ... ... инвестиция тарту жолында негізгі кезеңдердің бірі
болып табылады. Бизнес-жоспарды дайындаудағы негізгі ... ... ... ... ... оның ... ... табылады.
Бизнес-жоспардың титулдық беті құжаттың қашан, қайда және кіммен
дайындалғаны, сонымен қатар жобаның ... ... ... ... береді.
Қарсы бетінде жобаға жауапты немесе оны жасаған кісінің байланыс телефоны
көрсетілуі тиіс.
Әдетте ... ... 2 ... ... «А» - ... мәтіндік
сипаттамасы және «Б» - қаржылық есептеулер.
«А» бөлімінде әдетте келесі мәселелер қарастырылады:
1. жобаның негізгі ... оны іске ... ... ... оның ... басым ерекшеліктері, өндіріс жайында
жалпы мәліметтер;
2. жарғылық капиталды құрастыру, қаржыландырудың ... ... ... қатысуды бөлу, кәсіпорынды басқарудың нысаны
мен құрылымы;
3. ... ... және ... ... ... ... ... өтімнің маркентинг және ұйымдастырылуы;
5. өндіріс технологиялары, құралдар, шикізат, материалдар, ... ... ... ... ... ... ... әдетте мыналар есептеледі:
1. негізгі экономикалық көрсеткіштер;
2. инвестициялық шығындар және қаржыландырудың жоспары;
3. өндіру мен ... ... ... саны мен ... ... ... шығындар;
6. жабдықтың күтілуі мен жөнделуі;
7. әкімшілік және үстеме шығындар;
8. өткізу бойынша ... ... ... ... ... ... табыстар мен шығындыр;
12. ақша қаражаттарының қозғалысы.
Еске алатын бір жай, келтірілген құрылым ... және ... ... ... ол ... ... ... мүмкін.
Қорытынды бөлімде түйіндеме (резюме) түрінде жалпы ... ... ... нәтижелері келтіріледі. Тәжірибелі несиегерлер немесе
инвесторлар бизнес-жоспарды титул парағынан, ... ... ... ... ... түйініне қарайды жіне ең соңында ғана ... ... ... ... дайындау кезеңі, ынталы инвестициялар деп
аталатын өндірісті жұмыстарынан тұрады, әдетте ... ... ... ... ... тіркеу мен құрылымын жасау жөніндегі
ұйымдастыру ... ... ... жүргізу;
• өнім үлгілерін жасау, даярлау және сынау;
... ... ... ... және басқа да ... ... алу, ... ... ... жабдықтау мен арнайы құралдарды дайындау және жасау,
өнімнің шығарылуы қарсаңында рынокты даярлау ... ... ... ... ... өнім өндіру мен оны
өткізуге аяқ басқан ... ... ... өндіріс
жағдайында, өндірістік кезеңнің басы ғана өнім түрін өндіру мен ... күн ... ... ... ... ... ... шаралардан
тұрады, олар төрт кесте түрінде келтірілген:
1. даярлық кезеңнің ұйымдастыру және басқа шығындары;
2. жер ... ... алу ... ... ғимараттар сатып алу (құрылыс салу);
4. жабдық сатып алу ... атап ... ... жобаны қаржылық талдау қаржылық
пайда, не зиян әкелетін жобаны ... үшін ... ... ... тиімділігін анықтау жөніндегі мәселе іс ... ... ... мен әрбір инвесторлардың алдында тұрған үлкен
мәселе. Капитал салу ... өз ... ... ... ... жөнінде
шешім қабылдамас бұрын, инвестицияны жоспарлау және талдау әдісін білу
шарт. Біздің ... ... ... ... ... енді ғана қадам басып жатқандығы баршамызға мәлім. Соған орай
олар бұл әдістемені білмейді. ... ... ... ... ... мен ... ... жеткілікті мөлшерде тәжірибе
жинақталғандығын ескерсек, біз осы тәжірибені пайдалана білуіміз қажет.
Іс жүзінде қаржылық ... ... және ... ... ... мен бақылауға мүмкіндік беретін 3 ... ... ... баланс», «Қаржы-шаруашылық қызметінің нәтижесі туралы есеп»
және ... ... ... ... есеп». Алғашқы құжат,
кәсіпорынның белгілі бір уақыт арасындағы ... ... ... ... ... 31 желтоқсандағы қаржылық жағдайын сипаттайды. Баланс, белгілі
бір ... ... ... ... отырған кәсіпорынның қаржылық жағдайы
қаншалықты ... ... ... ... ... ... ... қатысатын негізгі факторлар
болып, операциялық қызметтен алынатын ақша ағымының және ... ... және ... жұмсалған шығын мөлшері танылады.
Жобаның өтелу күні болып, операциялық қызметтен алынған ақша ... ... ... жұмсалған шығын мөлшеріне тең боған күн
танылады.
Инвестициялық жобаның ... ... екі ... ... ... - өндірістік қызметтің тиімділігінің және жобаны ... ... ... ағымдық және болашақтағы қаржылық жағдайының
көрсеткіштері;
Екіншісі – ... ... ... ... ... белгілері.
Нарықтық қатынастары дамыған елдерде ... ... ... ... ... ... ... бұл әдіс
қаржылық ақпараттың аса маңызды ... бірі ... ... сату ... өзгерткеннен, оның кәсіпорыны қанша пайда
табатындығын есептегеннен гөрі, сату ... ... ... жағдайда оның
кәсіпорны зиян шекпейтіндігін есептеген маңыздырақ. Басқаша ... ... табу ... ...... өз шығындарын жабатын белгілі бір
уақыт аралығындағы сауда көлемінің ... ... ... табады деген мәселе, өндіріс көлемі зиянсыздық
нүктесінен жоғары болғанда ... егер ... ... ... ... болса, бір ғана мәселе, яғни кәсіпорын банкроттыққа дейін
неше күн жұмыс жасай алады деген сұрақ ... ... ... ... ... бағдарламасын
анықтау үшін ғана емес, сонымен қатар оның жағдайын үшін де маңызды.
Зиянсыздықты талдау мыналарды анықтауға мүмкіндік ... ... ... ... ... табыс алуға мүмкіндік беретін
сату көлемі;
... ... өнім ... ... тұрақты және
айнымалы шығындардың өзгерісіне байланыстылығы;
• жалпы шығындарды жабу үлесіндегі ... ... ... ... ... ... ... шектеулерді ескеру
қажет:
• өнім бағасы есепті кезең бойына үнемі тұрақты болып есептеледі;
• бір ғана өнім ... ал егер ... өнім ... ... ... деп ... ... тиімділік есепті кезең бойына үнемі тұрақты ... ... ... ... қорлардың өзгерісі
ескерілмейді;
• жиынтық тұрақты өндіріс шығындары да ... деп ... ... ... ... бір ... болып табылатын
қауіпсіздік диапазонының деңгейін есептеуге болады.
Инвестициялық жобаларды қаржылық талдауда, әдетте ... ... ... ... ... әдістері қолданылады,
ол дисконттау деп аталады және де бүгінгі деңгейді болашақтағыға келтіру
үшін өсіру әдісі қолданылады. Аталмыш ... ... ... ... ... мен несиелер бойынша пайыздар ... ... ... ... ... табысты анықтауға,
кеңінен таралған. Басқаша айтқанда дисконттау және өсім әдістері ... ... табу ... ... ... қолданылады:
• пайыз деңгейі (мысалы, капиталды пайдаланғаны үшін);
• жыл сайынғы төлемдер;
• кезең саны (ай, тоқсан, жыл);
• ағымдық ... ... ... ... ... ... қолдануға мынадай талаптарды ескеру қажет:
• бүгінгі және ... ... ... қолданылатын
айнымалылардың мәндері белгілі болуы тиіс;
• пайыздар деңгейі тұрақты.
Өсім ... ... мына ... есептеледі:
ИН1 =
Мұнда:
t – есепті кезең (жыл).
Ақша саласын ... ... ... ... әдісімен, мына
формула бойынша анықталады:
ИН2=
Өсім әдісі ақшаны жинақ депозитіне салу мен бірнеше жылдан соң ... ... ... алғанға ұқсас.
Дисконттау коэффициенті - мына формуламен есептеледі:
КД1
Болашақтағы тең түсім түрінде алынуы жоспарланып отырған ақша ... ... ... ... ... ... былайша анықтайды:
КД2
Дисконттау әдісін қолдану жобаның әрбір жылында пайда болуына қарай
пайда мен зиянның ағымдарын ... ... мен ... ... ... артықшылығы, пайда мен шығын ағымының құрылымына әсер ... ... ... ... ... мен ... жалпы
ағымындағы өзгерістер сезімталдық талдауында көбінесе өзгеріп отырады.
Жоғарыда атап өткеніміздей, ... ... тез ... ... ... ... артықшылық беріледі.
Жобаның өтелу мерзімі дегініміз – ... ... ... түсімдердің инвестицияға жұмсалған шығынды өтеу уақыты. Ол ... ... ... өлшенеді де мына формула бойынша анықталады:
То
Мұндағы:
Жобаны жүзеге асыру үшін
Бүгінгі және ертеңгі ақшаның құндылығының әр түрлілігін ... ... ... ... ... коэффициенттеріне көбейту
жасалады, ол мына формуламен есептеледі:
=
Мұндағы: ПС – ақша құндылығының өзгеру қарқынын ... ...... ... ... ... жыл ... жобаларға қаржылық талдау жүргізу барысында мынандай кең
таралған қателіктер жіберіледі:
1) сәйкес пайыздық мөлшерлемені талдауда шатасу;
2) осы ... ... ... ... ... ... үшін ... құны болып келеді.
Инвестициялық жобаға ... ... ... екі ... ... пайыздық мөлшерлеме инфляцияны ескермегендегі капиталдан алынатын
табыс. Егер нақты пайыздық мөлшерлемелер қолданылатын болса, онда ... ... мен ... құны ... ... алынуы тиіс. Керісінше,
ағымдық пайыздық мөлшерлеме – бұл инвестордың жеке ... ... ... ... да онда ... ескеріледі. Ағымдық және
нақты мөлшерлемедегі байланыстыратын теңдік мынадай түрде болады:
Ағымдағы пайыз мөлшерлемесі = ... ... ... + ... ... екі қатенің ішінде, инфляциялық жобаға қаржылық талдау
жасаудағы ең кеңінен тарағаны, пайыздық мөлшерлемелер қолданудағы ретсіздік
болып табылады. Егер тұрақты ... ... ... ... ... ... қажет.
Сонымен, қаржылық талдаудың, шығындар мен нәтижелердің арақатынасын
сипаттайтын, көрсеткіштерді бағалаудың әдістемелік ... ... ... ең ... да көкейкесті мәселесін қарастырдық.

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 84 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 6 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тәуекелді басқару саясатын анықтаудағы кәсіпорынның қаржылық-экономикалық көрсеткіштерін талдау37 бет
«Қаржылық жағдайы» категориясын талдау объектісі ретінде теориялық зерттеу; қаржылық жағдайын талдау көрсеткіштерін жетілдіру бойынша тәжірибелік ұсыныстар. «Kazakhstan Trading Company» ЖШС мысалында70 бет
Кәсіпорында қаржылық есеп жүргізу92 бет
Кәсіпорынның төлем қабілеттілігі және қаржылық тұрақтылығы64 бет
Кәсіпорынның қаржылық жағдайын ЖШС СП «FIAL» мысалында қаржылық коэфиценттерін бағалау62 бет
Кәсіпорынның қаржылық нәтижелерінің есебі93 бет
Шаруашылық субъектісінің қаржылық жағдайын талдау мазмұны және әдістері9 бет
Қаржылық жағдайдың мәні және оны талдаудың мақсаты31 бет
Кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығын талдау туралы46 бет
Шағын кәсіпорындардың қаржылық жағдайын талдаудағы ерекшеліктер4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь