Азаматтық құқықтық қатынастардағы субъектілердің алатын орны мен өзара байланысы

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4

1. Азаматтық құқықтың негізгі теориялық бастамалары
1.1 Азаматтық құқықтың жалпы сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...6
1.2 Азаматтық құқықтағы реттеу тәсілдері мен қағидалары ... ... ... ... ... ... ... 11
1.3 Азаматтық құқықтағы қатынастардың пайда болуы, өзгеруі және тоқтатылу
негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..18

2. Азаматтық құқықтық қатынастардағы субъектілердің алатын орны мен өзара байланысы
2.1 Азаматтық құқық қатынастарды жүзеге асыру түсінігі және мерзімдері ... .23
2.2 Азаматтық құқық субъектілерінің элементтері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 31
2.3 Азаматтық құқық субъектілері және азаматтық құқық қатынастарды жүзеге асырудың жауапкершілігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .64

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..74
Пайдаланған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 77
Кіріспе

Тақырыптың өзектілгі. Азаматтық құқық-Қазақстан Республикасының құқық салаларының бірі болғандықтан күнделікті тыныс - тіршілікпен, сондай-ақ азаматтардың, заңды тұлғалар мен мемлекеттің өзімен, оның әкімшілік аумақтық бөліністерімен тығыз байланысты.
Азаматтық құқықты зерттемес бұрын азаматтық құқық пәнін анықтап, басқаша айтқанда, мұның пәні не екенін белгілеп алуға тиістіміз. Ал азаматтық құқықтың пәнін анықтаудың өзі оңай шаруа емес. Өйткені, азаматтық құқықпен реттелетін қоғамдық қатынастар ауқымы өте кең де сан қырлы.
Құқық жүйесі іштей құқық салаларына бөлінетіндігі белгілі. Әдетте құқықтың қандай салаға жататындығын анықтау үшін оның пәні мен құқықтық реттеу әдістемесі қолданылады. Дәл осы пән мен әдістеме арқылы азаматтық құқықты Қазақстан Республикасының басқа құқық салаларынан аражігін айыра отырып, сонымен бірге оның салалық ерекшеліктерін де айқындауға болады. Қазақстан Республикасы азаматтық құқығының пәнін тауар-ақша қатынастары және қатысушылардың теңдігіне негізделген өзге де мүліктік қатынастар, сондай-ақ, мүліктік қатынастарға байланысты мүліктік емес жеке қатынастар кұрайды.
Азаматтық құқықтық нормаларының талаптарына сәйкес туындайтын және бұл нормаларға тәуелді болатын жақтар арасындағы қатынастар азаматтық-құқық қатынастары деп аталады.
Адамдар өз өмірінде және әрекет үстінде үнемі әрқилы азаматтық құқық қатынастарға араласып жүргенімен, өздерінің әрекеттерінің заң жөніндегі сипатын көбінесе ескере бермейді. Мысалы, қайсыбір затты болсын сатып алуда сатушы мен алушының арасында осындай қатынас туындайды. Азаматтық кодексте көрсетілген сату - сатып алу мәмілесінен туындайтын өте күрделі құқықтық қатынастар пайда болады. Бұл мәміле бойынша сатып алушы белгілі бір сомада ақша төлеуге міндетті, ал сатушы сатқан затты сатып алушының меншігіне беруге немесе сол затында сапасы жағынан бір кемшілігі немесе сан жағынан кемістігі болса, онда оны басқа затпен ауыстыруға, толықтыруғаәйтпесе алған ақшасын қайтарып беруге міндетті және т.с.с.
Заңды тұлғалардың барлық істері де нақ жаңағыдай азаматтық құқық қатынасы ретімен жүзеге асады. Өндіріс жабдықтарын тапсыру, өнімдерді сату, банк арқылы есеп айыру - осылардың бәрі де құқық қатынасын тудырады, яғни осылардың бәрінің де заң арқылы белгілі салдары болады.
Құқық қытынастарын сөз еткенде, оны талдағанда біз алдымен оның құрамдас элементтерін айқындап алуымыз қажет. Әрбір құқық қатынастарында қатынастың субъектілері деп аталатын қатысушылары болады. Азаматтық құқық қатынастарының субъектілері: жеке тұлға, заңды тұлғалар, әкімшілік – аумақтық бөліністер, сондай-ақ мемлекет болып табылады. Құқық қатынастарына қатысушылардың арасында белгілі бір байланыс орнайды, сол арқылы осы қатынастардың мазмұнын құрайтын олардың арасында белгілі бір құқықтар мен міндеттер пайда болады.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі

1. Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексі (ерекше бөлім 1999ж.).
2. «Нормативтік құқықтық актілер туралы» ҚР – ның 1998ж 24 – наурыз.
3. ҚР Азаматтық кодексі (жалпы бөлім 1995ж.).
4. ҚР Жоғарғы Соты Пленумының 6 – қаулысы «Азаматтардың және ұйымдардың ар – намысын және абыройын қорғау» 18 – желтоқсан 1992ж. 5. Тілеуғалиев Ғ. Қазақстан Республикасының Азаматтық құқығы. Оқулық. Алматы, 2001. Т.1. -376 б.
6. Батырбаев Н.М. Қазақстан Республикасының Азаматтық құқығы.Оқу құралы. Тұран, 2007-93 б.
7. Т.Ағдарбеков. Мемлекет және құқық теориясы. Алматы. 2004 ж 122 б.
8. Батырбаев Н.М. ҚР азаматтық құқығы. Оқу құралы. Түркістан, 2007 ж 165 б.
9. Е.А.Суханов. Азаматтық құқық. 1-том. 1999 ж 104 б.
10.Ашеулов А.Т., Г.А. Жайлин. Гражданско – правовая ответственность за вред, причененный преступлением против личности. Алматы, Издательства КазГЮУ 2000-94 с.
11. Гражданское право. Учебник для вузов. Часть первая / Под общей ред. Т.И. Илларионовой, Б.М. Гонгало, В.А. Плетнева. – М.: Издательская группа “НОРМА-ИНФРА-М”, 1998 -141 с.
12. Шакиров Ф.К. Актуальные проблемы защиты прав акционеров по законодательству Республики Казахстан. Диссертация на соискание ученой степени кандидата юридических наук. –А., 2001 -263 с.
13. Макаров Д.А. Управление акционерными обществами. Диссертация на соискание ученой степени кандидата юридических наук. –М., 2002 -199 с.
14. Могилевский С.Д. Органы управления хозяйственными обществами. –М.: “Дело”, 2001-167 с.
15. Васькин В.В, Овичиников И.Н. Гражданско – правовая ответственность. 1998-89 с.
16. Карагусов Ф. Ценные бумаги и денги как объекты гражданских прав. Алматы, 2001-91 с.
17. Гражданское право. Том 1. Общая часть. Под ред.Суханова Е.А. М. Волтерс Клувер, 2004-118 с.
18. Гражданский кодекс Республики Казахстан (Общая часть): Комментарий (постатейный). В двух книгах. Книга 2. –2-e изд., испр. И доп., с использованием судебной практики /Ответственные редакторы: М.К.Сулейменов, Алматы, 2003г 145 с.
19. Маркова А.С. Основы гражданского права 1994-32с.
20. Гражданское право (Общая часть). Учебное пособие. Пон ред.Диденко А.Г.,Алматы, 2003-119 с.
21. Жайлин Ғ. Азаматтық құқық. Ерекше бөлім. Алматы 2001-60 б.
22. Пугинский Б.И., Сафиуллин Д.Н. Правовая экономика, проблемы становления. 1991-102 с.
23. Сергеев. А.П., Толстого Ю.К. Гражданское право. Учебник 1997-38 с.
24.Төлеуғалиев Ғ. I том. ҚР Азаматтық құқығы. Алматы 2001-75 б.
25. Ынтымақав С. Азаматтық құқық (практикум). Жалпы бөлім. Алматы 2003-365б.
26. Карагусов Ф.Ценные бумаги и деньги как объекты гражданских прав. Алматы, 2001-96 с.
27. Климкин С.И. Юридические лица (сборник статей).Алматы, 2004-66 с.
28. Юридические лица.Практикум. Под ред.Климкина С.И.Алматы, 2003 - 29 с.
29. Басин Ю.Г.Сделки.Алматы, 2002-57 с.
30. Скловский К.И. Собственность в гражданском праве. 2000-23 с.
31. Диденко А.Г.Обеспечение исполнения договоров.Астана, 2002-19 с.
32. Ғ.А.Жайлин. Азаматтық құқық. Ерекше бөлім. І том.Оқулық.Алматы.2004-49б.
33. Жайлин Г.А. Гражданское право. Учебник (часть особенная). Т.1,2,.Алматы. Данекер. 2006-95 с.
34.Гражданское право. Том 1. Отв.ред. М.К.Сулейменов, Ю.Г.Басин. Алматы.Издательство КазГЮА. 2000-28 с.
35. Гражданское право. Ч.1,2. Под ред.Сергеева А.П., Толстого Ю.К.., М. Проспект, 1997-93 с.
36. Гражданское право. Том 2. Особенная часть. Под ред.Суханова Е.А. М. Волтерс Клувер, 2004-156 с.
37. Гражданское право (Общая часть). Учебное пособие. Под ред.Диденко А.Г.,Алматы, 2003-82 с.
38. Басин Ю.Г.Избранные труды по гражданскому праву. Алматы, 2003 - 38 с.
39. Диденко А.Г., Басин Ю.Г. Иоффе О.С. Гражданское право. Учебник.Алматы КазГЮУ АПО/24. 1999-97 с.
40. Марш П.Д. Англия, Франция және Германияның салыстырмалы келісім шарт құқығы. Алматы:Данекер, 1999-67 б.
41. Сулейменов М.Договор в гражданском праве Республики Казахстан. Проблемы теории и практики//Мир закона. №6. 2000-47 с.
42. Идрышева С. Правовые вопросы договора энергоснабжения// Юридическая газета. 19 шілде. 2007-116 с.
43. Басин Ю.Г. Ответственность за нарушение гражданско-правового обязательства. Учебное пособие. Алматы. Әділет.Пресс, 1997-13 с.
44. Климкин С.И. Юридические лица по законодательству Республики Казахстан.Общие положения. Алматы, 2001-115 с.
45. Джусупов А.Г.Право собственности и иные вещные права.Алматы:Жеті Жарғы, 1996-217 с.
46. Омар Б.М. Азаматтық құқықтық қатынастар. Түркістан 2012-9 б.
47. Покровский Б.В. Рента – новый институт в проекте особенной части Гражданского кодекса РК. Актуальные вопросы коммерческого законодательства РК и практика его применения. Материалы семинара.Алматы. Адилет: Пресс, 1996-168 с.
48. Жайлин Г.А. Обязательства в гражданском праве.Казахстан 2030-проблемы совершенствования правоохранительных органов (Материалы научно-практической конференции) Алматы:НИиРИО Академии МВД РК, 1999-78 с.
49. Ченцов О.И. Имущественный наем (аренда).Актуальные вопросы коммерческого законодательства в Республике Казахстан и практика его применения. Материалы семинаров Алматы.Әділет-Пресс,1996-26 с.
50. Гражданский кодекс Республики Казахстан /особенная часть/.Комментарий Под ред. М.К.Сулейменов, Ю.Г.Басин. Алматы: Жеті жарғы, 2000 -186 б.
51. Сергеев. А.П. Гражданское право. Санк – Петербург. 1997 ж 132 б.
        
        Азаматтық құқық субъектілерінің азаматтық құқықпен   өзара байланысы
Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
...................................................4
1. Азаматтық құқықтың негізгі теориялық бастамалары
1.1 ... ... ... ... ... ... ... мен
қағидалары............................11
1.3 Азаматтық құқықтағы қатынастардың пайда болуы, өзгеруі және тоқтатылу
негіздері...................................................................
...................................................18
2. ... ... ... ... ... орны мен өзара
байланысы
2.1 Азаматтық құқық қатынастарды жүзеге асыру түсінігі және
мерзімдері.....23
2.2 ... ... ... ... ... ... және ... құқық қатынастарды жүзеге
асырудың
жауапкершілігі..............................................................
...................64
Қорытынды...................................................................
...........................................74
Пайдаланған
әдебиеттер..................................................................
......................77
Кіріспе
Тақырыптың өзектілгі. Азаматтық құқық-Қазақстан Республикасының құқық
салаларының бірі болғандықтан ... ... - ... ... ... тұлғалар мен мемлекеттің өзімен, оның ... ... ... ... құқықты зерттемес бұрын азаматтық құқық пәнін анықтап,
басқаша айтқанда, ... пәні не ... ... ... ... Ал
азаматтық құқықтың пәнін анықтаудың өзі оңай шаруа емес. Өйткені, азаматтық
құқықпен реттелетін қоғамдық қатынастар ауқымы өте кең де сан ... ... ... ... ... бөлінетіндігі белгілі. Әдетте
құқықтың қандай салаға ... ... үшін оның пәні мен ... ... қолданылады. Дәл осы пән мен әдістеме ... ... ... ... ... ... салаларынан аражігін айыра
отырып, сонымен бірге оның салалық ерекшеліктерін де ... ... ... ... құқығының пәнін тауар-ақша қатынастары
және қатысушылардың теңдігіне негізделген өзге де мүліктік ... ... ... ... ... емес жеке қатынастар
кұрайды.
Азаматтық құқықтық нормаларының талаптарына сәйкес ... және ... ... болатын жақтар арасындағы қатынастар азаматтық-құқық
қатынастары деп аталады.
Адамдар өз өмірінде және әрекет үстінде ... ... ... ... ... ... өздерінің әрекеттерінің заң жөніндегі
сипатын ... ... ... ... қайсыбір затты болсын сатып алуда
сатушы мен алушының арасында осындай қатынас туындайды. Азаматтық ... сату - ... алу ... ... өте ... ... пайда болады. Бұл мәміле бойынша сатып алушы ... бір ... ... міндетті, ал сатушы сатқан затты сатып алушының меншігіне
беруге ... сол ... ... ... бір кемшілігі немесе сан жағынан
кемістігі ... онда оны ... ... ... ... алған
ақшасын қайтарып беруге міндетті және т.с.с.
Заңды тұлғалардың барлық істері де нақ жаңағыдай азаматтық ... ... ... асады. Өндіріс жабдықтарын тапсыру, өнімдерді сату,
банк арқылы есеп ... - ... бәрі де ... ... тудырады, яғни
осылардың бәрінің де заң ... ... ... ... ... сөз ... оны талдағанда біз алдымен оның
құрамдас элементтерін ... ... ... ... ... ... ... деп аталатын қатысушылары болады. Азаматтық құқық
қатынастарының субъектілері: жеке тұлға, заңды ... ... ... ... сондай-ақ мемлекет болып табылады. Құқық қатынастарына
қатысушылардың арасында ... бір ... ... сол ... осы
қатынастардың мазмұнын құрайтын олардың арасында белгілі бір құқықтар мен
міндеттер пайда ... жиі ... ... ... дерлік құқықтық
қатынастары болып табылмайтынын қоғамдық қатынастар мен реттелетінін
бәріміз білеміз. Тек ... ... ... болатын қатынастар құқықтық
депаталады, бірақ оның іске асуы құқық ... ... ... орын ... ... екенін жадымыздан елең
етпеуіміз керек. Осы құқықтық қатынастың бір түріазаматтық ... яғни оған ... ақша ... және ... ... өзге де мүліктік қатынастар, сондай-ақ мүліктік қатынастарға
байланысты мүліктік емес қатынастар да ... ... ... ... ... біз үшін маңызды және де барлық ... ... ... ... қатынасқа түседі десек қателеспейміз.
Жұмыстың мақсаттары мен міндеттері. Азаматтық құқықтық қатынас
тақырыбын кеңінен ашып ... бұл ... ... ... ... ... ерекше тоқталу және де азаматтық құқықтық қатынастың бүгінгі
күндегі орнын анықтау ... ... ... ... ... асыру
барысында мынадай міндеттер қойдым: тақырыптың шынайы, ауқымды және толық
болуын қамтамасыз ету. Жазу барысында ... ... жаңа ... ... ... объектісі. Азаматтық құқықтық қатынастардың бүгінгі таңдағы
өзектілігі бұл саладағы заңнаманың толығымен жетіспеушілігі және де ... ... ... ... ... қатынастарды реттеуде күшінің
жетпеуі. Бар заңнаманың өзі іс ... ... ... аспауда. Бұл
бүгінгі күннің өзекті проблемасы. Азаматтық құқықтық қатынастарды реттеуде
заңнамалық базаны нығайту, оны ... ... ... ал ... ... ... қатаңырақ жаза қолдануымыз дұрыс деп ойлаймын.
Бұл осы ... ... ... ... бір жол ... ... ... - кіріспе, екі тараудан және қорытындыдан
тұрады. Кіріспеде жоғарыда аталып кеткендей тақырыптың мақсаты, ... ... ... Ал ... ... азаматтық құқықтық
қатынастардың (түсінігі ауқымы мен элементтеріне, ... ... ... ... түсінік беріледі. Ал қорытынды бөлімінде азаматтық
құқықтық қатынастардың бүгінгі таңдағы орны туралы жазылады.
1. Азаматтық ... ... ... бастамалары
1.1 Азаматтық құқықтың жалпы сипаттамасы
Қазақстан Республикасының бір тұтас ... ... ... ... ... ... Сол салалардың бірі болып табылатын
азаматтық құқық. Азаматтық құқық сала ... ... ... келе
жатқан нарықтық экономиканың бірден-бір негізі ... те ... ... бұл ... ... ... ... шеңбері өте кең.
Азаматтық құқық пен реттелінетін қатынастардың түсінігін беру үшін құқық
теориясында ... ... ... ... ... Яғни ... пәні мен реттеу тәсілдері. Осы жоғарыда көрсетілген екі категорияның
негізінде азаматтық құқық сала ретінде тек ... ғана ... оның ... ... ерекшіліктерін де көрсетуге болады.
Азаматтық кодекстің 1-бабының 1 тармағында көрсетілгендей, азаматтық
заңдармен тауар-ақша қатынастары және қатысушылардың ... ... де ... қатынастар, сондай-ақ мүліктік ... ... емес жеке ... ... Сонымен қатар ... ... жоқ ... емес жеке ... да азаматтық
заңдармен реттеледі, өйткені олар заң құжаттарында ... ... ... емес жеке ... мәнінен туындамайды.
Жоғарыда көріп отырғанымыздай, азаматтық құқықтармен реттелетін
қоғамдық ... ... ... ... ... қатынастар.
Сондықтан да айтып кеткен жөн болар, кез ... ... ... ... ... ... тауар-ақша қатынастары, яғни азаматтық ... кез ... ... және ... көріністерде (мүлік
беру, жұмыс, қызмет) байқалатын мүліктік қатынастар [1].
Мүліктік ... ... ... ... ... ... және басқа да материалдық құндылықтарға байланысты
туындайтын ... ... ... ... емес жеке ... ... ... байланысты мүліктік емес жеке қатынастар және
мүліктік қатынастарға байланысы жоқ мүліктік емес жеке қатынастар болып ... ... ... реттелетін мүліктік қатынастарға байланысты
мүліктік емес жеке қатынастарға құндық маңызы жоқ ... ... ... ... емес құндылықтар жатады. Мәселен, ... ... ... ... ... өнертапқышөзінің
авторлығын анықтау туралы мәселе қойса, өзінің жекеісін қорғай отырып, ... ... ... ... қатынасқа түседі. Бұл қатынас мүліктік болып
табылмаса да, мүлікпен тығыз байланысты, өйткені ... ... ... үшін онда ... ... алу ... ... заңдармен реттелетін мүліктік қатынастарға байланысы ... емес жеке ... ... ... жеке ... ... жеке
өмірдің құпиялылығы, тұрғын үйге қол сұқпаушылық, азаматтың ... ... ... ... ... ... байланысты
туындайтын кұқықтық қатынастарды жатқызуға ... Ата ... ... ... жеке ... қол ... атай келе, "азаматтың жеке өміріне араласуға, оның ар-намысы
мен қадір-қасиетіне қол сұғуға тыйым салынады" десе, осы ... ... ... үйге қол ... ... атап ... ... мүліктік қатынастармен байланысы жоқ жеке қатынастар,
мүліктік емес жеке қатынастардың екінші тобын құрайды. Азаматтық ... ... ... ... ... бұл қатынастардың
субъектілерін де атап көрсетуге ... ... жеке ... ... ... ... азаматтары азаматтығы жоқ адамдар) заңды
тұлғалар мемлекет және әкімшілік-аумақтық ... 1964 ... ... ... 1994 жылы ... ... Азаматтық
кодекстің ерекшілігі сол, мемлекет азаматтық-құқықтық ... ... өзге ... мен тең ... ... ... [2].
Азаматтық заңдарда 1994 - жылғы 24 желтоқсанда он үшініш ... ... ... ... 11 ... ... жаңа
Азаматтық кодекс (жалпы бөлім) ерекше орын алады. ... ... ... 15 ... 1997 ... 5 ... 1997 жылғы 2 шілдедегі, 1998
жылғы 2 наурыздағы заңдармен өзгерістер енгізілгенін ескеру қажет.
Азаматтық ... ... ... ... азаматтық
заңдарының жүйесі анықталған ең ... ол ... ... ... және азаматтық кодекстен, соған ... ... ... өзге де ... Қазақстан Республикасы Президентінің
заң күші бар жарлықтарынан, Парламенттің қаулыларынан, Парламенттің Сенаты
мен Мәжілісінің қаулыларынан (заң ... ... ... ... 1,2 тармақтарында аталған қатынастарды реттейтін
Қазақстан Республикасы Президентінің жарлықтарынан, Қазақстан Республикасы
Үкіметінің ... ... ... ... ... ... нормативтік құқықтық актілерде және заңға сәйкес ... ... ... Бұл ... ... ... актілер
туралы" 1998 жылғы 24 наурыздағы ... ... ... ... ... ... ... бәрі олардың заң күшіне қарай белгілі
бір қатаң ... жүйе ... ... Заң ... ... ... 1995 ... Қазақстан Республикасы
Конституциясының мейлінше жоғары заң күші бар, оның 4 –бабында Қазақстан
Республикасында ... ... ... соған сәйкес
заңдардың, өзге де ... ... ... ... ... және өзге де міндеттемелерінің, ... ... пен ... ... нормативтік қаулыларының нормалары
деп белгіленген.
Біз бұған дейін 1994 жылғы 27 ... ... заң күші ... ... ... ... мейлінше маңызды орын ... ... ... ... ... ... атап ... кодекс (Жалпы бөлім) 1995 жылғы 1 ... ... ... Ол 405-бапты біріктіретін 24 – араудан тұрады. Оның ... оған ... ... ... ... ... ... базаның негізі етіп алынғаны болып табылады.
Азаматтық құқық нормаларының талаптарына сәйкес туындайтын және ... ... ... ... арасындағы қатынастар азаматтық құқық
қатынастары деп ... өз ... және ... ... ... ... ... құқық
қатынастарына араласып жүргенімен, өздерінің әрекеттерінің заң жөніндегі
сипатын көбінесе ескере бермейді. Мысалы, қайсыбір затты болсын ... ... мен ... ... ... ... ... сату-сатып алу
мәмілесінен туындайтын өте күрделі құқықтық қатынастар пайда болады. ... ... ... ... белгілі бір сомада ақша төлеуге міндетті, ал
сатушы сатқан затты сатып алушының меншігіне беруге, немесе ... ... ... жан жағынан бір кемшілігі болса, онда оны басқа затпен
ауыстыруға, ... ... ... ақшасын қайтарып беруге міндетті
және т.б.
Заңды тұлғалардың ... ... де нақ ... ... ... ... ... асады. Өндіріс жабдықтарын тапсыру, өнімдерді
сату, банк арқылы есеп ... ... бәрі де ... ... яғни ... ... де заң ... белгілі
салдары болады [4].
Өздерінің қажеттіліктерін қанағаттандыру барысында азаматтар мен заңды
тұлғалар үнемі ... ... ... ... ... ... ... құрған ұйымдар заңды тұлғалар) арасында қалыптасатын нақты қатынастар
сан ... ... Олар әр ... ... ... атап ... және этикалық нормалар реттеп отырады. Мұндай қатынастардың
айтарлықтай бөлігін құқық ... ... олар ... ... ие ... Құқықтық реттеудің нәтижесінде қолданыстағы қоғамдық
қатынастармен қатар, әлде бір жаңа (құқықтық) ... ... ... ... ... нақты қоғамдық қатынастардың нысаны ғана.
Қоғамдық қатынастардың құқықтық түрлі салаларының нормалары реттеп
отырады. Азаматтық құқық ... ... ... және ... саласында қалыптасатын қатынастарды реттейді. Азаматтық құқық
сондай-ақ өзіндік мүліктік емес қатынастарды да ... ... ... өзіндік мүліктік емес қатынастардың объектілері болады.
Азаматтық құқық нормалары реттеген қоғамдық қатынастар ... атап ... ... ... сапасына ие
болады. Азаматтық-құқықтық қатынастар дегеніміз-азаматтық құқық нормалары
реттеген қоғамдық қатынастар [5, 376б.].
Азаматтық-құқықтық ... ... ... ... мен ... ... ... аса маңызды белгісі, ең алдымен, оған ... ... ... ... ... ... пен өзара бағыну
қатынастарында болмайды, өзара міндеттермен және ... ... ... қатынастарға қатысушылардың бірінің ... ... ... ... қоюы биліктің өкілеттігіне емес, оған
тиесілі субъективтік ... ... ... ... ... ... ... мүліктік дербестігіне сүйенеді.
Азаматтық-құқықтық қатынастар ерікті болады. Әдетте, мұндай қатынастар
оларға қатысушылардың қалауы бойынша ... ... ... ... бөлігі шарттың негізінде пайда болады. Алайда олар өзге
де себептермен пайда болатын жағдайда мұндай ... ... ... ... мен ... қатысушылардың ерікті
әрекеттерімен жүзеге асырылады.
Азаматтық-құқықтық қатынастардың нормалары реттейтін ... ... ... ... ... ажыратады:
мүліктік қатынастар;
мүліктік қатынастармен байланысты мүліктік емес өзіндік қатынастар;
мүліктік ... ... жоқ ... ... қатынастар.
Азаматтық-құқықтық реттеудің объектісі, ең алдымен, мүліктік қатынастар
болғандықтан, азаматтық-құқықтық қатынастардың ... ... ... ... Мүліктік азаматтық-құқықтық қатынастардың ... ... мен ... ... ... ... ... қатынастары,
мүліктің бір тұлғадан екінші тұлғаға өтуіне (сатып алу, айырбастау, заим
және т.с.с.) делдалдық ... ... ... ... жатады [6, 93б.].
Интеллектуалдық шығармашылық ... ... ... ... ... емес өзіндік құқықтық қатынастардың
объектісі ... ... ... ... ... ... мүліктік емес сипатта болады (авторлық құқығы, шығармаға
қол сұғылмау құқығы және т.с.с), алайда оларды басқа тұлғалардың ... ... ... ... ... жүргізіледі, соның салдарынан аталған
құқықтық қатынастар мүліктік емес ... ... ... ... шығады.
Адамның жеке басына қатысты материалдық емес құқықтар мен игіліктер -
ар-намыс, қадыр-қасиет, іскерлік бедел және т.с.с. ... ... жоқ ... емес ... ... объектісі болып табылады.
Сонымен қатар, абсолюттік және салыстырмалы азаматтық-құқықтық қатынастар
болады. ... ... ... ... ... ... міндетті
ретінде үшінші адамдардың беймәлім тобы ... ... ... құқықтық
қатынастарда іс жүзінде әркім және барша жұрт міндетті болып шығады.
Мысалы, меншіктің құқықтық қатынастары абсолюттік қатынастарға жатады,
мұнда ... ... ... барлық үшінші тұлғалардың бұл құқықты
бұзбау, оны жүзеге асыруға кедергі жасамау міндеті ... ... ... ... адам ... міндетті болып табылады.
Салыстырмалы құқықтық қатынастар құқық берілген тараптың да, ... да ... ... ... яғни ... ... зиян ... адам жәбірленушіге зиянның орнын ... ... өзі ... ... ... ... төлеуге міңдетті. Кез келген адам
абсолюттік құқықты ... алуы ... ... ... ... ... кез келген адамның бұзуынан қорғау құқығы ұсынылады. Мысалы, автордың
шығармасына қол ... ... кез ... адам бұзуы мүмкін [7, 122б.].
Салыстырмалы кұқықты міндетті адам ғана бұза алады. ... ... ... талап ету құқығын тек тапсырыс беруші бұза алады. Демек,
салыстырмалы ... ... ... ... ... құқық
бұзушылықтан қорғаумен қамтамасыз етілген, келтірілген мысалда - тапсырыс
беруші тарапынан қорғалады.
Азаматтық-құқықтық ... ... және ... азаматтық-
құқықтық қатынастар болуы мүмкін. Заттық құқықтық ... ... ... ... ... ... ғана жүзеге асатын құқығы
болады («өзі әрекет ету» құқығы).
Заттың құқықтық субъектісі ... ... ... ... ... ... жүгінбестен, затқа тікелей әсер ету жолымен қанағаттандыра алады.
Атап ... ... ... ... ... құқықтық қатынастар болып
табылады.
Меншік иесі өзінің тиесілі затты иеленуге, падалануға және оған билік
етуге кұқылы, ал міндетті ... - ... да бір ... ... ... меншік иесінің өз құқығын жүзеге ... ... ... ... ... ... құқық субъектісінің затқа деген мүддесі басқа бір адамның
белгілі бір әрекет жасау жолымен қанағаттандырылуы ... ... ... ... ... адам ... ... белгілі бір
әрекет жасауды талап етуге құқылы («бөгде әрекет» құқығы).
Мәселен, сатып алушы сатушыдан өзіне затты ... ... ете ... ... оны ... яғни ... бір әрекеттер жасауға міндетті. Зат қашанда
заттық құқықтық қатынастардың объектісі болып ... ал ... ... - зат болмауы мүмкін. Мысалы, ... мен ... ... ... ... ... шарттан туындаған құқықтық
қатынастардың объектісі зат емес, интеллектуалдық ... ... ... ... ... көзі ... оның ішінде азаматтық құқықтағы
«шаруашылықты жедел басқару» ұғымы мен нормалары заңгер А.В. Венедиктовтың
шаруашылықты социалистік ... ... ... ... ... құқықтың қайнар көзі деп тануымыз үшін оның ... ... ... талап. Азаматтық құқық саласында халықаралық шарттардың
атқаратын ролі өте зор, ... ... шарт ... ... ... ... ... арасындағы ортақ қызығушылығы көрсетілген
өзара құқықтар мен міндеттерді белгілеген келісім ... ... ... Вен конвенциясының 2- бабынан көруге болады.
Нормативті-құқықтық акті, бұл ең негізгі және ... ... ... Ол ... ... мазмұнындағы актісі. Нормативтік
акті жеке істер бойынша мазұнында нормалар қалыптасқан қайнар көз ... ... істі ... ... ... ... болғандай, құқық нақты жүйе құрады,
оның ең үлкен буындары ... ... деп ... Құқық салаларын
шектеу белгілері ретінде әдетте құқықтық реттеу пәні мен әдісін ... мен әдіс ... ... ... қазақстандық құқықтың жүйесінен
бөліп алып оқырмандардың ... ... ... ... ... ... айқындауға мүмкіндік береді.
Кез келген сала сияқты азаматтық құқықта қоғамдық қатынастарды
реттейтін және ... ... ... ... та азаматтар қатысатын қатынастардың барлығы да азаматтық
құқықпен реттелмейді, сонымен ... ... ... азаматтар мүлде
қатыспайтын қоғамдық қатынастарға да әсер ете ... ... ... өндірілген өнімді сатып алу, оны теміржол,
теңіз, өзен немесе әуе жолдары ... ... осы ... ... жүк үшін төлемдер алу және т.б. қоғамда кездесетін тараптар
арасындағы қатынастарды реттейді.
Азаматтық құқық реттейтін қоғамдық ... ... өте кең ... сондықтан оларды толықтай атап өту мүмкін ... Бұны ... жоқ, ... ... ... ... азаматтық құқық
реттейтін қоғамдық қатынастардың барлығын нақтылықпен атап өту кірмейді,
оған азаматтық ... деп ... ... бір пәнінде олардың барлығын
біріктіруге ... ... ... қасиеттерін анықтау жатады.
Азаматтық құқықтың пәні болып мүліктік және ... емес ... ... мүліктік қатынастармен айналысатыны бірден көзге
түседі. Мүліктік қатынастар деп ... ... ... ... ... жұмыстар, қызметтер және басқа ... ... ... ... ... ... құқық біздің қоғамда пайда болатын барлық мүліктік
қатынастарды ... ол тек қана ... ... ... нақты бөлігін ғана реттейді.
Дамыған ақша жүйесі шарттарында мүліктік-құнды қатынастардың негізгі
көлемін тоуарлық-ақшалы қатынастары құрады. ... ... бар ... ... өте тез ... ... ... құқықтық нысан
қолданған кезде ғана мүмкін бола алады.
Азаматтық ... ... ... құқық пәнінің екінші бір құрамдас
бөлігі жеке мүліктік емес қатынастар қарастырады. Өзіне тән белгілеріне
сәйкес жеке ... емес ... ең аз ... екі ... ... келесі түрлерде сипатталады.
Біріншісі, көрсетілген қатынастар мүліктік емес қажеттіліктер негізінде
көрініс табады, мысалы ар, ... ... ... азамат аты, авторлық
шығарма, өндірістік үлгі, т.б. жайында туындайды.
Екіншіден, жеке мүліктік емес мүлікпен байланысты қатынастар ... ... бір ... ... Бұл ... ... ұйымдардың даралығы көрініп, олардың әлеуметтік қасиеттерін бағалау
жүргізіледі.
Пәннің осы екі құрамдас бөліктерінің ... ... ... және жеке ... емес қатынастарды азаматтық
құқық деп аталатын салада біріктіретін жалпы қасиеттін анықтау керек.
Мүліктік-құнды ... ... осы ... ... ... ... табылатын еңбектің саны мен сапасын өзара
бағалай алады деп анықтайды. Жеке мүліктік емес ... өз ... ... ... ... ... дара қасиеттерін өзара
бағалай алады деп есептейді.
Азаматтық құқық пәнінің түсінігі ... ... ... ... ... ... байланысты болса, әдіс түсінігі осы қоғамдық
қатынастардың азаматтық құқық нормаларымен ... ... ... байланысты. Сондықтан құқықтық реттеу пәні мен әдісі ... ... бар. Әдіс ... ... ... ерекшеліктерімен қайта
анықталады.
Азаматтық құқық пәнін құрайтын ... ... ... ... ие. Қоғамдық қатынастарға қатысушылардың өзара бағалауы тек ... ... тең ... ғана ... ... Сондықтан мүліктік-
құнды және жеке мүліктік емес қатынастар тараптардың теңдік негізінде
реттелсе ғана ... дами ... ... ... ... құқықтарда
тараптардың заңдық теңдігі әдісі қолданылады. ... ... ... ... деп ... құқықта тараптардың теңдігі дегеніміз – екі қатынасқа түсуші
тараптың ешқайсы да азаматтық құқықтық қатынастарда ... осы ... ... ... ... қоя ... айрықшаланады.
Тараптардың заңдық теңдік әдісін қолдану азаматтық құқықтық қатынастарға
қатысушыларға тәуелсіздік қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді. Бұл нарықтық ... ... ... ... үшін өте ... ... заңдылықтардың нормаларын түсіну және қолдану
азаматтық құқықтың жалпы қағидалары ... ғана ... ... ... ... ... деп тараптардың заңдық теңдігі бастауларында
мүліктік-құнды және жеке ... емес ... ... ... ... ... ... қатынас объектісі түрінде оның ... және жеке ... емес ... ... ... нақты азаматтық құқықты қалыптастырушы жағдайларды жатқызамыз.
Азаматтық мүліктік ... ... ... оның ... ... мен тек бір-біріне ғана ... ... бір ... әсер ете алатындығында. Жалпы азаматтық құқықтың ... ... ... ... ... болады: мүлік – зат сипатындағы,
мүліктік емес қатынастар, ... және ... ... ... ... Мүліктік қатынас деп мүліктік-құнды қатынастарға
қатысушылар осы қатынастарды құрған ... ... ... ... саны мен ... өзара бағалай алады деп анықтайды. Жеке
мүліктік емес ... өз ... осы ... ... тұлғаның дара қасиеттерін өзара бағалау жағдайларын
қарастырған.
1.2 Азаматтық құқық қатынастардың ... ... мен ... ... сала ретінде толық көрінуі үшін оны реттеу ... ... ... ... ... бойынша құқықтық жүйесінің
салаларына байланысты әрқилы болуы мүмкін. Азаматтық-құқықтық қатынастардың
ерекшелігіне ... ... ... ... ... төмендегі
ережелерге байланысты анықталады. ... ... ... ... заңды теңдігі, яғни ... ... ... ... түсу ... ... тәуелсіз.
Екіншіден, жеке және заңды тұлғалар азаматтық құқықпен азаматтық ... ... ... ... ... ... қатынастарды
жүзеге асыру мүмкіншілігінің теңдігі және заң алдында бір текті қорғалуы.
Азаматтық құқық, көбінесе диспозитивтік нормаларға ... ... ...... ... ... ... қалауынша, егер заңда өзгеше көзделмесе, ... Осы ... ... ... ... ... нормалары
көрсетілген ережелерге бағынады. Мәселен, Азаматтық кодекстің 238-бабы
яғни шарт бойынша мүлік алушыда меншік құқығы ... ... ... көрсетілгендерді қорыта келіп, азаматтық құқыққа сала
ретінде ... ... ... ... ... ... бірақ
азаматтық құқық жеке мүліктік емес қатынастарды, сонымен қатар тікелей
мүліктік қатынастарды да ... Осы ... ... жеке ... емес
қатынастарды бұзу мүліктік сипатта болады деген пікір қалыптасты. Яғни ... ... ... ... ... ... Алайда, өмірдің өзі
көрсеткендей, көп жағдайларда азаматтардың немесе ұйымдардың жеке ... ... ... ... мүліктік сипаттағы жауапкершілікке әкеп
соқтыруы ... ... ... ... ... ... оған жұмысқа тұруға
немесе кәсіпкерлік қызметпен айналысуы қиындық тудыру мүмкін. Сондықтан
жаңа заңдылық ... ... ... ... ... ... рухани залалды өтеу құқығына ие болады. Ал ... ... ... іс – әрекет арқылы келтірілген физикалық кемісітушілікті
өтеуге құқылы [8, ... ... ... ... деп ... ... ... тауар-ақша қатынастары және
қатысушылардың теңдігіне негізделген өзге де мүліктік қатынастар, сондай-ақ
мүліктік ... ... ... емес жеке ... ... ... реттелетін қатынастардың қатысушылары азаматтар, заңды
тұлғалар мемлекет сондай-ақ әкімшілік аумақтар бөліністер болып табылады.
2. Мүліктік қатынастарға ... жоқ ... емес ... ... ... ... өйткені оларды бұзу ... ... ... ... әкеліп соғады.
Ал заңды тұлғалар Қазақстан Республикасы Азаматтық Кодексінің 44-
бабында көрсетілгендей меншік иесі қаржыландыратын ... мен ... ... ... ... өз ... бойынша өзіне
тиесілі барлық мүлікпен жауап береді. Меншік иесі ... ... ... ... ... ... өз билігіндегі ақшалай
қаражатпен жауап береді. ... ... ... ... ... ... тиісті мүлікті меншіктенуші жауапты болады.
Азаматтық ... ... ... ... және тең ... ... ... құқық қатынас міндеттеме бұзылған жағдайда екіншісіне
жүктейтін тең құқылы талаптар ... ... ... талап
жауапкершілікте болу фактісін көрсетеді.
Міндеттеменің пайда болуының құқықтық негіздері. Өзге ... ... ... ... болу ... ... бір заңды
фактілерге байланысты және сол негізден көрінеді, мұның өзі ... ... ... ... ... ... ... осы
кодекстің 7-бабында көрсетілген тұжырымға сүйене отырып, міндеттемелердің
қалай пайда болатыны айқындай ... Яғни ... ... ... ... зиян ... немесе өзге де негіздерден пайда ... ... ... ... ... ... ... болу
негіздерін тізбелеп келтірген [9, 104б.].
Жоғарыда көрсетілген негіздерден басқа да ... ... ... бар. Бұл ең ... ... құжаттарды, әрине, біз
бұл арада Азаматтық құқықтық қатынасқа қатыстысын ... ... ... ... күші ... ... міндетті түрде әкімнің
жүргізетіндігінен көрінеді. Сондықтанда барлық жағдайда да ... ... яғни ... шығарушы, атқарушы, оның орындалуын бақылаушы
органдар және т.б арасында әкімшілік құқықтық ... ... ... ол ... ... ... міндеттемені де дүниеге
әкеледі.
Алайда мұндай жағдайлар салыстырмалы ... ... ... ... ... ... ... әкімшілік құжат) күрделі заңдық
құрамның бір бөлшегі десе ... ... ... болу негізінде шарт
әкімшілік құжатқа ... ... ... болу ... құқыққа қайшы нақты әрекеттер де
жатады. Бұған-біреудің мүлкін қасақана не кездей соқ ... ... ... ... ... кодекстің 271-бабында қарастырылған негіздерде
де пайда болуы мүмкін. Міндеттеме өзінің мазмұнына, ... ... және ... ... ... ... ... мазмұндағы міндеттеме, жағымсыз мазмұндағы міндеттеме.
2.Бір жақты және өзара ортақ міндеттеме;
3.Борышқор әрекеттің нақты анықтайтын міндеттеме және ... ... ... жеке ... ... ... ... ретіндегі жеке сипаттамалық міндеттеменің пайда
болуына, өзгеруіне немесе толықталуына әсер етпейді);
5.Басты және
тәуелді міндеттемелер;
6.Шартқа негізделген
міндеттемелер, шарттан тыс міндеттеме және бір ... ... ... ... ... ... және ... мазмұндағы деп бөлгендегі
мақсат борышқор мен несие берушінің әрекет сипатын ... ... ... борышқорға белгілі бір әрекетті жасау жүктеледі, ал ... ... ... ... талап ету құқығы беріледі. Мұның өзі ... ... деп ... Мұндай міндеттеме жиі кездеседі,
мәселен, ... ... ... ... ... ... ... борышқордың белгілі бір әрекет жасаудан бас тартуын, ... ... ... ... ету құқығын айтамыз. ... ... өз ... шарт ... бітпейінше басқа баспаға ұсынбауы тиіс. Міндеттеме
бір жақты және өзара ... та ... ... міндеттеме дегеніміз
міндеттемеге қатысушының біріне тек қана ... ... де, ... тек
қана міндет бөлінеді. Ал екі жақты міндеттеме деп әр ... ... де, ... да ... ... Оған ... алу-сату міндеттемесін
мысалға келтірген дұрыс, бұл міндеттемеде сатып алушының да, ... ... мен ... ескеріледі. Мұндай жағдайда ... ... ... сәйкес тараптардың әрқайсысы басқа
таптың ... ... ... бұл оның ... жасауға міндетті басқа
тараптың борышқоры және ... ... оған ... ... ... бар ... ... болып есептеледі.
Міндеттемеде әдетте несие беруші борышқордан белгілі бір әрекетті
атқаруға талап етеді. ... ... ... ... ... ... ... т.б. Бірақта мазмұны талап ету құқығы болып табылатын міндеттемеде
кездеседі, оған тиісті міндеттемеге ... бір ... ... ... Бұл ... ... аяқтау міндеттемені атқаруды білдіреді.
Мұнандай міндеттеме балама деп аталады [10, 94б.].
Міндеттемелердің бір тобын жеке сипаттағы міндеттемелер ... ... мен ... ... жеке ... қатысты міндеттемелер жатады.
(Мысалы, мүсіншінің міндеттемесі ... нан ... ... Мұндай
міндеттеме борышқордың немесе несие ... ... ... ... 376-бабы).
Міндеттеменің туындауына орай шартты, шарттан тыс депте, сондай-ақ ... ... ... ... деп те ... ... шартты тобы көп
кездеседі (сату-сатып алу тасмалдау, сақтандыру және т.б ... тыс ... әр ... келісімі бойынша пайда болмайды,
керісінше азаматтық құқықтық кез-келген субъектісінің ... ... ... ... ... ... баю ... туындайтын
міндеттемелер, яғни басқаның мүлкіне жинағандарын заңсыз сатып алу және
жинау, мәмлемен белгіленген негіздерсіз иелену ... ... ... ... ... айтады: «Міндеттеменің ... ... ... мүлкіне және олардың өздеріне зиян келтіру ... ... ... ... ... ... мұндай міндеттемелерді шартсыз
міндеттемелер деп те ... ... ... құқық бұзушыға жүктелетін санкциялар
қолданылады. Алайда ... ... ... бұзушы зиян қызығушылықты
тудырса, онда заңда ... ... ... немесе толық мөлшерде
мемлекет кірісіне ұсталатын ... ... ... ... құқықпен реттелетін тауар-ақша қатынастары эквиваленті
өтелетін сипатта ... ... ... ... талапкерге зиян немесе
шығынды эквивалентті ... ... ... құқық жауапкершіліктің
ерекшелігі оның конпенсациялық сипатта ... Оның ... ... ... сферасын қайта қалпына келтіру.
Көрсетілген жағдай өз кезінде азаматтық құқықтық жауапкершіліктің
шегін анықтайды. Талапкерге мүліктік сфераны қалпына келтіру тек қана ... ... ... ... толығымен өтеген кезде ... ... ... ... ... ... бірі
келтірілген зиян немесе шығын мөлшерін жауапкершілік мөлшерінің ... ... ... ... қолданылмайтын кездері бар. Егерде
жауапкершілік ... ... ... ... ... ... түсіндіре
отырып, азаматтық құқық эканомикалық ... ... ... және ... ... ... үшін ... етуші
сипатқа ие [11, 141б.].
Азаматтық құқық қатынастағы тараптардың заң ... ... ... ... ... ... қажеттігінен
туындайды.
Бұрынғы, азаматтық заңдылық бойынша бір-біріне ... ... ... ... қолданыла бермеді. Бұл жерде негізгі
қатысушы шаруашылық іс-әрекеттер жеңілділіктермен артықшылықтарды пайдалана
білді. Осыған ұқсас ... ... ... ... транспорт,
әсіпорындарда және басқа да ұйымдарда етек ... ... ... жыл сайын шарттағы міндеттемені бұзған кәсіпорындарды және
ұйымдарды жеңіл ... ... ... шараларын босатып жіберіп
отырады. Нарықтық экономикаға ... ... ... жағдайлар заңның
кейбір тұстарының өзгертулеріне әкеп соқты.
Жоғарыдағы мысалдардан бір ... ... ... ... ... ... ... қолдаумен байланысқан, бұзылған
құқықтарды реттейтін және ... ... ... тең ... ... әсер ... ... сондай-ақ мүліктік қатынастарға
байланысты (байланысты ... ... емес жеке ... ... құқықтық нормалар жиынтығы [12,263б.].
Мүліктік және мүліктік емес өзіндік қатынастарды ... ... ... қатынастардың қатысушыларын құқықтық міндеттер беру жолымен
жүзеге ... Шын ... ... ... ...... ... және міндеттерімен өзара байланыстылығы. Азаматтық
құқық қатынастарға қатысушылардың субъективтік құқықтары мен субъективтік
міндеттері оның мазмұнын ... ... ... құқық берілген адамның байқалатын мінез-
құлқының заңды жолмен қамтамасыз етілген шарасы. Ол ... ... ... бір дәрежеде өзінің әрекет ету (өзінің дұрыс әрекет ету ... ... ... ... ... бір ... ... (бөгде
әрекеттер құқығы-талап ету құқығы) талап ету мүмкіндігінен көрінеді.
Мәселен, ... ... ... ... оған қол ... құқығы
оның өз әрекеттерімен жүзеге асырылуы мүмкін. Керісінше, жалға ... ... ... беру ... ... мерзім өткен соң ... ... ... ... тиісті әрекеттер жасауынсыз жүзеге асыру
мүмкін емес [13, 199б.].
Құқықтық қатынастардың мазмұнын құрайтын элементтер ... ... және ... ... ... бөлінуі мүмкін.
Иелерімен тығыз байланысты құқықтар өзіндік ... деп ... ... бір ... ... аталу құқығы), осыған орай,
барлық басқа ... ... ... деп атауға болады.
Субъективтік міндет дегеніміз-міндетті адамның байқалуға ... ... ... ... қамтамасыз етілген шарасы.
Құқықтық қатынастардың мазмұнын құрайтын субъективтік құқықтар мен
оның қатысушыларының ... ... ... ... ... құқықтың міндетті адамнан белгілі бір әрекеттерді жасауды
талап ... ... ... ... әрекет жасауға бағытталған
субъективтік міндеті сай келеді.
Демек, құқық берілген адамның ... бір ... ... ... ... ... ... келесі қатысушысының бұл
құқықты жүзеге асыруға кедергі жасамау, оны ... ... ... келеді.
Азаматтық құқықтық қатынастарды және тиісінше субъективтік азаматтық
құқықтарды бөлу (жіктеу) түрлі ... ... ... ... ... бірнеше белгілер болады.
Мәселен, көркем туынды жасаушының оны авторы болу құқығы ... ... оның ... ... емес, абсолюттік құқығы болып табылады. Осы
автордың баспадан қаламақы алу құқығын бір мезгілде ... ... ... болып табылады.
Құқықтық қатынастарға қатысушылардың субъективтік құқығы кейде көптеген
әрекеттерді жасау мүмкіндігін ... ... ... ... ... ... ету мүмкіндігін қамтиды. Мұндай жағдайда субъективтік құқық
күрделі болуы мүмкін, оның ... ... ... ... ... ... құрайды. Бірақ құқықтық қатынастардың шегінде
өкілеттіктер біртекті немесе әртекті болуы мүмкін. ... ... ... ... құқығы жалға алынатын мүлікті иелену және пайдалану
мүмкіндігін қамтиды (заттық ... ... ... ... ... жөндеуді дер кезінде жүргізуді талап ету мүмкіндігін
қамтиды (міндеттемелік, салыстырмалы өкілеттік) [14, ... ... ... әр ... өкілеттіктерді қамтитын мұндай
күрделі құқықтарды кешенді құқықтар деп атауға болады. Азаматтық–құқықтық
қатынастарға қатысушы ... ... ... ... табылады.
Азаматтық құқықтық қатынастар субъектілерінің ауқымы ... 2 ... ... - оның ішінде ... ... ... отыратын
қатынастар қоғамдық қатынастар, яғни адамдар арасындағы қатынастар болып
табылады.
Жекелеген индивиттер, сондай-ақ олар ... ... ... ... қатысушылары бола алады. Заң актілерінде және өзге де
нормативтік құқықтық ... ... ... ... үшін
әдетте «тұлғалар» деген жинақтаушы термин пайдаланылады.
Азаматтық құқықтық қатынастарға құқық берілген немесе ... ... ... мүмкіндігі құқық субъектіліктік болуын талап етеді, ал ол
құықық қабілеттілігі мен ... ... ... ... иеленіп, міндеттер атқару қабілетін құқық қабілеттілігі ... Өз ... мен ... ... ... ... асыру, сондай-
ақ міндеттерді белгілеп, орындау қабілетті әрекет қабілеттілігі болады.
Жеке индивиттерді жеке адамдар деп ... “ Жеке ... ... ... азаматтарын, шетелдіктері және азаматтығы жоқ адамдарды
қамтиды. ... ... ... ... ... ... ... азаматтары болады, ... ... ... ... ... сөз болады. Бұл осындай
нормалардың қағидалары тек қана таралады дегенді білдірмейді [15, 89б.].
Қазақстан ... ... 12-ші ... ... заңдарда және халықаралық шарттарда өзгеше көзделмесе,
шетелдік және азаматтығы жоқ ... ... ... ... құқықтар мен бостандықтарды ... ...... атқарады. Егер олардың заңды тұлға мәртебесі болса, ... ... ... ... ... ... ... болып
табылады. Ұйымдардың филиялдары мен өкілеттіктері азаматтық ... бола ... ... олар ... тұлғалар болып танылмайды (АК-
ның 43-бабы).
Меншік, шаруашылық жүргізу немесе оралымды басқару құқығындағы оқшау
мүлкі бар және сол ... өз ... ... ... ... ... мүліктік және мүліктік емес өзіндік ... мен ... ... ... жүзеге асыра алатын, сотта талапкер және жауапкер бола алатын
ұйым заңды тұлға деп ... ... ... ... ... ... ... және коммерциялық емес заңды тұлғаларға
бөлінеді. Өз ... ... ... ... ... ... ... тұлғалар коммерциялық ұйымдарға жатады.
Коммерциялық емес ұйымдар табыс табудан өзген мақсаттар үшін құрылады.
Мәселен, діни бірлестіктің ... ... ... ... ету ... дінді тарату болып табылады. Заң актілерінде көзделген ... ... ... ғана ... ... құруға болады. Коммерциялық ұйымдар
үшін мұндай нысандарды жеткілікті тізбегі Азаматтық кодексте берілген ... және ... ... ... азаматтық-құқықтық қатынастардың
қатысушылары мемлекет пен әкімшілік-аумақтық бөліністер ... ... және т.б.) ... мүмкін, бұлар азаматтық – құқықтық
қатынастарда өзге де қатысушылармен тең ... ... ... ... пен әкімшілік – аумақтық бөліністер ... ...... ... ... ... нормалар табылады.
Бұларға да қолданылады (заң ... ... ... ... ... орай, жеке тұлғалар (Қазақстан Республикасының
азаматтары, шетелдік ... және ... жоқ ... ... ... ... және ... – аумақтық бөліністер
азаматтық – ... ... ... бола ... ... объектілері жөніндегі заң әдебиеттерінде әр
түрлі көзқарастар бар. Бір ... ... оның ...... ғана ... ... ... бола алады. Ал оның
субъектілерінің материялдық және материялдық емес иелігіне ...... ... ... ... объектісі болып
цифилистердің көпшілігі қуаттайтын пікір бойынша, құқықтық қатынастардың да
объектісі бола алады.
Азаматтық құқықтар объектілерінің негізгі ... ... ... ... олар ... және ... емес өзіндік иеліктер мен
құқықтарға бөлінеді. Мүліктік игіліктер мен ... атап ... ... оның ... шетелдік валюта, бағалы қағаздар, жұмыстар,
көрсетілген қызметтер, ... ... ... ... фирмалық атаулар, тауарлық белгілер және өзге де
дараландыру құралдары, мүліктік құқықтың өзі де ... ... ... ... мен ... ... өмірі, денсаулығы, ар-намысы,
қадір - қасиеті, іскерлік беделі, ізгі атағы, жеке ... ... жеке және ... құпиясы, есіміне құқығы, авторлық
құқығы, шығармашылығына қол сұғылмау ... және ... ... ... мен ... жатады.
1.3 Азаматтық құқық қатынастардың пайда болуы, өзгеруі және тоқтатылу
негіздері
Құқық ... ... ... ... ... құқық
қабілеттілігі болып табылады. Азаматтық құқық қабілеттілігі ... ... ие ... ... атқару қабілеті (азаматтық құқық
қабілеттелігі) барлық азаматтарға ... деп ... ... сәйкес заң мен сот алдында жұрттың бәрі ... ... ... және ... ... жынысына, нәсіліне,
ұлтына, тіліне, дінге көзқарасына, нанымына, тұрғылықты ... ... кез ... өзге ... ... ... ... кемсітуге
болмайды.
Конституцияның аталған тұжырымына қарай азаматтардың ... ... ... ... және ... ... Азаматтық
құқықтық кодекстің 13-бабында азаматтардың құқық қабілеттілігі барлық
азаматтық үшін тең ... ... ... ... ... ... құқығын айыру мына жағдайларға:
1) Белгілі бір ... ... ... ... бір ... ... аумағында емін-еркін жүріп тұруға.
Ескерте кеткен жөн, біздің заң бойынша құқықты жою қашанда уақытша
сипатта ... ... ... ... қабілеттілігін шектеуді азаматтық
басқалай субъективтік құқықтарынан айыру жағдайымен ... ... ... ... ... қандай да бір құқықты алу
мүмкіндігінен айыру болып табылады.
Азаматтар ... ... ... ... әр ... ... ... сол арқылы өзіне әр түрлі міндетерді жүктейді де құқық қабілеттілік
мазмұнын құрайды. Азаматтық құқықтық ... ... бұл – ... ... ... заң ... реттелген қатынас деген түсінік
келіп шығады.
Демек, құқықтық қатынастар тууы үшін құқықтық норма болуы ... Ал ... ... құқықтық қатынастарының және оның қатысушылары бола ... ... ... ... ... ... ... мұндай
мән-жайлардың болуы өзінен-өзі белгілі бір қатысушылар арасында белгілі бір
құқықтық қатынастарды туғыза қоймайды. Бұл - оның ... ... ... алғышарты ғана. Құқықтық қатынастар пайда болуы үшін нақты
адамдар арасында нақты құқықтар мен міндеттер ... ... ... болады [16, 91б.].
Азаматтық кодекстің 7-бабында азаматтық құқықтар мен міндеттердің пайда
болуы ... ... ... ... мен ... ... негіздерден сондай–ақ азаматтар мен ... ... ... ... ... ол ... азаматтық заңдарда
көрсетілмегенімен, олардың жалпы негіздері мен ... ... ... мен ... ... сәйкес азаматтық құқықтар мен міндеттер.
1) заңдарда көзделген шарттар мен өзге ... ... ... ... қайшы келмейтін мәмілерден;
2) заңдарға сәйкес ... ... ... ... ... азаматтық құқықтар мен міндеттер белгіленген сот шешімінен;
4) заң құжаттарында тыйым салынбаған негіздер бойынша мүлікті жасау немесе
иемдену ... ... ... үлгілер, ғылым, әдебиет пен өнер шығармалары
және интеллектуалдық қызметтің өзге де нәтижесін жасау нәтижесінде;
6) басқа жаққа зиян ... ... сол ... басқа жақ есебінен
мүлікті негіссіз сатып алу немесе жинау салдарынан;
7) азаматтар мен заңды тұлғалардың өзге де ... ... ... ... ... жағдайлардың басталуымен байланыстыратын
оқиғалар салдарынан пайда болады.
Алайда бұл ... ... ... ... ... жеткілікті емес.
Құқықтық қатынастар субъектілернің еркіндігі азаматтық құқықтық негізгі
принциптерінің бірі ... ... олар ... үшін ... мен ... түзе ... яғни ... тікелей аталмаған, сондай-
ақ заңдарда тыйым салынбаған өздерінің ... ... ... ... түсе ... мысалы, қаржыландыруға қатысу туралы
келісім заңда ... ... оған ... да ... ... ... ... құқықтар мен міндеттерді ... ... ... ... ... ... ... ету тетігіне қарай заңдық
фактілер мынадай топтарға бөлінуі мүмкін: құқықтық ... ... осы ... қатысушыларының іс-әрекеттері; үшінші тұлғалардың ... ... [17, ... ... заңдық фактілер деп атайды. Өзіндік адрес иесі жоқ
құқықтық нормадан өзгеше, заңдық факті қашан да дербес ... ... оны ... қатынастардың нақты алғашарты деп тануға болады.
Сонымен, заңдық ... ... - заң ... қатынастырдың пайда болуын,
өзгеруін немесе тоқтатылуын онымен байланыстыратын мән-жай.
Алайда бұл бапта аталған заңдық ... ... ... ... ... ... ... азаматтық құқықтың негізгі
принциптерінің бірі болып ... олар ... үшін ... мен ... түзе ... яғни 7- ... ... аталмаған,
сондай-ақ сандарда тыйым салынбаған ... ... ... құқықтық қатынастарға түсе алады, мысалы, қаржыландыруға ... ... ... тікелей аталмаған оған тиым да салынбаған. Сондықтан
бұл келісім азаматтық құқықтар мен міндеттерді туғыза алады.
Нақты жігерлі ...... ... іс - ... деп ... ... ... заңсыз іс-әрекеттер болуы мүмкін. Заңды іс-әрекеттер
өзара құқықтық қатынастардың пайда болуына бағытталған. Бұлар – ... 147- ... оның ...... 147-бап заңда тікелей көзделген
мәмілелер (шарттар) туралы (мысалы, сатып алу-cату, ... ... т.б.), ... - ақ ... ... ... ... (шарттар)
туралы баяндалады.
Құқықтық нәтиежеге жетуге тікелей бағытталмағанымен, заңдарда
белгіленген ... ... оны ... ... ... ... кітап жазу, өнертабыстық жасау) орынды заңды фактілер болуы
мүмкін.
Үшінші тұлғалардың мақсатты іс - ... ... да ... тууы ... ... бұл - ... акт ... меншік иесі –
мемлекеттің мүліктік бір мемлекеттік мекемеден ... ... ... ... ... де осындай актілерге жатады.
Заңдық фактілердің бұл түрінің ерекшелігі - олардың ... ... ... ... ... ... ... үшінші тұлғалар олардың
қатысушылар болып саналмайды.
Азаматтық-құқықтық қатынастар туғызатын іс-әрекеттер заңсыз, ... ... ... ... ... ... ... әдетте, іс-әрекеттер жасайтын субъектілер үшін ... ... ... оларға басқа тұлғалардың келтірген залалын
ретке келтіру міндетін жүктейтін құқықтық ... ... ... Мысалы,
бөтен мүлікті бүлдіру не оны заңсыз ұстап қалу [18, 145б.]
АК-ның ... ... яғни ... ... тыс ... ... да ... фактілерге жатқызады.
Мұнда, ең алдымен, табиғи фактілерді атау керек ... ... ... сақтандырылған мүліктін құнын төлеу міндетін туғызатын найзағайдан
өрт шығуы, табиғат апаттары және т.с.с.).
Басқа ... ... ... ... ... үшін
объективті оқиға болуы мүмкін (мысалы, бөгде адамның үйді ... ... ... ... үй ... ... қатынасы үшін заңсыз әрекет
және үй иесінің сақтандыру компаниясымен құқықтық қатынасы үшін - ... ... ... ... ... ... ... (мерзім
туралы АК-ның 6-7-тараулары).
Кейбір жағдайларда құқықтық нәтижеге жету үшін ... ... ... ... да ... бөгде мүлікті бүлдіру кінәліге ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір жиынтығы
болғанда ғана құқықтық нәтижеге қол ... ... ... ... жасасып, іс жүзінде затты беретін-бір
мезгілде немесе бірінен соң бірі ... екі ... ... ... ... ... ... меншік құқығы пайда болады.
Кейде үш, төрт, бес және одан да көп ... ... ... ... ... ... ... Қарастырылатын мұндай жиынтықты әдетте
іс жүзіндегі немесе заңдық құрам деп ... күй деп ... ... ... ... ... ... болады.
Бір реттік актілерді жасамаудан емес, заң ... ... ... ... ... ... бір құқықтық немесе іс жүзінде ... ... ... ... күй деп ... керек.
Мысалы, қайтыс болған адаммен жақын туыстық қатынас-мұрагерлік
құқықтық қатынастық пайда болу ... ... ... ... ... ретінде маңызды ерекшелігі бар: ол
құқықтық ... өз ... ... ... және ... мақсат тек басқа фактілердің қосымша ... ... ... ... ... күй ... ... фактілік құрамның элементі бола алады.
Құқықтық қатыныстарға қатысушылардың еркіне ... ... ... ... кейбір өзгеше белгілері бойынша белгілі бір ... ... [19, ... ... ... ... ... ықпал етуіне қарай
оларды ... ... ... ... және ... өзгертетін
фактілерге бөлуге болады. Мұның алғашқысы бұрын ... ... ... зиян ... ... ... арасында құқықтық қатынастардың
тууына әкеп тірейді. Екіншісі (мерзімнің өтуі шарттың ...... ... әкеп ... ... қатынастардың мазмұнын өзгертуге
себепші болады. Заңдық фактілер өздерінен кейін туатын ... ... ... ... ... ... ... болатын құқықтық салдардың
мазмұнын заң айқындап береді.
Мысалы,зиян келтіру оны келтірушінің заңмен беліленген залалды орнын
толтыру міндетін туғызады.Зиян ... ... ... ... ... ... тек ... асырады.
Мұндай заңдық фактілерді құқықты бағыттаушы фактілер деп ... ... ... қалыптастыршы заңдық фактілер ... ... ... ... қана ... ... ... заңда
белгіленген шекарада олардың мазмұнын айқындауға да жәрдемдеседі.
Мысалы, мүлікті сату жөніндегі құқықтық ... ... ... ғана ... ... ... мен сатып алушы арасындағы шарттың
талаптарына да байланысты.
Құқықты қалыптастырушы фактілер бұл ... ... ... ... ... одан ... айырмашылығы – құқықтық қатынастардың
мазмұнын жалпылай емес, жеке-дара анықтайды.
Заңдық фактілердің барлығынан мәміле мен әкімшілік актілдерді ... ... ... ... ... ... олар ... мазмұнын белгілі бір шектерде ғана, ол ... ... ... ... ... ... келмейтін шектерде ғана
анықтай алады.
Азаматтық ... ... ... және ... ... ... ... секілді заңдық фактілер түрінің ерекше маңызы бар
(АК-ның 118 және 155-баптары).
Тіркеу өздігінен азаматтық құқықтар мен ... ... және ... ... бұл ... ... болуы, өзгеруін,
тоқтатылуын аяқтайды. Құқықтың өзі тіркеуге жетпей тұрып-ақ қорғауға мұқтаж
болады, бірақ ол ... ... ... иеліктен айыру мүмкін емес.
Осыған дейін қажет болатын заңдық ... ... ... ... ... адам оны тіркеуге қарсылық білдіретін жағдайдың өзінде де
құқықты ... оны ... ... ... ету ... ... ... Азаматтық құқық қатынастарды жүзеге асыру және оның элементтері
2.1 Азаматтық құқық қатынастарды жүзеге ... ... және ... ... ... және қоғамдық қатынастарды азаматтық ... ... ... ... нормативті актілердегі азаматтық –
құқықтық нормалар азаматтық құқық ... ... ... қатынастарды
реттеуге шақырылған. Азаматтық құқықтық реттеу механизмін ашуда басты
рөльді азаматтық құқықтық қатынас ... ... ... ... ... ... реттеу нәтижесінде
олар құқықтық норманы иемденіп, азаматтық құқықтық қатынасқа ... ... ... – бұл ... ... ... реттелген
қоғамдық қатынас сияқты. Оның пәнінен мүліктік және жеке ... ... ... ... ... ... құқықпен реттеу
нәтижесінде азаматтық мүліктік ... ... ... Егер ... емес ... азаматтық құқық нормаларымен ... ... емес ... ... ... ... ең алдымен, қоғамның экономикалық базисі сферасында
жатқан мүліктік қатынастармен байланысты. Олардың құқықтық ... ... ... ... бір ... ... құқықтық қатынастардың ерекшеліктері азаматтық құқық
пәнінен кіретін қоғамдық қатынастар жақтардың ... ... ... ... ... ... ... құқықтық қатынастын
бөлінбейтін қасиеті болып табылады. Осы қаситеттің жойылуына ... ... ... ... ... ... оның ... түрінде қарастырылады, оларға құқықтық қатынастын ... ... ... ... құқықтық қатынастын мазмұны мен формасы.
Азаматтық құқықтық формасы. Қоғамдық қатынастарды азаматтық құқықтық
реттеу процесінде ... ... ... ... ... ол ... құқықтық қатынас шегіндегі мүшелер
тәртібін анықтайды. ... ... ... ... ... ... ... міндеттер оның құқықтық ... ... ... ... ... ... тәртібінің зандық қамтылған
өлшемі түсіндіріледі, ал субъективтік міндеттеме – азаматтық құқықтық
қатынасты ... ... ... ... зандық қамтылған өлшемі
[20, 119б.].
Азаматтық құқықтық қатынас мазмұнымен формасының бірлігі. Азаматтық
мүліктік қатынасты оның ... ... ... ... болмайды. Ол
экономилық мазмұнымен құқықтық формасының диалектикалық бірлігін көрсетеді.
Азаматтық мүліктік құқықтық қатынас мазмұны экономялық вазистік сферасында
болады. ... ... ... спецификасы оның субъектілері мен
объектілеріненде байқалады.
Азаматтқ құқықтық қатынас субъектілері. Азаматтық ... ... ... ... мен ... Азаматтық құқық қатынас адамдар
арасында қалыптасады. Сондықтан субъектілер мен аталады. ... ... ... ... қалыптасады. Сондықтан субъект түрінде жеке
индивидтер, әйтпесе белгілі бір ... ... ... ... елде ... тек ... ... азаматтары ғана емес, шет ... жеке ... жоқ ... бола ... ... ... ... субъектілері мыналар:
1. Қазақастан азаматтары, шет елдік азаматтар, жеке азаматтығы жоқ
тұлғалар.
2. ... жеке шет ... ... ... ... ... әкімшілік-территориялық бірлестер
Азаматтық құқық қатынас объектілері. Азаматтық құқық қатынас объектісі
түрінде оның субъектілерінің материалдық жеке ... емес ... ... ... ... ... ... қатынастың
спецификасы сол, оның мүшелері өз тәртібі мен тек ... ғана ... бір ... ... жер ете ... ... ... қатынас
субъектілерінің тәртібі азаматтық мүліктік құқықтық қатынастық объектісін
құрайды. Субъектілердің өзара әрекет ету ... жеке ... ... ... ... ... болады. Біріншісі, азаматтық
мүліктік, құқықтық қатынас мазмұның құраса, екіншісі-оның ... ... ... ... ... өз ... ... механизмі келесідей: құқықтық тұлға өз тәртібімен ... ... ... ... ... міндетті жаққа әсер етеді.
Жеке мүліктік емес құқықтық қатынаста болып-бедел, жетістік қызмет
репутациясы, адам аты, ... ... ... тағы ... ... материалдық
игіліктерге бағытталған жақтардың тәртібі табылады. ... кез ... ... қатынаста объект адам қажеттілігін ... ... бір ... ... оның ... ... ... қатынас түрлері.
Мүліктік және жеке мүліктік емес құқықтық қатынастар. Қандай қоғамдық
қатынастын азаматтық құқық нормасымен ... ... ... ... ... емес ... ... бөліп көрсетеді. Мүліктік құқықтық
қатынастар құндық қатынастарды реттеу нәтижесінде, ал жеке мұліктік емес
–азаматтық заңның жеке ... емес ... ... ... ... және жеке ... емес ... қатынас спецификасы
субъективті құқықты қорғаудың ерекше әдістерін анықтайды. Мүлік құқығы
зиянның ... ... ... ... жеке мүліктік емес құқықты ... ... ... және ... ... ... қатынастар.
Субъект аралық байланыс құрылымына орай, барлық азаматтық құқықтық
қатынастар қатысты және абсолюттік болып ... ... ... ... ... міндет қатаң белгіленген тұлғалар қарсы туады.
Ол бір немесе бірнеше тұлғалар болуы ... ... ... ... ... ... ... белгісіз саны қарсы тұрады.
Абсолюттік құқықтық қатынастар құқықтық тұлға құқығын кез-келген тұлға ... Ал ... ... ... ... тұлға құқығы осы құқықтық
қатынасқа қатысатын белгілі бір тұлғалар жағынан бұзылуы мүмкін.
Заттық және ... ... ... ... көзқарасын
қатынастандыру тәсіліне байланысты заттық және міндеттемелік құқықтық
қатынастандыру тәсіліне байланысты ... және ... ... ажыратады. Заттық қатынаста құқықтық тұлға ... ... ... ... қанағаттандырылады. Міндеттемелік
құқықтық қатынаста тұлға көзқарасы (қызығушылығы) материалдық игіліктерді
құқықтық тұлғаға ұсыну бойынша ... ... ... бір ... есебінен
қанағаттандырылуы мүмкін. Мұндай жіктеудің тәжірибелік мәні заттық ... ... ... ... ... түрлі құқықтық
регламентациясынан ... ... ... ... міндетті тұлғалар
пассивті роль атқарады. Міндет құқықтық қатынас міндет тұлғаның белгілі бір
әрекетті жасау жолымен жүргізіледі. Міндетті құқықтық ... ... ... тұлғаға материалдық игілікті ұсыну бойынша белгілі бір
белсенді әрекеттер ... ... ... ... және ... ... уақыт
факторымен тығыз байланысты. Бұзылған құқықты және тағы ... ... ... ... мүмкіндігі заңмен немесе шартпен көрсетілгендей жасалуы
қажетті құқық қатынастарының пайда болуын, ... ... заң ... ... ... ... сәттермен байланыстырады [21,
60б.].
Мерзімді шектеу, тәртібі. Азаматтық заңдылық ... ... ... ... ... (АК 6т) АК 1726 ... ... кұнмен, уақыт кезеңінің өтуімен, және де оқиғаға сілтеме отырып
анықталады. Күнтізбелік сілтеме, көбнесе, азаматтық құқықтарды жүзеге асыру
және міндеттерді ... ... ... ... ... ... 2003 ж. 31 ... сот шешімінде де, сонымен қатар, ... ... ... ... ... ... ... міндетті айдың белгілі бір күнінде сілтеме жасау жолымен.
Уақыты кезеңі болып табылатын мерзімдер, олардың ... ... ... жылдармен, айлармен, апталармен, кұндермен немесе сағаттармен
(АК 172б) ал кейде, адан қысқа кезеңдермен анықталады. ... ... ... ... ... ерекшелігі, азаматтық құқық қатынастарының
қатысушылары, оның пайда болуының нақты күнін алдын ала білмейді. Мысалы,
өмірлік асырауында ... ... ... заң. ... ... болатын
белгісіз, сатушының өмірімен байланыстарды. Мерзімді дұрыс есептеу үшін
оның басталуымен аяқталуын ... ... ... ... ... АК ... мерзімнің өтуі, күнтізбелік күнінен кейін немесе оқиға ... күні ... ... мұра ... 14 ... ... болса,
мұрагерлікті қабылдау немесе одан бас тарту белгіленген мерзіміне кейінгі
күні, яғни 15 ... ... Тура ... , сағатты және минутты
есептеу мәселесі шешіледі: мерзім ... ... ... ... ... аяқталуы пайдаланып жатқан уақыт ... ... ... ... ... ... соңғы
жылының күніне және айына сәйкес өтеді. (АК 174б 1 ... ... 2001ж ... басталған үш жалдық талаптың ескіру мерзімі 2004 ж. 1 ... ... ... ... айлармен және апталармен
есептелетін мерзімінің соңғы күні тура осылай ... Егер де ... ... жоқ ... ... онда ... сол ... соңғы күнінде
аяқталған болып есептелсе, бүл мерзімнің аяқталуы 28 немесе 29 ... ... ... ... ... ... саналатын мерзім ретінде сол
айдың күнінің санын байланыссыз 15 ... тең ... ... ... ... ... істемейтін күнгі сәйкес келсе, одан кейінгі жақын жұмыс күні,
мерзім аяқталған болып саналады. (АК 1756)
Егер мерзім ... да бір ... ... үшін ... ол
мерзімнің соңғы күнінің 24 сағатына дейін орындалуына ... ... ... ... ... ... болған жағдайда, ұйымсыз ... ... ... операциялар тоқтатылғанда, мерзім сол сағатта
тоқтатылады. Мысалы, жұмыс күні аяқталады, ... ... ... ... күніндегі сағат жиырма төртке дейін почтаға, телеграфқа
немесе өзге де байланыс ... ... ... ... ... ... жасалған болып саналады [22, 102б.].
Мерзімнің түрлері. Азаматтық құқықта кездесетін көптеген мерзімдер
нақты негіздер ... ... ... ... кіммен бекітілген
байланысты заңдық, шарттық, соттық мерзімдер ... ... ... ... ... ... белгіленген. Мысалы, заңмен
мұрагерлікті ... ... одан бас ... алты айлық мерзімі
бекітілген, толық азаматтық әрекет қабілеттігінің ... ... (АК 17 ... ... мерзімі (АК178б) және т.б. жақтардың келісімімен ... деп ... ... ... ... бекітілген мерзімдер.
Құқықтық салдарлар бойынша мерзімдер құқық қалыптастырушы, құқық өгертуші,
құқық тоқтатушы болып бөлінді. Жалпы ереже бойынша, атты беру ... ... ... болу ... ... ... ... мерзімнің басталуы мен
өтуі азаматтық құқықтармен міндеттердің өзгеруіне алып ... ... ... ... мен ... ... әкеп
соғады. Егер де мұрагершінің несие берушілері мұрагерліктің ашылған ... алты ай, ... өз ... айтапса, ол талаптар күшін жояды.
Мерзімдер сипатына байланысты ... және ... ... ... ... анықталмаған, жалпы және арнайы
және т.б. болып ажыратылады. Императивтік мерзімдер заңмен нақты анықталған
және олар тараптардың келісімімен ... ... ... ... ... азаматтық құқықтардың болу мерзімі жатады.
Диспозитивтік мерзімдер, заңдармен қарастырылған, ... ... ... болатын мерзімдер.
Абсолютті анықталған заңды салдармен байланысты уақыт кезеңі. Оларға,
мысалы, күтізбелік кұнмен немесе уақыттың нақты бір ... ... ... ... мерзімдер нақты кезеңмен немесе уақыт сәтімен
байланысты, бірақ нақтылықтың аз болуымен сипаталады.
Анықталмаған мерзімдер-заңмен немесе ... ... ... ... құқық қатынастарнында уақыт шегінің бір болуын болжайды. Осылайша мүлік
уақытша өтеусіз пайдалануға немесе белгісіз мерзімге ... ... ... ... деп азаматтық құқықтық кез-келген субъектісіне
қатысты жалпы мағыналы мерзімдер. Мысалы, сенімхаттың әрекет етуінің жалпы
мерзімі үшін жыл (Ак 1686). ... ...... ... көрсетілген
жағдайларде әрекет етеді және жалпы мерзімдердің ережелері ... ... ... ... ... ... жүзеге
асыру мерзімі, азаматтық ... ... ... және ... ... ... ... орын алады [23, 38б.].
Азаматтық құқықтарды жүзеге асыру мерізмдері. Азаматтық құқықтарды
жүзеге асыру мерзімі деп – субъективті ... ... ... ... ... ... ол – заңмен немесе нормативтік актілермен
бекітіледі. Бірақ жақтардың келісімен де ... ... ... өз ... ... жүзеге асыру сақтау, көлік мерзімдері
болып бөлінеді.
Азаматтық құқықтардың болу ... – бұл ... ... әрекет ету мерзімі. Олардың ... ... ... ... ... ... ... құқығы, авторлық құқық, тұрғын үйді
жалдау құқығы т.б. және белгісіз мерзімге әрекет ету ... ... ... ... ... шарты бойынша мүлікті пайдалану құқығы
әрекет ету шектеу уақытпен шектелген субъективтік құқықтардың бар болуымен
байланысты.
Осылай, сенімхат 3 жылдан ... емес ... ... ... шығармаға
патент әрекетінің мерзімі жиырма жылмен шектелген, авторлық құқық автордың
барлық ... және оның ... ... (мерзімсіз қорғалатын авторлық
құқылықтан басқа) әрекет етеді және т.б.
Субъективтік құқықтардың ... ... ... ... ... ... дегенмен бұл көбінесе тұлғаның мүдделерінің
тұтастай қоғам мүдделерімен ... ... ... қамтамасыз
етіледі. Субъективтік құқықтардың болу мерзімінен мерзімдерді ажырату
қажет. Олар сонымен ... ... ... анықталған ұйымдастыру үшін
өкілетті тұлғаға қатаң анықталған уақыт береді. Дегенмен егер құқықтардың
мерзімдері осу ... ... ... ... онда мерзімдер
орындалмауы немесе орындалуы қажетті емес ... ... ... ала тоқтатылуын тағайындайды. Осылай, тұрғын үйде жалға
алушының ұзақ ... ... егер де ол ... алу ... көзделген болса,
жалға алушының ұзақ уақыт болмауы, егер де ол ... алу ... ... ... алу ... ... ... болып табылады.
Субъективтік құқықтардың болу мерзімінен мерзімдердің ... ... ... асырылуы қажетті шарттар негізінде болуы мүмкін
субъективтік құқықтарды ғана ... ... ... ... ... көп емес. Талаптық мерзім – ... ... ... олардың арасындағы болған түсініспеушілікті реттеу мақсатында
өзінің бұзылған ... ... ... ... ... ол ... ... аралығы. Бұл ережені ерікті түрде шешілуі мүмкін, бұзылған құқықты
қорғау туралы мәселелер және тараптар арасында дау ... ... мән ... болған жағдайларда бұзылған азаматтық құқықтарын қалыпына келтіруді
және ... емес ... ... азайтумен, заң шығарушының
соттық істердің санын қысқартуға тырысуы негізделеді [24, 75б.].
Тауарларды ауыстыру туралы немесе кемшіліктерін жою туралы претензиялық
талаптарын ... ... ... ... ... ... немесе сақтануға арналған тауарларға қатысты заңмен, сонымен
қатар, стандартармен, техникалық жағдайлармен немесе шартпен одан да ұзақ
мерзімдер ... ... ... ... кепілдік болып табылатын
көрсетілген мерзім ішінде ... ... және ... ... өз
есебінен жоюға міндеттенеді және бұйымдық қызметті қарсылықсыз ... ... ... ... ... мерзімдер бұйымды қабылдау кезінде байқалмайтын
бірақ оны пайдалану ... ... ... және т.б. ... кемшіліктерден қорғау үшін бекітілді. Кей ... ... ... ... басқа да тәсілдермен, мысалы кепіл ... ... ...... ... басқа да сипаттағы мерзімдер мысалы
пайдалану, сақтау, өндеу, транспорт. Осыған байланысты олар негізінен ... ... және ... ... ... ... ретінде
қарастырылады.
Осыған байланысты, олар ерекшеліктерге ие бола отырып, ерекше құқықтық
салдарларға әкеліп соғады. Солай, ... өте келе ... ... тауарларға, химиялық тұрмыстық бұйымдарға, медикаменттерге, иіс
су – косметикалық тауарларға, азық-түліктерге қатысты ... ... ... ... өтіп ... ... сату тыйым салынады.
Тауарлардың пайдалану мерзімі оны жасаған күннен бастап есептелу ... ... ... ... ... мен ... ... анықталады.
Пайдалану мерзіммен дайындаушы тұтынушыға тауарды мақсатқа ... ... ... ... оның ... ... кемшіліктері
үшін жауапкершілікке тартылуға міндетті – тауардың қызмет мерзімімен ұқсас.
Дегенмен егер де ... ...... ... ... қызмет мерзімі дайындаушылардың өздерімен немесе тұтынушыларды мен
келісе отырып бекітіледі. Тауардың қызмет мерзімі оны ... ... ... ... ал егер де оны ... ... болмаса, дайындалған
күннен бастап.
Әрекеттегі заңдылық бойынша кепілдік мерзімге мағынасы жағынан сәйкес
келмейтін ерекше мағыналы мерзімдер – сақтау, өндеу, ... т.б. ... ... ... ... ... ... асыру
мерзімдерімен азаматтық міндеттерді оырндау мерзімдері тығыз байланысты.
Міндеттерді атқару мерзімі, яғни заңдармен, ... ... ... ... ... ... ... бір әрекеттерді жасауға
міндетті ... ... ... бас ... ... ... жалпы және жеке мерзім деп бөлеміз. Жалпы мерзім – міндеттерді
орындалудың барлық ... ... ... ... ... ... ... мерзімі боалды, мысалы 2003ж. Жалпы мерзім шегінде
азаматтық құқық ... ... ... ... ... ... келісуіне болады. Осылай, жеткізу кестелерінде тауардың
нақтыланатын жеке партияларын жеткізуідңі мерзімдері ... ... ... Шартты жұмыстық және т.б. жеке ... ... ... ... ... жақтан міндеттерді оырндау жалпы мерзімдерді
ғана орындау емес, сонымен қатар жақтармен бекітілген аралық мерзімдерді
орындау жатады. Заң ... ... ала ... ... ... ... арнайы ережелерді қамтиды.
Азаматтық құкықтың элементерін талқылайтын болса алдымен қатынасқа
түсуші тараптары, яғни азаматтық құқықтық ... ... ... ... салу ... ... ... қатынас субъектілері деп
қатынасты қалыптастырушы таранды ... ... ... ... ... ... болады жеке тұлғалар, заңды тұлғалар және мемлекет деп.
Азаматтық ... ... ... арасында қалыптасады. Сондықтан субъект
түрінде жеке индивидтер, әйтпесе белгілі бір адамдар ұйымы көрінеді. Біздің
елде ... ... тек ... ... ... ғана ... ел ... жеке азаматтығы жоқ тұлғалар бола алады.
Сонымен, азаматтық құқық қатынас субъектілері мыналар:
Қазақстан азаматтары, шет ел азаматтары жэне азаматтығы жоқ ... және шет ... ... тұлғалар
Қазақстан республикасы, әкімшілік-территориялық бірлестер
Азаматтық құқық қатынас объектілері. Азаматтық кұқық қатынас объектісі
түрінде оның субъектілерінің материалдық және жеке ... ... ... әрекеттері мен нақты ... ... ... ... ... құқықтық қатынастың спецификасы оның мүшелері ... мен тек ... ғана ... ... бір ... әсер ете ... Жалпы азаматтық құқықтың объектілерін
мынандай түрлерге жіктеу арқылы зерттеуге болады; мүлік - зат сипатындағы,
мүліктік емес ... ... және ... ақаратар, интелектуалдық
меншік нәтижелері. Мүліктік ... деп ... - ... ... осы қатынастарды құрған материалдық ... ... ... саны мен ... ... ... алады деп анықтайды.
Жеке мүліктік емес қатынастар өз ... осы ... ... ... дара ... ... бағалау жағдайларын
қарастырған.
Азаматтық құқықтың тағы бір қажетті ... бірі ... ... ... деп осы ... ... қалыптастырушы
тараптардың арасындағы негізгі құқықтары мен міндеттерін айтамыз. ... ... ... деп осы жоғарыдағы жағдайларды рәсімдеу тәртібін
айтамыз, мысалы азаматтық қатынасты ауызша ... ... ... ... [25, 36б.].
Азаматтық құқықтық катынастарының жіктелуі.
Азаматтық қатынастар тақырыбын қарастыруда тағы бір зейін сала кететін
жағдай ол ... ... ... ... ... Азаматтық
қатынастарды мынандай түрлерге жіктеуге болады:
Азаматтық құқық көлеміне байланысты: мүліктік және ... ... ... ... ... және ... ... жағдайына байланысты: абсолютті және
салыстырмалы;
Қатысушылардың арасындағы құқықтык жағдай бойынша: күрделі
жәнеқарапайым болып бөлінеді.
Азаматтық құқықтық ... ... болу ... ... ... нормалар өз бетімен азаматтық құқықтық ... ... және ... Ол үшін ... ... жағдайлар туындауы қажет, оларды азаматтық заңды дерек деп
атаймыз. Сондықтан заңдық деректер ... ... мен ... кұқық
қатынас арасындағы байланыстырушы бөлік түрінде көрінеді. Заңдық дерексіз
бірде-бір азаматтық-құқықтық ... ... ... ... ... ... ... қатынас негізінде
жатқандықтан және оларды бекітуді, өзгертуді немесе жоюды тудыратындықтан,
оларды азаматтық құқықтық қатынас ... деп ... ... ... ... ... ... түріндегі бірнеше
заңдық деректер қарастырылған. Осы деректердің жалпытізімі АК 7 ... ... ... ... ... ... пайда болуының негізгі
екі түрін бөліп қарастырады, ... ... ... ... ал
екіншісі оқйға негізінде. Жалпы заңдық деректер ағымдық сипатына қарай
оқиға және ... деп ... ... адам ... тыс ... жатады.Мысалы, апат жағдайлары, адамның тууы мен өлуі, белгілі
бір ... ... ... т.б. Ал ... адам еркімен жасалады.
Мысалы, келісімге отыру, міндетті орындау, туынды ... ... ... Оқиға тек табиғат күшімен емес, адам әрекетімен де жасалады. Азаматтық
құқық адамдардың қоғамдық қатынастарын реттейтіндіктен, азаматтық ... ... ... массасын адамдар әрекеті құрайды.Әрекет өз
кезінде құқықтық және құқықтық емес ... ... ... емес ... талаптарына немесе басқа нормативтік актілерге қайшы келеді. Мысалы,
басқа тұлғаға зиян келтіру оның ... жабу ... ... ... құқықтық әрекеттер азаматтық заң талаптарына сай ... ... ... ... ... ... ... заңдық
деректердің көбісін азаматтык құқықты құқықтык әрекеттер құрайды. Бірақ
құқықтық әрекеттердің зандық мағыналары ... ... ... ... ... ... өзінің заңдык мәні бойынша заңдық ... ... ... ... ... әрекет - бұл зандық әрекет жасаған
тұлға еркінен тыс, ал кейде ... ... - ... ... ... әрекеттер. Ал заңдық әрекеттерге қарағанда заңдық актілер - бұл
осы зардапты арнайы тудыру үшін ... ... ... ... ... Заңдық актілер құрамына әкімшілік ... ... ... ... ... ... деректер келесідей
жіктеледі:
а) оқиғажәне әрекет;
б) ... ... және ... емес әрекеттер;
в) заңдық әрекет және заңдық актілер;
г) әкімшілік актілермен мәлімелелер.
2.2 Азаматтық құқық субъектілерінің элементтері
Құқық қатынастарын сөз еткенде, оны талдағанда біз ... ... ... ... қажет. Әрбір құқық қатынастарында қатынастың
субъектілері деп аталатын қатысушылар болып табылады. Азаматтық ... ... жеке ... ... ... ... болып табылады.
Құқық қатынастарын қатысушылардың арасында белгілі бір байланыс
орнайды, сол ... ... ... ... ... ... бір ... мен міндеттер пайда болады. Сол қатынастар құқықтар
мен міндеттер не ... ... және жеке ... емес ... ... сол ... оның ... деп аталады.
Сөйтіп, құқық қатынастарына төмендегідей элементтер тән ... ... ... ... мен міндеттер) және объектілер
(құқықтар мен міндеттердің қатынасы бар ... және ... ... ... орай ... жалпы теориясының бір мәселесіне тоқтала
кеткеннің еш артықтығы жоқ. Әдетте «құқық» сөзі ... ... ... шын ... ... бөле екі мағына білдіретіндігін
айтпасқа болмайды. Оның біріншісін «Азаматтық ... ... ... ... Бұл сөз тіркесініндегі «құқық» дегеніміз мемлекетке
қалыптасқан құқықтық рәсімдер жүйесі, жиынтығы. Қажет ... ... ... ... ... ... сүйенеді. Осы мағынада ... ... ... ... деп ... ... құқық» деп
атайды.
Бұл күнделікті өмірде «менің меншік құқығым бар», «сіз ... ... ... ... ... ... ... бар» тәрізді сөздерді жиі
айтамыз, ал бұл ... ... ... сөзі заң ... емес, тұлғаның,
нақты адамның белгілі бір мүддесін ғана білдіреді. Бұл жағдайларда «құқық»
туралы ... ... ... ... айтқанда, құқықтық нормалардың
құқық тұлғаларына ... ... ... болып есептелінеді. Құқық
қатынастарының элементті ретіде ... біз ... ... туралы да
айтамыз «құқық» деген сөзге беретін еінші мағына.
Әрбір ... ... ... бірінің субъетивті құқығына
екіншісінің зңдық міндеттілігі сәйестендіріледі, яғни біреуінің ... ... аясы ... ... үйді сатып алу-сату шартына
сәйкес сатушы мен сатып алушы үйді ... ... да, ... оны ... [26, ... ... ... түсінігі. Азаматтық құқық нормалары өздігінен
азаматтық құқық қатынастарын ... ... да ... нақтылы
азаматтық құқық қатынастары белгілі бір жағдай болғанда ғана ... ... ... ... немесе оның қысқартылуы да белгілі бір ... ... ... ... ... ... өзгеруіне немесе
оның қысқартылуына себепер болатын жағдайларды ... ... ... ... ... ... мәміленің бүлінуі т.б заңдылық фактілер болып
табылады.
Азаматтық кодексте сатып алу-сату, ... мұра ... және ... ... ... ... ... қатынастарын тәртіптейтін баптардың
болуы сол жеке тұлғалардың арасында нақтылы құқық қатынастарын өздігінен
тудыра алмайды. ... бір ... пен ... ... ... ... АК- баптарында көрсетілген қатынастар пайда болу үшін сол азамат
дүкенге барып бір ... ... алуы ... яғни ... ... ... кірісуі керек.
Заңдылық оқиғалар. Кейбір заңдылық фактілер осы фактілер ... ... ... ... тұлғалардың өздерінің қалауы және
ниетіне тыс пайда болады. Мұндай заңдылық ... ... деп ... ... 7бабы, 8-тармағы). Адамның келуі, белгілі бір мерзімнің өтіп ... бәрі де ... ... жатады.
Заңдылық әрекеттер. Заңдылық салдар, яғни белгілі бір ... ... ... ... де заңдылық факті ... ... ... ... ... ... ... ерлі-
зайыптылардың айырылысуы, біреуге әдейілеп зиян келтіру заң ... ... ... ... ... көбі ... үшін ... әрекеттер,
бұл әрекеттер заңдылық қатынастарды тудырмайды да, өзгертпейді де. ... ... ... кітап оқып отырғанда,жазатын мақаласын
ойланып отырғанда,кәдуілгі жағдайдағы оның қызметтері құқық шеңберінен тыс
жатады.
Заңда, ... ... бар деп ... әрекеттердің мазмұны
бірнеше тұрде кездеседі және белгілі белсенді бір түрінде-істелген ... сөз ... ... ... бой тартқан (өзін-өзі ұстап
қалған) түрде-әрекетсіз түрінде, үн қатпай қалғандық түрінде ... және ... ... ... ... және ... ... Көп жағдайларда құқықтар мен міндеттер құқық ... ... ... ... ... ... ... немесе қысқарып
отырады. Заңмен тыйым салынбаған әрекеттер заңды ... ... ... ... ... бір құқықтық нәтижелер тудыру ниетімен істелген,
ерік ... ... ... ... бол ... басқаша айтқанда,
азаматтар мен заңды тұлғалардың азаматтық құқықтары мен міндеттерін
белгілеуге, ... ... ... бағытталған әрекеттері мәмілелер
деп танылады (АК-тің 4-тарауы).
Мәмілелер мен қатар, ... ... және ... ... ... ... ... құқық қатынастарының пайда болуына немесе оның қысқаруына
негіз болып табылатын сан түрлі әрекеттер болады. Мұндай әрекеттерге ... ... ... ... ... ... және т.с.с. Кейбір
әрекеттер құқық тәртібінде ... ... ... яғни ... ... ... тудырады. Мәселен, АК-тің 917-бабында былай
делінген: басқа ... жеке ... не ... ... ... зиян
келтіруші сол зиянды толық өтеуге міндетті. Зиян келтіру (деликт)болып
таңдалатын болғандықтан, яғни зиян ... ... ... ... ... ... ... болғандықтан зиянды өтеу міндетті зиян
келтірушінің еркінен тыс ретте болады [27, 66б.].
Зиян келтірушінің жауаптылық мөлшері ... ... ... ... Жеке ... ... ... рухани,
экономикалық және юридистиалық жауапкершілікті кездестіруге болады.
«Әлеуметті жауапкершілік» түсінігі жалпылама ұқсас. Онымен қоғамдағы
болып ... ... ... түрі ... Осы ... қарағанда
рухани, экономикалық және ... ... ... түрі ... ... ... ерекше мағынаға ие болып, әлеуметтік
психологиялық сипатта болады. Әдебиеттерде осы ... ... ... ... ұқсастыруға тырысады. В.А. Тархованың
пікірі ... ... ... ... ... бере отырып міндеттеменің
реттелу ...... ... - ... ... ... түсінігі жауапкершілі түсінігін шектен тыс үлкейтіп,
оның тәрбиелік мағынасынан айырды.
Қоғамдық өмірде «рухани жуапкершілік» категориясы үлкен маңызға ие.
Ол ... бұзу ... ... және ... жат ... айыптау түріне ерекшеленеді. Әдебиеттерде және ... ... ... жиі ... Бұл ретте
байқағанымыздай, «Экономикалық жауапкершілік» түсінігі екі түрлі мғынада
қолданылды. Барлығынан ... ол ... ... ... ... Және бұнда ешқандай қорқыныш жоқ. Нарықтық экономикаға өтуімізге
және әкімшілік хлықтық ... ... ... өту, осындай түсініті
құқыққа сыйымды етіп көрсетеді. Яғни ... ... ... жол
ашады. Экономиканың ықпалымен эконмикалық ... ... ... жауапкершілікті» құқық бұзушыға мүліктік ықпал ету ... ... ... ... жауапкершілітің бір түріне
айналдырады.
Заң әдебиеттерінде «экономикалық ... ... ... ... ... бір түрі ... тырысады. Бұл жағдайда әкімшілік-құқықтық шара туралы ... ал ... ... ... ... ... Алайда
нарықтық экономика жағдайында «экономикалық жауапкершілік» ... ... ... ... юридистикалық жуапкершілікті
құрайтын, өзіне тиісті барлық белгісімен юридистикалық ... ... ... Юридистикалық жауапкершілік үшін оған негізгі төрт белгі
тән: юридистикалық ... ... ... ... ... ... ықпал ететін шарлардың тек бір түрі;екіншіден, ол
құқықтың бұзылуына жол берген тарапқа ғана ... ... ... тек қана ... немесе басқа құзіретті орган ... ... ... үшін ... ... ... құқық бұзушыға қолданатын санкция заңымен белгіленуі керек [28,
29б.].
Юридистикалық жауапкершілік үшін оған негізгі төрт ... ... ... ... ... ... ... мәжбүрлеуге ықпал ететін шаралардың тек бір түрі; екіншіден, ол
құқықтың бұзылуына жол берген талапқа ғана ... ... ... тек қана мемлекеттік немесе басқа ... ... ... ... ... үшін ... ... болап
табылатын құқық бұзушыға қолданатын санкция заңымен белгіленуі ... ... ... ... ... ... ықпал ету шарларының ерекше бір түрі ретінде саналады. Сонымен
қатар адамдардың ... әсер ... ... да ... ... ... ... шара ретіндегі реттеуші сиптқа
ие болатын, бірақ юридистикалық жауапкершілік бола алмайты ... ... ... ... ... Жоғарыда көрсетілгендей ... ... ... ерекшеліктері бар. Бұл қасиеттер
қоғамдық қатынасты реттеуші азаматтық құқықтың пәні және ... ... ... ... ... ... ... азаматтық құқықтың қызметін
атқарды.
Азаматтық құқықты реттейтін ереше қатынастар секілді мүлікті сипатқа ие
болып, мүлікті ... ... ... ... ... жауапкершілік
құқық бұзушыға қолданылатын экономикалық ықпал ету қызметін ... ... ... ... экономиалық әдістерінің бірі болып табылды.
Бірақ азаматтық құқық жеке ... емес ... ... қатар
тікелей мүліктік қатынастарды реттейді. Осы уқытқа дейін жеке мүліктік емес
қатынстарды бұзу мүліктік сипатта болады деген пікір ... Яғни ... ... ... ... болуы тиіс. Алайда, өмірдің ... көп ... ... немесе ұйымдардың жеке мүлікті
емес құқықтарын бұзу, тиімсіз мүлікті ... ... ... ... ... ... жалған мәлімет жариялау, оған жұмысқа тұруға
немесе кәсіпкерлік қызметпен айналысуға қиындық тудыруы мүмкін. ... ... ... ... ... ... жариялау арқылы
келтірілген рухани залалды өтеу құқығына ие ... Ал ... ... ... ... ... ... физикалық кемсітушілікті өтеуге
құқылы.
Азаматтық кодекстің 1-ші бабында былай деп көрсетілген:
1. Азаматтық заңдармен ... ... ... ... ... өзгеде мүліктік қатынастар, сондай-ақ
мүліктік қатынастарға байланысты мүліктік емес жеке ... ... ... ... ... ... ... заңды
тұлғалар, мемлекет, сондай-ақ әкімшілік аумақтық бөліністер болып табылады.
2. Мүліктік қатынастарға байланысы жоқ ... емес ... ... ... реттеледі,өйткені оларды бұзу құқық бұзушыға
мүліктік сипаттағы жауапкершілікке әкеп соғады.
Ал ... ... ... ... ... ... 44-
бабында көрсетілгендей, меншік иесі қаржыландыратын мекемелер мен қазыналық
кәсіпорындардан ... ... ... өз ... ... ... ... мүлікпен жауап береді. Меншік иесі қаржыландыратын ... ... ... өз ... өз ... ақшалай
қаражатпен жауап береді. Қаражат жеткіліксіз ... ... ... ... ... ... ... жауапты болады.
Азаматтық құқық тауар иелерінен тәуелсіз және тең ... ... ... ... ... міндеттеме бұзылған жағдайда екіншісне
жүктейтін тең құқылы талаптар ... ... ... ... болу ... көрсетеді. Талпкердің пайдасына өндірілетін
құқық ... ... ... санкциялар қолданылады. Алайда кейбір
жағдайларда құқық бұзушы зиян келтіріп қана қоймай арам ... ... ... ... ... ... онда заңда белгіленгендей
белгілі мөлшерде немесе толық мөлшерде мемлекет кірісіне ұсталатын мүліктік
санкциялар ... ... ... ... ... ... ... өтелетін сипатта болады. Бұдан шығатын қорытынды,
талапкерге зиян немесе ... ... ... ... ... жауапкершіліктің ерекшелігі оның конпенсациялық сипатта болуында.
Оның мақсаты талапкердің мүлікті ... ... ... ... жғдай өз кезінде азаматтық құқықтың жауапкершіліктің
шегін анықтайды. Талапкерге ... ... ... ... тек қан ... ... немесе шығынды толығымен өтеген кезде пайда болады.
Сондықтан азматтық ... ... ... ... зиян ... ... ... сәйкес келуі.
Бұл жалпы ереженің кейбір қолданылмайтын кездері бар. ... ... ... ... ... ... ... түсіндіре
отырып, азаматтық құқық экономикалық ... ... ... және ... ... ... үшін ... етуші сипатқа
ие [29, 57б.].
Азаматтық құқық қатынастағы тараптардың заң бойынша теңдігі азаматтық
айналымдағы юридистикалық ... ... ... ... азаматтық заңдылық бойынша ... ... ... ... ... бермеді. Бұл жерде негізгі
қатысушы ... ... ... ... пайдалана
білді. Осыған ұқсас жауапкершілік мөлшерінің шектеулі ... ... және тағы ... ... етек ... ... ... жыл сайын шарттағы міндеттемені бұзған кәсіпорындар ... және ... ... ... ... шараларын босатып жіберіп
отырды. Нарықтық экономика өтуге байланысты осындай жағдайлар заңның кейбір
тұстарының өзгертулеріне әкеп ... ... бір ... ... ... ... ... мүліктік сипаттағы санкция қолданумен байланысқан, бұзылған
құқықтарды реттейтін және азаматтық айналымға қатысушылардың тең ... ... әсер ... ... ... ... бірі.
Ал зиян келтіргені үшін жауаптылықтың жалпы негіздері ... ... ... ... ... ... ... мен заңды тұлғалардың мүліктік немесе мүліктік
емес ... ... ... ... мен ... ... (мүліктік және (немесе) мүліктік емес) зиянды, оны келтірген
тұлға толық көлемінде өтеуге тиісті. Заң актілерінде ... өтеу ... ... ... ... тұлғаға жүтелуі, сондай-ақ өтеудің
неғұрлым жоғары мөлшері белгіленуі мүмкін.
2. Зиян келтіруші, осы ... ... ... егер зиян ... ... ... ... оны
өтеуден босатылады.
1. Заңды іс-әрекеттерінің келтірілген зиян кодексте және өзгеде заң
актілерінде көзделген жағыдайларда ... ... Зиян ... ... алу
мәселесі Қазақстан Республикасы ... ... ... Болашақта зиян келтіру қаупі мұндай қауіпті тудыратын іс-
әрекеттерге тыйым салу туралы ... ... ... ... Егер ... зиян оны келтіруді жалғастыратын немесе
жаңадан зиян келтіру қаупін туғызатын, кәсіпорынды, ғимаратты пайдаланудың
не өзге де ... ... ... ... сот ... өтеуден басқа,
жауапкерге тиісті қызметтін тоқтатуды міндеттеуге құқылы.
Егер тиісті қызметтің тоқталуы қоғамдық мүдделерге қайшы келсе, сот оны
тоқтату туралы талаптан бас ... ... ... қызметті тоқтатудан бас
тарту жәбірленушілерді осы қызметтен келтірілген зиянды өтеттіру құқығынан
айырмайды. Анықтау, ... алу ... ... және сот ... ... ... зиян үшін жауапкершілік ... ... ... ... ... ... ... соттау, заңсыз қылмыстық жауапқа тарту, бұлтартпау
шарсы ретінде заңсыз қамауға алу, үйде қамауда ... ... ... ... ... заңсыз қолдану, психатриялық емдеу мекемесіне
немесе ... ... ... ... ... ... ... зиянды анықтау, алдын-ала тергеу, проуратура және сот органдары
лауазымды адамдардың кінәсіне қарамастан, заң актілерінде ... ... ... ... өтейді.
2. Анықтау, алдын алу тергеу проуратора органдарының өзге де
заңсыз іс-әрекеттерінің салдарынан ... ... ... ... зиян осы ... ... негіздер мен тәртіп
бойынша өтеледі.
3. ... және ... сот ... заңсыз іс
әрекеттерімен (әрекетсіздігімен) сот төрелігін жүзеге ... ... ... осы ... ... ... басқа ретте, осы
Кодекс 922-бабының 3-тармағында белгіленген ... мен ... ... [30, 23б.].
Өзінің жауаптылығын сақтандырған тұлғаның ... ... ... ... ... ... ... қарастырылған дай,
ерікті немесе міндетті түрде сақтандыру тәртібімен өзінің ... ... ... ... азамат, келтірілген зиянда толық өтеу үшін
сақтандыру сомасы жеткіліксіз ... ... ... сомасы мен заладың
мөлшерінің арасындағы айырманы өтейді.
14-жасқа дейінгі кәмелетке ... ... зиян ... ... Республикасы Азаматтық Кодекстің 924- ... ... мен ... ... қарастырылады. Олар:
1. Жасы 14-ке жетпеген кәмелетке ... (жас ... зиян ... егер зиян ... кінәсінен болмағанын
дәлелдемесе, оның ата-анасы (асырап алушылары), қорғаншылар жауап береді.
2. Егер қорғаншылыққа мұқтаж жас бала тиісті ... ... де, ... ... ... ... немесе заңға орай
өзінің қорғаншысы болып табылатын осы сияқты басқа ... ... ... ... ... ... дәлелдемесе, жас бала келтірілген зиянды
сол мекеме өтеуге ... Егер жас бала оқу ... ... емдеу немесе оны
қадғалауды жүзеге ... ... өзге ... сондай-ақ шарттың
негізінде қадағалауды жүзеге асыраудағы ... ... ... зиян үшін осы ... мен ... ... береді.
4. Ата-аналардың (асырап алушылардың), қорғаушылардың, оқу
орындардың, тәрбиелеу, емдеу және өзге де мекелердің зиянды өтеу ... жас ... ... ... ... оның зиянды өтеу үшін
жеткілікті мүлік алуымен ... Егер ... ... қорғаныштары қайтыс болса немесе олардың сондай-ақ осы ... ... ... ... да ... жәбірленушілердің өмірі мен
денсаулығына келтірілген зиянды өтеу үшін жеткілікті ... ... ... ... ... ... зиян ... өзінде мұндай қаражат
болса, сот жәбірленуші мен зиян ... ... ... ... болса,
сондай-ақ басқа да мән жайларды ескере отырып, зиянды зиян ... ... ... ... ... ішінара өтеу туралы шешім ... ... ... ... ... он төрт ... сегіз жасқа дейінгі кәмелете толмағандар келтірілген зиян үшін жупершілі
мәселесі анықталған:
1. Он төрт жастан он сегіз жасқа дейінгі ... ... ... зиян үшін ... ... ... дербес жауап береді.
2. Он төрт жастан он сегіз жасқа дейін кәмелетке толмағандардың
зиянды өтеу ... ... ... өзге ... көздері болмаған жағдай
да, егер олар зиянның өз кінәсінен болмағанын дәлеледемесе, зиянды ... оның ... ... ... ... ... ... немесе
қамқоршылары өтеуге тиіс.
Егер он төрт жастан он сегіз ... ... ... ... ... толмаған адам тиісті тәрбиелеу, емдеу мекемесінде немесе
заңға орай оның ... ... ... сол ... басқада мекемеде
болса, өздерінің кінәсінен болмағанын дәлеледемесе, зиянды толық ... ... ... ... сол мекемелер өтеуі міндетті.
1. Ата-аналардың (асырап алушылардың) қамқоршының және ... ... өтеу ... ... зиян ... ... ... немесе кәмелетке толғанға дейінгі зиянды ... ... ... ... ... ... ... не ол кәмелетке толғанға дейін
әрекет қабілеттілігіне ие болса тоқтатылады (осы Кодекстің ... ... ... ... ... ... толмағандар
келтірген зиян үшін жауапкершілікке Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... айырлыған ата-
анаға, егер баланың зиян ... әкеп ... ... ... ... ... жөніндегі міндеттерін дұрыс жүзеге асырмауының ... ... деп ... сол ... ... ... кейін
3жыл бойы оның кәмелетке толмаған балалардың келтірген ... ... ... ... ... деп ... азамат келтірілген зиян үшін
жауапкершілік Қазақстан Республикасы ... ... ... Әрекетке қабілетсіз деп танылған азамат келтірілген зиянды (осы
Кодекстің 25-бабы)егер олар зиян өздерінің кінәсінен болмағанын дәлелдемсе,
оны қорғанышысы ... оны ... ... ... ... ұйым ... Қорғаншының немесе ұйымның әрекетке қабілетсіз деп ... ... ... өтеу ... міндетті оның әрекетке қабілеттілігі
қалпына келген жағдайда да тоқталмайды.
3. Егер қорғанышы қайтыс ... не оның ... өтеу ... ... ... ал зиян келтірушінің мұндай қаражат болса,
сол ... мен зиян ... ... ... ...... мән ... атап айтқанда, зиян келтірушінің әрекетке
қабілеттілігінің қалпына келтіруін ескере ... ... ... ... ... ... сол зиян келтірушінің мүлкі есебінен ... ... өтеу ... ... қабылдауға құқылы.
Әрекетке қабілеттілігі шектеулі деп табылған азамат келтірген зиян үшін
жауапкершілік тәртібі Қазақстан Республикасы Азаматтық Кодексінің ... ... ... ... ... деп ... спиртті ішімдіктерді немесе есірткі заттарды жөнсіз пайдалануы
салдарынан келтірілген зиянды (осы Кодекстің ... зиян ... ... ... өтейді.
Қазақстан Республикасы ... ... ... өз ... ... түсінуге қабілетсіз азамат
келтірілген зиян үшін ... ... мына ... ... Өз іс әрекетін мәні түсіне алған немесе өзіне – өзі ие ... ... зиян ... әрекетке қабілетті азамат сондай-ақ ... ... ... ... ... ... келтірген зиян үшін
жауап бермейді. Егер ... ... ... ... ... сот жәбірленуші мен зиян келтірушінің мүліктік жағдайын, сондай-
ақ басқада мән жайлардың ... ... ... өтеу ... ... зиян
келтірушіге толық немесе ішінара жіктей алады.
2. Егер спритті ішімдіктерді, есірткі заттарды пайдаланып немесе өзге
әдіспен өзін ... ... ... зиян келтіруші жауаптылықтан
босатылмайды.
3. Егер зиянды жүйке ауру және ақыл ойын ... ... өз ... ... ... ... немесе өзіне-өзі ие бола алмайтын адам
келтірсе, сот зиянды өтеу ... осы ... ... ... зиян ... ... жағдайын білген, бірақ оны әрекетке
қабілетсіз деп тану және оған қорғаншылық туралы ... ... ... ата-анасына, кәмелетке толмаған балаларына жіктеуі мүмкін ... ... ... ... ... (жоғары қауіптілік
көздері) арқылы келтірілген зиян үшін жауапкершілік Қазақстан Республикасы
Азаматтық Кодексінің 931-бабында ... ... ... ... үшін ... ... заңды тұлғалармен байланысты ... ... ... ұйымдары, құрылыстар, көлік құралдарының иелері және т.б), ... ... ... ... жәбірленушінің теріс пиғылының салдарынан
пайда болғанын ... ... ... көздері келтірген зиянды
өтеуге міндетті. ... өтеу ... ... ... ... ... немесе жедел басқару құқығымен немесе кез келген басқада заңды
негізбен (мүліктік жылдау шарты, көлік құралы, ... ... ... хат, ... беру ... ... органның өкімі арқылы және т.б)
жоғары ... ... ... ... ... немесе азаматқа жүктеледі.
2. Жоғары қауіптілік көздерінің иелері қауіптілік көздерінің
иелері өзара іс – қимылының ... ... ... және ... келтірілген тұлғаларға келтірілген зиян үшін осы баптың 1-
тармағында көзделген негіздер бойынша ... ... ... ... ... ... іс-қимылы салдарынан олардың
иелеріне келтірілген зиян жалпы негіздерде өтеледі. Бұл орайда:
1. Бір тараптың кінәсінен ... ... осы ... ... ... Екі ... ... тараптың кінәсінен келтірілген зиян олардың әр
қайсының кінәсінің дәрежесіне сай ... ... ар ... ... ... ... ... кезде жауаптылық арасында тең
бөлінеді. Зиян келтіруде тараптардың кінәсі болмаған кезде олардың бірде
біреуінің зиянды ... ... ... құқығы жоқ. Тараптардың әрқайсысы
мұндай жағдайда өзі шеккен шығындар тәуекелін көтереді.
3. Жоғары қауіптілік көзінің иесі, егер қауіптілік көзі ... ... ... ... ... иеленушінің иелегенен
шыққанын дәлелдесе, осы көз ... зиян үшін ... ... ... қайшы
иеленушілер жауап береді. Жоғары қауіптілік көзін оның иелігінен заңға
қайшы алуда иеленушінің кінәсі болған ... ... ... ... ... көзін иеленген тұлғалар да жүктелуі мүмкін.
Қазақстан Республикасы Азаматтық Кодекстің 932-бабында бірлесіп
келтірілген зиян үшін ... ... ... зиян келтірген
тұлғалар жәбірленушінің алдында ортақтасып жауап береді. Сот жәбірленушінің
арызы бойынша және оның мүдделері үшін ... зиян ... ... ... ... құқылы [32, 49б.].
Заттар – азаматтық құқық қатынастардың объектілері. Азаматтық құқық
қатынастарның ... деп ... ... және ... құқық), жұмыс
пен қызметті, ақпартты, материалдық деп есептелмейтін ... ... мен ... ... яғни ... ... ... және т.б
айтамыз. Дәл осы объектілерді құқық қатнастарына қатысушылардың мүдделері
тоғысады және де бұл ... ... ... ... ... ... құқық объектілерінің шеңбері айнымалы келеді. ... ... ... ақпарат оның аясына кірмеді. Жалпы алғанда, ... ... ... ... бөлігін заттар құрайды. Зат деп
матирал деп әлемнің кез келген ... ... ... заңдық
тағдырына оның сапасы құқылық мәртебесі елеулі орын ... ... ... ... саралаудың (классификациялау) алуан түрі
кездеседі.
Заттар азаматтық айналымдағы қатынасына қарай ... ... ... азаматтық айналымнан шығарылмаған ... ... ... деп ... ... айналымнан
шығарылмаған заттарды олардың иелері өзгеге ... ... бере ... ... ешқашан шектеусіз қолдан қолға өте береді. ... ... ... ... ... емін ... ... Айналым қабілеттілігі
шектелген заттар азаматтық айналымға қатысушылардың белгілі бір бөлігіне
қатысты немесе айналымы ерекше тәртіппен ... ... Осы ... ... ... Оған у, ... ... қымбат бағалы
металдар мен тастар, мәдени және тарихи ... т.б ... ... заң ... ... ... ... шығарып
тастайды. Өйткені, оны өзі мемлекеттің немесе басқа тұлғалардың өзгеге
беруге ... жеке дара ... ... ... Қазіргі кезде оған мысал
ретінде орман, су және басқа бірқатар объектілерді жатқызуға болады.
Заттарды бөлінетін және ... деп ... ... ... ... ... ... қасиетінен, бастапқы сапасынан
айырылмайды. Мысалы, бір бөлке нанды алайықшы, оны қанша ... ... ... қалады емеспе. Ал бөлінбейтін заттарды бөлсеңіз пайдаға аспай
қалады. Егер отырғышты арамен екіге жарып кесіп тастаңызшы онда ол ... ... ... Саралаудың мұндай заттық мәні мүлікті бөлу
кезінде айқын көрінеді.
Заттар ... ... ... ... және ... ... ... заттар деп бөлінеді. Заттар жеке белгілеріне қарап,
немесе бүтін бір тобына, басқаларына ... ... ... ... жекеше белгіленген заттар деп, ... ... ... ... ... заттар деп атайды. Жекеше белгіленген тек
басқасына емес, тек сол ... ... ғана тән. ... оған суретшінің
суреттегі қол таңбасы немесе көйлектің өзіндік ... ... Зат ... ... ғана бір ... қатнасында тектес қасиеттерімен анықталады,
ал басқа ретте даралық сипатқа ие. Айтарлық, ... ... ... ... ... ... 100 көйлек әкеліп сатуға шарт жасасты дейлік.
Бұл құжат бойынша аталған тауар тектес белгілермен ... Ал ... әлгі 100 ... ... бере ... [33, ... қозғалмалы және қозғалмайтын болып екіге ... ... ... ... ... бар жер ... ... қойнауы,
көп жылдық өсімдіктер, ғимарат және құрылыстар жатады, олар тұтастығы
пайдаға асуына орай ... ... ... ... ... ... ... қозғалмайтын заттар қатарына әуе және теңіз кемелері мен ғарыш
объектілерін жатқызады. Себебі, олар ... ... мен ... ... ... ... Осындай аса қымбат саналатын объектілерді
пайдалану белгілі бір мемлекет құзырынан шығып та кетеді. ... ... ... ... ... жалпы ережемен силаспайтындығын
да мойындауға тура келеді.
Қозғалмайтын мүлікке берілетін құқық мемлекеттік тіркеуден міндетті
түрде өтуі ... Дәл сол ... ... ... ... ... ... де жатады. Алайда біз бұл арада ереже талаптарынан шығып
кететін жәйттерді де ... ... ... ... ... ... тіркеуге жатқызылады.
Кәсіпкерлікке пайдаланылатын кәсіпорын мүліктік кешен ретінде
мүліктің (заттың) еркеше түрі ... ... Ал ... ... ... ... жатады. Мүліктік кешен ретінде ... ... ... мүліктің барлық түрі енеді. Ол тек қажетті
объектілерді ғана ... қана ... жер ... ... ... ... болып көрінетіндерді өзіне қаратып алды, ... ... ... ... ... ... табылатын керек жарақ, құрал жабдық,
шикі зат, өнім ... ... ету ... да, қарыз, атауы, ... ... ... ... одан іргесін аулақ сала алмайды. ... ... ... ... онда оның иесі ... алушыға өзінің
қарамағындағы барлық мүлікті беруге тиісті. Тек ... ... ... ... бір ... ... ... немесе кейбір құрал жабдықтар)
жекелей түрінде сатуға болады.
Қосалқы зат және басты зат. ... ... ... тек басқа
затпен (басты) ғана бірге пайдалануға болатын заттар қосалқы заттар ... ... ... ... ... зат басқа заттың заңдық тағдырына
әсер етеді. Енді ... зат пен ... ... ... ... ... кілт, есік пен құлып, үймен есік. Егер сіз үйді сатып алу сату жөнінде
шарт жасасаңыз, онда оған үйді ... ... ... ... деп ... ... жоқ. Өйткені, ол басты зат пен қосалқы ... ... ... есіктің құлпын алып қойса, онда сатып алушы
оны орнына қоюды талап етуге құқылы. Кей ... ... мен ... ... ... ... шарт бойынша қосалқы затты басты ... ... келе ... ... ... ... ... объектілерінің тізіміне
жануарларды да қосады. Егер заңда өзгеше көзделмесе, оған мүлік ... ... ... ... ... ... ... жануарлармен ізгілік
принциптеріне қайшы келетін қаталда аямаушылық әрекеттердің орын алуына жол
бермейді. Мұндай тұжырымда ма ... ... ... ... бұл арада әңгіме жан-жануарлардың бәріне қатысты ма, әлде тек
үй жануарлары туралы ғана ма? Қоян мен ... ... ... ... ба? ... болған күнде меншік иесі мұндай мүліктерді басқара алмайды
емеспе.
Сондай-ақ жануарға «қатал қарау-аямаушылық» дегенге орай ғана ... ... шегі ... ... бұл да оңай ... ... Өйткені,
ғылыми тәжірибеге байланысты жануарларды азаптауға, тіпті өлтіруге тура
келеді, онда ... ... Бұл ... ... тек ... белгілі бір
жағдайларға байланысты шығарған шешім ғана жауап бере ... ... ... да ... ... ... ... орын алатындар, ол бағалы қағаздар. Бағалы қағаз болып,
тиісті нысанда және міндетті реквизиттерді сақтайтын, жүзеге ... ... тек оны ... ... ... болатын, мүліктік құралдарды
куәландыратын құжат болып табылады. Бағалы қағаз түсінігі азаматтық және
сауда ... ... ... ... ... туындайды. Заң
тілімен айтқанда белгіленген нысанмен міндетті ... ... ... асыруын тек оны көрсеткенде ғана мүмкін болатын мүліктік құқықтарды
куәландыратын құжат бағалы қағаз болып табылады.
Заң ... яғни ... ... ... ... оған ... қатынастарды куәландыратын мазмұны бар ... ... ... қатынасқа сай құжаттың маңызына байланысты түрлі қызмет атқарады.
Бағалы қағаздар жұмыс айналымда тек қандай да бір ... ... үшін орын ... Олар ірі ... ... құру саласында төлем және
есеп айырысу немесе ... ... ... ... құрал болып қызмет
етеді. Бағалы қағаздар ... ... ... ақша ... және ... ... және айрбас саласында дұрыс орналастыру
процесінде инструментарий рөлін орындайды қоғамның ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік беретін
бағалы қағаздар қаржылық нарықтың объектісі ... ... ... және ұлттық байлықты басқаруды жеңілдетеді. Бір қатар бағалы
қағаздарға байланысты, оны ... ... ... ... ... үшін ... Мұндай қағаздар бағалы қағаздар деп аталады. Бұл ... ... ... ...... ... банк сертификаты,
коносамент және бағалы ... ... заң ... ... ... тәртіп бойынша бағалы қағаздар қатарына жатқызылған басқа да
құжаттар ... ... осы ... ... шаруашылық өмірде түрлі
саласына тән және өз мазмұны бойынша әр түрлі өздеріне тән ... ... ... ... ... қажеттілігі, ондағы көрсетілген
құқықтарды жүзеге асыру үшін.
Бағалы қағаздар мазмұнын құрайтын ... ... ... ... саласына жатуы мүмкін. Көбінесе олар міндеттілік құқына
жатады. Бірақта олар заттай құқық, корпарацияға, яғни секундарлық ... ... ... ... беретін болуы мүмкін. Осыған байланысты,
бағалы қағазды ондағы көрсетілген қандай да бір құқық байланыстылығы ... ... ол ... ... ... ... ... құжат ретінде
анықтауға болады. Бұл анықтама барлық бағалы ... ... ... де
бірдей болып табылады. Бұл анықтамаға сүйенетін болсақ, бағалы қағаздардың
ерекшеленетін ... ... ... және оның ... ... ... ... болып табылады. Мұндай байланыс дәрежесі түрлі
болады, бірақта бағалы қағаз түріне ... ... ... ... жүзеге асыруға да, оны басқа біреуге де болмайды. Нақты бағалы
қағаздың түпнұсқасын ұсынған уақытта куәландырылған оның ... ... үшін ... ... ... ... және құқық берілген тұлға үшін ... ... ... ... деп ... ... ... тек оны көрсеткен
кезде жүзеге асыруға мүмкін болатын мүліктік құқықтарды куәландыратын
құжатты айтуға болады [34, ... ... ... ... 130 ... ... ... қатарына: облигация, коносамент, акция және
заң актілерінде немесе соларда белгіленген тәртіппен бағалы ... ... да ... ... ... – бұл ... ... түрі ретінде көптеген дамыған мемлекеттермен мойындалады.
Акцияларды шығару және ... ... ... Қазақстан
Республикасының заңдарымен де реттеледі. Бұл заңдар негізінде акцияларға
оның ... ... ... ... ... ... және
дивидент түрінде пайданың бір бөлігін алуға құқықты, қоғамды ... ... және ... ... ... оның ... ... бір
бөлігіне құқықты беретін, акционерлік қоғамның жарғылық ... ... ... бағалы қағаздың бір түрі ретінде анықтама
берілген. Осындай акциялар ... ... ... көлемі бойынша бірдей
және акциялармен қамтамасызетілген бөліктерге бөлінген, акционерлік ... үшін ... ... ... ... ... сатып алушы
акционерлік қоғамның міндеттемелері бойынша тек өзінің салымдары көлемінде
жауап береді.
Акция түсінігінің анықтамасынан шығатын, мұндай бағалы ... ... ... үш ... құқықты иеленеді: дивиденттер ретінде
акционерлік ... ... бір ... құқық. Дивиденттер акционерлік
қоғамның белгілі бір ... ... ... ... белгілі бір
кезеңдерде беріледі. Акционерлік қоғам таратылған жағдайда оның ... ... ... құқық. Бұл құқық, АҚ таратылып болғаннан кейін және АҚ-ға
өздерінің тараптарының білдіретін ... ... ... ... және тағы да ... ... ... міндеттемелердің
барлығын орындап болғаннан кейін пайда ... ... беру ... ... ... ... жөнінде ұсыныстарды беру,
қоғамға байланысты ақпараттарды алу арқылы акционерлік қоғамның қызметін
басқаруға қатысу ... ... ... ... ... арақатынасы
және көлеміне байланысты әртүрлі болады. Акционерлік қоғам туралы заңға
сәйкес акцияның келесідей ... ... ... жай ... ... ... ... бойынша дивиденттердің көлемі акционерлік қоғамның
пайдасына байланысты. Неғұрлым пайда көп болса, соғұрлым акция иесінде
дивиденттің көлемі де ... ... ... егер ... ... акция иесі
дивидентті де алмайды.
Жай акция, артықшылықты акцияға қарағанда, оның ... ... ... ... ... кеңесті және бақылауды жүргізуге
құқықты береді. Бір ... ... ... ... бір ... ... ... егер, қоғамның жарғысында өзгеше көзделмесе оның
иесіне қоғамды ... ... ... бермейді. Бірақ жай акцияларға
қарағанда, артықшылықты акциялар олардың иелеріне, компанияның ... ... ... ... ... ... құқық
береді. Артышылық акцияның өзінде әр қашанда ... ... ... ... кепілдік берілген.
Артықшылықты акциялар бойынша дивиденттер жай ... ... ... ... ... қатар, акционерлік қоғамдар
жойылған жағдайда, артықшылықты акциялардың иелері жай акциялардың иелеріне
қарағанда, ... ... ... ... артықшылықты құқыққа ие
болады. Несие берушелердің ... ... ... ... артықшылықты
акциялардың иелері таратылып жатқан акционерлік қоғамның мүлкінен ... ... ... ... құқылы. Облигация болып, оны иеленушінің
облигацияның атаулы құнын немесе өзге де ... ... ... ... оны ... ... ... мерзімде алу құқығын
куәландыратын бағалы қағаз облигация ретінде танылады. Облигация, ... оны ... онда ... көрсетілген номиналды бағасынан нақты
процентті ... ... да ... ... ... құқық береді.
Облигацияны ұстаушы, қоғамның жарғылық қорына ... ... яғни ... ... ие болмайды. Облигация, оның иесінің, яғни
несие берушінің және эмитенттің, ... ... ... ... заем
қатынастарын куәландырады. Эмитент ретінде мемлекет немесе жекеше тұлғалар
– АҚ ... ... ... ... шығару көбінесе мемлекеттің
бюджеттің дефициті жағдайында жүзеге асырылады және инфляцияны ұстап тұру
мақсатын көздейді. Сонымен ... ... ... ... арқылы,
тауарларды реттеудің арнайы жүйесі бекітілуі мүмкін. Коммерциялық ... ... ... ... ... қаражаттарды тартуға,
заемді капиталды құруға мүмкіндік береді.
Облигацияларды кімнің шығарғандығына байланысты олар келесі түрлерге
бөлінеді:
• ішкі мемлекеттік ... ... ... ... ... ... облигациялары.
Республика заңдармен облигацияларды және басқа да бағалы қағаздарды
шығаруды қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ... қағаздар нарығы ... ... ... ... және ... Республикаснының
Азаматтық кодексінен, 2 шілде 2003 жылғы «Құнды қағаздар нарығы туралы» ҚР
заңынан және басқа ... ... ... ... Егер ... Республикасы қол қойған келісім шарттарда заңда ... ... ... ... онда ... ... ... қағаздардың түсінігі мен мәнін ашуда құжаттың бағалы қағаздар
мәртебесіне ие болуы үшін қосымша сапаларын анықтау қажет.
Біріншіден ... ... өз ... ... ... ... ... (корпорация акциялары, вексельдер, коносаменттер
жәнет.б) немесе құжат иесі мен оны ... ... ... ... облигациялары, сертификаттары.
Екіншіден, бағалы қағаз қорларды инвестициялау туралы куәландыратын
құжат ретінде қызмет етеді. Бұл ... ... ... рөлі ... ... ... үшін өте ... Бұл жерде олар инвестицияның жоғары
нысаны ретінде басты рөль атқарады.
Үшіншіден, бағалы қағаздар – бұл нақты ... ... ... ... үй ... және т.б.) ... құжаттар.
Төртіншіден, бағалы қағаздардың құқықтық мәнін түсінудің манызды сәті –
олардың табыс әкелуі болып табылады.
Бағалы қағаздар – спецификалық тауар, ... ... ... ... ... бағасы бар. Бағалы қағаздардың тұтыну құнының мәні белгілі дәрежеде
табыс ... яғни ... ... ... және дивиден (акциялар
бойынша) төлегенде, сонымен қатар бағалы қағаздардың құн курсының өсуі
нәтижесінде келетін табыстар.
Азаматтық ... ... ... құқық объектілерінің бірі –
бағалы қағаз болып табылады. Айтар болсақ азаматтық Кодекстің 129-бабында
оған ... ... ... ... ... мен ... ... отырып, жүзеге асырылуы тек оны көрсеткенде ... ... ... ... куәландыратын құжат бағалы қағаз болып
табылады. Осындай анықтамадан бағалы ... ... ... ... ... ... берілген:
а) бағалы қағаз – түрі және мазмұнымен заң талаптарына қатаң ... ... ... ... ... ... ... қағаздардың міндетті реквизиттері, бағалы қағаз нысанына талаптар
және басқа да қажетті талаптар заң құжаттарымен ... ... ... ... ... Ал, ... ... болмауы немесе
бағалы қағаздың ол үшін белгілеген нысанға сәйкес келмеуі оның жарамсыз
болуына әкеліп ... ... ... оның ... ... құқығын куәландырады;
б) бағалы қағаздағы құқықты жүзеге асыру үшін оны ... ... ғана ... іске ... Айталық, бағалы қағазда жасалған
индоссамент бағалы қағазбен куәландырылған ... ... ... ... ... ... адамға – индоссантқа немесе соның бұйрығына
ауыстырады. Индоссамент бланкілік ... ... ... тиіс ... ... ... ... құқықтарды жүзеге асыру, бұл
құқықтарды ндоссантқа бермей-ақ (сену ... ... ғана ... ... Бұл ... ... өкілі ретінде
әрекет жасайды (АК 132-бабы).
Азаматтық кодекс бағалы қағазды – құжат ... ... оны зат ... ... кез-келген құжаттың түп төркіні материалдық дүниеге
қатысты келеді. Сондықтан да онда ... әріп ... мен ... ... ... ... ... осы құжат туралы тиісті ақпарат
береді. Сонымен бірге кез-келген құжаттың ... ... бола ... тек заңмен белгіленген шарттық белгілері сақталғаны ... ... ... ... ... реквизиттері арнайы нормативтік- құқықтық
құжаттарында көрсетілген ... ... ... ... ... ... ... қағаз бойынша көрсетілген міндеті, ... ... ... ... ... (пайыздар), қағаз бойынша орындалу орны және
басқа заттар) талаптар болып табылады. Мұндай талаптар түгелдей ... ... ... ... реквизиттерінің болмауы немесе бағалы
қағаздың ол үшін белгіленген ... ... ... оның жарамсыз болуына
әкеліп соқтырады (АК-тің 131-бабының 2-тармағы).
Бағалы қағаздар зат ретінде бірнеше ... ... әрі ... ... ... ... парақшасы түрінде кездеседі. Бағалы
қағаздың құны ... ... ... ... негізделеді. Азаматтық
кодекстің 130-бабы мүліктік құқықтар куәландыратын мазмұнына қарап бағалы
қағаздарды облигация, коносамент, акция және заң ... ... ... ... ... қағаздар қатарына жатқызылған басқа да құжаттар
деп негізгі түрлерге бөледі. Кодекстің 130-бабының 2 ... ... ... ... ... атаулы және ордерлік болып жіктеледі.
Ұсынбалы бағалы ... ... түп ... ... ал түп ... ... ... көрсеткен сәтте өзінің өкілеттілігін жүзеге асырады.
Демек ұсынбалы бағалы қағаздар онда көрсетілген мерзімде нақты ... ... ... ... ... ... Бағалы қағаздың мәтінінде оны
ұсынушы үшін нақты тұлғаның есімі көрсетілмейді, тек бұл құжаттың ... ... ғана ... ... облигация).
Ордерлік бағалы қағаз да құжат болып табылады, ол бойынша міндетті
субъект құжат ... ... ... ... ... ... ... өзі де белгіленген ереже бойынша ... ... ... ... ... ... ... болып табылатын
белгілі бір тұлғаға беріледі. Сонымен бір мезгілде мүліктік құқықты айналым
қабілеттілігін жақсарту мақсатында ордерлік ... үшін оны ... ... ... ... бағалы қағаз бойынша құқықтар бұл қағаз
берілген жазу индоссамент ... ... ... бұл ... ... ... ... Ордерлік бағалы қағаз бойынша ... ... ... болуы үшін ғана емес, оның жүзеге асырылуы үшін де
жауапты ... ... ... (әдетте сыртқы бетінде) жазылады және
оның екі түрі ... яғни ... иесі ... ... ... аты
жазылады, ал екіншісі әлгі айтқандай, бланктік ... онда ... ... ... ... ... құжаттың жаңа иесінің аты көрсетілмейді
[35, 93б.].
Бағалы ... ... ... ... индоссамент бланкісімен қоса
құжатты берерде бағалы қағазды ... ... ... таңдап, бағалы
қағазды табыстауға, бағалы қағазды басқа адамға атаулы индоссамент ... және ... ... атын ... ... ... ... қандай да бір атауды енгізушімен бағалы ... ... ... ... ... ... жүзеге асырылады. Бағалы қағазды
тапсыру кезінде ... ... ... ... Ал, ... құқықты
тапсыруда ордерлік бағалы қағаз қолданылады. Құжаттың иесі ... ... ... ... үшін ... индоссаменттердің реті
бұзылып кетсе, одан бас тартуға құқылы. Бұл ... ... ... ... ... ... ... бойынша берілетін
құжаттың атымен қатар бағалы қағазда қабылдаушының да аты жазылады.Ордерлік
бағалы қағаз ... ... оған оны ... өзі жауап береді.
Ордерлік қағаздың иесі айырылып қалған құжаты кімнің қолында екенін
білсе, құжатты қайтаруға виндикациялық ... ... ... Егер ... бланктік болса, жоғалған құжатқа құқық меншігін дәлелдеу іс
жүзінде мүмкін болмайды. Мұндай ... ... оның ... ... Ал ордер қағазы жойылып кетсе, онда құжаттың ... ... ... ... ...... сипаты бар құжат, оның иесі кім екендігі
құжаттың мәтінінде көрсетіледі. Яғни атаулы бағалы қағаз ... ... ету ... ... ... ғана ... болады. Азаматтық кодекстің
130-бабында бағалы қағаздардың әр түрінің белгілерін қамтитын бағалы
қағазды ... ... Оған ... ретінде атаулы түрін ұстаушының
жүргізуін талап ететін. ... ... ... ... ... нормасынан
көруге болады.
Эмиссиялық бағалы қағаздарды топтастыру мемлекеттік және ... ... ... ... оның заңдық маңызы болады. Бюджет жүйесі
туралы және мемлекеттің кепілімен қарыз алу және мемлекеттік ... ... ... ... сәйкес, мемлекеттік бағалы қағаздарды
мемлекеттің шеттен алуына орай ішкі және сыртқы инвесторларда ... шет ... мен ... ... ... және жеке ... ... Оны шеттен алу Қазақстан Республикасының Үкіметі немесе
Ұлттық Банк ... ... ... ... ... ... шығару
негізінен алғанда республикалық бюджеттің жетіспеуіне байланысты. Қазақстан
Республикасы ... ... ... нарыққа сәйкес шығарады (евро,
облигациялар) сондай-ақ Қазақстан аумағында қазыналық міндеттемелерде және
қазыналық облигацияда жүреді.
Бағалы қағаздар ... ... ... ... ... ... қағаздар эмиссиясын жүзеге асыру тәртібі және эмиссия көлемі арнаулы
заңмен реттеледі. Мемлекеттік емес ... ... ... эмитентінің
жарғылық капиталын қалыптастыру үшін шығарылады немесе заемдық қаржыны
тарту мақсатында да ... ал ... ... ... ... ... туралыp заңмен реттеледі.
Бағалы қағаздар жөніндегі қазіргі қолданылып жүрген ... ... ... ... ... ... 135-бабында құжатталмаған бағалы қағаздардың мүліктік
құқықтарының бірнеше түрі ... ... ... ... ... бағалы қағаздың мазмұнын куәландыратын мүліктік құқық болып
есептеледі. Ондай ... ... ... қатынасқа түскен кезде оның
тізімдегі жазбаға енгізілу жарамды бола ... [36, ... ... ... қағаздар рыногы туралы заңы бағалы
қағаздардың шығу мен айналымға түсуіне қатысты байланыстарды ... ... ... ... ... жүзеге асыруда, бағалы
қағаздар нарығын мемлекеттік жүйеге келтіруде, бағалы қағаздардың түрлерін
анықтаудағы басты құжат болып табылады.
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... бірі ... ... табылады. Акция түсінігінің
айқындаудың көптеген нұсқасы бар. ... ... ... ... ... ... бекітілген түсініктеме. Онда, акцияның акционерлік
қоғамының бір бөлігі салынғанын куәландыратын ... ... ... ... ... өз ұстаушысының (акционердің) акционерлік қоғам
пайдасының бір бөлігін ... ... ... ... ... басқаруға, қатысуға және ол таратылғаннан кейін қалған мүліктің бір
бөлігіне құқығын куәландыратын бағалы қағаз акция деп ... ... ... ... куәландыратын бағалы қағаз болып
табылады. Сондықтан да кез-кезген жағдайда акционер акционерлік қоғамнан
акция ... ... ... ... болуы керек. Бұл құқық барлық ... ... (тек ... ... ... туралы Ережеде
«Акционер құқығың деген бөлім енгізілмеген).
Акция өз ... ... ... ... бере ... Қоғамды басқару ісіне қатысу ... ... ... ... Мұнда жеңілдетілген акция дауыс беру құқығынан айырады.
Алайда, кез-келген жағдайда акионерлік қоғамның байланысымен есеп ... да ... ... ... ... ... ... құқылы (акционерге) акционерлік қоғамнан түскен
пайдадан әр акцияға жүйелі ... (жыл ... ... ... ... ... ... қоғам таратылып кеткен жағдайда, акционердің акционерлік
қоғамның барлық несиелік талаптары қанағаттандырылғаннан кейін ... ... ... ... бар. ... ... байланысты атаулы
және ұсынбалы болып бөлінеді.
Акция – акционердің ... ... ... меншігін куәландыратын
бағалы қағаз. Ол иемденушісіне компанияның капиталының, ... ... ... заң ... меншік құқын береді. Компания қанша уақыт жұмыс
істеп тұрса, акцияда сонша уақыт ... ... осы ... ішінде
акцияның иесі сан рет өзгеруі мүмкін. ... оны ... ... ... ... мына ... байланысты жүргізіледі:
- жаңадан акционерлік қоғам құрып, оның жарғылық капиталын
қалыптастырғанда;
- меншікті акцияландырғанда, яғни ... ... ... ... қоғам ретінде қайта құрғанда;
- қоғамның жарғылық капиталын қосымша молайтқанда;
Сөйтіп, шығарылған акциялардың бастапқы жиынтық құны ... ... ... Ол, өз ... ... капитал (жай
және артықшылықты акциялар) және компанияның портфелінде қалған бағалы
қағаздар болып бөлінеді. Оларды компания кез-келген уақытта өз ... ... ... ... ... бір ... акционерлік қоғамның өз
капиталын ұлғайтуға және оны ... ... үшін ... ... қағаздардың бірден-бір түрі. Акция –компанияның акционерлер
алдындағы қарыз міндеттемесі. Компания өз ... ... ... алуға құқығы
бар. Бірақ бірсыпыра елдердің заңдарында, егер корпорацияның төлем қабілеті
жоқ болса, онда ол акциясын қайта сатып алу құқығынан ... ... ... Дәл осы жағдай, егер қайта сатып алу ... ... ... ... да ... Заң жүзінде акцияны бөлуге де болады.
Айналымдағы әрбір акцияны бірнеше бөлікке бөлуге болады.
Акция бірнеше ... ... Бір ... бір акционерден басқа
біреуге беру тәсілі бойынша: атаулы және иесі ... ... ... ... ... ... ... қатысу құқығы бойынша – жай ... ... деп те – ... ... ... тек өзінің
жарғысында бекітілген акцияларды ғана шығара алады. ... ...... ... ... ... ... тиіс акция. Акционерлер
кітабында қанша және қай уақытта алғандығы туралы жазылған акция иесі ... деп ... ... ...... аты-жөні корпорация кітабында
тіркелмеген акция. Кітапта ұсынушыға ... ... ... ... ... ... Корпорацияларға басқару жағынан қолында атаулы ... ... ... ... ол акционерлік капиталдың және бағалы
қағаздардың ... ... ... ... ... ... қолында шоғырлануын, олардың бұл мемлекеттен кеткенін реттеп
және бақылап отыруға мүмкіндік береді. Акционерлердің ... ... ... ... ... ... ... акционерлер ұсынушыға
арналған акцияны қолдайды. Себебі, еш жерде ... ... ... ... ... ... болады. Ал атаулы акцияны еркін қолма-қол
ақшаға айырбастауға болмайды, сондықтан ... ... ... ... ... ... осы екі түрін жүзеге асыру жолдары да әртүрлі:
Біріншіден, сату механизмі бойынша. Атаулы акцияның иесі
оларды ... ... ... ... ... акция санына
толтырылған бір сертификат ... Бұл ... ... ... ... екі ... қолы ... ―индоссамент деген белгі қойылады.
Содан соң акционерлердің тізіміне өзгеріс ... үшін ... ... ... кейін ғана акциялардың жаңа иесі акцияларға
жаңа сертификат алады. Ұсынушыға арналған ... ... ... ... ... яғни ... сатып алушыға береді.
Екіншіден, акцияның осы екі түрінің жаңа ... ... ... ... ... де ... Бұл туралы атаулы акция
иесі корпорациядан хабарландыру хат алса, ал ... ... ... ... ... ... Өйткені ұсынушы акциясында қиып алатын купоны
(талоны) болады. Соны толтырғаннан кейін корпорацияға ... ... ... іске ... ұсынушы акциясының акциясын номиналы өте жоғары
болмайды, бірақ ол көп тиражбен ... ал ... ... ... ... бола ... ... қатынасу құқығы ... ... ... ... бөлінеді. Жай акцияларды иеленушілердің корпорацияның
тапқан ... ... ... ... алу ... дауыс беру арқылы корпорацияны басқаруға қатысу құқығы және
корпорация жабылып қалған ... ... ... есеп ... ... бір ... алу құқы бар. Құқықтар акция мөлшеріне сәйкес
көлемде жүзеге ... ... жай ... өз ... бір ... үлесін
береді. Әйтседе жай акция дивидент алуға ... ... ... ... ... нәтижесіне байланысты беріледі. Дивидент
корпорацияның таза пайдасының бір бөлігі, басқаша айтқанда, дивидент төлеу
пайданың ... ... ... ... ... негізделген. Дивиденттің
мөлшеріне күшті өзгерістердің әсер етуі кездейсоқ жайт емес.
Затқа ақша, валюталық құндылықтар, сондай-ақ құнды ... ... ақша ... белгілермен анықталған зат болып ... тек ... ... ғана оған ... ... аумағында
теңге заңды төлем құралы болыпесептелінеді. Ол ... ... ... ... және т.с.с ... ... ... есеп
айрысу тек заңда көзделген ретте жүзеге асады.
Валюта құндылығына ... ... ... ... ... ... шетелдік облигатциялар жатады. Олармен келісім жасау 1996ж ... ... ... ... «Валюталық реттеу
туралы» заңымен ... ... ... валюталық құндылыққа меншік құқығы
басқа мүліктер тәрізді жалпы негізде қорғалады.
Құнды қағаздар да зат ... ... ... ... - ... мен ... реквизиттерді сақтай отырып кейбір мүліктік құқықты
орнататын оны куәландыратын, өзін ... ғана ... іске ... ... ... ... құнды қағаз жоғалса, онымен жасалған мүліктік
құқық та қоса жойылады. Құнды ... осы ... ... ... қолқат ретінде әрекетке түседі. Оның ... ... ... қызмет етсе, ал оны жоғалту ондай талапты қоюда басқа куәларды
алға тартуға кедергі жасайды. Құнды ... ... ... ... ... ... бір құжат болып есептелінеді.
Ол белгіленген және міндетті ... ... ... ... ... ... ... сәйкес коносамент жарамды болу үшін ... ... ... ... Онда ... атауы белгілі бір соманы
төлеуге ұсыныс, оны кімнің төлейтіндігі, атауы, төлемді төлеу мерзімі ... ... ... ... ... ... ... жасайтындығы коносаменттің
жасалған уақыты мен орнын көрсету, консаменттің берушінің қолы тәрізді
талаптар қамтылады. ... ... ... жағдай да коносамент жарамсыз
болып табылады.
Құнды қағаздарды бір тұрғыдан екіншісінен беруге ... Бұл ... ... ... ... бәрі соның қарауына өтеді. Қазіргі
кезде қүнды қағаздың түрлері деп ... ... ... ... ... және ... ... айтамыз.
Құнды қағаз ретінде облигация оны шығарушы (көбіне көп мемлекет) ... ... иесі ... бір ... ... оның ... бағасы
мен пайызының сомасын ала алады (мысалы, ұтыс ... ... ... (акционердің) акционерлік қоғам түсірген пайданың бөлігін
дивидент ретінде алу құқығын бекітеді, сондай-ақ оған бұл ... ... ... ... ... Ал ... қоғам таратылған кезде оның
пайдасының бір бөлігін меншіктену құқығына ие болады. Банктің жинақ ... ... ... ақша ... белгілі-бір мерзім
өткенсоң оны пайызбен алуына құқық береді.
Құнды ... ... үш ... ... Атаулы, ордерлік және
ұсынбалы. Оның атаулысы ... бір ... ... бір ... ... ондағы құқықты тек өзі ғана жүзеге асырады. Оған мәселен жинақ және
дипозитивті сертификаттар жатады. ... түрі де ... бір ... ... ол бұл ... басқа біреуге бергенде бергені туралы ... ... Ал өз ... бұл ... ... ... бере
алады,т.с.с. Ұсынбалы түрі оны көрсетушіге беріледі, яғни оның ... ... ... ие болады. Оған облигация және акция жатқызылады. Құнды
қағаздар шығару (эмиссия) ... мен оны ... ... ... заңмен реттеледі [37, 82б.].
Субъективтік азаматтық құқықтар. Құқықтарды саралау және қорғау. ... ... ... субъективті азаматтық құқықтар мен оған
тиесілі міндеттер кез ... ... ... оның ... ... түп қазығы болып табылады. Субъективті құқықтардың сипаты олардың
саралауы арқылы көрінеді. Біріншіден, абсолюттік (шек ... және ... ... ... ... Ал айырмашылығы неде оларға тән ортақ қасиет
аталған құқыққа сәйкес міндет кімнің ... ... ... ... болады. Кейбір құқықтар ... ... ... бәрінде де бұл құқықтардың жүзеге асуына бөгет жасамайтын
етіп ... Бұл ... ... ... тараптағылардың бәрі де
міндетті субъекті болып табылады. Мұндай құқықтар абсолюттік (шексіз) құқық
деп аталады. Басқа сөзбен айтқанда абсолюттік ... ... ... ... болмайды, сондықтан бұл қандай біреуден болмасын ... ... ... ... ... ... ... авторлық және т.б
Абсолюттік азаматтық құқық мазмұны ... ... ... құқық: бұл құқық бойынша міндетті болатын бір ғана ... жақ ... ... ... жақтар. Бұл құқықтың сол міндетті ... не ... ... ғана күші бар, ... бұл ... солар ғана. Мысалы, мәмлелерге негізделген құқықтардың бәрі ... ... ... табылады. Бұл құқықтарды орындау мәмлелері бойынша
сол міндеттерді мойнына алушыларға ғана ... ... ... ... ... белгілі бір жұмысты орындау т.с.с міндеттер. Екінші ... ... ... және ... деп бөледі. Заттық құқық деп
заттар жөнінде туатын құқықты атайды. Бұл құқықтың иесі өзінің осы ... ... ... болмай-ақ тікелей іске асыра алады. Заттық
құқықтардың ішіндегі бастысы-меншік құқығы. Енді ... ... ... құқығы затқа тән, сондықтанда зат меншік иесінің тікелей иелігінде
болады меншік иесі мен ... ... ... ... жоқ. ... затқа құқығы міндеттемелік деп бағаланады. Ол ... яғни ... яғни ... ... ... ғана ала ... Заттық құқықтар
абсолюттік құқық, ал ... ...... ... ... Енді саралаудың үшінші түріне келейік: мұнда құқық мүліктік және
мүліктік емес деп бөлінеді. Бұл жөнінде біз ... ... ... едік.
Сонымен азаматтық айналымға қатысушылар өздерінің ... емін ... ... ... де заң азаматтық құқықтарды жүзеге асыру ... ... оның ... ... ... біреуге қасақана залал
келтіру үшін пайдалануына тиым ... ... өзге ... түрлерін
қолдану арқылы әлгіндей мақсатқа жол берілмейді.
Мұндай құқықтарды өзге біреуге залал ету үшін қолданылуын айқындау
сот ... ... бе, жоқ па айта қоюы ... Ал ... тұлғаның
өзінің бас пайдасына жолсыз пайдалануының өзге түрлеріне келетін болсақ, ол
азаматтық ... ... ... ... ескертілген. Бәсекелес
кезінде коммерциялық ұйымдардың азаматтық құқығын шектеу олардың ... үшін ... ... ... тосқауыл қоюдан туындаған. Бәсекені
шектеу белгілі бір тауар өндіруішіден тек бір екі фирманың ғана тауар алу
мүмкіндігінен көрінеді. ... ... өзін ... ... ... ... бағаны асапандатып жіберуін айтады. Бұл өзі кеңінен
тараған құбылыс. Бұзылған ... ... ... ... ... ... Бұл орайда сот әр түрлі тәсілдерді қолданады.
Құқықты тану. Бұл ... да сот ... ... ... ... ... ... жөнсіз қиянат жасалғанын анықтайды. Мұрагерлік жөніндегі
дауда мұрагердің ... ... ... ... онда ... ... тану ... шешім шығарады. Бастапқы жағдайда қалпына
келтіру және құқықты ... ... оның ... ... туғызатын
әрекеттерге тиым салу. Оған мысал ретінде ... ... алып ... ... оның ... ... иесін қайтаруды айтуға болады.
Егер сіз затыңызды жоғалтып алып оны біреуден көрсеңіз, сот ... ... ... ... [38, ... құқық объектілеріне қатысты проблеманы талдау алдында, менің
ойымша, ең алдымен жалпы ... ... ... ... мен ерекше
белгілеріне, сондай-ақ осы құқық объектілерінің ... ... ... ... ... орны туралы мәселеге көңіл бөлген
дұрыс сияқты. Сонымен, осы мәселені аталған ... ... ... ... ... ... ... Құқық теориясына ... ... ... ... мәселелер құқықтық қарым ... ... ... ... ... ... ... қарым – қатынастардың бір бөлігі деп айтуға болады. Шынымен ... ... ... ... ... ... анықтама
берген кезде оны "мемлекетпен қорғалатын ... ... мен ... ... ... ... қоғамдық қарым-қатынасы", - деп
анықтайды.
Басқа әдебиеттерде де ... ... ... берілген. Мысалы, профессор
М.Н.Марченконың редакциясымен 1998 жылы Мәскеуде шыққан "Общая теория
государства и ... ... ... ... ... ... заңмен
белгіленген немесе заңға, сондай-ақ ... ... да ... ... ... ... жүзеге асыру және нәтижеге жету мақсатында құқық
субъектілерінің ... ... ... қатынастарының айрықша нысаны болып
табылады", - делінген.
Ал, құқықтық қарым-қатынастың қандай белгілері ... ... ... ... ... ... келесілерді жатқызуға болады:
1) құқықтық қарым-қатынас – пайда болуы мен жүзеге асу ... ... ... мен ... ... ... бағынышты қоғамда қалыптасқан қарым-қатынастардың бір түрі;
2) құқықтық қарым-қатынастың тараптары ретінде құқық ... ... ... алатын тұлғалар ғана табыла алады;
3) құқықтық қарым-қатынастың мазмұны ретінде нысаны әдетте құқықтық
нормативпен реттелген осы қарым-қатынасқа ... ... ... ... ... ал, мұның мақсаты болса ... ... және ... ... ... ... жету ... табылады;
4) қоғамдық қарым – қатынастардың тек осы түрінің шегінде ғана
субъективтік құқықтар мен ... ... мен ... ... ... ... ... қазіргі қоғамда құқықтық қарым – қатынастар қалыптасқан құқықтық
тәртіп пен заңдылық шеңберінде ... алға ... ... ... мен ... жүзеге асырудың негізгі заңды жолдарының бірі болып
табылады;
6) әлеуметтік қарым-қатынастардың ... ... ... ... ... құқықтық қатынастың үлгісін қамтып ғана
қоймай, яғни құқықтық қарым-қатынастың мазмұнын, осы үлгінің бұзылуынан
қорғайтын ... мен ... ... ... ... ... бар. Осыған ұқсас белгілерді профессор ... та ... ойы ... ... ... ... ... белгілеріне
жататындар келесілер:
1) құқықтық қарым-қатынас құқықтық нормалардың негізінде қалыптасатын
іс жүзіндегі қоғамдық қарым-қатынастың ... ... ... ... ... ... өзара заңды құқықтар мен
міндеттерге ие ... ... ... ... ... ... міндет
болмайды);
3) құқықтық қарым-қатынастар ерікті-саналық сипатқа ие ... ... ... ... не еркіне байланысты емес);
4) қажетті жағдайларда құқықтық қарым-қатынастарға мемлекет кепілдік
береді және қажетті жағдайларда оларды ... күш ... ... құқық объектісі құқықтық қарым-қатынас ұғымына тікелей қатысты
және оның бөліктерінің бірі ... те ... Бұл ойды ... ... ... ... құрайтын элементтерді атап өтуіміз керек.
Әдебиеттерде ... ... ... ... ... ... 2) объектісін; 3) құқығы мен 4) міндетін, - нақты
көрсетіледі.
Ресейдің белгілі ғалымы С.С.Алексеевтің көзқарасына сүйенсек, ... ... ... үш ... ... ... 1)құқықтық қарым-қатынастың субъектілері;
2)құқықтық қарым-қатынастың ... яғни ... мен ... ... ... ... ... [39, 97б.].
Біз келтірген үш көзқарастың үлкен айырмашылығы жоқ, өйткені
В.Н.Хропанюк ... мен ... ... ... С.С.Алексеев оларды
құқықтық қарым-қатынастың мазмұны деп біріктіріп қарастырады. Ал, құқықтық
қарым-қатынастарды құрайтын ... ... ... екі ... да өз ... ... ... Мұны профессор С.С.Алексеевтің өзі де
растайды. Ол, 1999 жылы Мәскеуде шыққан өзінің "Право: азбука – ... ... Опыт ... исследования" деген еңбегінде: "Құқықтық қарым-
қатынас – төмендегі элементтермен:
1. Субъективтік құқықтар мен заңды міндеттер - құқықтық ... ... ... біреуі - құқыққа ие тұлға (құқық берілген тұлға),
екіншісі міндетке ие тұлға (құқық міндеттелген тұлға);
3. Құқық ... - ... ... ... ... ... ... объектісі кез-келген құқықтық қарым ... ... ... ... ... Ал, енді құқықтың, құқықтық
қарым-қатынастың объектісі дегеніміз не ... ... ... ... ... ... ... құқықтық қарым-қатынастың объектісіне
байланысты әртүрлі көзқарастар бар.
1.Көзқарас бойынша ... ... ... ... қатысушы субъектілер мүдделерінің аясында ... ... және ... емес ... ... ... ... ғалымдар ішінен профессор С.С.Алексеев бұл көзқарасты ... ... ... құқықтық қарым-қатынастардың (құқықтың) объектісі
дегеніміз "субъективтік заңды құқықтар мен ... ... ... ... ... ... де ... С.С.Алексеев құқықтық қарым-
қатынастардың объектісін осылайшы анықтайды. Мысалы, ол былай ... ... ... ... ... қарым-қатынастың
пайда болуына себеп болған материалдық не материалдық емес ... ... ... ... ғылымында мұндай көзқарасты, мысалы, профессор
М.М.Агарков ұстанады. Құқықтық қарым-қатынастың объектісіне деген ... ... ... ... Осы, ... ... ... құқықтық қарым-
қатынастың объектісі дегеніміз осы қатынастың әсер ететін ... ... ... ... ... ... әсер
жасайтын нәрсесін айқындау ... ... ... ... ... алу ... Бәрі білетіндей құқықтық нормалар қоғамдық қарым-
қатынастарды реттейді. Олардың әсер жасайтын ...... ... Ал, құқықтық қарым-қатынасқа келетін болсақ, ол – құқықтық
нормалармен қарастырылған жалпы құқықтар мен ... ... ... ... ... ... қарым-қатынастың
объектісі ретінде оған ... іс ... ... ... ... болады. Субъективтік құқық пен заңды міндеттің мазмұнына
сәйкес құқықтық қарым-қатынастарға қатысушылар өз жүріс-тұрысын түзейді.
Құқықтық ... ... ... ... ... ие. Ол қоғамның, мемлекеттің, тұлғаның әртүрлі заңды
мүдделерін қанағаттандыру мақсатында жүзеге асырылады. ... ... ... ... ... өздерінің белгілі бір материалдық,
рухани және өзге де ... ... ... ... ... ... құқықтарды иеленеді және т.б.). Құқықтық қарым-
қатынастың объектісі ретінде ... ... ... орын ... ... қарастырылады [40, 67б.].
Мүліктік қарым-қатынастарда құқықтың объектісі ретінде белгілі бір
өмірлік игіліктерді қанағаттандыруға ... ... ... ... ... сатып алу – сату қарым-қатынастарының объектісі
болып осы қарым-қатынасқа қатысушылардың заттарды сатып алу және ... ... ... Екі ... ... өнімді жеткізу
туралы шарт жасасу ... ... ... ... ... ... болып осындай өнімді жеткізу бойынша көрініс ... ... ... ... ... құқықтық қарым-қатынастардың барлығы
мүліктік сипатқа ие бола бермейді: субъективтік ... мен ... ... ... бола ... ... емес ... болып осы қарым-қатынастарға қатысушылардың іс жүзіндегі жүріс-
тұрысы ... ... ... ... ... ... белгілі
бір әрекеттерді жасай отырып құқықтық қарым-қатынасқа қатысушылар ... ... ... сөзбен айтқанда, мүліктік емес
қарым қатынастарға қатысушылардың жүріс-тұрысына әсер ете отырып, ... ... ... ... ... ... Мысалы, еңбек қарым-
қатынастарының объектісі болып кәсіпорын не ... ... ... ... ... ... ақша төлеу бойынша әрекеттері
табылады. Әкімшіліктің осы әрекеттері ... ету ... ... алу ... ... Сол ... қылмыстық процессуалдық қарым-
қатынастардың объектісі ... ... әділ де ... үкім шығару болып
табылатын қылмыстық істерді алдын ала және сотта қарау бойынша ... ... ... ... және ... ... қатысушылардың мүдделері әртүрлі іс жүзіндегі
әрекеттер арқылы қанағаттандырылады [41, 47б.].
Азаматтық құқық ғылымында бұл ... ... ... – профессор
Я.М.Магазинер. Сонымен, ... ... тек ... ... ғана құқық объектісі ретінде есептейді. Бірінші
көзқарас бойынша құқық ... ... ... әрекеттерін есептеу
керек екенін тағы да еске салып кетейік. 1917 ... ... ... ... ... ғылымында біз көрсетіп өткен екі көзқарасты да
ұштастыратын концепция қалыптасқан ... ... осы ... ... ... ... Бұл ... бойынша құқықтық қарым-қатынастардың (құқықтың) объектілері екі түрге
бөлінеді: 1) заттар; 2) ... ... ... ... ... ... қалаушы ғалымдардың
бірі – профессор Д.И.Мейер өзінің "Русское ... ... ... ... ... ... ... берге. Оның айтуы бойынша
құқық ... деп ... ... құқық субъектісі ретінде жеке тұлғаның
иелігіне жататын нәрсені түсіну керек. Осындай тұлғаның ... ... ... ... заттар және басқалардың әрекеттері табылады,
сондықтан-да объектісі бойынша барлық құқықтар - тұлғаға деген құқықтар, ... ... ... не ... ... ... ... ретінде
көрініс табады. Бірақ тұлғаға деген құқықтар мүліктік сипатқа жатпайды, ... ... ... ... ... бойынша, тек мүліктік қарым-
қатынастарға қатысты, сондықтан-да тұлғаға деген құқықтарға ... орын табу ... ... ... біз құқық объектісінің екі
буынды құрылымына тоқталуымыз қажет, яғни азаматтық құқықтық объектілері
ретінде ... мен ... ... ғана қабылдаймыз, - дейді
Д.И.Мейер. Жеке құқық қарым-қатынастарының объектісі, әдетте, заттар болса,
жұртшылық ... ... ... – осы ... ... В.Н.Хропанюктің айтуы бойынша мұндай көзқарасты
ұстансақ құқықтық қарым-қатынастың объектісі осы қарым-қатынас ... ... ... яғни ... субъективтік құқықтар мен міндеттерден
тыс орналасады. Өзін ойын одан ары ... ... бұл ... ... ... ... ... қарсылық білдіреді. Оның ойы бойынша
материалдық және материалдық емес ... жеке ... ... ... ... болып табылады. Мысалы, билет сатып алу
негізінде театрдағы ... ... ... ... ... деп
айту қиын. Бұл жағдайда құқықтық қарым-қатынастың әрекеті билет ... ... Осы ... ... ... белгілі бір рухани
қажеттіліктері ... Ал, ... ... ... ... ... тыс болатыны сөзсіз, -
дейді В.Н.Хропанюк. Құқықтану ғылымының мақсаты құқықтық қарым-қатынастарға
қатысушылардың әрекеттерін ... ... ... ал осы қатынастарға
түсушілердің себебі болған заттар мен өзге де игіліктерді талдау ... ... ... ... социология, экономикалық ғылым,
өндірістік практика, ал құқық ... ... ... ... ... ... ... құқықтық қасиеттерін
айқындауы тиіс.
Бұл көзқарас азаматтық құқық ... ... ... ... ... ... және профессор Ю.К.Толстойдың редакциясымен
1998 жылы Мәскеуде орыс тілінде шыққан "Гражданское право" ... ... және ... емес ... бағытталған
азаматтық-құқықтық қарым-қатынас субъектісінің жүріс-тұрысы ғана азаматтық-
құқықтық қарым-қатынастың объектісі бола алады, - ... ... ... ... ... үш көзқарас бар екенін байқадық. Осы көзқарастар
бойынша құқық объектісі болып; 1) заттар; 2) әрекеттер; 3) ... ...... [42, ... ... ... ерекшелейтін белгілер және
объектілердің түрлері.
Жоғарыда айтылғандардың негізінде біз азаматтық ... ... ... Ол үшін ең ... ... ... заңдары
бойынша азаматтық құқықтың объектісі қалай айқындалғанын және ... қай ... ... анықтауымыз қажет. Тәуелсіз
Қазақстанда ... ... ... ... ғалымдардың ұжымы мен ең алғаш
рет шығарылған "Гражданское право" оқулығында ... ... ... ... ... көзқарасы мүлдем көрсетілмеген. Осы оқулықтың
83-ші бетінде: ... ... ... ... ... қарым-қатынастың объектісі болып осы қатынастың негізі болған
нәрсе табылады", - деп қана ... ... ... ... ... беру үшін заңдарымызға көңіл аударып көрейік.
1994 жылы қабылданған Қазақстан Республикасының Азаматтық Кодексінде
(жалпы ... 3-ші ... ... ... ... ... ... бұл жерді азаматтық құқықтың объектісі емес,
құқықтардың объектілері туралы айтылған. Ал, ... ... пен ... ... айырмашылығы бар.
Біздің ойымызша, азаматтық құқық дегеніміз - жалпы ... бір ... осы ... ... құқықтық нормалардың жиынтығы ретінде көрініс
табады, яғни бұл жерде біз ... ... ... ... ... ... Ал, азаматтық құқықтар дегеніміз – ол, азаматтық ... ... бола ... құқықтар.
Құқық теориясына сүйенсек, азаматтық құқықтың объектісі болып ... ... ғана ... ... Ал, азаматтық құқықтардың объектісі
ретінде Азаматтық кодекстің 115 бабындағы 1-ші ... ... және жеке ... емес ... мен ... ... азаматтық құқық субъектілерінің осы игіліктері мен құқықтары
қандай жағдайда азаматтық-құқықтық ... ...... ... ... көрейік. Бұл жерде тағы да ... ... ... ... Осы ... ... ... жеке құқықтары мен
игіліктері іс ... ... ... ... ғана құқықтық қарым-
қатынас пайда болады. ... ... ... жеке ... ... ... да ... бір десек қателеспейміз. Демек, бұл жерде
объекті ортақ болып отыр, яғни ... ... ... ... объектілерін біз азаматтық құқықтың да объектілеріне жатқызсақ
болады. Мұны Қазақстанның белгілі ... ... ... ... де ... ... ... құқықтардың объектісі
ретінде (бұл құқықтар тек азаматтық қарым-қатынастар арқылы көрініс табады)
түсіндірілетін 115-ші бап ... ... және жеке ... ... мен құқықтар қарастырылады, бір дейді бұл ... ... мен ... ... құқық субъектілерінің әсер ететін
пәні болып табылады, өйткені жалпы түрде объект дегеніміз субъектінің әсер
ететін ... ... ... Бұл ... құқық субъектісінің құқық
объектісіне жасайтын әсері айрықша болып табылады. Ол объектінің табиғи ... де ... ... тек заңда көзделген шекте объектінің
құқықтық белгілері мен ... ... ... ... ... түрде
айырмашылық бар болса да, шынайы түрде азаматтық құқық пен ... ... бір ... - ... ... ... ... Бұл
тұжырым "Гражданское право" оқулығының авторларымен де дәлелденеді, өйткені
олар ... ... ... ... ... ... қатынастардың
объектілері, - деп, атай отыра, оның құрамында Азаматтық ... ... ... [43, ... ... 115 - ші бабына келетін болсақ, ол -"Азаматтық
құқықтар объектілерінің түрлері", - деп ... ... ... мүліктік
және жеке мүліктік емес игіліктер мен құқықтар жатқызылған. 115-шы баптың 2-
ші тармағында мүліктік игіліктер мен ... ... ... ... оның ... ... валюта, құнды қағаздар, жұмыстар,
қызметтер, творчестволық ... ... ... ... ... ... ... белгілер және өнімдерге жеке сипат
беретін өзге де құралдар, мүліктік құқықтар және өзге де мүлік, ... ... 3-ші ... жеке ... емес ... мен құқықтарға –
тұлғаның өмірі, денсаулығы, ... ... ... аты, ... оның жеке ... қол ... жеке және ... есімінің болу құқы, автор болу құқы, шығармасына ешкімнің де
қолсұқпаушылығы құқы және басқа ... емес ... мен ... енді ... ... қай ... негізделгенін анықтап
көрейік. Азаматтық кодекске берілген түсініктемеде азаматтық-құқықтық қарым-
қатынастың пайда болуына негіз болған заттар мен ... ... ... ... ... да) объектісі болып табылады деген
қорытындыға келуге болады. Бұл ... ... ... ... ... ... оқулығында да жанама түрде белгіленген.
Ал, енді осы еңбектің авторының пікірі бойынша, азаматтық құқықтардың
объектісі ретінде субъектілердің қажеттіктерін қанағаттандыру ... ... бір ... ... қарым-қатынасқа қатысушылардың жүріс-
тұрысы табылады, - деп тұжырымдаған дұрыс сияқты. Өйткені ... ... ... кез-келген құқықтың (құқықтық қарым-қатынастың) объектісі
болып тек қана субъектілердің ... ... Осы ... ... азаматтық құқықтың да объектісі болып субъектілердің
белгілі бір қарым-қатынастары ... тиіс және бұл ... бір ... ... ... ... қарым-қатынастың
негізінде материалдық қажеттіктер жатады. ... де, ... ... ... неде ...... ... өз жүріс-тұрысы арқылы тек ғана бір-біріне әсер ... ... ... белгілі бір материалдық игіліктерге де өз ықпалын тигізуде, -
деп ... ... ... Осы ... ... ... ... дұрыс
сияқты, өйткені мүліктік қарым-қатынас субъектілерінің өзара ... ... ... ... құраса, олардың
материалдық игілікке ... ... осы ... ... ... мен ... өзара әрекеті қарым-қатынастың
мазмұнын құрайды, ал мердігердің шарт бойынша жұмыстарды ... ... ... ... ... ... ... Жоғарыда айтылғандарды
қорытындыласақ, субъектілердің жүріс-тұрысы құқықтық ... бола ... ол ... бір ... ... ... ғана
объекті сипатына ие болады. Ал, ... ... ... (яғни,
материалдық және материалдық емесигілікке бағытталу белгісін) ескермейтін
болсақ - субъектілердің жүріс-тұрысы – ол ... ... ... ... тек ... бір ... ... жүріс-тұрысы азаматтық- құқықтық қарым-қатынастың объектісі
бола алады. Осыған ... ... ... ... ... өзін де
қарастыруға болмайды. Олар қандай болса да – заттар, шығармашылық қызмет
өнімдері, адамдардың әрекете, ... ... ... және т.б. ... бола ... ... белгілі ғалымдар. Шынымен де, ... ... ... ету мүмкін емес, осы затқа байланысты субъектілердің жүріс-
тұрысына, олардың әрекетіне ықпал жасауға болады. Ал, ... ... ... нәрсені құқықтық қарым қатынастың объектісі ретінде қарастырудың ешбір
мәні жоқ [44, 115б.].
Ал, енді азаматтық құқық объектілерінің ... ... ... ... ... ... ... объектілерінің екі түрге
бөлінетінін айтып ... олар – ... және ... емес 1) ... ... ... ... мүліктік игіліктер дегеніміз құқық
субъектілерінің қажеттіктерін қанағаттандыра алатын және азаматтық ... ... ... ... ... ... және өзге
де құндылықтар (мысалы, энергия, жұмыс, қызмет). Осыған байланысты, мысалы,
күн мен күн ... ... үшін ... ... да мүліктік игіліктердің
қатарына жатқызыла аламайды. Ал, табиғи ресурстар ... ... ... ... ... ... ... олар адам қызметінің
объектісі бола ... және ... ... ... ... ... қарастырылады. Мәселен, Қазақстан Республикасы Конституциясының 6-
шы бабының 3-ші тармағы бойынша және ... ... 193-ші ... жер, оның ... су, ... және ... ... өзге де
табиғи ресурстар, заң актілерімен ... ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Мүліктік құқықтар дегеніміз мүліктік игіліктерге, оларды алуға,
пайдалануға және иеленуге ... ... ... ... ... ... ішінен заттық (Азаматтық кодекстің 188 және195 баптары)
және міндеттемелік (Азаматтық кодекстің 268 бап) құқықтарды бөліп ... ... ... ... ... ... ... құқықтардың пайда
болу негіздерімен бірдей, өйткені біріншісі екіншісінің бөлігі [45, 217б.].
Азаматтық ... 7-ші бабы ... ... ... ... ... мен өзге де мәмілелерді, сондай-ақ
заңдарда көзделмегенімен, оларға ... ... ... заңдарға сәйкес азаматтық-құқықтық жағдайларды туғызатын әкімшілік
құжаттарды;
3) азаматтық құқықтар мен міндеттерді ... сот ... заң ... ... салынбаған негіздер бойынша мүлікті жасау
немесе иемдену нәтижесі;
5) ... ... ... ғылым, әдебиет пен өнер
шығармаларын және интеллектуалдық ... өзге де ... ... ... ... зиян ... ... сол сияқты басқа жақ
есебінен мүлікті негізсіз сатып алу ... ... ... баю);
7) азаматтармен заңды тұлғалардың өзге де әрекеттері салдарын; 8)
заңдар азаматтық-құқықтық ... ... ... ... ... Бұл ... ... толық емес, сондықтан-да мүліктік
құқықтар субъектілердің өзге де әрекеттерінен ... ... ... ... бір айта ... жай – ... біздің заңдарымыз мүлік деген
ұғымға тек мүліктік ... ғана ... ... де ... ... ... 47-ші бабының 3-ші тармағы егер заң құжаттарында немесе
қайта құру туралы шешімде өзгеше көзделмесе, мүлік ... мен ... ... ол ... ... ... ауысады, - дейді.
Азаматтық құқық объектілерінің ... ... ... – ол, ... негізі болып табылатын заттардың мүлік сипатына ие болуы. Біз
қарастырып отырған Азаматтық кодекстің 115-ші бабы ... ... ... ... мен ... жатқызбайды, бұл бап олардың мүліктік
сипаты ... ... деп ... ... Кез ... зат мүлік бола алмайды, ол
үшін бұл зат тауар қасиетіне ие ... ... яғни ... ... құны мен ... құны болады. Яғни, мүлік болу қасиеті табиғи
емес, әлеуметтік қасиет десек қателеспейміз. Мүлік түрлерінің тізімі 115-ші
баптың 2-ші ... ... ... бұл ... толық емес, өйткені
мүліктің түрлерін бір тізбек арқылы бекіту мүмкін емес. Мысалы, бұл ... ... ... ... пен ... ... жатқызуға
болады. "Мүлік" деген жалпы ұғым тек мүліктік ... мен ... ... ... ... да, сондай-ақ мүліктік талаптар мен ... ... ... 119 ... 2-ші тармағы) қамтиды.
Сонымен қатар, мүлік деген ұғымға мүліктік кешен де ... ... ... 119-шы бабы ... ... ... ... табылады). Ал, енді ... ... ... заттар дегеніміз
материалдық игіліктердің әлеуметтік сипаты бар материалдық заттар болып
табылады. Оның ... ... ... ... ... және газ ... ... өсімдіктер мен жануарлар әлемін және оның жекелеген
өкілдерін, тіпті табиғи ортасынан ... ... ... ... да, көрсетіп кетуге болады [46, 9б.].
Азаматтық құқықтар объектілерінің келесі ерекше белгісі – олардың
айналым ... ... ... ... объектілердің
белгіленген тәртіп бойынша бір субъектіден екінші ... ... ... Азаматтық құқықтар объектілерінің ...... ... ... нысаны. Мүліктің барлық түрлері де, егер
заңдарда өзге тәртіп көрсетілмесе, айналымға қабылетті ... ... ... ... ... тек ... ғана емес, басқа
да арнайы заңдармен реттеледі. Мысалы, жер учаскелері мен ... ... ... ... Жер ... ... анықталады; құнды
қағаздар бойынша құқықтардың өтуі (берілуі) ... ... (АК) ... және ... қағаздар туралы заңмен айқындалады; валюта
құндылықтарының айналым қабілеттілігі ... ... ... ... ... мүліктік құқықтарының айналым ... ... ... ... ... өнертабыстарға құқықтың өту
тәртібі.
Қазақстан Республикасының Патенттік заңымен бекітілген; тауарлық
белгілер мен қызмет ... ... ... ...... туралы, қызмет көрсету белгілері туралы және тауарлардың шығу
жерінің аталымы туралы ... ... ... ... ... ... өте қысқа және ... олар ... ... ... табылатын заттар, мысалы, табиғи ... ... ... ... ... объектісі бола алады, сондай-ақ құқық
субъектісі ретінде заңды құралдармен оның нақты құрамдарына ... ... ... соңғы заттың құқықтық режиміне әсерін тигізеді. Айтылған
құқықтың зат түріндегі ... ... ... ... ... ... Бір қарағанда зат пайдалану құқығының субъектісі заттан нақты
пайдалы құрамын алатын объект ретінде көрінеді.
Затты пайдалана ... ... оған тек қана ... ... ... ... ... Бірақ пайдалану құқығының өзі бұл мүліктен пайдалы
құрамын алатын заңи мүмкіндік, бірақ бұл пайдалы ... ... ... ... пайдаланушылық және фактілі пайдалану, мүмкіндік және
шынайлық сияқты заңи және ... ... ... Осыдан келе заңи
және фактілік әсер объектісі ... ... ... ... ... ... ... және үнемі құқық субъектісінеқатысты белгілі қарым
қатынаста болады. Зат ... ... ... ... және ... ... жатады. Заттар құрамына әртүрлі ... ... ... жылу ... ... ... Өсімдіктер және
жануарлар да зат болып табылады. Жылжымайтын мүлікке (жылжымайтын дүние,
жылжымайтын зат) ... ... ... ... ... ... ... байланысты өзге мүлік, яғни орнынан олардың мақсатына сай емес
шығынсыз ауыстыру мүмкін болмайтын мүлік ... ... ... ... жүзеге асырудың жауапкершілігі
Азаматтық кұқық бұзушылық құрамын азаматтық-құқықтық ... ... ... жиынтығы құрайды. Жалпы ... ... ... ... ... ретінде борышқордың
кінәсі және кұқыққа қарсы мінез танылады. ... өтеу ... үшін ... бар ... сонымен қатар борышқордың құқыққа қарсы
мінезімен және келген шығынның арасында ... ... ... ... өтеу ... ... - ... бұзушылықтың құрамы басқа
элементтерін толығымен қамтиды. Азаматтық-құқықтық ... ... ... ... ... ... ... не әрекетсіздік)
жәбірленген тұлғаның шеккен зияны немесе залалдың бар болуы;
құқық бұзушының кұқыққа ... ... мен оның ... ... ... ... ... байланыс;
кұқық бұзушының кінәсі.
Нақты тұлғаға азаматтық – құқықтық жауапкершіліктің жүктеу үшін ... ... ... ... ... жиынтығы – азаматтық – құқық
бұзушылықтың құрамы ... ... ... ... ... болмай
қалса, жауапкершілікке тарту мәселесі туындамайды. Бірақта -кейбір
жағдайларда азаматтық ... ... ... ... бар ... ... тарту үшін жалпы талаппен санаспайды; мысалы:
жоғары қауіптілік ... ... ... тұлға жәбірленушінің алдында кінәсіз
жауап береді. (АК -тің 931 ... Енді ... ... ... ... ... ... әрқайсысына тоқтала кетейік.
Құқыққа қарсылық құқық бұзушының өзінің іс-әрекетінің құкыққа қарсы
екендігін білген немесе ... ... ... ... ... ... сөзбен айтсақ азаматтық айналымға сәйкес келмейтін мінез
жатады.
Азаматтық ... ... ... айналымға қатысушыларға
әртүрлі талаптар белгіленген. Азаматтық заңдылық ... ... ... ... мінез ретінде жеке тұлғаға немесе азаматтық мүлкіне немесе
заңды тұлғаға ... ... ... Сонымен қатар борышқордың
міндеттемені орындауға байланысты ... ... ... ... ... ... ... Азаматтық заңдылыққа сәйкес міндеттемені орындауға
байланысты талаптарға жауап бермеу кұқыққа қарсы мінез болып табылады.
Азаматтық заңдылыққа сәйкес ... ... ... ... кана заңмен шектелмейді, сонымен бірге іскерлік ... ... ... ... міндеттеменің пайда болуымен туындайтын
негіздерде кұрылады. Сондықтан борышқордың кұқыққа қарсы ... ... ... ... ... ... болуы мүмкін. Әкімшілік
актідегі туындаған міндеттемедегі кұкыққа қарсы мінез болып, ... ... ... ... ... келмеуі
жатады. Егер міндеттеме шарттан туындаса, онда борышқордың шарт талабын
бұзуы ... ... ... ... табылады. Егер бір жақты мәмілеге
байланысты міндеттеме болса, ... ... ... ... ... ... ... талабын бұзуы танылады.
Құқыққа қарсы мінез құкықка қарсы іс-әрекет немесе ... ... ... де ... мүмкін. Егер заңмен немесе нормативті құқықты
актімен тиым ... ... ... ... ... ... нормативтік актіге
шартқа бір жақты мәміле немесе міндеттеме талабының негізінде ... ... ... құқыққа қарсы сипатқа ие болады. Сонымен азаматтық
кодекстің 273 бабы осының дәлелі. Заңдарда немесе ... ... ... ... ... ... бас ... және оның шарттарын
біржақты өзгертуге жол берілмейді.
Азаматтық заңдылық негізіне сәйекес бір ... ... бір ... ... ... ... ... тиым салынады. Алайда осы ережеде
негізсіз сақтау құқыққа қарсы болып табылады. Шартпен белгіленген сапаға
сай келмейтін ... ... ... берудегі сатушының әрекеті құқыққа
қарсы саналады.
Егер тиісті жағдайларда тарапқа юридистикалық ... ... ол ... онда ... ... қарсы деп танылады шартпен
белгіленген тауарды ... ... ... ... ... ... табылады. Міндеттеме тараптың қызметтік міндетінен де
туындауы ... ... ... ... ... суға ... ... адамды құтқару үшін барлық қажетті және мүмкін болатын ... ... ... Осы ... ... оның ... қарсы мінезін
көрсетеді. Жағада демалып жатқан азаматтардың әрекетсіздігі құқыққа қарсы
сипат алмайды, оларға тек суға ... ... ... ... ... бір ... орындаудағы іс әрекет заң ... ... ... кодекстің 188 бабымен үшінші бөлігінде былай
делінген: ... иесі ... ... мүлікке қатысты өз қалауы бойынша кез-
келген әрекеттер жасауға ... ... бүл ... ... ... ... ... шығарып, өзі меншік иесі болып қала отырып,
оларға мүлікті иелену, ... және оған ... ету ... ... ... ... ... беруге және оған ... ... ... ... тауып алған тарап егесіне қайтару ... ... ... тиіс [47, ... ... ... талаптарында көзделгендей өтелуге тек қана борышқордың
құқыққа қарсы мінезімен келтірілген ... ... Бұл ... ... ... және ... берушіге келтірілген шығынның ... ... ... Көп жағдайларда міндеттеме бұзылған кездегі
себепті байланыстың бар болуы немесе жоқ ... ... ... ... жағдайларда себепті байланысты анықтау қиындықтар туғызуы мүмкін.
Мысалы, шофер өз машинасын он үш ... ... ... ... ... тиым салынған белгіге қарамастан өтіп кетіпті.
Колхоздың төрағалық ... ... ... ... ... ... ... ауласындағы жұмысқа жіберді. Жүргізуші жол ережесін
бұзуы ... ... ... ... алды. Дәрігердің сілтеуімен медбике
нәрестенің көзіне дәрі тамызғандықтан ол ... көру ... ... дәрігердің айтуымен медбике қателесіп кетіп басқа
дәріні тамызған. ... ... ... іс - ... ... қарсы
нәтиже себеп болғандығын нақты анықтау қиын.
Осындай жағдайларда себепті байланыстың дамыған ғылыми ... ... ... Теорияда және практикада себепті байланыс тікелей
және жанама ... ... Бұл ... ... ... себепті
оқытудағы екі негізгі жағдайда сүйенеді. Біріншіден, ... ... ... ... ... және ол ... санамыздан тыс өмір
сүреді. Сонымен қатар ұқық бұзушының зиянды нәтижені көре білуі себепті
байланыс ... ... ... ... ... болатынын алдын ала
сезе білу субъективті сипатқа ие және себепті ... ... ... қана кұқық бұзушының кінәсі туралы сұрақты анықтауға ... ... және ... тек қана белгілі оқиғаларға қолдануда маңызы
артады. Себеп және ... ... ... әрдайым орын ауыстырып отырады
және біз оны ... ... ... ... ... байланыстырамыз.
Жоғарыда көрсетілген мысалдар дәрігердің сілтемесінен іселген ... ... ... және ... ... нәресетенің көру қабілетін
жоғалтуға себеп болады. Егер қаралып ... іске ... ... ... себепті әрекеті бөлім басқарушысының бұйрығынан ... ... ... шешу ... ... оқиға жағдайларынан
алысқа кету дұрыс емес. Тікелей себептің пайда болуымен шектелу қажет, ... ... ... ... ... алынады.
Тараптың кұқыққа қарсы мінезі зиянның себебі болып тек қана ол осы
зиянмен тікелей байланысқан болса ғана ... ... ... ұқыққа қарсы
мінезі мен зиянының арасындағы жанама себепті байланыс болып, ол ... ... ... және ... себеп байланыстың маңызына ие
бола ... ... ... іс-әрекеттің жасалуына басқа факторлардың әсері
тиюі мүмкін [48, 78б.].
Алайда бұл факторлардың қайсысы болсын ... ... ие бола ... және ... ... ... ... мінезінің
және зиянының арасындағы байланыс жанама болып табылмайды. Ал басқалары -
юридистикалық жауапкершілікке әсер етеді сондықтан ... ... ... және ... ... арасындағы байланысты көрсетеді.
Жасөспірімдердің келтірген зияны үшін оларды ата – ... ... ... заң ... ... ... бермейді және әрекет қабілеттсіз деп
таниды. Ал ата-аналар құқыққа сыйымсыз мінезі үшін жауап береді. (тиісті
қадағалау ... ... ... және болған зиянның арасында
юридистикалық жауапкершілікке тартуға жеткілікті ... ... ... ... балық аулаумен шұғылданатын колхоз мүшесінің броконерлерге
ауды сатуды және броконьерлер заңсыз балық аулау арқылы балық ... ... ... ... ... ... көрсетеді және бұл
жерде тек қана жанама себепті байланыс бар.
Сондықтан тараптың ... ... ... және зиян ... ... жауапкершілік маңызы бар жағдайлар болмаса тікелей себепті
байланыс орын ... Егер ... ... ... және зиян ... туралы сұрақты шешуде азаматтық заңды маңызы жағдайлар болса,
онда жанама себепті ... ... ... мысалға сәйкес
жасөспірімнің әрекет қабілеттігінің жоқ болуымен ... 13 ... ... ... ... ... маңызы жоқ.
Сондықтан бұл мысалдар ... ... ... ... мен жол ... ... себепті байланысты көрсетеді. Күнделікті өмірде ... ... ... ... ... ... жиі кездеседі.
Бұндай жағдайларда тікелей нәтижемен байланысқан барлық ... ... егер ... ... ... ... ... қарсы нәтижеден
көрініс тапқан болса оларды жеке ерекшеліктеріне байланысты себеп ретінде
қарастыру керек. Тікелей және ... ... ... ... тек ... ... ... қана қоймай, сонымен бірге тәжірбиенің өзімен
тұжырымдалады. Бұл теория ... оңай ... Ол сот ... ... ... сонымен қатар себепті байланысты ... да ... ... ... ... ... ... құқыққа қарсы нәтиженің
себебі ретінде нәтиже болмауы мүмкін кез-келген жағдайлар болуы мүмкін. Бұл
теорияның ... ... ... ... себеп салдар
байланысының тізбегін шектеуге тырысады. Қарастырып жатқан теорияның
себебінің ... ... ... ... ... ... Егер қылмыстық құқықта қылмыстық жауапкершілікке тарту өзінің
тәжірбиесінде бұл теория көпшілігінде теоретикалық маңызға ие [49, ... ... ... және ... байланыс жабық сипатта болады.
Мүмкіндік және шындық теориясына ... бір ... ... қарсы
нәтижеге мүмкіндік туғызса, ал екіншілері – осы ... ... ... ... ... ... әрқашан да құқыққа
қарсы нәтижемен себепті байланыста болады. Құқыққа қарсы нәтижеге мүмкіндік
туғызушы ... ... ... ... ... маңызы болуы
немесе болмауы мүмкін. Егер тараптың іс-әрекетінен нақты мүмкіндіктің
себепті ... ... онда ... ... ... Ал ... ... құқыққа қарсы нәтиженің абстрактілі маңызы болса,
онда себепті ... ... ... аз ... ... ... ... мүмкіндік ретінде жағдайлардың объективті қайталануын шындыққа
айналдырушы мүмкіндік танылады. Абстрактілі мүмкіндікте берілген жағдайлар
объективті кайталанбайды. Егер ... ... ... сәйкес
мүмкіндік шындыққа айналса, онда осындай мүмкіндік туғызушы ... ... көре ... тиіс және ... егер ... ... қайталанбауынан шындыққа айналса, онда осындай жағдайлардың
объективті қайталанбайтындығы себепті мүмкіндік ... ... ... көре ... Бұл сондықтан теорияның ... ... ... кінә ... жауапкершіліктің субъективті
жағдайларына тәуелді.
Осындай кемшілік ... ... ... және ... бар. Бұл ... авторларының пікірінше жауапкершілік
болуы үшін ... ... ... және ... ... қажетті себепті
байланыс болуы тиіс, кездейсоқ себепті байланыс ... ... ... ... ... бола алмайды. Осы ... ... ... ... кұқыққа қарсы нәтижемен кінәсі
үшін ... ... ... ... Егер ... ... пайда болған нәтиже арасында қажетті себепті байланыс болса, онда осы
нәтижені алдан ала көруге болады және білуі ... Егер ... ... ... сыйымсыз нәтиже арасында кездейсоқтық сипат алса онда осындай
нәтижені көре ... ... ... ... көре ... қол ... қарсы нәтижемен қарастырып отырған теориядағы себепті байланыстың
юридистикалық маңызы бар.
Кінә. Азаматтық құқықтық ... ... тек қана ... ... бағытталып қоймай, сонымен бірге азаматтық құқық
бұзушылықтың алдын алуға ... ... ... ... превентивтік қызметін атқарады. Сондықтан ... ... ... ... үшін ... ... басқа
тараптың заңмен қорғалатын ... ... ... ... ... ... қатардағы азаматтық айналымға
қатысушыладың инициативасын төмендетеді. ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекетінің нәтижесін алдын
ала көре ... ... ... ... ... егер азматтық құқықтық жауапкершілік кінәлі құқық бұзушылық ... ... ... ... Азаматтық кодекстің 359-бабының 1-ші бөлігі
осыны көрсетеді: "борышқор ... ... ... егер ... ... ... ... міндеттемені орындамаған және тиісті дәрежеде
орындамағаны үшін жауап береді. Егер борышқор міндеттемені тиісті дәрежеде
орындау үшін өзіне байланысты ... ... ... дәлелдесе, ол
кінәсіз деп танылады. "Сондықтан жалпы ережеге сәйкес ... ... ... ... ... ... мінез және себепті байланысқа қарағанда ... ... ... ... болып табылады. Осы тараптың
құқыққа қарсы мінезіндегі психикалық қатынасын анықтайды. ... ... ... заңды тұлғаларға және азаматтарға қолданылады. Заңды
тұлғалардың кінәсінің ... ... ... оның қызметін міндеттемеге
байланысты қызметкерлері атқарады. Мысалы, жұмыс ... ... ... орай ... ... ... ... алса, осы кемшіліктерді
жоюға тиісті шаралар қолданбағаны үшін ... ... ... ... ... есептеледі. Заңды тұлғаның кінәсі оның қызметкерінің
кінәлі іс-әркетінен көрініс табуы мүмкін. ... ... ... ... ... ... ... сұраққа басқа да тұжырымдар
айтылады. Заңды тұлғаның кінәсі оның жеке қызметкерлерінің кінәсімен ... ... ... ұжымның бүтіндей кінәсін көрсетеді.
Кінә қасақаналық және абайсыздық түрімен ажыратылады. Өз ... ауыр және ... ... ... ... ... субъективтік шарты ретінде кінә адамның санасында болатын
психикалық процестермен байланысқан. Алайда қоғамның өзіндік ... ... ... ... шешу ... ... ... адамның
санасында болатын психикалық процестерді зерттей аламыз. Осы ішкі ... қана ... ... ... көріністерін талқылай аламыз [50,
186б.].
Егер талап өзінің іс - әрекеті арқылы ... ... ... ... ... онда кінәнің қасақаналық түрі орын алады. Азаматтық ... ... ... ... ретінде азаматтық құқықта ... түрі жиі ... ... ... ... жағдайларды басқа
тараптардың заңмен қорғалатын кұқықтарын қасақана бұзады. ... ... ... ... алушының өнімі ұстағаны үшін тиісті
дәріске өнімді жіберуді тоқтатады. Себебі ... ... ... шектейді. Кінәнің абайсыздақ түрімен жасалған ... ... жиі ... ... ... ... іс ... көрінеу
істердің элементтері болмайды. Ол саналы ... ... ... ... ... мұқияттылық және байқаушылық болмайды. Қажетті
байқаушылықтың және ... ... ... екі ... де ... екі ... арасында белгілі ерекшеліктер болады. Осы
ерекшеліктер заңдылықта және жоғарғы сот ... ... ... ... Сот тәжірибесі белгілегендей ... ... ... үшін ... қайсы түрі болмасын нақтылы
жағдайларды анықтауды қажет ... ... ... үшін одан да тереңірек ... ... ... ... ... жетілген. Абайсыздықтың менмендік түрінде тараптың
іс-әрекетіне ... және ... ... ... ... ... жеткіліксіз. Мысалы, азамат светофор жасыл жанғанкезде
өтсе, онда абайсыздықтың қарапайым түрі, ал трамвай жолында ұйықтап жатқан
азамат мұқияттылық және ... ... ... ... ... жол береді.
Жалпы ережеге сәйкес азаматтық заңдылыққа кінә ... ... ... ... ... ... Егер кінә ... жағдайда құқық бұзушы
азамат кінәнің формасына қарамастан келтірілген зиянды толық көлемде
өтейді. ... ... ... ... кінә ... ... онда азаматтық
жауапкершілік мөлшерінде әсер етуі мүмкін. Бұл жалпы ережеден ... ... ... кінәні төрт түрге бөлу қажеттігі жоқ. Көп
ретте жоғарыда көрсетілгендей кінәнің үш ... ... ... әсер ететін болса жеткілікті. ... ... ... ... кінә төмендегі белгілермен сипатталады:
А) зиян тек қана несие берушінің мүліктік сферасында жинақталады.
В) зиян ... ... ... ... ... әрекетін және несие
берушінің кінәлі әрекетін анықтауға мүмкіндік болмайды.
Аралас ісінде борышқордың зиянды ... ... ал ... ... ... екендігі анықтау мүмкін болмаған кезде, осылардың
арасындағы зиянды анықтау кезінде тек бір ... ... ... ... ... кінәсімен дәрежесін (формасын) анықтау қолданады. Бұл кезде
міндеттеме қайсы тараптың кінә дәрежесі көбірек болса, зиянның көп ... ... ... ... бірлесіп келтірілген зияннан ажырата білуіміз
қажет. Бірлесіп ... зиян ... ... ... зиян ... берушінің мүліктік сферасына пайда болады.
Б)зиян екі немесе одан да көп ... ... ... келтіріледі
В) тараптардың қайсысының әрекетіне зиян келтіру мөлшерін ... ... зиян ... несие берушінің алдында солидарлы
жауапкершілікте болады.
Кінәнің болмауынан міндеттемені бұзған тарап дәлелдейді. ... ... ... ... ... дәлелдегенше кінәлі деп танылады.
Міндеттеменің орындалуы үшін тарап барлық тиісті шаралырды қолданса, онда
тарап кінәсіз деп танылады. Егер ... ... ... ... қарсы әрекетімен азаматтық айналымды ... ... ... зиянның болғанын зиян келген тарап қана біледі.
Сондықтан осы тарапқа зиянның болуы және құқыққа қарсы әрекетімен құқық
бұзушының ... ... ... дәлелдеу фактілері жүктеледі.
Алайда талапкер құқық бұзушының міндеттемені ... ... ... және оның ... ... ... ... қалыптасқаны,
құқық бұзушының байқаушылық дәрежесі қандай боландығын біле ... ... ... ... ... ... белгілі болады. Талапкерге қарағанда
өзінің дәлелдемелерін келтіре отырып, ... ... ... ... Сондықтан азаматтық құқықта құқық бұзушы өзінің ... ... ... ... ... ... бұзушы өзінің
кінәсіздігін дәлелдегенше кінәлі болып есептеледі. Сонымен қатар азаматтық
заң бекіткендей кұқық ... ... ... ... ... өзінің дәлелдемелерін келтіре алады [51, 132б.].
Азаматтық айналымдағы қатардағы субъектілермен ... ... ... тәуекелге бел буып жүргізетін тауар-ақша қатынасындағы ... ... ... ... ... ... қызметті жүзеге асырудағы
азаматтық құқықтық ... ... ... ... ... ... 2 бөлігі және 360 бабында былай ... ... ... асырған кезде міндеттемені орындамаған немесе
тиісті дәрежеде орындамаған адам, егер бой бермейтін күштің, яғни ... ... ... және ... ... мән жайдың (дүлей
кұбылыстар, соғыс қимылдары және т.б.) салдарынан тиісті дәрежеде орындауға
мүмкіндік болмағанын дәлелдей алмаса, мүліктік ... ... ... ... атап ... міндеттемені орындау үшін қажетті тауарлардың
жұмыстардың немесе қызмет көрсетудің ... ... ... міндеттемеде кәсіпкердің тапсырысы бойынша әлде бір ... ... ... нәтижесін пайдаланудың мүмкін еместігі немеес
оны пайдаланудың тиімсіз болу тәукелі ... ... ... ... ... ... ... өзінің кәсіпкерлік
қызметін орындамағаны үшін көтеріңкі ... ... Ол ... ... ... ... немесе тиісті дәрежеде
кездейсоқ орындалмағаны үшін жауапкершілікте болады.
Алайда, кәсіпкерлік қызметпен ... емес ... ... оның ... тәуекел ету барысында емес, кінәсіне қарай
болады. Кәсіпкерлік қызметті жүзеге ... ... ... ... Егер ... ... бой бермейтін күштің әсерінен
кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыру мүмкін ... ... ... ... ... ... ... сипатта екендігін естен шығармау керек. ... ... ... ... ... ... ... мүмкін. Азаматтық
заңдылық негіздеріне сәйкес келтірілген зиян үшін жауапкершілік егер оның
кінәсінен ... ... ... залады өтеуден босатылады.
Тасымалдау шартын бекіту кезінде тараптар егер кінәсі ... ... ... ... ... Көтеріңкі қауіппен
байланысқан ... ... ... ... ... ... ... және т.б.) азаматтар және заңды тұлғалар,
егер бой бермейтін күштің немесе талапкердің қасақана әрекетінен ... ... ... ... ... ... ... келген
зиян үшін жауап ... ... ... ... көзі ... ... толық адам басқара алмайтын, өзінің зиянды
қасиеттерімен ... ... ... ... ... қас ... сәтте тоқтатумүмкін емес, өйткені қоршаған ортаға
көтеріңкі қауіп туғызады. Көтеріңкі ... ... ... ... жауапкершілікті қолдану (кінәсіне карамастан) оларды ... ... ... ... ... бақылап отыруға ықпал етеді.
Сақтау қызметімен байланысты ұйым мүліктің зақымдану немесе кемшілігі
бой бермейтін күштің әсерінен болса, ... ... ... заңдылықпен бекітілгендей кінәсіне ... ... ... емес. Кейбір жағдайларда егер ... ... ... ... ... ... жауапкершілікке
тартылмайды. Көп ретте бой бермейтін әрекеті орын ... ... ... бұл алдын ала ешкім көруі мүмкін емес жағдай. Егер
оқиға орыналса, онда кінәнің де болуы ... ... ... ала көріп білуге
мүмкін болмағандықтан, оқиға ... ... тұра ... Сонымен қатар тарап бола алатын оқиға туралы білсе, онда оның
алдын алуға мүмкіндік ... еді. ... ... ... ... әкелінген
тауарға сұранысының төмендейтінін білген болса, онда өзінің сауда ... ішін ... ... ... еді. Егер оқиға субъективті алдын-ала
алмаушылық тән болса, бой бермейтін күшке объективтік алдын алмаушылық тән.
Оны көріп білу ғана ... ... ... оның ... ... болса, да оған тараптың іс-әрекеті жеткліксіз. Мысалы, кеме
жүк ... ... ... жүк иесі ... ... жеткізе
алатындығы білсе де, сол күні теңізде ... ... ... ... Бой ... күші ... табиғат құрылыстарын жатқызамыз (жер
сілкінісі су ... ... т.б.) ... ... қоғамдық құбылыста (әскери
әрекет, көтеріліс, міндеттемеде көзделген іс-әрекетке тиым салушы құдіретті
билік органдарының бұйрығы және т.б.) ... ... ... ... күш ретінде саналмайды. Жыл мезгілдерінің ауысуына жоя алмаушылық
тән, алайда ол төтеншелік белгісі жоқ ... ... ... ... ... бой бермейтін күшінде саналмайды. Бой бермейтін күш ретінде
кісі өлімін қарастыруға болмайды, өйткені оның ... ... жоқ. ... ... ... мысалдағыдай төтеншелік және жоя ... тән. Ал ... ... ... ... ... бой бермейтін күш әсер етуі мүмкін, ал ... ... ... ... ... ... ... қарастырылады. Дауыл
туралы хабарлаган кезде кеме теңізге шығып кеткен болса және жақын жердегі
портқа келе ... онда ... бой ... күш ... ... ... прогрестің дамуымен байланысты бой бермейтін күш түсінігі
пікірлер көбеюде. Бұрынғы бой ... күш ... және ... байланысты төтеншелік белгісі болып немесе жоя алмаушылық
белгісінің бірі ретінде саналып, бой бермеітін күш ... ... ... ... ... ... ... қатынасқа қатысушылар оны
бой бермейтін күшке жатқызбайды. Зиян-заңмен ... ... ... Егер зиян ... сипат алатын болса оны залал деп атайды. Залалдың
ақшалай баламасы шығын делінеді. Азаматтық кодекстің 9 - ... ... ... егер заң мен ... аз ... ... ... өзіне
келген залалдың толық қалпына келтіруді талап ете алатындығы ... ... ... ... ... ... тұрғыда келеді, ол
барлық азаматтық құқықтық қатынастарға жүреді және ... ... ... ... ма, жоқ па, оған ... ... ете ... өкімет билігі органының, өзге де мемлекеттік органының ... ... ... ... сондай-ақ осы органдардың лауазымда
адамдарының әрекеті ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы немесе тиісінше әкімшілік
аумақтық бөлініс өтеуге тиіс.
Залалдар мынандай екі түрге бөлінеді:
құқығы бұзылған тұлға жасаған немесе ... ... ... оның ... немесе зақымдануы (нақты нұқсан);
сол тұлғаның құқығы бұзалмаған ... ... ... ... ... ... ... табыстары (айырылыпқалған пайда).
Мысалы, тасымалдау шарты бойынша мүлік бүлінсе немесе зақымданса,
онда тасымалдаушы тек қана нақты нысан мөлшерінде шығынын ... ... ... ... мәселен, азаматқа жарақат немесе денсаулығына
өзгеде ... ... ... ... ... ... анық ... табыс, сондай ақ денсаулыққа зақым келтруден туындайтын шығындар
(емделуге, қосымша тамақтануға т.б) жатады.
Егер құқықты бұзған ... ... ... ... ... онда кұқығы
бұзылған тұлға өзге де айрылып қалған ... қоса ... ... кем емес мөлшерде орын алған залалды қалпына келтіруді талап ете
алады. Мүліктік емес зиянға ... дене ... мен ... ... ... ... зардап, іскерлік беделге келетін залал,
біреудің атын пайдаланып оған залал және т.б жатады.
Залалды өтеу. Егер ... оның ... бұзу ... ... онда ол ... ... ... түрде өтемін талап етуге құқылы.
Залал бұл арады ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы азаматтық кодексінде залалдың екі түрі
қарастырылады. Біріншісі – ... ... ... ... яғни ... ... зақымдануы, немесе бұзылған құқықты қалпына ... ...... ... ... ... қалған пайда) яғни
дағдылы айналым жағдайында оның алуына болатын, бірақ ... ... егер ол ... ... онда ... ... ... еді. Айталық,
автокөлік оқиғасының автомашина такси бүлінді делік, ол бір апта жөндеуде
тұрады. Автопарк бұл ... ... екі ... де ... оның бірі нақты
залал – яғни жөндеуге кеткен шығын көлемі, екіншісі – есесін жіберіп алуы,
яғни автопарктің ... ... ... ... ... ... ... қалған кіріс сомасы.
Міндетті заттай орындауға ұйғарым шығару. Жәбірленушінің көбіне көп өз
құқығын ... ... ... ... ... да ол ... келген залалды сол күйінде қалпына келтіруді талап етеді. Егер
сіздің сатып алған теледидарыңыз ... ... ... ... ... ... оны алған жерден ауыстырып беруді талап етесіз, ... ... ... ... ... ... етуге құқығыңыз бар.
Қорытынды
Азаматтық құқық пен реттелетін қоғамдық қатынастар негізінен мүліктік
қатынастар болып табылады. Материалдық игіліктер мен (мүлікпен, ... ... ... ... ... және басқа да мүліктермен)
байланысы бар қоғамдық қатынастар мүліктік қатынастар деп ... ... ... немесе мүліктің тиістілігіне қарай ... ... бір ... екіншісіне ауысуы, өтуі (міндеттемелік қатынас),
меншік иесінің ... ... ... ... ... шешу (мұрагерлік
қатынас) тәрізді қатынастар тұрғысынан көрінсе, онда олар азаматтық ... Бір ... ... ... ... дегеніміз мүліктерді сатып
алу, иемдену, басқа адамдарға беру мен ... ... ... ... мен ... ... ... мүліктік қатынастардың бәрін
бірдей реттей береді деген ұғым тумауы тиіс. Өйткені, олардың өзі әртүрлі
сипатта кездеседі. ... ... ... ... ... ... ... табылмайды, ол тек экономикалық түсінік. Сондықтан да
азаматтық ... ... ... оны ... әрі мән – мағанасын ашатын
тұсты бөліп қарауды қажет ... ... ... бір – ... мүліктік қатынастардың мынадай белгілері, атап айтқанда, белгілі
бір экономикалық ... ие ... мен ... ... ... адамдардың арасындағы қатынастар болғандықтан оның ерік сипатыда
болатындығы нарықта дербес тауар иеленуші ретінде қимылдау, ... ... және ... шарт ... ... осы ... ... болады.
Мүліктік құндылық қатынастарға ең алдымен қатысушылардың құн ... ... ... ... ... ...... және өзге де қатынастар жатады десек, ... ... ... – ақша ... ... құқықты реттеудің негізгі
өзегіне айналады.
Мүліктік қатынас адамдар арасындағы қатынас болғандықтан ол мүліктік
емес қатынастармен біте қайнасып, ұштасып ... ... ... ... мүліктік емес қатынастардың
екі түрін, атап айтқанда, мүліктік қатынасқа байланысты мүліктік емес жеке
қатынастар (АК – тің 1 – ... 1 – ... мен ... ... жоқ мүліктік емес жеке қатынастарды (АК – тің 1 – ... 2 ... ... Мүліктік емес жеке қатынастың бірінші тобына мүліктік
қатынаспен байланысы бар мүліктік емес жеке ... ... Бұл ... ... сөз жеке ... ... бағыныштылығын
көрсетпейді, қайта қоғамдық қатынастардың біртұтас бірлікте болуын
айқындайды (мәселен, ... ... және т.б. ... Мысалы,
бір ұйым басқа бір заңды тұлғаның тауарлық белгісін заңсыз қолданса, онда
ол әлгі тұлғаға зиянын тигізеді. Мүліктік емес ... ... ... авторы үшін мүліктік қатынастың мүмкінділігі пайда болады.
Сондықтан мүліктік ... ... ... емес жеке ... ... нормаларымен тәртіптеледі.
Мүлік қатынасына байланысы жоқ мүліктік емес жеке ... түрі ... ... қарағанда өзге фактілерге орай және басқа
субъектілер арасында да туындайды. Ол жеке адамдар мен ... ғана ... ... ... ... болып табылады, сондай-ақ онда мүлік мазмұны
болмайды, ақшамен де бағалауға келмейді.
Мүліктік емес жеке қатынас Қазақстан Республикасы Консититуциясын ... ... II ... адам мен азаматтың ажырамайтын
құқықтарына арналған. Сонымен азаматтық ... ... ... ... ... жоқ ... емес жеке ... мейлінше кең
ауқымы енеді. Қорыта айтқанда, азаматтық құқықтық қатынастың реттеу пәні,
міне ... ... ... ... жаңа ... бұрынғы
кеңес үкіметінің заңында мүлдем болмаған бұзылған ... ... ... ... ... оған ... өкімет билігі
органының, өзге де мемлекеттік ... ... ... өзге де ... ... сай келмейтін құжат шығаруы, сондай-ақ осы ... ... ... (әрекетсіздігі) салдарынан азаматқа немесе
тиісінше әкімшілік аумақтық бөлінісі өтеуге ... ... ... ... ... ... жиі қолданады.
Азаматтық кодекс материалдық емес игілікті, мүліктік емес ... екі ... ... залалды өтеу. Моральдық залал деп азаматтардың ... ... ... және ... емес ... бұзу ... оған дене
немесе рухани залал келтіруді айтады. Оған мысал ретінде ... ... ... тыс ... етуді немесе оның атын жамылып жарамсыз
қылықтар жасауды және т.с.с. келтіруге болады. Азаматтың ... ... ... ... ... моральдық залалды ақшалай өтеуді міндеттей алады.
Мұндай өтемнің көлемін сот қана анықтайды. Бұл бір ... ... ... да ... ... залалдың көлемін анықтауда белгілі бір қойылған шек
жоқ. Ол ... ... ... келе ... ... ... және ... беделді қорғау. Азамат пен
ұйым ... ... ... қасиетіне және іскерлік беделіне кір
келтіретін мағлұматтарды теріске шығару үшін сотқа жүгінеді. Сотқа ... ... ... адам әлгі таратқан мағлұматтардың шындыққа сай
екендігін дәлелдей алмаған жағдайда жүзеге асады.
Егер мұндай мағлұматтар бұқаралык ақпарат құралдары ... ... онда сол ... ... ... ... мағлұмат тегін түрде
теріске шығарылуға тиіс. Егер аталған мағлұматтар ұйымнан ... ... бұл ... ... ... сай келмейтіндігі туралы
тиісті адамдарға ... ... ... отырып, мұндай кұжат
алмастырылуға немесе кері ... ... ... ... ... жалған
мағлұматтар арқылы өзіне келген залалды (моральдық зиянды) өтеуді талап
етуге хақысы бар.
Егер мұндай ... кім ... ... болған күннің өзінде
жәбірленуші оның шындыққа жанаспайтындығын дәлелдеу жөнінде сотқа шағына
алады, моральдық залал ... оны ... ... дәрежесіне
қарамастан өтеледі.
Енді тағы бір тәсіл өзін-өзі ... ... Осы сөз ... ... ... ... пен ұйым өзінің кұқығын өзі қорғайды. Бұл
орайда өзін өзі қорғау тек құқық бұзушыға және оның әрекеттерін ... ... ... ... ... ... жиі ... Мысалы, телефон
станциясы абонент көрсетілген қызметке төлемді үнемі уақтылы төлемегені
үшін байланыс жүйесінен ... ... ... ... ... ... ... қорғау шарасы, қажетті қорғану және т.б. ... ... ... ... ... ... кодексі (ерекше бөлім 1999ж.).
2. «Нормативтік құқықтық актілер туралы» ҚР – ның 1998ж 24 – наурыз.
3. ҚР ... ... ... ... ... ҚР Жоғарғы Соты Пленумының 6 – қаулысы «Азаматтардың және ұйымдардың ар
– намысын және абыройын ... 18 – ... 1992ж. 5. ... ... Республикасының Азаматтық құқығы. Оқулық. Алматы, 2001. Т.1.
-376 б.
6. Батырбаев Н.М. Қазақстан Республикасының ... ... ... 2007-93 ... ... ... және ... теориясы. Алматы. 2004 ж 122 б.
8. Батырбаев Н.М. ҚР азаматтық ... Оқу ... ... 2007 ж 165 ... ... ... ... 1-том. 1999 ж 104 б.
10.Ашеулов А.Т., Г.А. Жайлин. Гражданско – ... ... ... причененный преступлением против личности. Алматы, Издательства
КазГЮУ 2000-94 с.
11. Гражданское право. Учебник для ... ... ... / Под ... ред.
Т.И. Илларионовой, Б.М. Гонгало, В.А. Плетнева. – М.: Издательская группа
“НОРМА-ИНФРА-М”, 1998 -141 с.
12. Шакиров Ф.К. ... ... ... прав ... ... ... Казахстан. Диссертация на соискание ученой
степени кандидата ... ... –А., 2001 -263 ... ... Д.А. Управление акционерными обществами. ... ... ... ... кандидата юридических наук. –М., 2002 -199 с.
14. Могилевский С.Д. Органы управления хозяйственными обществами. ... 2001-167 ... ... В.В, Овичиников И.Н. Гражданско – правовая ответственность.
1998-89 с.
16. Карагусов Ф. ... ... и ... как ... гражданских прав.
Алматы, 2001-91 с.
17. Гражданское право. Том 1. ... ... Под ... Е.А. М. Волтерс
Клувер, 2004-118 с.
18. Гражданский ... ... ... ... ... ... В двух ... Книга 2. –2-e изд., испр. И доп., ... ... ... ... ... М.К.Сулейменов,
Алматы, 2003г 145 с.
19. Маркова А.С. Основы гражданского права 1994-32с.
20. Гражданское право ... ... ... ... Пон ... 2003-119 с.
21. Жайлин Ғ. Азаматтық құқық. Ерекше бөлім. Алматы 2001-60 б.
22. Пугинский Б.И., ... Д.Н. ... ... проблемы
становления. 1991-102 с.
23. Сергеев. А.П., ... Ю.К. ... ... Учебник 1997-38 с.
24.Төлеуғалиев Ғ. I том. ҚР ... ... ... 2001-75 ... ... С. ... ... (практикум). Жалпы бөлім. Алматы 2003-
365б.
26. Карагусов Ф.Ценные бумаги и ... как ... ... прав.
Алматы, 2001-96 с.
27. Климкин С.И. Юридические лица (сборник статей).Алматы, 2004-66 с.
28. Юридические лица.Практикум. Под ... ... 2003 - 29 ... ... ... 2002-57 ... ... К.И. Собственность в гражданском праве. 2000-23 с.
31. Диденко А.Г.Обеспечение исполнения договоров.Астана, 2002-19 с.
32. Ғ.А.Жайлин. Азаматтық құқық. ... ... І ... ... Г.А. ... ... Учебник (часть особенная).
Т.1,2,.Алматы. Данекер. 2006-95 с.
34.Гражданское право. Том 1. ... ... ... ... 2000-28 ... ... право. Ч.1,2. Под ред.Сергеева А.П., Толстого Ю.К.., М.
Проспект, 1997-93 с.
36. Гражданское право. Том 2. ... ... Под ... Е.А. ... ... 2004-156 с.
37. Гражданское право (Общая часть). Учебное пособие. Под ... 2003-82 ... ... Ю.Г.Избранные труды по гражданскому праву. Алматы, 2003 - 38 с.
39. ... А.Г., ... Ю.Г. ... О.С. ... право. Учебник.Алматы
КазГЮУ АПО/24. 1999-97 с.
40. Марш П.Д. Англия, Франция және Германияның ... ... ... Алматы:Данекер, 1999-67 б.
41. Сулейменов М.Договор в гражданском праве Республики Казахстан. Проблемы
теории и практики//Мир закона. №6. 2000-47 ... ... С. ... ... ... ... ... 19 шілде. 2007-116 с.
43. Басин Ю.Г. Ответственность за ... ... ... ... ... ... 1997-13 с.
44. Климкин С.И. Юридические лица по ... ... ... ... 2001-115 с.
45. Джусупов А.Г.Право собственности и иные вещные права.Алматы:Жеті Жарғы,
1996-217 с.
46. Омар Б.М. Азаматтық ... ... ... 2012-9 ... ... Б.В. ... – новый институт в проекте особенной ... ... РК. ... ... коммерческого законодательства
РК и практика его применения. Материалы семинара.Алматы. Адилет: Пресс,
1996-168 с.
48. Жайлин Г.А. ... в ... ... 2030-проблемы
совершенствования правоохранительных органов (Материалы ... ... ... ... МВД РК, 1999-78 ... ... О.И. Имущественный наем (аренда).Актуальные ... ... в ... ... и ... ... Материалы семинаров Алматы.Әділет-Пресс,1996-26 с.
50. Гражданский кодекс Республики Казахстан ... ... ред. ... ... ... Жеті жарғы, 2000 -186 б.
51. Сергеев. А.П. Гражданское право. Санк – Петербург. 1997 ж 132 б.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 107 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қонақ үй кешенінің сервистік құрылымы және кәсіпорынның тұтынушылық сегментін таңдау22 бет
Аудит және бизнесті категориалдық талдау34 бет
Аудиттің пайда болуы мен қалыптасуы13 бет
Игіліктер және ақша нарықтарындағы тепе-теңдік7 бет
Каржы жүйесі. Қазқстан Республикасының қаржы қатынастары10 бет
Мемлекеттік қаржылар. Қаржы жүйесінің құрамы10 бет
Сарыағаш ауданы бойынша шаруашылық жүргізуші субьектілердің қаржы қорларын талдау23 бет
Шаруашылық жүргізуші субъектілер қаржысы24 бет
Шаруашылық жүргізуші субъектілердің сыныптамасы24 бет
Шаруашылық жүрпзуші субъектілердің қаржысы19 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь