Азаматтық құқық объект жүйесіндегі бағалы қағаздар

Мазмұны
Нормативтік сілтемелер
Анықтамалар
Белгілер мен қысқартулар
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...8
1 Азаматтық құқық объект жүйесіндегі бағалы қағаздар.
1.1 Бағалы қағаз ұғымының заңдық мазмұны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .11
1.2 Азаматтық құқық нысанындағы акционерлік қоғамдар және бағалы қағаздардың түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..16
1.3. Бағалы қағаздар нарығын мемлекеттік реттеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...37
2 Ақша құралдары азаматтық құқық объектісі ретінде
2.1. Ақшаның пайда болу нысанындағы тауарлы жаратылысы ... ... ... ... ... ..47
2.2. Ақша.тауардың жалпы эквиваленті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 49
2.3. Ақша айналымы мемлекеттік жоспарлау жүйесінде атқаратын қызметінің заңдық қасиеттері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..51
3 Қазақстанда бағалы қағаздар нарығын қалыптастыру саяасатының жүйесі
3.1. Бағалы қағаздар нарығын қалыптастыру саясатының құқықтық жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..59
3.2. Бағалы қағаздар нарығының субъектілері мен объектілерінің
құқықтық жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...63
3.3. Бағалы қағаздар нарығын мемлекеттік реттеу қызметін
жүзеге асыру тәртібі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..69
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..74
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...76
КІРІСПЕ

Тақырыптың өзектілігі. «Ұлттық біртұтастық, әлеуметтік әділеттілік тән әрі күллі халқының экономикалық әл-ауқаты артқан тәуелсіз, гүлденген және саяси тұрақты Қазақстанды сомдау, барша қазақстандықтардың гүлденуі, қауіпсіздігі мен әл-ауқатының артуы» атты бағдарламасын 1997 жылы ел басшысы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев "Қазақстан - 2030” стратегиялық жоспарында айтып өткен болатын [1]. Бұл бағдарлама Қазақстан экономи - касының қарқынды дамуына және нарықтық экономикада бәсекелі мемлекет атағын алуға алғашқы қадам болып табылады. Қазақстан Республикасы еге- мендігін алғаннан бері экономикасы нарықтың өзгермелі процесінде қалып- тасып келеді. Мемлекетіміздің пайда болуының алғашқы жылдары қиын жағдайда болғанмен, бүгінде жаңа реформалар, экономиканы тұрақтандыру шараларының алуан түрлілігі, Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың күрделі стратегиялары ұлттық экономиканы алға жетелеуде. Осы орайда ел басымыздың қойған мақсаттарының бірі – қор нарығы және бағалы қағаздар саласын дамыту болып табылады.
Ғылыми жаңалығы және ғылыми жаңалықтар. Бағалы қағаз немесе қор нарығының қалыптасуы 1922-1924 ж.ж. ақша ре-формасы кезімен байланысты. Аталған кезеңде халықтың уақытша бос ақшасын тартудың тағы бір әдісі − заттай және ақшалай облигациялық займдар шығару кеңінен қолданыла бас- тады. Облигациялар ақшаға сатылып, ал оларды өтеу ақшамен де, астықпен де жүргізіледі. Заттай салықтардың облигацияларын өтеу болғандықтан, шаруа- лар облигацияны шын көңілімен сатып алатын.
Бағалы қағаздар қаржы нарығының құрамдас бөлігі ретінде, әлеуметтік- экономикалық жағдайдың дамуына айтарлықтай ықпал етіп, экономиканың әр саласын инвестициялайтын негізгі инфрақұрылымдық элементтердің бірі бо- лып табылады. Бағалы қағаздар экономиканың тұрақты дамуында маңызды рөл атқарады, ол нарықтағы табысты көбейту арқылы бүтіндей елдің тұрғындары-ның тұрмыс деңгейінің өсуіне жақсы ықпал етеді [2].
Дипломдық жұмыс тақырыбының өзектілігі. Бағалы қағаздар нарығы немесе қор нарығы мәселесі нәтижелі зерттеу жұмыстарын, маңызды шаралар қажет ететін күрделі экономикалық құбылыс. Қай кезде болмасын бұл тақырып бойынша зерттеу жұмыстарын жүргізу өзекті мәселе болып табылады. Бүгінгі таңда Елбасының бәсекеге қабілетті 50 елдің қатарына қосылу стратегиясын орындау барысында экономикалық мәселелерді, соның бірі бағалы қағаздар нарығын талқылау, оларды дамыту мен еліміздің әлеуметтік-экономикалық жағдайларын көтеру үшін, инфрақұрылымдық облигацияларды қолдануды заң тұрғысынан нығайту аса маңызды жұмыс болып отыр.
Зерттеудің мақсаты мен міндеті: Нарық жағдайында бағалы қағаздар нарығының ролін жүйелі түрде зерттеп, оларды мемлекет тарапынан дұрыс ұйымдастыру және жүйенің дамуын нақтылы талдау. Банк қызметтерін жетілдіру мәселелерін анықтап, оларды әрі қарай дамыту мәселелерін қозғау –
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Н. Назарбаев. Қазақстан 2030: Барлық Қазақстандықтардың өсіп өркендеуі, қауіпсіздігі және әл-ауқатының артуы: Ел Президентінің Қазақстан халқына Жолдауы. - Алматы: Білім, 1997.
2. Абалкин Л.И. Курс переходной экономики: Учебник. -М.: Финстатинформ, 1997.
3. Абрамова М.А., Александрова Л.С. Финансы, денежное обращение и кредит: Учебное пособие. - М.: Инст. межд. права и экономики, 1996.
4. Алехин Б.И. Рынок ценных бумаг: Введение в фондовые операции. - С.: Сомвен, 1992.
5. Антонов А.Г., Пессель М.А. Денежное обращение, кредиты, банки. - М.: Финстатинформ, 1995.
6. Банки и банковские операции: Учебник. /Под ред. проф. Е.Ф. Жукова. -М: Банки и биржи, ЮНИТИ, 1998.
7. Банки и банкиры Казахстана: Информационно-аналитический обзор. Спец. выпуск. Июнь 1999.
8. Банковское дело /Под ред. О.М. Лаврушина. - М.: Финансы и.статистика, 1998.
9. Банковская реформа: поиск продолжается /Под ред. Б.И. Иришева. Алма-Ата: Казахстан, 1989.
10. Бороздин П.Ю. Ценные бумаги и фондовый рынок. -М., 1994.
11. Вестник Национального банка Республики Казахстан за 1999 г. №1, 2. 2000.
12. Гринберг И. Рубль, червонец, тенге. - Алматы: Қаржы-қаражат, 1997.
13. Денежное обращение и кредит при капитализме: Учебник /Под ред. Л.Н. Красавиной. - М.: Финансы и статистика, 1989.
14. Деньги, кредит, банки: Учебник /Под ред. Г.С. Сейткасимова, - Изд. 2-е перераб. и доп. - Алматы: Экономика, 1999.
15. Карагусова Г. Что нужно знать о ценных бумагах. Вопросы и ответы. -Алматы: Қаржы-қаражат, 1996. - 28 с.
16. Карагусов Ф. Ценные бумаги и регулирование их обращения в Республике Казахстан. - Алматы: Қаржы-қаражат, 1995.
17. Карагусов Ф. Ценные бумаги и деньги в системе объектов гражданских прав. - Алматы: "Жеті Жарғы", 2002.
18. Көшенова Б. Бағалы кағаздар нарығы. Оқу құралы./-Алматы, Экономика. 1999.
19. Мамыров Н.Қ., Мадиярова Д.М., Қалдыбаева А.Е. Халықара- лық экономикалық қатынастар: Оқу құралы. /-Алматы: Экономика, 1998.
20. Русско-казахский экономический словарь предпринимателя. Алматы: МЧП, 1993. - 320 с. .
21. Рынок ценных бумаг и его финансовые институты: Учебное пособие /Под ред. В.С. Торкановского. -СПб.: АО "Комплект", 1994. - 421 с.
22. Саниев М.С. Деньги, кредит, банки. - Алматы: Алматинский коммерч. ин-т 2000.
23. Сейткасимов Г.С., Ильяев А.А. Формирование фондового рынка: Учебное пособие - Алматы: Экономика, 1996.
24. Формирование системы акционерных обществ в Республике Казахстан (А.Қ. Кошанов, А.А- Рамазанов, А.А. Бисембаев и др.). - Алматы: Ғылым, 1995. - 98 с.
25. Ценные бумаги и фондовый рынок /Г.С. Сейткасимов и др. Алматы: Экономика, 1998.
26. Шалгимбаева Г.Н. Рынок ценных бумаг. Механизмы государствен- ного регулирования. Алматы: Қаржы-қаражат. 1997. - 27 с.

Нормативтік-құқықтық актілер:

27. Қазақстан Республикасының Конституциясы. 1995жыл 30 тамыз
28. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі (жалпы бөлімі, ерекше бөлімі). - Алматы, 2002.
29.Гражданский кодекс Республики Казахстан (общая часть), комментарий. Книга 1. - Алматы: "Жеті Жарғы"., 1998.
30. Гражданский кодекс Республики Казахстан (особенная часть), комментарий. - Алматы: "Жеті Жарғы"., 2000.
31."Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі туралы" 1995 жылғы 30 наурыздағы № 2155 Заңы.
32."Қазақстан Республикасындағы банктер және банк қызметі туралы" 1995 жылғы 31 тамыздағы № 2444 Заңы.
33. 27. Қазақстан Республикасының Конституциясы. 1995жыл 30 тамыз
34. Қазақстан Республикасының 1997 жылғы 5 наурыздағы N 77 "Бағалы қағаздар рыногы туралы" Заңы.
35. Қазақстан Республикасының 2003 ж. 02 шілдесіндегі №461-II «Бағалы қағаздар нарығы туралы» Заңы
36.Қазақстан Қазақстан Республикасының 2003 жылғы 13 мамырдағы N 415-П "Акционерлік қоғамдар туралы" Заңы.
        
        Мазмұны
Нормативтік сілтемелер
Анықтамалар
Белгілер мен қысқартулар
Кіріспе.....................................................................
..............................................8
1 Азаматтық құқық объект жүйесіндегі бағалы қағаздар.
1.1 ... ... ... ... ... Азаматтық құқық нысанындағы акционерлік ... және ... ... ... ... ... ... Ақша құралдары азаматтық құқық объектісі ретінде
1. ... ... болу ... ... ... ... Ақша ... ... ... ... атқаратын қызметінің
заңдық
қасиеттері..................................................................
....................................51
3 ... ... ... ... ... ... ... қағаздар нарығын қалыптастыру саясатының құқықтық
жағдайы.....................................................................
.................................................59
3.2. Бағалы қағаздар нарығының субъектілері мен объектілерінің
құқықтық ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... біртұтастық, әлеуметтік әділеттілік
тән әрі күллі халқының экономикалық әл-ауқаты артқан тәуелсіз, гүлденген
және саяси ... ... ... ... ... ... мен ... артуы» атты бағдарламасын 1997 жылы ... ... ... ... ... - 2030” ... ... өткен болатын [1]. Бұл бағдарлама Қазақстан ... ... ... дамуына және нарықтық экономикада бәсекелі мемлекет атағын
алуға ... ... ... табылады.  Қазақстан Республикасы еге- мендігін
алғаннан бері экономикасы ... ... ... ... ... ... пайда болуының алғашқы жылдары қиын ... ... жаңа ... ... ... шараларының
алуан түрлілігі, Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың ... ... ... алға ... Осы орайда ел басымыздың
қойған мақсаттарының бірі – қор нарығы және бағалы қағаздар саласын ... ... ... ... және ... ... ... қағаз немесе қор
нарығының қалыптасуы 1922-1924 ж.ж. ақша ... ... ... ... ... ... бос ақшасын тартудың тағы бір әдісі −
заттай және ақшалай облигациялық займдар ... ... ... ... ... ақшаға сатылып, ал оларды өтеу ақшамен де, ... ... ... салықтардың облигацияларын өтеу болғандықтан, шаруа-
лар облигацияны шын көңілімен ... ... ... ... ... ... ... ретінде, әлеуметтік-
экономикалық жағдайдың дамуына айтарлықтай ықпал етіп, ... ... ... негізгі инфрақұрылымдық элементтердің бірі бо- лып
табылады. Бағалы қағаздар ... ... ... ... ... ол ... табысты көбейту арқылы бүтіндей елдің тұрғындары-ның
тұрмыс деңгейінің өсуіне жақсы ықпал етеді [2].
Дипломдық жұмыс тақырыбының өзектілігі. ... ... ... қор ... ... ... ... жұмыстарын, маңызды шаралар
қажет ететін күрделі экономикалық ... Қай ... ... бұл ... ... ... ... өзекті мәселе болып табылады. Бүгінгі
таңда Елбасының бәсекеге қабілетті 50 елдің қатарына ... ... ... ... ... ... бірі ... қағаздар
нарығын талқылау, оларды дамыту мен еліміздің әлеуметтік-экономикалық
жағдайларын көтеру үшін, ... ... ... ... нығайту аса маңызды жұмыс болып отыр.
Зерттеудің мақсаты мен ... ... ... ... ... ролін жүйелі түрде зерттеп, оларды мемлекет тарапынан дұрыс
ұйымдастыру және жүйенің дамуын нақтылы талдау. Банк ... ... ... ... әрі қарай дамыту мәселелерін қозғау – бұл
дипломдық жұмыстың мақсаты болып есептеленеді.
Дипломдық жұмыстың міндеттері:
 – ... ... ... ... және ... ... ... Қазақстан Республикасындағы бағалы қағаздар нарығы қызметін талдау;
 – Қазақстан Республикасындағы бағалы ... ... ... ... ... ... жұмыстың зерттеу пәні - мемлекетіміздің экономикалық
жағдайын талдау, атап айтса, бағалы қағаздар ... ... ... ашу,
бағалы қағаздар түрлерін зерттеу және бағалы қағаздар нарығындағы
мәселелерді шешу ... ... ... ... ... ... Республикасы- ның бүгінгі таңдағы экономикалық ... банк ... ... ... ... ... ... және шетелдік банктердегі ақша-несие саясаты және банк жүйесі ... ... және ... ... Дипломдық жұмыс- ты
жазу барысында Қазақстан Республикасының заңдары, шетелдік және ... ... ... ... мәліметтер, статистикалық ақпарат көздері,
интернет желісінен алынған ақпараттар, нормативті актілер ... ... ... ... ... орталықтандырылған жос- парлы
экономикадан қағидалы жаңа, мемлекет тарапынан реттелініп отыратын нарықтық
экономикаға көшуі елімізді оған ... ... ... ... ... қаржы рыногының құрылуын талап етті. Қазақстанда бұрын соңды қаржы
рыногы болған емес.
 Қаржы рыногы - бұл, ең ... ... ... ... бағалы қағаздарды сату мен ... сату ... ... асыру жолымен кәсіпорындардың, фирмалардың, банктердің, жинақтаушы
зейнетақы қорларының, ... ... ... және ... бос ... ... бөлуді және қайта бөлуді қамтамасыз ететін
нарықтық қатынастардың жиынтығы. Ол нарықтық қатынастар ... ... ... ... және ... ақша, кредит, сақтық, валюта және басқа
рынок- тармен ... ... [3]. ... ... ... ... рыногі қаржы ресурстарын үздіксіз қалыптастырып отырудың,
оларды неғұрлым тиімді пайдаланудың, ұлттық шаруашылық та ақша ... ... ... ... болып табылады және бағалы қағаздар
рыногы, сондай-ақ несие рыногы түрінде де ... ... ... ... ... айрықшалықты тауарлар ақша және бағалы
қағаздар (ақшалай) болып табылады.
 Қаржы рыногында бағалы ... ... ... ... ... ... ... қағаздар рыногы маңызды орын
алады. Қор құндылықтарының – бағалы қағаздар мен туынды бағалы қағаздардың
айналысымен байланысты болғандықтан оны қор ... деп те ... ... 1994 ... ... ... ... ол кезде Қаржы
министрлігі ... ... ... ... емес
нысандарына көше бастады және бағалы қағаздар шығару ... ішкі ... ... ... асырды. 1997 жылы қысқа мерзімді мемле- кеттік бағалы
қағаздардың нарығы толығымен ... ... ... мерзімді бағалы
қағаздар 1997 жылы шығарылды, 2000 – 2001 ... ... ... 10 ... ... ... ... реттелді.
 Қазақстанда қор рыногының қалыптасуы бұрынғы КСРО-ның заңнамасы
негізінде акционерлік қоғамдар, брокерлік және қор ... ... 1991 ... жатады. Бұл орайда ... ... және ... ... рөл атқарды. Қысқа мерзім
ішінде қүллі ұлттық шарушашылық ... ... ... экономикалық жағынан
өзгеше кәсіпорындарға айналды, олардың көпшілігі ... иесі бар ... ... ... ... ... 1991–1993 жылдары 200
акционерлік қоғамның, соның ішінде 30 ға жуық ... ... ... акциялары тіркелінді. Бұл жылдары эмиссияның ... ... ... сом ... ... нарығының маңызды бір бөлігі ақша ... ... онда ... ... ... міндетемелері бар казначейлік
вексельдер айналыста болады. Ақша ... ... бос ... ақшаларды
мемлекетке берудің икемді жолын қамтамасыз етеді, сөйтіп корпорациялар мен
жеке адамдардың уақытша бос ... ... ... ... ... Онсыз толыққанды қаржы нарығын алу мүмкін емес.
 Барлық нарықтар сияқты, бағалы ... ... да ... пен
ұсынысқа, олардың бағасына тәуелді болады [4]. Яғни бағалы қағаздар нарығы
сатып алу, ... ... ... ... ... ... ... еңбектің мамандануы дәрежесіне байланысты.
 Тақырыптың зерттелу деңгейі: Бағалы қағаздар нарығы тікелей алғаш-
қы және қайталама нарықтан ... ... ... ... ... сол ... ... мен облигациялар эмис- сиясы
жүзеге асарылады,оны қаржылық және қаржылық емес профильдегі әр ... ... ... нарықта бағалы қағаздар- дың
тікелей ... ... және ... ... ... компаниялары, зейнетақы қорлары, қаржылық емес
корпорациялар және жеке адамдар. Олар ... ... мен ... ... ... мен облигациялар сатып алады. ... ... ... ... ... ... орталықтанған немесе орталық-
танбаған сатып алу мен сатуды түсіндіреді.
Бағалы қағаздар нарығы – ... ... ... ... ... бағалы қағаздардың сан алуан түрлері сатылатын және сатып
алынатын қаржы ... ... ... ... ... ... әсіресе инвестициялық процестері реттеп,олардың ... ... ... ... осы ... қор құрылымдарының – бағалы
қағаздардың және де өзге де ... сан ... қол ... ... ... объект жүйесіндегі бағалы қағаздар.
1.1. Бағалы қағаз ұғымының заңдық мазмұны.
Азаматтық кодекс бағалы қағазды ... ... ... оны зат деп те
көрсетеді. Өйткені, кез келген құжаттың түп-төркіні материалдық ... ... ... да онда ... әріп ... мен сандары,
тасқа басылып не қолмен жазылған жазбалары осы құжат туралы ... ... ... ... кез ... құжаттың бағалы қағаз бола алмайтыны тағы
бар, тек заңмен белгіленген ... ... ... ... қағаз
құқығын алады.
Бағалы қағаздың міндетті реквизиттері арнайы нормативтік құқықтық
құжаттарында ... ... ... ... немірі, өтініш жасау
мерзімі, субъектінің қағаз бойынша көрсетілген міндеті, номиналдық ... ... ... марапаттау (пайыздар), қағаз бойынша орындалу орны және
басқа шарттар) талаптар болып ... ... ... ... яғни ... қағаздың міндетті реквизиттерінің болмауы немесе
бағалы қағаздың ол үшін белгіленген ... ... ... оның ... ... ... ... 131-бабының 2-тармағы).
Бағалы қағаздар зат ретінде ... ... ... ... талап-мүддесіне сәйкес бланк, қағаз парақшасы түрінде
кездеседі. Бағалы қағаздың құны ... ... ... ... ... ... мен ... өздерінің экономикалық
мақсаттарына жету үшін ақшаны оның әртүрлі нысандарында ... ... ғана ... емес болып есептелген қарым қатынастарды жүзеге
асыруда. Бұдан бөлек, шет ел ... мен ... ... дамыған нарықтардағы ақшаны пайдаланумен байланысты ... ... Ал ... заңдарының негізде мұндай
тетіктерді жүзеге асыру мүмкіндіктерін қарастырғанда бұл саладағы ... ... ... бұл ... ... ... ізденістердің
де жоқтығы да көзге түседі.
Шет ел тәжірибесіне ... ақша ... ... шет ... ақша құралдары нысандарының өзгеруімен, үлке өзгеріске түскенін
көруге болады. Әдебиетке сәйкес банктік тәжірибенің қағаз ... ... өтуі ... ... ... алып келді.
Азаматтық кодекстің 130-бабы ... ... ... ... ... қағаздарды облигация, коносамент, акция және заң
актілерінде немесе соларда ... ... ... ... ... ... да құжаттар деп негізгі түрлерге бөледі. Кодекстің 130-
бабының 2-тармағына сәйкес, ... ... ... ... атаулы және
ордерлік болып жіктеледі. ... ... ... ... ... ал ... ұсынушы келесі тұлғаға ... ... ... ... ... ... ... бағалы қағаздар ... ... ... ... ... ... балама алуға құқық
береді. Бағалы қағаздың мәтінінде оны ұсынушы үшін нақты тұлғаның ... тек бұл ... ... ... екендігі ғана айқындалады
(мысалы, облигация).
Ордерлік бағалы қағаз да ... ... ... ол ... ... ... мәтінінде көрсетілген тұлғаға міндеттенген нәрсені орындауды
ұсынады, немесе өзі де белгіленген ереже ... ... ... Ордерлік бағалы қағаз құқықтың субъектісі болып табылатын
белгілі бір тұлғаға беріледі.
Сонымен бір ... ... ... ... қабілеттілігін
жақсарту мақсатында ордерлік қағаздар үшін оны тапсырудың ерекше механизмі
жасалған. Ордерлік бағалы қағаз бойынша құқықтар бұл ... ... ... ... ... Борышқор бұл талапты міндетті түрде ... ... ... ... ... ... берілетін адам (индоссант)
құқықтың болуы үшін ғана ... оның ... ... үшін де ... болады.
Индоссамент құжатта (әдетте сыртқы бетінде) жазылады және оның екі ... яғни ... иесі ... ... ... аты ... ... әлгі айтқандай, бланктік болады, онда бағалы қағаздың тапсырылғаны
туралы жазылады, бірақ құжаттың жаңа иесінің аты көрсетілмейді.
Бағалы қағаздың ... ... ... ... бланкісімен
қоса құжатты берерде бағалы қағазды ұсынушыға ... ... ... ... ... ... ... басқа адамға атаулы индоссамент
бойынша тапсыруға және индоссаментке өзінің атын жазуға құқылы болады.
Бланктік индоссаментке қандай да бір ... ... ... ... ... беру ... ... тапсырғанға дейін жүзеге асырылады.
Бағалы қағазды тапсыру кезінде жазылатын жазулар ретімен жазылады.
Ал мүліктік құқықты тапсыруда ордерлік бағалы қағаз ... ... ... ... міндеттерді орындау үшін ұсынарда
индоссаменттердің реті ... ... одан бас ... ... Бұл
реттердің үзілмеуі таза формальдық белгілермен ... ... ... ... ... ... қатар бағалы қағазда
қабылдаушының да аты ... ... ... ... ... оған оны ұстаушының өзі жауап
береді ... ... ... ... ... ... ... қағаздың иесі айрылып қалған құжаты кімнің қолында
екенін ... ... ... виндикациялық талап қоюға құқылы. Егер
кейінгі индоссамент ... ... ... құжатқа құқық меншігін
дәлелдеу іс жүзінде мүмкін ... ... ... жоғалтқанда оның
орындалуына да үміт аз. Ал ордер қағазы жойылып ... онда ... ... ... ... ... қағаз — бұл мүліктік сипаты бар құжат, оның иесі ... ... ... көрсетіледі. Яғни атаулы бағалы қағаз бойынша
құқықты талап ету сонда көрсетілген адамға ғана тиесілі болады.
Азаматтық ... ... ... ... әр ... ... ... қағазды шығару көзделген. Оған ... ... ... ұстаушының жүргізуін талап ететін "Бағалы қағаздар нарығы
туралы" ... ... ... ... болады.
Эмиссиялық бағалы қағаздарды топтастыру ... ... емес деп ... болғандықтан оның заңдық маңызы болады.
"Бюджет жүйесі туралы" және ... ... ... алу және
мемлекеттік борыш туралы" заңдарға сәйкес мемлекеттік ... ... ... алуына орай ішкі және сыртқы ... ... шет ... мен ... ... ... және жеке ... табылады). Оны шеттен алу Қазақстан ... ... ... тық банк арқылы жүзеге асырылады [5]. Мемлекеттік бағалы қағаздарды
шығару негізінен алғанда республикалық бюджеттің ... ... ... ... қағаздарды әлемдік нарықтарға шығарады
(еврооблигациялар), сондай-ақ Қазақстан ... ... ... ... облигацияда жүреді. "Бағалы қағаздар нарығы туралы" Заңның
14-бабына сәйкес мемлекеттік бағалы қағаздар ... ... ... және ... ... арнаулы заңмен реттеледі. Мемлекеттік емес
эмиссиялық бағалы ... ... ... ... қалыптастыру үшін
шығарылады немесе заемдық қаржыны тарту мақсатында да ... ... ... ... ... ... нарығы туралы" Заңмен
реттеледі.
Бағалы қағаздар жөніндегі ... ... ... ... ... ... ... ұғымына сәйкестендірілген. Азаматтық кодекстің 135-
бабында құжатталмаған бағалы қағаздардың мүліктік ... бір- ... ... ... қағаздар шын мәнінде бағалы қағаздың мазмұнын
куәландыратын ... құқы ... ... ... ... қағаздармен
құқықтық қатынасқа түскен кезде оның тізілімдегі жазбаға енгізілуі жарамды
бола береді.
Азаматтық кодекстің 117-бабына сәйкес заттардың өзі ... ... ... ... ... ... ... қатарына жатқызу
екі жағдайға байланысты: яғни материалдық жағынан затты жерден айыруға
болмайтындығына және оны ... ... үшін ... ... ... ... заң ... мүліктерді, атап айтқанда
әуе және теңіз кемелерін, ішкі суда жүзу ... ... ... ... объектілерін қозғалмайтын түрге жатқызады. ... ... ... ... ... ... еске сала ... Азаматтық кодексте заң актілері бойынша қозғалмайтын заттарға өзге
мүліктер де жатқызылуы мүмкін.
Қозғалмайтын заттарға меншік ... мен ... да ... ... шек қою, ... ... болуы, ауысуы және тоқтатылуы мемлекеттік
тіркелуге тиіс ... 118 ... 1 ... ... ... түрінің бірі кәсіпорын болып табылады.
Заң бойынша "кәсіпорын" термині екі мағынада кәсіпорын деп аталады (АК-тің
102-104 баптары). Азаматтық ... ... ... ... ... ... ... Кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыру үшін
пайдаланылатын мүліктік ... ... ... ... ... ... (АК-тің 119-бабының 1-тармағы). Яғни ондай ... ... ... ... ... тұтасымен немесе оның бір бөлігі сатып
алу-сату, кепілге, жалға беру ... және ... да ... ... ... ол әкімшілік тәртіппен өзге субъектіге берілуі
ықтимал.
Мүліктік кешен ... ... ... оның ... ... ... ... түрлері енеді. Соның ішінде үйлер, ғимараттар,
құрылыстар, ... ... ... жер ... құқық,
талап ету құқығы, борыштар, сондай-ақ атауын белгілейтін белгілер (фирманың
атауы, тауар белгілері), егер заң ... ... ... ... және тағы басқа айрықша құқықтар болады. Мүліктік кешеннен
қандай да бір ... алу ... ... ... ... ... ... құқығы мен басқа да құқықтары басқа тұлғаға өткенде,
сол тұлға жоғарыда аталған ... ... ... ... ... ... алады.
Азаматтық кодекстің 116-бабының талаптарына сәйкес заттар
айналымнан еркін берілетін немесе ... ... ... ... ... шек ... ... бөлінеді.
Азаматтық кодексте айналымнан алынып тасталатын (шығарылған) зат
деп азаматтық құқыққа объект бола алмайтын заттарды айтады. Бұл ... ... ... ... болмайды деген тұжырым жасалады.
Заң "айналымнан алынып тасталған" деген сөзді басқа да ... - ... ... және ... ... қамын ойлап
иелік ету жолы айрықша жағдайға қойылған заттарға да ... ... ... жеке заттарға мыналарды жатқызуға болады: қару,
радий, гелий және ... ... бұл ... ... мемлекеттің дара
меншіктік объектісі болып табылады. Азаматтар тиісті өкімет орнының рұқсаты
бойынша бұл заттарды алып, оған ... ете ... ... 116-бабы, 3-
тармағы). Берілуге рұқсат етілмейтін заттардың түрлері (айналымнан алынып
тасталған ... заң ... ... ... ... құқықтың объектілерінің көбі айналым қабілетті болып
келетіндігінен өзгеге ... ... ... бір ... ... ... Азаматтық кодексте басқа біреуге беруге болмайтын материалдық емес
игіліктер жөнінде арнайы талап бар. Мұндай ... ... ... ... 3-тармағында керсетілген: олар - өмір, денсаулық,
тұлғаның ар-намысы және т.б.
Заттарды бөлінетін және бөлінбейтін деп бөлу оның ... ... ... ... ... зат ... ... өзінің бастапқы
қасиетінен айрылмайды. Бөлінбейтін зат бөлінгенде мәнін (өзінің шаруашылық
мақсатын) жоғалтып алады, соңдай-ақ ... ... ... ... ... ... ... күрделі заттар деген ұғымға тоқтала кетейік. Егер әр текті
заттар бірігіп бір ... ... әрі ... бір ... ... олар бір зат деп ... Оған ... ретінде кітапхананы, пошта
маркаларының коллекциясын және т.б. айтуға болады. Күрделі ... ... ... кодекстің 121-бабында айтылған: күрделі зат жөнінде
жасалған мәміленің күші, егер ... ... ... оның ... бөліктеріне қолданылады.
Азаматтық кодексте затты басты және керек-жарақ (қосалқы) ... ... ... Басты зат деп дербес бола алатын және ... ... ... пәні ... ... затты айтады. Керек-жарақ
(косалқы) зат басты ... ... ... ... ... шаруашылық мақсаты
бір болады, егер заңдарда немесе шартта өзгеше белгіленбесе, басты затқа
ілесіп ... ... ... ... ... қыл ... шыбығы,
т.б.). Азаматтық кодексте жемістер, азық-түлік және табыстар деген ... ... Бұл — ... ... нәтижесінде алынған түсім. Жемістер деп
отырғанымыз малдың төлі, жеміс ағаштарының жемісі және т.б., ал ... ... ... ... оған ... ақы, пайыздар және т.
б., азық-түлік (өнім) дегеніміз өндірістік мақсатқа орай затты пайдаланудан
түскен өнімдер болып табылады.
Затты ... ... ... оның ... ... ... Егер занда немесе шартта өзгеше ... ... ... өнімді, жемісті және табысты заң бойынша оның меншік иесінің
пайдалануына басым ... ... ... етеді. Азаматтық кодекс
жануарларды да ... ... ... ... кодекстің 124-бабына
сәйкес жануарларға қатысты қатынастарға егер заңдарда өзгеше көзделмесе,
жалпы ережелер қолданылады. Азаматтық ... ... ... ... ... ... ... тұлғаның интеллектуалдық меншігін
қарастырады, оған ... ... ... ... ... және
оларға теңестірілген занды тұлғаны дараландыру құралдары жеке ... ... өзі ... жұмысының немесе кызметінің өнімдері (фирмалық
атау, тауар ... ... ... ... ... ... қызметінің нәтижелері мен ерекше құқықтардың объектісі
болуы ... ... ... ... ... жақтар құқық
иеленушінің келі- сімімен ғана жүзеге асырады.
Азаматтық кодексте ақпарат жөнінде ... бап бар, онда ... ... кұпиялардың мән-жайы ... ... ... және ... ... бар ... қатысты мәселе- лерге
мән берілген. Үшінші жаққа белгісіз болуына байланысты ақпараттың нақты
немесе потенциалды коммерциялық құны ... ... ... ... ... ... және ... иеленуші оның құпиялылығын сақтауға шара
қолданатын ретте, қызметтік немесе коммер- циялық ... ... ... ... заңдармен қорғалады. Мұндай ақпаратты заңсыз әдістермен
алған адамдар, ... ... ... қарамастан қызмешілер ... ... ... контрагенттер қызметтік немесе
коммерциялық ... ... ... ... залалдың орнын толтыруға
міндетті (АК-тің 126-бабы) [6].
1.2 Азаматтық құқық нысанындағы акционерлік қоғамдар және бағалы
қағаздардың түрлері.
Қазақстан ... 2003 ... 13 ... N 415-П ... ... ... Заңында акционерлік қоғамға мынадай сипаттама
беріледі: өз ... ... ... үшін ... ... ... ... заңды тұлға акционерлік қоғам (бұдан әрі - қоғам) деп танылады.
Қоғамның өз акционерлерінің мүлкінен оқшауланған мүлкі болады және
олардың ... ... ... бермейді. Қоғам өз міндеттемелері
бойынша өз ... ... ... ... ... ... оның міндет-
темелері бойынша жауап бермейді және Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... тиесілі акциялардың
құны шегінде қоғам қызметіне байланысты залалдарға тәуекел етеді.
Қазақстан Республикасының заңдарында ... ... ... ... ... ... емес ... мүмкін. Қоғам (акционерлік қоғамның ... ... ... емес ... басқасы) облигациялар және бағалы
қағаздардың өзге де түрлерін шығаруға құқылы.
Қазақстан ... заң ... ... ... жүзеге асыратын ұйымдар үшін акционерлік қоғамның ұйымдық-құқықтық
нысаны міндетті болып белгіленуі мүмкін.
Қоғамның фирмалық атауы болады, онда ... ... ... ... ... және оның атауы қамтылуға тиіс. Қоғамның атынан
кейін "АҚ" аббревиатурасын пайдалана отырып, қоғамның ... ... ... ... жай ... не жай және ... акциялар
шығаруға құқылы. Акциялар құжатсыз нысанда шығарылады.
Акционерлік қоғамның ұйымдық-құқықтық ... ... емес ... ... акциялар шығаруға құқығы жоқ.
Акция бөлінбейдi. Егер акция ортақ меншік құқығымен жеке ... ... ... бәрі бір ... деп ... және ... жалпы өкілі
арқылы акциямен куәландырылған құқықтарды ... осы ... ... ... ... бір түрі оны ... акционерге осындай акциялар түрінің басқа ... ... ... ... ... Республикасының заң актілерінде:
1) қоғамның акцияларымен мәмілелер жасасуға;
2) қоғамның бір акционерге тиесілі акцияларының ең көп ... ... ... бойынша бір акционерге берілетін ең көп дауыс
санына шектеулер белгіленуі мүмкін.
Қоғам басқа да ... ... ... құқылы, оларды шығару,
орналастыру, айналысқа салу және өтеу талаптары мен ... ... ... ... ... туралы заңдарымен белгіленеді.
"Акционерлік қоғамдар туралы" Заңға сәйкес акционерлік қоғам ... 3 түрі бар деп ... жай, ... ... және ... ... ... беруге енгізілетін барлық мәселелерді шешкен кезде
акционерге дауыс беру құқығымен акционерлердің ... ... ... қоғамда таза табыс болған жағдайда дивидендтер, сондай-ақ қоғам
таратылған жағдайда Қазақстан Республикасының ... ... оның ... бір ... алу құқығын береді.
Артықшылықты акциялардың меншік иелері акционерлердің жай акция-
лардың ... ... ... ... қоғамның жарғысында
белгіленіп, алдын ала айқындалып ... ... ... ... және қоғам таратылған кезде осы Заңда белгіленген тәртіппен ... ... ... ... бар. ... ... ... саны оның
жарияланған акцияларының жалпы санының жиырма бес процентінен аспауға тиіс.
Егер:
1) ... ... ... ... ... ... акцияларды иеленуші акционердің құқығын шектеуі
мүмкін мәселені ... қою үшін ... ... ... санының кемінде
үштен екі бөлігі жақтап дауыс берген жағдайда ғана мұндай мәселе ... ... деп ... ... ... жалпы жиналысы қоғамды қайта ұйымдастыру не
тарату туралы мәселені қараса;
3) артықшылықты акция бойынша дивиденд оны ... үшін ... ... күннен бастап үш ай ... ... ... ... ... ... қоғамды басқаруға қатысу құқығын
береді.
Осы ... ... ... акция акционерге қоғамды
басқаруға қатысу құқығын бермейді.
Құрылтай ... ... ... ... ... ... ... жарғылық капиталды қалыптастыруға және
дивидендтер алуға қатыспайтын "алтын акцияны" енгізуі мүмкін. ... ... ... ... жиналысының, директорлар кеңесі мен ... ... ... ... белгіленген мәселелер бойынша вето
қою құқығы болады. ... ... ... вето қою құқығы ... ... ... ... ... - қосымша құнның (яғни табыстың) бір
бөлігін дивиденд немесе процент ... ... ... ... ... иесінің меншік титулы. Бағалы қағаздар акциялар, облигациялар,
вексельдер және басқа да ... ... ... ... ... ... деп ... себеп болған жағдайлар мыналар:
Біріншіден, табыс көзі тауар өндірісі. Ал бағалы қағаздардың пайда
болуы өндірістік (яғни ... ... ... капиталмен тікелей
байланысты. Өнім ... ... ... ... ... Ал бағалы
қағаздар өндірістен тыс, тек айналымнан табыс әкеледі деген бұлдыр ... ... Оны ... ... ... мына екі ... аңғару қиын
емес. Тауар айналымы (Т - А - Т) ... ... акт (Т - А) ... ... ... тауарды сатып алу мақсатында жүргізіледі, яғни
қажеттілікті - ... ... ... алу ... ... Ал капиталдың айналымы
(А - Т - А) ... ... ... сатып алып қайта сату, ... ... табу ... ... ... ... яғни а -қосымша
құн, өсім, немесе капитал. Ал капитал өздігінен өсетін құн ... ... ... ... ... ... ... болып есептелетін себебі
оларды сатуға болады. ... ... өз құны өте ... ал ... ... ... (өлшеусіз сандар) болады. Жалған капиталдың ... ... пен ... ... және ... ... түскен табыстың мөлшеріне байланысты анықталады. Капиталға сұраныс
оның ұсынысынан жоғары болса не одан ... ... ... де жоғары
болса, жалған капиталдың бағасы оған тура ... ... ... ... ... сұраныстан жоғары болса банктiк проценттiк деңгейi
де жоғары болса, онда ... ... ... ... ... ... ... капиталдың бағасы жиі өзгерістерге ұшырап ... құн. ... ... ... ... және қарыз капиталдарымен
байланысты ... ... ... ... ... яғни ... ... көрінісі ретінде айналыста жүреді. Оның
нақты ... ... ... бар:
1. жалған капиталдың өз құны (өте аз) жоқ. Бірақ бағалы қағаздардың
кейбір түрлері нақты ... ... ... ... ... айналысы қор биржасынан және несие
жүйесінен басталады, ал нақты капитал ... ... ... ... жалған капиталдың мөлшері (бағалы қағаздардын ... ... яғни ... ... ... бағалы қағаздарды
сату- дан түскен табыстың ... ... ... ... нақты капиталдан түскен пайда сол нақты ... ... ... ... капиталдың пайда болуын К.Маркс "капиталдану" деп атады. Ал
капиталдану - мүліктің немесе нақты ... ақша ... ... ... ... ... ... өзгеруі нақты капитал көлемінің
өзгеруіне дәл келмейді. Жалған капиталдың қарыз ... да ... бар. ... ... ... ... капиталының қозғалысынан пайда
бола отырып, одан бөлініп, бағалы қағаздар нарығында ... ... ... ... ... ... алу деген ақша капиталының бір
бөлігін қарызға берумен бірдей. Ал ... - ... ... ... ... ... ... болады.
Екіншіден, қарыз капиталынан түсетін табыс оның ... ... ал ... ... ... оның ... ... табысына
байланысты болады. Ол табыс дивиденд немесе процент түрінде түседі. Бағалы
қағаздар өз ... ... ие ... ... капиталдың қозғалысына
көбіне тәуелді болмайды.
Сонымен, бағалы қағаздар қарыз капиталын ... ... ... ... Жалған капитал сан жағынан қарыз капиталынан көп ... ... дәл ... ... ... мен ... капиталдың
мөлшері жағынан да біріне-бірі дәл келмеуі бағалы ... ... ... ... ... пайда болуы мен оның өсуі байлықтың бір ... әсер ... ... ... ... әрі ... деп ... қызметін жүзеге
асыру үшін қаражат тарту мақсатында ... ... ... ... Ал ... - ... немесе меншікті куәландыратын бағалы қағаз, яғни
қоғам шығаратын және олардың ... мен ... ... ... ... ... ... және қоғам таратылған
жағдайда оның қалған мүліктерінің бір бөлігін иемдену құқығын куәландыратын
құжат. ... өз ... ... ... ... ... мүлікпен
жауапты болады. Акционер қоғамның міндеттемелері ... ... ... ... тиесілі акциялар құнының шегінде қоғамның қызметіне байланысты
зияндарға тәуекел етеді.
Экономикасы ... ... олар ... деп те аталады.
Акционерлік қоғамдар жабық және ашық ... ... ... ... атауы, сондай-ақ қоғамның үлгісіне қарай, "ашық акционерлік ... ... ... ... ... ... ... тиісінше, "ААҚ" және
"ЖАҚ" аббревиатурасы болуға ... ... ... ... ... тіркеуден өтеді.
Жабық акционерлік қоғамдардың акциялары өзінің құрылтайшылары мен
алдын ала ... ... ... ... ... Жабық қоғам
акционерлерінің саны жүзден аспауға тиіс және ол өзі ... ... ... ғана ... ... ... ... акционерлерінің осы
қоғамның басқа акционерлері сататын акцияларды сатып алуға артықшылықты
құқығы бар. Жабық қоғамның өз ... ... ... ... ... ... ... ал олар бас тартқан жағдайда қоғамның өзіне
сатып алуға ... ... ... ... ... алудың
артықшылықты құқығы акциялар сатуға ұсынылған кезден бастап отыз күн бойы
акционерлерде сақталады.
Егер акционерлердің ешқайсысы ... ... осы ... ... ол ... өтеді және онда отыз күн бойы сақталады. Қоғам саты-
латын акцияларды сатып ... ... ... ... ... ... шешімін қабылдау жолымен іске асырады.
Қоғамның жарғысында сатуға ұсынылған акцияларды артықшылықпен ... ... ... ... ... оның өзінде қалдырудың өзге
мерзімдері белгіленуі ... ... ол ... отыз күн болады.
Қоғам және оның акционерлері акцияларды сатып алудан бас тартқан
немесе белгіленген мерзімдер ... ... ... жағдайда акционер
акцияларды қоғамға және онын қатысушыларына ұсынған бағадан төмен емес құны
бойынша ... ... ... ... Сатуға ұсынылған бағасын
төмендету туралы шешiм қабылдаған ... ... ... ... ... және ... қоғамға сатып алуға қайта ұсынуға міндетті.
Акционерлері өздеріне тиесілі акцияларды басқа акционерлердің
келісімін- сіз ... ... ... ... ашық ... қоғам деп
аталады. Ашық қоғамның акциялары үш ... ... яғни ... жеке ... ... Ашық ... ... саны шектелмейді.
Казіргі уақытта "ҚР-ның акционерлік қоғамдар туралы" заңында бағалы
қағаздар нарығында акциялар бағаланатын, активтерінің мөлшері кемінде айлық
есепті көрсеткіштің 100000 ... ... ... және ... ... кем ... ашық қоғам ашық халықтық қоғам ... ... ... ... ... ... Халықтық қоғам мәртебесін алу
тәртібі бағалы қағаздар ... ... ... ... төмендегі жағдайларға байланысты ашық халықтық ... ... ... ... қоғам мәртебесін алған қоғам акционерлерінің саны
алты айдың ішінде бес жүзден кеміп кетсе;
2. Оның ... ... ... ... ... 200000
есе- ленген мөлшерінен кеміп кетсе;
3. Қоғам ... ... ... ... ... яғни осы ... ... пайда болған кезден
бастап 6 ай ... ... ... органға ... ... ... мәртебесін жоғалтқаны туралы мәлімдеуі тиіс.
Қоғам акционерлерінің саны жүзден ... ... ... ... ашық қоғам, жабық қоғам болып қайта құрылуы керек.
Қоғамды құру туралы шешім қабылдаған жеке және ... ... ... ... ... ... ... немесе
құрушысы жалғыз тұлға болуы мүмкін. Қоғамның құрылтайшылары оны ... ол ... ... ... ... ... мәселелер
бойынша бірлесіп жауап береді. Ал оны жалғыз ... ... ... ... ... шешімді тұлға жеке-дара қабылдайды.
Қоғамды құрушылар құрылтайшы ... ... ... ... ... деген қоғамды құрушылардың акцияларды сатудан алған
сомасы мен ... ... ... ... арасындағы айырма алатын
табысы. Басқаша айтқанда, жалған капитал нақты капиталдар ... ... ... ... ... Мысалы, егер нақты капитал
(бағалы қағаздардың номинал құны) 200 доллар, ал жалған капитал 1000 доллар
болса, онда ... ... 800 ... ... (1000 - 200). Бұл ... бір тәсілі -капиталдың ажыратылмалы болуы, яғни шығарылған бағалы
қағаздар сомасының қоғамға ... ... ... көп болуы. Бұл
құбылыс мемлекет акционерлік меншікті қанағаттанарсыз реттеп ... кең ... ... ... мен ... ... кұжаттары болып табылады. Жалғыз
тұлға құрған қоғамның құрылтай құжаты оның ... ... ... ... құрылтайшылар қоғамды құру туралы ... ... ... бекітеді қоғамның органдарын, ... ... ... ... ... қол ... және ... зандарда белгіленген
тәртіппен мүлікті, оның ішінде қоғамның акцияларын төлеуге құрылтайшылар
енгізетін мүліктік құқықтарды ... ... ... ... ... ... ... жиналысының хаттамасын және
құрылтай шартын жасасып, қол қоюға, сондай-ақ қоғамның жарияланған жарғылық
капиталының мелшері туралы шешім қабылдауға тиіс.
Қоғамның ... ... ... ... ... ... ... акционерлердің бірінші жалпы жиналысына дейін ... ... ... ... қоғам құру заң актілеріне
сәйкес жүзеге асырылады. Қоғамның кұрылтай шартында қоғамды кұру ... ... ... ... ... оның толық және қысқартылған атауы
көрсетіледі. Сондай-ақ онда қоғамнын жарияланған жарғылық капиталының ... ... ... ... үшін ... ... ... 100 еселенген, ал
ашық қоғам үшін - 5000 ... ... ... ... ... жарғысы заңды тұлға ретіндегі қоғамның мәртебесін айқындай-
тын ... ... ... ... кезінде ол құрылтай құжаты ретінде
қарастырылады. ... ... ... жарияланған акциялардың әр түрінің
саны, санаттары, атаулы құны, оларды ... ... ... ... ... ... ... жиналысын әзірлеу мен өткізу
тәртібі, сондай-ақ жалпы жиналысты өткізу ... ... ... яғни осы ... ... ... ақпарат құралдары
көрсетіледі.
Осымен қатар жарғыда қоғам акционерлерінің құқықтары, яғни қоғамды
басқаруға қатысуға, дивиденд ... ... ... ... танысуға, ол
таратылған жағдайда қалған ... бір ... ... ... ... ... акционерлердің міндеттері де көрсетіледі. Акционер
өзіне тиесілі ... сату ... ірі ... жасау ниеті туралы қоғамға
хабарлауға, тізілімді ұстаушыларға немесе осы акционерге тиесілі акцияларды
атаулы ұстаушыға ... ... ... ... ... мәліметтердің өзгергендігін он күн ішінде хабарлауға және қоғамның
құпия болып табылатын қызметі туралы мәліметтерді жария етпеуге ... - ... ... Оның ... ... ... жиналысы;
• директорлар кеңесі;
• алқалы орган немесе басқарма;
• тексеру комиссиясы (алқалы ... ... ... ... басқару органы акционерлерінің жылдық жалпы жи-
налысы. Ол қаржы жылы аяқталғаннан ... бес ай ... ... ... жылдық жиналыстан басқа жалпы жиналыстары кезектен тыс болып
саналады. Жабық қоғамның жарғысында қоғамды, директорлар ... ... ... көзделуі мүмкін. Бұл жағдайда, қоғамды басқару міндеті
акционерлердің жалпы жиналысының айрықша құзыретіне беріледі.
Акционерлердің ... ... ... ... ... ... ... айтсақ, олар:
• қоғамның жарғысына ... мен ... ... ... ... ... мен оны ... түрде қайта құру және
тарату;
• қоғамның басқару органдарын сайлау;
• қоғамның жарғылық капиталының ... ... оның ... ... есебін және жыл қорытындысы
бойынша ... ... ... ... таза ... бөлу ... оның ... және
туынды бағалы қағаздарын шығару шарттары мен тәртібі ... ... ... акционерлердің жалпы жиналысына қатынасу үшін тіркеу ... ... ... дауыс беретін акцияларының елу және одан да көп
пайызын иеленген акционерлер тіркелсе, онда жалпы жиналыс шешім ... ... ... саны ... асатын қоғамда, оның жалпы
жиналысында құрамы үш адамнан кем болмауға тиіс есеп ... ... ... ... ... анықтайды, жиналыста дауыс беру ... және ... ... ... беру ... ... жеке өзі немесе өкілі арқылы жалпы жиналысқа қатысуға ... ... ... ... өзі ... ... оның ... онда ол заңдарға сәйкес рәсімделген сенімхат негізінде іс-әрекет
жасайды. ... беру ... бір ... бір дауыс" принципі бойынша
жүзеге асырылады.
Қоғамның басқару билігі қолында акциялардың бақылау бумасы бар ... ... ... ... бумасы деген қоғамда үстемдік
беретін акциялардың ... Ол ... ... ... ... ... ... беретін белгілі бір ... ... ... ... ... ... проценттік арақатынасы. Іс
жүзінде акционерлердің жалпы жиналысында дауыс ... ... бес ... да көп процентін иеленген акционерлер шешуші дауысқа ие.
Қоғамның келесі басқару ... - ... ... ... ... ... ... бағыттарын айқындау;
• акционерлердің жылдық және керек жағдайларда кезектен тыс жалпы
жиналыстарын шақыру ... ... ... ... күн ... ... қоғам шығарған акцияларды, облигациялар мен өзге де бағалы
қағаздарды ... алу ... ... қабылдау;
• таза табысты, резервтік капитал мен ... ... ... ... ... айқындау және сол ... ... ның ... ... ... шешілетін мәселелер
жатады.
Ағымдағы қызметке басшылық жасауды, яғни акционерлердің ... және ... ... ... ... атқарушы органы
жүзеге асырады. Ол алқалы немесе жеке дара болуы мүмкін. Алқалы атқарушы
органды ... ... ... ... ... санда және
мерзімге сайлайды. Атқарушы орган қоғамның атынан іс-қимыл жасайды, оның
мүддесін қорғайды, қызметкерлер ... ... және ... ... ... үшін ... ... береді.
Қоғамның атқарушы органының қаржы-шаруашылық қызметін бақылау- ды
жүзеге асыратын орган - ... ... Ол ... үш мүше ... ... бес жыл ... сайланады. Тексеру комиссиясы кез келген уақытта
өзінің бастамасымен, акционерлер ... ... ... ... ... бойынша және акциялардың 10 пайызынан астамын
иеленетін акционерлердің талабы ... ... ... ... ... ... [8].
Қоғам акционерлердің жалпы жиналысының шешіміне сәйкес акционер-
лерге өз табысынан ... ... ... ... ... акциялар санына
байланысты акционерге төленетін сыйақы. Дивидендтер ақшамен, немесе
акционердің келісімімен сол ... ... ... де ... ... ... ... сайын, жарты жылда бір рет, не жыл қорытындысы
бойынша жариялайды.
Қорыта айтқанда, ашық және халықтық АҚ жыл ... ... ... ... жылдық балансын және кірістері мен шығындары туралы есебін
жариялауға міндетті. ... ... ... ... кейін жиырма күн
ішінде балансы және табысы мен зияны туралы есептерді баспасөз ... және ... ... ... ... Қоғам облигациялар шығарған
және жалғастырған жағдайда да бюджет ... ... ... ... жариялауға міндетті.
АҚ-дардың көптеген құрылу жолдары бар. Олар - жұмыс істеп ... ... АҚ ... қайта құру, олардың бірнешеуін біріктіру, ... ... ... және ... ... ... осы айтылған
жолдары ҚР - ның Азаматтық ... ... ... ... қоғамның жарғысын бекітуді және органдарын сайлауды ... ... ... ... ... ... бір ... өткізілген
акцио- нерлердің жалпы жиналысының асыруы ... ... құру ... ... одан да көп ... соңғысының қызметін тоқтатып,
барлық мүліктерін, құқықтарын және міндеттерін өткізу актісіне сәйкес
берумен жаңа ... ... ... ... бірігуі деп аталады. Бірігуге
қатысқан әрбір қоғамның ... ... ... жаңа ... ... ... ... берілуі тиіс.Қосылатын қоғамның
мүліктерін, құқықтарын және ... ... ... ... сәйкес басқа
қоғамға өткізу және оның қызметінің тоқтатылуы ... ... ... ... ... акцияларын, кейіннен жаңадан
құрылатын қоғамдардың акцияларына айырбастаумен осы ... ... ... ... ... ... арасында бөлу арқылы қоғамның
барлық мүлкін, құқықтарын және міндеттерін өткізу мен оның ... ... ... қоғамды бөлу болып танылады. ... ... ... мен ... ... ... ... жаңадан пайда
болған қоғамдарға өтеді. Қоғамнан бөліну нәтижесінде пайда ... ... ... ... ... ... жауапкершілікте
болады. Қызметін тоқтатпастан қайта ... ... ... ... және ... бір ... өткізумен бір немесе
бірнеше қоғамды құру қоғамның бөлініп ... деп ... Егер ... ... мен ... жауапкершілігі шектеулі серіктес- тікке
немесе өндірістік кооперативке акт бойынша өткізілсе ол қоғамды қайта құру
деп танылады. ... ... ... тарату туралы шешім несие берушілердің
келісімдері бойынша және ... ... ... жалпы
жиналысында қабылданады. Таратуды жалпы жиналыстың шешімі тағайын- даған
тарату комиссиясы жүзеге асырады. Қоғамды ... ... ең ... ... берушілерінің талаптары қанағаттандырылады. Несие берушілер- мен есеп
айырысу аяқталғаннан кейін таратылатын қоғамның қалған мүлкі акционерлердің
арасында төмендегідей ... ... ... кезекте өтелуге тиісті акциялар бойынша төлемдер беріледі;
- ... ... ... акциялар бойынша есептелген, бірақ
төленбеген дивидендтерді төлеу жүзеге асырылады;
- Үшінші кезекте артықшылықты акциялардың иелеріне ... ... ... ... өтеу ... ... ... акционерлер арасында оларға тиесілі акциялардың
атаулы құнына бара-бар түрде бөлінеді. Аталған ... ... ... алдыңғы кезектің мүліктерін бөлу толық аяқталғаннан кейін жүргізіледі.
Бағалы ңағаздар түрлері.
Акция - акционердің қоғамдағы ... ... ... ... қағаз. Ол иемденушісіне компанияның капиталының, мүлкінің, кірісінің
бір бөлігіне заң жүзінде меншік құқын ... ... ... ... ... ... ... да сонша уақыт қолданылады. Бірақ осы уақыт ішінде
акцияның иесі сан рет ... ... ... оны ... ... ... Акцияны шығару мына жағдайларға байланысты жүргізіледі:
• жаңадан ... ... ... оның ... ... ... акцияландырғанда, яғни жұмыс істеп түрған кәсіпорынды
акционерлік қоғам ретінде қайта құрғанда;
... ... ... ... ... Сөйтіп,
шығарылған акциялардың бастапқы жиынтық құны қоғамның жарғылық капи- талын
құрайды. Ол, өз ... ... ... (жай және артық- шылықты
акциялар) және ... ... ... ... ... ... ... компания кез келген уақытта өз ойынша пайдалана алады.
Акция ... бір ... ... ... өз ... және оны ... қорғау үшің жұмсауға болатын бағалы
қағаздардың бірден бір түрі. Акция компанияның акционерлер ... ... ... өз ... ... ... ... құқы бар. Бірақ
бірсыпыра елдердің заңында, егер корпорацияның ... ... жоқ ... ол ... ... ... ... құқықтан айырылады деген де ереже бар.
Дәл осы жағдай, егер ... ... алу ... ... ... болса да қаралған. Заң жүзінде ... ... де ... ... акцияны бірнеше бөлікке бөлуге болады [9].
Акция бірнеше түрге ... Бір ... бір ... басқа
біреу- ге беру тәсілі бойынша: атаулы және иесі ... ... ... ... ... ... ... қатынасу құқығы бойынша жай
және артықшылықты акция деп те ... ... ... тек ... ... ... ғана шығара алады.
а) Атаулы акция - иесі міндетті түрде ... ... тиіс ... ... кітабында қанша және қай уақытта алғандығы
туралы жазылған акция иесі ғана акционер деп есептеледі.
ә) Ұсынушыға арналған акция - ... ... ... кітабында
тіркелмеген акция. Кітапта ұсынушыға арнап шығарылған акцияның жалпы саны
ғана керсетіледі.
Корпорацияларға басқару жағынан қолында ... ... бар ... ... ... ол ... капиталдың және бағалы ... ... ... ... қағаздардың кейбір акционерлердің қолында
шоғырлануын, олардың бұл мемлекеттен кеткенін реттеп және бақылап отыруға
мүмкіндік ... ... ... ... қарағанда, әсіресе,
қысқа мерзімді мүддені көздеген акционерлер ... ... ... ... еш ... тіркелмеген бұндай акцияларды екінші нарықта
еркін сатуға болады. Ал атаулы акцияны еркін ... ... ... ... ... өтімділігі акционерге кейбір жағдайда қолбайлау
туғызады. Акцияның осы екі түрін ... ... ... да әр түрлі:
-Біріншіден, сату механизмі бойынша. Атаулы акцияның иесі оларды
компаниядан сатып алғанын ... ... ... ... ... ... ... Бұл акцияларды сатқанда сертификаттың сырт жағында екі
жақтың қолы қойылған ... ... ... ... Содан соң
акционерлердің тізіміне өзгеріс енгізу үшін сертификат ... ... ... ... ғана ... жаңа иесі ... жаңа сертификат
алады. Ұсынушыға арналған акцияны сатқанда оларды бір иемденуші
-Екіншіден, акцияның осы екі ... жаңа ... ... ... ... ... де әр түрлі. Бұл туралы атаулы ... ... ... хат ... ал ұсынушы акциясына бұндай
механизм жүруі мүмкін емес. Ұсынушы акциясында қиып ... ... ... Соны толтырғаннан кейін корпорацияға жіберіп, өзінің меншік құқын
іске асырады.
-Үшіншіден, ... ... ... өте жоғары болмайды, бірақ ол
көп тиражбен шығарылады, ал атаулы акцияның номиналы әр ... ... ... ... ... ... ... акциялар жай және
артықшылықты болып бөлінеді. Жай акцияларды иеленушілердің ... ... ... ... ... ... алу ... жиналыстарда
дауыс беру арқылы корпорацияны басқаруға қатысу кұқы және ... ... ... ... ... есеп айырысқаннан кейін мүліктің
бір бөлігін алу құқы бар. Құқықтар акция мөлшерiне сәйкес көлемде жүзеге
асырылады.
Әрбір жай ... өз ... бір ... ... ... Әйтседе жай
акция дивиденд алуға кепілдік бермейді. Себебі дивиденд корпорацияның шаруа-
шылық ... ... ... ... ... таза
пайдасының бір бөлігі, басқаша айтқанда, дивиденд төлеу пайданың салық
төлегеннен қалған қалдығын бөлуге ... ... ... ... әсер етуі ... жәйт емес.
Жай акцияны меншіктенушілердің өкілеттіліктері мыналар:
I. Директорлар кеңесін сайлауға дауыс беруге және сол ... ... ... ... ... кейбір корпорацияның жарғысында
кей жағдайда мүлік ... ... яғни ... ... ... ең ... қажетті мөлшері көрсетілуі тиіс.
Директорлар кеңесі корпорация атынан бұқаралық ақпарат құралдарына
хабарлама береді. Ол жыл сайын өтетін жиналысқа мына ... ... ... ... ... балансты және таза пайданы бөлу жобасын
дайындайды. ... ... ... ... менед-
жерлерді жұмысқа қабылдауға және шығаруға, сыйлық белгілеуге ... ... ... ... өзгеруін қадағалап, корпорация табысын бөлумен ... ... бөлу ... меншігін оның акционерлері арасында
дивиденд ретінде үлестіру деген ұғым. Бұл ... ... ... ... ол ... міндеті.
Директорлар кеңесінің басты мақсаты менеджерлердің өз ... ... ... ... ... ... ... яғни өзінің өкілдік щеңберінде қызмет істеу; адал
ниеттілік міндеті; корпорацияға адалдық міндеті. ... ... ... ға, ... ... ... корпорацияның мүмкіндіктерін өз
пайдасына қолдануға және онымен бәсекелесуге жол ... ... алу ... ... мөлшері корпорацияның жылдық
айналымына байланысты анықталады. Оны тоқсан сайын (әрбір үш айда ... ... ... бірнеше түрі бар:
• қолма-қол төленетін дивидендтер. Бұл ... ... ең ... ған ... Ол бір жай ... есептеліп төленеді;
• мүліктік дивидендтер. Табысты бөлудің мүліктік нысаны акционердің
қолындағы акция санына ... ... ... ... бұл ... әдетте өзі жабылу кезінде қолданады;
• акция формасындағы дивидендтер. Бұл қосымша ... ... ... ... ... ... акция санына пропор-
ционалды бөлінеді. Дивиденд төлеудің бұл түрі компанияның ... ... ... ... ... ... ... активі мен пассивін және
қолма-қол ақша қаражаты қозғалысы ведомосын тексергеннен кейін ғана жүзеге
асырылады. ... ... ... ... ... ... беруге
міндетті. Сонымен бірге, дивиденд акционер табысының тек бір ғана бөлігі.
Оның екінші бөлігі акция бағасының ... ... ... ... ... бойынша меншік құқын басқаға беру. Өзінің үлестік құқын
акционер акциясын не сатып, не ... ... не ... ... ... ... ... де, яғни банктен несие алғанда да, беріледі.
4.Корпорациядағы ... ... ... дауыс беру
құқықы. Бұған, мысалы, жаңа бағалы қағаздар ... ... бір ... сату ... ... жатады. Активтер болып кор-
порацияның барлық қозғалмайтын және ... ... жер, ... ... қаржы және с.с. есептеледі.
5.Корпорацияның қаржылық есебін тексеру құқы мысалы, акционер ... ... ... ... ... ... әрбір акционерге
хат жіберуі тиіс. Акционер ... ... мен ... ... сын ... ... ... құқы. Басқаша айтқанда, корпорация
банкротқа ... ... ... ... шығарған акционердің ақшасын
қайтаруға ... ... ... ... ... ... оның ... бір
бөлігін алу чүкы, яғни жабылу дивидендтің алу құқығы.
Корпорацияның міндеттерін өтеу ... ... ең ... корпорация
мемлекеттің және адвокаттардың, содан соң белгілі бір тәртіппен өзіне несие
берушілердің, ал ең ... ... ... ... және жай ... ... ... кеңесі, жоғарыда айтып ... ... ... ... ... ... ... берудің екі
әдісі болады. Тікелей дауыс беру - жай көп дауыс алу деген ұғым. Ол әрбір
акционердің ... ... ... тең ... ... ... ... дауыс
беруде сенімхатты да пайдалануға ... ... ... ... ... басқа біреу сенімхатпен дауыс беруіне
өкілеттілік алады. Әрбір корпорация "А" және "Б" ... жай ... ... ... ол оның жарғысына қайшы болмаса). Әлбетте, "А" ... ... ... яғни оның жарғысына қол қоюшыларға, ал
"Б" ... ... ... ... "А" ... ... үлкен құқығы және көптеген дивиденд алатын мүмкіндігі бар.
Бұл мүмкіндік тәуекелдікке берілген төлем ... "Б" ... ... ... ... ... (олар акционерлерге дауыс құқын бермейді)
және ... құқы ... ... шығару жағдайлары орын алуда. Көптеген
корпорациялар жай акция бойынша номинал ... ... Ол ... ... ... сипатында болады. Ол бір акцияға шаққандағы
жарғылық капиталдың мөлшерін көрсетеді. ... құны ... ... одан әрі ... ... әсер етпейді. Ол акцияны тек
алғашқы орналастырғанда ғана маңызды роль атқарады. Номинал құны - акцияның
эмиссиялық ... ... ... ... ... онда оның ... (курсын) сатуға
қатысқан барлық инвесторлар қалыптастырады. Акцияның нарықтық бағасын,
сатушының төмендеткен төменгі бағасымен және ... ... ... ... ... ... нарықтық бағасын не корпорация, не басқа біреу
белгілейді.
Акцияның эмиссиялық және нарықтық бағаларынан басқа, оның ... ... да ... Ол ... ... құжаттары негізінде анықталып,
бухгалтерлік немесе "кітаптық" баға деп аталады. Ол ... таза ... ... ... оның ... ... акция санына
бөлгенге, немесе бір ... ... ... ... капиталдың
көлеміне тең.
Корпорация жай акцияның номиналын көрсетпей де шығаруға ... ... ол ... ... ... ... Бұл ... акцияның
сертификатында компанияның капиталы бірнеше үлеске бөлінгені ... ... 'бұл ... ... ... белгілі бір
бөлігін (номиналдық құнының емес) алуға ... ... ... акциялар (немесе преференционалды) - меншік туралы ерекше
сертификат. Олар корпорация пайдасының деңгейіне ... ... ... нақты дивиденд төленуін қамтамасыз етеді.
Преференционалды ... ... ... ... Ол ... бағалы қағаз. Оған
байланысты артықшылықтар дауыс құқы жоқтығының орнына төлеу ретінде жүреді.
Артықшылықты ақция иемденушісін қорғау үшін ... осы түрі ... ... жай ... бойынша дивидендтер беруден бұрын
төленеді. Сон-дықтан бұл ... гөрі жай ... ... ... акциялар: номинал құны көрсетілген және көрсетілмеген болып
екіге бөлінеді. ... ... ... ... ... байланысты
процент түрінде есептеледі. Ал номиналсыз артықшылықты ... ... ... ... ... ... ... көрсетіледі. Акция
номиналының оның нарықтық бағасына әсері жоқ.
Жай акция бойынша төленетін дивидендтер ... ... ... да ... таза ... ... Артықшылықты акция, әдетте
атаулы бағалы ... ... бұл ... ... сериясын шығаруы
мүмкін. Әрбір сериясының әр түрлі көлемдегі артықшылығы бар. Олар ... ... ... ... ... артықшылықты акциялардың бір емес көп ... ... онда оның ... ... артықшылықты деп, ал келесісін
-екінші артықшылықты деп ... ... ... осы ... тек ... ... ... гөрі артықшылығы мол болады. Ол артықшылық әр
түрлі тәсілдермен ... ... ... ... ... бөлгенде
немесе осы екі жағдайды қоса алғанда.
Артықшылықты акциялардың өзі, бірнеше түр тармағына бөлінеді. Оларды
былай ... ... ... және ... ... ... ... айырбасталатын (конвертируемые) және айырбасталмайтын
акциялар. Артықшылықты акциялардың ... ... ... ... ... ... ... бұлай бөлінуінің себебі
акция иемденушілердің артықшылықтарды ... , ... ... үстеме пайданы бөлуге қатысу;
• хабарланып, бірақ төленбеген дивиденд алу мүмкіндігіне келешекте қатысу;
• акцияны басқа түріне айырбастау мүмкіндігі.
Қатысушылар ... өз ... ... ... бөлуге қатысуға
мүмкіндік береді. Басқаша айтқанда, корпорация жарғысында жай ... ... ... ... ... ал ... одан ... болса, онда
ол артықшылықты акция бойынша төленетін дивидендтің мөлшерін жоғарылатады.
Олардың ... ара ... ... өзі белгілейді. Қатыспаушылар
акциясы иесі еш уақытта белгіленген деңгейден артық ... ... ... Егер ... акциялар кумулятивтік болса, онда бұрын хабарланған,
бірақ кейбір ... ... ... ... ... келесі жылы
төленеді. Ол жай акциялар бойынша дивиденд төлеу хабарланбастан бұрын
жүзеге ... яғни ... ... емес ... ... дивидендтерді келесі жыл- дың дивидендтіне қосуға болмайды.
Айырбасталатын артықшылықты ... өз ... ... ... олар ... ... көрсетілген болса) ... жай ... ... бір ... айырбастауына
мүмкіндік береді. Айырбастау жөніндегі талап осы типті акция шығарған кезде
жазбаша түрде корпорация ... ... ... ... ... Ал ... акциялар өз мәртебесін өзгертуге
мүмкіндігі жоқ.
Артықшылықты акциялардың өте ... ... түр ... бірі ... төлеуі кейін қалдырылған ... Олар ... ... ғана ... шығарылады. Олар бойынша дивиденд тек жай акциялар
бойынша төленетін ... ең ... ... ... ... ... Содан қалғаны атаулы акция иелеріне белінеді. Егер ... ... ... бұл ... өте тиімді.
Егер компанияның жарғысында оның директорлары корпорация капиталын
құруға жеке қатысуы керек делінсе, онда -- ... ... ... ... ... ... арнаулы түрі шығыралады.
Нарықтық экономикасы дамыған елдерде артықшылықты акциялар ... ... ... ... ... Демек, корпорация қаржы- сында
олардың үлесі өте төмен. ... де, ... ... корпорация
ісін басқаруда маңызы орасан зор. Олар ... ... ... ... жай ... ... санын өзгертпей-ақ қосымша капитал
тартуға мүмкіндік береді. Қорыта айтқанда, жай ... ... ... ... ... ... істеуіне байланысты болса, ... ... ... ... ... қызметі нәтижелі
болмағанына қарамастан алдын ала жоспарланған кіріс бойынша ... ... ... ... ... ... дивиденд жылдық жұмыс нәтижесіне
байланысты түскен кіріс мөлшерін өсіруі де мүмкін және керісінше, бөлінген
пайданың мөлшерін ... де ... ... деп эмитенттің белгілі бір шартты орындауға, яғни алған ... ... және ... ... ... төлеуді міндеттенген
жазбаша қарыз құжатын айтады. Ол корпорацияның ... ... ... ... ... ... акционерлік капитал деп есептелмейді.
Облигация шығару қосымша капитал тартудың бір нысаны. ... ... ... ... және оларды орналастыруға жұмсаған жылдық
шығынға тең болады.
Облигация мерзімдік қарыз ... ... оның ... ... ... кепілдігі саналады. Ол кепілдік эмитенттің банкротқа
ұшырап, өз міндеттемесін орыңдай ... ... - ... ... бір
бөлігін иеменденуге облигация ұстаушының құқы. Облигация да акция сияқты
корпорацияны инвестициялаудың ең маңызды ... ... бұл екі ... бір-бірінен түбегейлі өзгешеліктері бар. Ол өзгешеліктердің
маңыздылары мыналар:
1. Облигация иемденушісі корпорацияға несие ... ... ... ... корпорацияны несиелеудің куәлігі. Өз кезегінде, акционер ... ... ... Акция сол меншіктеудің куәлігі тәрізді.
2. Облигация иемденушісіне сыйақы (мүдде) ... Оның ... ала ... және ... ... Бұл ... қағаз өзінде
көрсетілген белгілі бір анықталған ... ... ғана ... төлей алмауы оның банкрот деп танылуына тең. Акционер де
тіркелмейді және ол ... ... ... ... ... ... ... хабарламаса (тенге болсын, рессейдің рубль
болсын, Акштың доллары болсын, евро болсын, червонец болсын т.б.), ... ... онда ... ... ... ешқандай шара қолдана
алмайды [12].
3. Басқа несие беруші сияқты, облигация иесінің дауыс беру құқығы
Ол акционерлер жиналысына, ... ... ... ... ... Оған ... акция иесінің корпорацияның мүліктік мүддесін
қорғауда ... ... ... ... Облигация бойынша сыйақы (мүдде) корпорацияның шығынына жатады. Ол
салық төлейтін пайдадан төленеді. Ал дивиденд салық ... ... таза ... ... ... ... теленетін сыйақы түріндегі пайда
купонға алмастырылады. Купон деп облигациядан ... ... ... Онда ... ... мөлшері көрсетілген. Төленген сыйақыйның орнына
облигациядан купонды қиып алады. Бұндай сыйақы төлеудің ... ... деп ... ... ... элементтер көрсетіледі: номиналы,
купондық мөлшер, өтеу туралы нұсқау, эмиссия ... ... ... деп облигацияның бетінде көрсетілген ақша сомасын айтады. Оны
облигация иесі өтелу меразімі келгенде алады. ... ... - жыл ... ... ... ... қүнына байланысты келісілген сыйақы
(мүдде) төлем. Жыл ... ... ... ... төленуі мүмкін, мысалы,
жарты жылда бір рет немесе тоқсан сайын бір рет. ... ... ... ... ... - ... ақпан - тамыз, наурыз - қыркүйек,
сәуір - қазан, мамыр -қараша, ... - ... Одан ... айдың
жұлдыздары да айнаға түскен сәуледей қайталанады. Мысалы, 5 қаңтар - ... 20 ... - 20 ... және ... күні - ... ... ... облигацияның номиналына тең
соманы қайтарып және сыйақы төлеуді тоқтататын күнтізбектегі күн.
Эмиссия ... - ... ... ... Ол ... ... ... шарты бойынша шығарылады. Траст компаниясы корпора- цияның
инвесторлары алдында оның кепілі болып, облигация ... ... ... өз міндеттемелерін орындауын қадағалап отырады. Траст
компаниясы эмитенттің қаржы құжаттарын және оның ... ... ... содан кейін ғана өз ризашылығын береді. Осыған
байланысты эмиссия шартына ... ... ... ұсыныс енгізеді.
Олардың ішінде жиі кездесетіндері мыналар:
• ең аз өтімділік;
• борыштың ақырғы деңгейі;
... ... ... салу;
• төленетін дивиденд мөлшерін шектеу.
Өтеу туралы нұсқау эмиссия шартындағы тармақ. Ол эмитент облига- цияның
номиналдық құны және сыйақы ... ... ... қор ... Ол ... компаниясының бақылауында болады.
Эмиссия шартында облигацияны уақытынан бұрын кері сатып алу бабы да
болуы мүмкін, яғни ... өз ... ... алу құқы. Әдетте,
ондай жағдай облигация шығарылғаннан кейінгі алтыншы жылдан ... ... ... сатып алғанда облигацияның бағасы оның номиналдық
құнынан ... ... ... ... және ... ... болып бөлінеді.
Облигациялардың қамтамасыз етілуі деп оларды ... ... ... ... мүліктерін салуды айтады. Қамтамасыз етілген
облигация корпорацияның негізгі активтерін талап етуге ... ... ... ... оның ... ... ... салынғанын көрсетеді.
Егер корпорация тағайындалған мезгілде өз облигациясын өтей алмаса, ... ... ... өз ... ... құқы бар. ... етүге
қозғалмалы, қозғалмайтын мүліктер және басқа ... ... ... байланысты мынадай айырмашы- лықтарды атауға болады:
... ... ... ... ... ... жай немесе арнаулы мүліктер (мысалы, жаңа салынған өндіріс орны);
• басқа компаниялардың траст жағдайында ... ... ... қамтамасыз етілген осы компанияның облигациялары;
• қозғалмалы мүлікпен ... ... ... ... ... ... ... құқылы.
Қамтамасыз етілмеген облигациялар жалпы кепілдігі бар, басқаша
айтқанда, эмитенттің жақсы атағымен шығарылған ... ... ... ... ... түсетін табысқа үміттеніп ... ... ... ... ол ... ... ... Облигацняның рейтингі олардың инвестициялық ... ... ... Әлбетте, облигациялардың барлық шығарылған сериясы
бағаланбай, тек екінші нарықта кең ... ... ие ... ғана
бағаланады. АҚШ-та, мысалы, "Стэндарт энд пур" және "Мудиз инвесторз
сервис" ... ... ... ... ... компаниясы
облигацияны бағалауды төмендегі түрде жүргізеді:
• Ааа - өте жоғары сапа;
• Аа - жоғары ... А - ... ... Ваа - орта ... Ва - ... элементтері бар;
• В - инвестицияға қажет белгілері жоқ;
• Саа - төмен сапа;
• Са - ... бір ... ... С - ең ... сапа.
Ең жоғары рейтингілі облигациялар "инвестициялық класты" деп аталады.
Төмен рейтингілі ... ... деп ... ... сияқты облигациялардың да номиналы және нарықтық бағасы болады.
Оның номиналына байланысты пайызбен ... ... ... ... деп ... Егер ... ... номиналынан жоғары
болса, онда облигация сыйлықпен сатылды деп ... Егер ... ... ... онда ... жаңа иесі оны дисконтпен, ... ... ... ... ... ... ... қандай болса
да, сыйақы (мүдде) оның ... ... ... ... ... ... бір ... заемды шығару жағдайы- на, екінші жағынан,
нарықтағы әр уақытта әр ... ... ... жағдайға байланысты
анықталады. Егер нарықта купондық бағасы жоғары жаңа заем пайда болса, онда
ол жағдай айналымдағы ... екі ... әсер ... ... егер жаңа ... ... заемдар өте көп болса,
онда бұрын төмен ... ... ... курсы төмендейді.
Басқаша айтқанда, олар дисконтпен сатылады. Себебі бұндай облигациялар тек
номиналы бойынша өтеледі. Ал арасындағы ... жаңа ... ... ... ... ... егер жаңа ... аз болса, олар номиналынан жоғары
курспен (сыйлықпен) сатылады. Ол облигацияның жаңа және ... ... ... ... ... ... купондық төлеммен дисконттық
айырмашылықтан түсетін кірістен (егер ондай болса) құралады.
Жай акциялар тәрізді облигациялар да иесі ... және ... ... ... ... Иесі ... ... еш жерде
тіркелмейді, ол бойынша сыйақы (мүдде) ұсынушы субъектке төленеді. ... ... ... парағы болады. Сыйақы (мүдде) өсім
төлейтін күні ... иесі ... ... ... оны ... ... ... облигяинялярдын иесі корпорацияда тіркеуден өтеді. Сыйақы (мүдде)
төлейтін күні корпорация оларға ... алу үшін чек ... ... ... ... ... ... қысқа мерзімді - 1 жылдан 3 жылға;
• орта ... - 3 ... 7 ... ұзақ ... - 7 ... да көп ... дейінгі болып үшке
бөлінеді.
Корпорация облигациялары сонымен ... ... ... ... де ... купондық төлем мөлшері нақты бекітілген облигациялар.
Олар уақытынан бұрын қайтарылып алынуы ... ... ... ... ... ... Бұл типті
облигациялардың ерекшелігі оның купондық төлем ... ақша ... ... ... ... ... байланысты өзгереді. Бірақ
өзгермелі курсты облигация ... ... ... көрсетілгеніндей,
өз мүддесін несие берушілердің ең соңында жүзеге асырады.
-Үшіншіден, купоны нольге тең облигациялар. Бұл типті облигациялардың
айырмашылығы - олар ... ... ... ... ... ... ал өтелгенде номиналымен сатылады. Басқа сөзбен
айтқанда, облигация ұстаушы сыйақыны (мүддені) облигацияның айналым ... ... ... ... ... және жай ... та ... Айырбасталатын облигациялар айырбасталатын артықшы-
лықты акцияларға өте ... Олар ... ... осы ... ... жай ... алмастырылуына мүмкіндігі бар. Бұл
айырбасталатын ... ... ... ... Ал ... ... ... жоқ. Қорыта айтқанда, корпорация өз жұмысын
акция шығарумен де, сонымен қатар ... ... де ... ... ... облигация шығару корпорацияға қауіпті. ... ... ... де, жыл ... ... ... ... төлем
төлеуге міндетті. Ал акция бойынша белгіленген соманы төлеуге міндетті
емес. Егер компанияның ... ... ... ... ол ... жеке
сәтсіздігі.
Екінші жағынан, облигация шығару корпорацияға қауіпті болғанымен, ол
өте арзан. Үзақ мерзім бойы төленген ... ... жыл ... төленген
сыйақты (мүдде) сомасынан әлде қайда көп болады деп ұйғарылады. Инвесторлар
көзқарасы бойынша акция шығару ... ... ... - ... ... ... ... шығарып алған акциялар жоғары пайда
түсіруіне көзі ... ... ... ... ... егер ... бағалы
қағаздардың екі түрін қатар шығарса, онда акционерлерге төлейтін төлем,
облигация иелеріне төлейтін ... ... ... ... болжамға
байланысты.
Вексельдер.
Өндірістегі жұмыстың айналымдылығы, яғни өнімді өндіру, оны сату және
басқа да ... ... ... ... ... ... ... жетіспеуі сияқты жағдайларға душар болады. Сол кезде ... ... ... есеп ... кейінге қалдырады. Демек өнім
несиеге сатылады. Несиені қайтару кезінде несие ... бір түрі ... ... ... ... ... ... түрде бекітілген төлем міндеттемесі. Ол
- бағалы қағаз. Вексельді борышқор, яғни вексель беруші тауарды ... ... ... яғни ... ... береді. Вексельдің мәні
-несиеге алған белгілі бір соманы төлем уақыты жеткенде келісілген жерде
өтеу үшін ... ... ... ... ... ... ... иемде-
нушіге) берген қарыз міндеттемесі.
Вексель шығарып және оны ... ... ... ... көрсету нарығының басты бағыттарының бірі ... ... ... мәні - тек ... ... кепілі ғана емес, ... ... ... ... арттыру мақсатында осы төлем
міндеттемесін белсенді пайдалану ... ... ... ... вексель иемденуші төлемнің түсуін күтпей-ақ вексель сатып алушыны
немесе оны ... ... алу ... не болмаса қызмет көрсету үшін төлем
қаржысы ретінде қолданушыны ... ... ... банк ... - ... ... және коммерциялық несиені дамытуда
ертеден келе жатқан ең бір ... ... ... ... ... ... ақша айналымында вексель елеулі орын алады. Қазіргі ... ... ... кез ... операцияны бар болғаны ... ... ... бар ... ... ... ақша
айналымының 20-25%-ын құрайды).
Егер кәсіпорын өз ісін парасаттылықпен жүргізіп отырса, оған айналым
қаржысының ... ... ... толтыру онша қиын емес. Ол үшін
саудадағы сенімді серігіне тауарды вексельге айырбастап берсе ... ... ... ... ... нарықтық
қатынастардың қалыптасуы кезінде, төлем құралдарының жетіспеушілігі,
өндірістің құлдырауы, ... ... ... және ... ... ... жиналуы жағдайында қолма-қол ақшасыз есеп ... ... ынта арта ... Сондықтан вексель шаруашылық өмірге кең
көлемде ... ... ... ... ... реттейтін бірсыпыра ереже-
құжаттар пайда болды.
Вексель төлем дағдарысын реттеп, заттық қорлардың айналысқа түсуін
жеделдетіп, кәсіпорындардағы ... ... ... ... ... ... ... тездетеді. Вексель айналымы экономикалық
қатынастардың саналуан жүйесін қамти ... (ол ... ... тарауда
айтылады). Вексель нарығының қызметі - қысқа мерзімді ... беру ... ... ... ... айналымының негізі - серіктестердің бірін-бірі
еркін таңдауымен және бірін-бірі бақылауымен жасалатын ... ... ... мен оны айналымға түсіруге келісімнің мәні және ... ... ... ... ... байланысты болғандықтан ол вексель
берушіге шамалы болса да сенім болғасын төлем құралы ... ... ... беруші тауардың сапасын, құнын, уақытында ... ... да ... ... ал ... ... ... тек вексель
алған уақытындағы төлем қабілеттілігін ғана емес, сонымен ... ол ... оның ... ... ... дейінгі болашақтағы каржы мүмкіншілігін
де бақылайды. Вексель келісіміне қатысушылардың бірін-бірі ... ... ... ... сенуі, олардың қабылданған мін- деттемені нақты
орындауға ұмтылуы ... ... ... жол ... ... міндеттемелерінен вексельдің үш түрлі айырма- шылығы бар:
• Біріншіден, вексельдің ... яғни ... ... не ... ... ... ... оның ... яғни ... ... ... қарамастан міндетті түрде өтеу керек;
• Үшіншіден, вексельдің айналмалылығы, яғни ... оны ... ... ... ... Бұл ерекшелігі вексельді
айналыс ... ... ... ... ... пайдалануға
мүмкіндік береді. Сол себепті вексельді сауда ақшасы деп те ... ... ... ... ... жай және ... ... немесе тратта
болып екіге бөлінеді. Жай вексельді төлеуші, яғни вексель беруші жазады.
Онда вексельді жазған жер, берген ... ... ... толтырылды, қай
уақытта және қай жерде өтеу ... ... ... иемденушіге
береді. Сонымен бірге, вексель берушінің аты-жөні жазылып, қолы ... ... ... тек екі жақ ... ... ... яғни ... беруші өзі делдалды қатыстырмай-ақ белгіленген
уақытта ... ... ... ... Егер ... вексель (яғни,
тратта) пайдаланылса, онда вексель айналысында бірнеше заңды немесе жеке
тұлғалар ... - ... үш, төрт және одан да көп ... ... ... (тратта) деп вексель берушінің (трассанттың) қарыз
алушыға (трассатқа) вексельде көрсетілген соманы үшінші кісіге ... ... ... жазбаша үкімін айтады. Трассат тратта бойынша акцепт
берген жағдайда ғана қарыздар болып есептеледі.
Акцепт деген есеп айырысуда ... ... өз ... ... ... ... ... акцепт есеп айырысудың бір түрі.
Вексельді басқа біреуге пайдалануға берген жағдайда ... ... ... Оны вексель иемденуші, яғни индоссант ... ... ... адам ... деп ... ... өтеу үшін ... адамдарға аудару процесі индоссация деп аталады. Вексельді төлеуде
басқа вексель иемденуші адамдармен қатар индоссат та ... ... ... ремитент вексельді екі түрлі пайдалануы мүмкін:
• төлеу үшін трассатқа ұсынуы;
• не болмаса вексельдің сырт жағына аудару туралы белгі қойып, ... ... ... ... ... Бұл жағдайда вексель иемденуші:
-Біріншіден, төлем уақыты келгенше вексельді өзінде сақтап, ал төлем
уақыты келгенде оны өтеуге ұсынуы ... ... өтеу үшін ... ... ... (ол ... ... болады;
-Үшіншіден, вексельді кепілге беріп, банктен несие алуына болады.
Вексельді толтырғанда кәсіпорын басшысы мен оның бас ... ... Егер ... жеке адам ... онда ол өзі қол ... ... ... (мәліметтер) болуы шарт:
• Вексельдік таңба, яғни "вексель" деген ... аты ... рыл ған ... ... керек;
• Төлемнің уақыты көрсетілуі керек;
• Міндеттеме бойынша келісілген соманы төлеу керек;
• Төлем ететін жер көрсетілуі керек;
• Кімге және кімнің ... ... ... ... ... ... жері және уақыты;
• Вексель берушінгң қолы.
Осы айтылған мәліметтердің тек ... ғана ... ... ... күші ... ... ... көрсетілмесе ондай
вексельді ұсынған уакытта өтелетін деп ... ... ... ... ... ... берілуі мүмкін. Ол сонымен қатар ... ... ... ... ... ... жазылуы мүмкін.
Вексельдің колдану аясына, келісім жағдайына және олардың тауарлармен
немесе ақшамен қамтамасыз етілуіне байланысты коммерциялық, қаржылық ... ... ... та ... (немесе саудалық) вексель тауарларды сату және сатып алу
келісімдерінің негізінде ... ... ... ... ... ... беріледі, яғни ол сату операцияларын несиелеу ... ... ... ... ... ... ... қажетті мөлшерде бос
ақшасы болмаса оның ... ... ... ... ... - ... ұсынады.
Ол өзінікі болумен катар, басқанікі де, яғни индоссацияланған (баскаға ауда-
рылғаны туралы белгісі бар) болуы ... ... ... ... - ... ... келісімдерінің ақшалай түрін рәсімдеу каржы вексельдері ... Оған ... ... ... және басқа банк емес несие
ұйымдарының вексельдері жатады. Бұған, мысалы, каржы нарығында өзіне ... ... бір ... ... ... берген тратталары дәлел бола
алады.
Ал ... ... деп ... ... ... ... айтады. Қазіргі уақытта вексельдің бұл түрі кең өріс алуда.
Траст компаниялары ақша салушылардың ... ... ... ... ... ... қарыз міндеттемелерін беруде. Әрине қазыналық
және ... да ... ... ... ол үшін өсім ... ... ... беру нақты не ... ақша ... яғни ... және ... жүретін вексельдер жатады.
Олардың кепілімен несие алу үшін және ... ... болу ... ... ... ... ... қамтамасыз етілмеген құжат.
Вексель айналысы жүйесінің негізгі элементі вексельдің сенімділігі. Оны
арттырудың бірнеше жолдары қарастырылған. Оның ... - ... ... ... ... төлеушінің вексельді төлеуге берген
келісімі. Сол сияқты, акцептант (төлеуші) ... ... ... заңды
мекеме немесе жеке тұлға болуы мүмкін. Егер акцептанттың ... ... онда ... ... ... ... ... міндеттеме құқығын
алады. Вексельдің акцепті міндетті емес, бірақ ол нарықта вексельдің еркін
айналуына жағдай ... ... ... вексель бойынша кепілдік. Аваль беруші банк (авальшы)
вексель ... ... жай ... ... ... немесе акцептант
(аудармалы вексель болған жағдайда) тарапынан төлем төленбеген ... ... ... ... алады. Төлеу мерзімі келген кезде вексель төлеу
үшін тікелей банкке ... ... ... ... ... ... бет жағына немесе қосымша қағазға (аллонжеге) жазады. Вексельді
өтеудің бұл түрі ... ... ... ... ... Банктер
вексель бойынша бұдан да басқа ... ... ... Мысалы,
айналымдағы вексельдерді есептеуді коммерциялық банктер жүргізсе, оларды
қайта есептеумен мемлекеттің Орталық банкі шұғылданады. Сол ... ... ... ... ... береді және вексельдермен комиссиялық
операциялар да жүргізеді. Вексельдерді есептеу және оны ... ... ... ... несие банктік несиеге айналады, яғни
несиенің бір формасынан оның ... ... ... ... Шын мәнінде
банктің клиенті қолындағы вексельді банкке сатып, оның орнына колма-қол
ақша алады. ... ... ... ... бар ... ... ... айтқанда, банктер вексель бойынша ... ... ... бір ... ... ... ... шапшаңдатса, екінші
жағынан өздеріне паида түсіреді.
1.3. Бағалы қағаздар нарығын мемлекеттік реттеу
Қазақстан Республикасының 2003 ж. 02 ... ... ... ... ... ... ... бағалы қағаздар нарығын құқықтық
мемлекеттік реттеу:
- бағалы қағаздар рыногы ... ... ... ... ... ... актілер шығару;
- эмиссиялық бағалы қағаздар шығаруды тіркеу мен оларда көзделген
шарттар мен міндеттерді эмитенттердің ... ... ... ... ... ... ... кәсіптік қатысушылар және олардың өзін-өзі
реттейтін ұйымдары қызметін лицензиялау;
- биржадан тыс рыноктағы ... ... ... ... және оның ... ... ... қамтамасыз етуді жүзеге
асыратын қор биржалары мен ұйымдардың қызметін лицензиялау;
- ... ... ... ... құқықтарын қорғау жүйесін
ұйымдастыру және олардың құқықтарын эмитенттер мен бағалы қағаздар рыногына
кәсіптік қатысушылардың сақтауына бақылау ... ... ... ... ... ... ... бақылау
жасау және бағалы қағаздар рыногын реттейтін заңдарды бұзғаны үшін тиісті
санкцияларды қолдану;
- бағалы ... ... ... ... адамдарды анықтау және
жауапкершілікке тарту жөніндегі шаралар қолдану;
- бағалы қағаздар рыногына қатысушылардың кәсіптік және ... ... ... ... ... ... жүзеге асырылады.
Аталмыш заңмен бағалы ... ... ... ... мемлекеттік органның құзыреті белгіленген. Мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... реттеу мен бақылауды жүзеге асырады.
Бағалы қағаздар рыногындағы қатынастарды ... ... ... ... ... ... ... реттеу мен бақылау және
акционерлердің құқықтары мен мүдделерін қорғау жөніндегі мемлекеттік ... әрі ... ... ... ол өз қызметінде Конституция
нормаларын, ... ... ... ... заңдар мен Қазақстан
Республикасының өзге де заңдарын басшылыққа ... және ... ... бекіткен Ережелер негізінде қолданылады [17].
Мемлекеттік емес эмиссиялық бағалы қағаздарды және басқа да ... ... ... ... ... ... мемлекеттік
тіркеуге жатады.
Сонымен қатар, Қазақстан Республикасының 2003 ж. 02 шілдесіндегі №461-
II «Бағалы ... ... ... Заңы ... ... ... реттеу жөнінде бірқатар заман талабына сай ұсыныстар енгізілген
болатын.
Мәселен, аталмыш заңға сәйкес, бағалы ... ... ... ... ... мен ... ... асыру мақсатында
уәкілетті орган [18]:
1) Қазақстан ... ... ... бойынша
бағалы қағаздар ... ... және ... саласындағы
басымдықты айқындайды;
2) ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету және ... ... ... инфрақұрылымын қалыптастыру, бағалы қағаздар рыногындағы
инвестор- лардың ... ... заң ... ... тары мен мүдделерін қорғау жөніндегі мемлекеттік саясатты
жүргізеді;
3) өз құзыреті шегінде бағалы қағаздар рыногын ... ... ... ... қағаздар рыногының ... ... ... құқықтық актілерді қабылдайды;
4) бағалы қағаздармен және ... ... ... ... ... ... емес эмиссиялық бағалы қағаздардың, туынды бағалы
қағаздардың шығарылу және олардың мемлекеттік ... ... ... ... ... мен ... ... қағаздарды орналастыру және
өтеу, сондай-ақ оларды жою ... ... ... қарау, оның
ішінде Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... Республикасының аумағында шығары- луға
және орналастырылуға жататын эмиссиялық бағалы қағаздарын ... ... мен ... ... эмиссиялық бағалы қағаздардың Мемлекеттік тізілімін және бағалы
қағаздар рыногындағы қызметті жүзеге асыруға ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... және қаржы ... ... ... ... ... ... ... жіберу, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... ... аумағында айналысқа жіберуге қатысты тыйым салу немесе
шектеу тәртібін және шарттарын белгілейді [19];
8) ... емес ... ... ... мен ... ... ... тоқтатады және қайта жаңғыртады, мемлекеттік емес
эмиссиялық ... ... мен ... ... шығарылымын жояды;
9) бағалы қағаздар рыногында кәсіби ... пен ... да ... ... ... ... ережелерін, оның ішінде бағалы
қағаздармен мәмілелер жасау ... осы ... ... алу және олар
бойынша есеп беру ... мен ... ... ... ... ... ... кәсіби қызметтің ... ... ... ... ... ... ... үшін лицензиялар беру
тәртібі мен шарттарын белгілейді;
12) лицензиаттардың қаржы тұрақтылығының пруденциалдық ... мен өзге де ... ... ... ... оларды есептеу тәртібі мен есептеу әдісін белгілейді;
13) бағалы ... ... ... ... үшін ... ... асырады, лицензиялардың қолданылуын тоқтатады және қайта
жаңғыртады, сондай-ақ ... ... ... ... ішкі ... келіседі;
15) лицензиаттардың басшы қызметкерлерінің лауазымына кандида-
тураларды тағайындау үшін келісім береді;
16) ... есеп беру ... және ... ... ... қағаздар рыногында жұмыс істеу үшін мамандар дайындау
жөніндегі ... ... ... ... ... ... ... тоқтатады, қайта жаңғыртады және мерзімін ұзартады, сондай-ақ
оларды қайтарып алады;
18) бағалы қағаздар рыногында жұмыс ... үшін ... ... ... ... ... ... жұмысының тәртібіне қойыла- тын
талаптарды белгілейді және осы талаптардың сақталуын бақылайды;
19) ... ... ... жұмыс істегісі келетін жеке тұлғаларды
аттестациядан өткізуді жүзеге ... ... ... ... ... береді, біліктілік куәліктері
барларды қайта ... ... және ... ... ... ... куәлік- терінің қолданылу мерзімін ұзартады,
біліктілік куәліктерінің қолда- нылуын тоқтатады және ... ... ... ... ... ... ... және бағалы қағаздар ... ... үшін ... дайындауды жүзеге ... ... ... ... асырады, өз құзыреті шегінде
олардың қызме- тіне тексеру жүргізеді;
21) ... ... ... қызметіне бақылауды жүзеге
асырады;
22) өзінің қарамағындағы ... ... ... ... мәліметтерді ... ... ... рыногындағы коммерциялық және ... ... ... ... бағалы қағаздар ... ... ... ... ... ... ... рыногының
субъектілеріне қолданған шаралары туралы ақпаратты жариялайды;
23) бағалы қағаздар рыногын ... ... ... ... ... қағаздар рыногында құқық бұзушылықтардың алдын алу және
жол бермеу мәселелері және өзара ... ... өзге де ... ... ... ... ... жөніндегі шетелдік органдармен
өзара іс-әрекет жасалатындығы ... ... ... нарығына келесі бағыттарда ықпал жасайды:
1. Мемлекет мекемелері құнды қағаздар нарығын реттеп ұйымдастыра- тын
заң жүйесін ... Бұл ... ... ... ... тәртібін анықтайды
және реттейді;
ә) құнды ... ... ... және ... рұқсат алу түрлерін анықтап реттейді;
б) ... ... ... ... ... яашқ ... ретгейді;
г) биржаның қызметін және құнды қағаздармен реттелетiн операциялар
түрлерін анықтап реттейді.
2. Мемлекет мекемелері ... ... ... ... қағаздар
нарығына шығады. Қаржы ресурстарын ... үшін ... ... ... ... ... облигациялар) сияқты құнды
қағаздарды айналымға шығарады.
3. Орталық банкінің ақша-несие саясаты арқылы құнды қағаздар нарығына
ықпал ... ... ... қор ... жағдай айна- лымдағы ақша
көлемін реттеумен және несиені ... ... ірку ... ... ... банк коммерциялық банкілердің ақша резервтерін бастауы
да, тоқтауы да мүмкін. Ақша массасын қысқа мерзімде реттеу үшін ... ... ... ... ... ... сатып алады. Құнды
қағаздардың бұл түрін коммерциялық банкілерден басқа ірі ... ... ... ... сатып алады. Облигацияларды
сатып алғанда олар көбіне чек түрінде төлейді. Орталық банк бұл чектерді
төлеуге ... ... ... ... ... ... ... сомаға қысқарады.
Бұл облигацияларды Орталық банк сатып алғанда коммерциялық банкілердің
резервтері өседі. Нақты экономикалық жағдайға ... ... ... ... сатып алынады. Мысалы, елде жұмыссыздық деңгейі
жоғары болса, онда Орталық банк ашық ... ... ... ... ... ... және сонымен бірге резервтерін арттырады. Бұл, ... ... ... ... алу ... іскерлік белсенділігі
артады, инвестиция өсіп, жаңа жұмыс ... ... ... ... ... ... есептеу проценті де әсер
етеді. Орталық банк басқа банкілерге несие бере ... Бұл ... деп ... ... ... ... яғни қарыз төлемін
төмендетіп Орталық банкіміндеттемелер есебін қолдайды, оны көтеру ... бұл ... ... ... ... жоғарылаған күні процент
кесімі өседі, ал акциялар мен облигациялар курсы төмендейді және керісінше,
есептеу ставкасы төмендегенде акциялар мен ... ... ... ... ... ... да ... қағаздар
нарығына ықпал жасайды. Орталық банк ... тез ... үшін ... ... ... Ал егер ... ... қажеттігі туса, онда
Орталық банк резерв нормасын кысқартады.
Несие кеңейгенде қарыз проценті төмендейді, ақша алу ... ... ... ... мен ... ... процентінен жоғары болса, олар күрт көтеріледі.
Резерв нормасы өскен болса, онда ақша алу қиындайды, ... ... ал ... мен ... төлем проценті төмен болса күрт
төмендейді.Бірақ б анк резервтерін ... ... ... өте ... ... ... шығармаған жөн. Сондықтан Орталық банк міндеттемелерді
есептеу және ... ... ... сату ... емес, резерв
нормасын өте сирек - екі-үш жылда бір рет қана ... ... ... ... ... ... ... жолымен акцияларды
сатып алуға, несие беруге де болады. Мысалы, АҚШ-та Федералды резерв жүйесі
акция сатып алушылар үшін ... ... өз ... ... қаржы
нормасын белгілейді, ал қалған соманы олар несие арқылы төлей алады екен.
Құнды қағаздар ... ... ... тапшылығы да әсер етеді.
Бюджет ... ... ... ... ... ... Осыған
байланысты мемлекет қарыз процентінің төмен болуына мүдделі ... ... ... ... мемлекеттік қағаздарды арзан процентпен
орналастыруға болады. Процент нормасын ... үшін ... ... ... тура ... Ал бұл ... жоғары процентпен шығарылған
акциялар мен облигациялардың курсын өсіретін болады. Бұл ... ... ... ... корпорациялардың және тұрғындардың ... ... ... өте көп ... ... мемлекет қарыз бойынша
процент деңгейін ... ... тұру үшін ... несие алу саясатын
жүргізеді. ... ... ... ... ... ... ұқсас,
жоғары процентті акциялар мен облигациялардың курсын көтеруі мүмкін.
Қазақстан жан-жақты дамыған жүйелі де ... және ... ... ұстанып отыр. Мүлікті мемлекет ... алып ... ... ... ... ... ... құрылды. Орташа кәсіпорындар ... 30% ... ... ... ... жеке меншікке үлестіріледі. Ірі
кәсіпорындардың 50% акциялар пакеті мемлекет иелігінде қалдырылды, ... ... ... ... өндіріс орындары- ның 5%-ке
дейінгі ... ... ... ... Қазақстанның барлық
түрғындарына үлестірілген жекешелендіру купондарына айырбасталды. Бұл іс-
шаралар құнды ... ... ... ... ... қадамы
болды.
Кәсіпорындарды жаппай акционерлендіру Қазақстанның жекешелендіру және
нарыққа көшу саясатын сипаттайды. Жекешелендіру мен акционерлендіру нарық
жүйесіне ... ... ... ... ... ... нарығының)
қызмет атқару механизмін қалыптастыра алмады. Жеке меншіктің іске асуы ... ... ... ұйымдастыру жеткіліксіз. Жеке ... ... ... іске қосу үшін ... (реалды)
экономикалық жағдай қажет. Жеке меншік күштерінің іске қосылу-қосылмауы
өндіріс-сауда сферасына, оның тиімді ... ... ... ... ... ... ... нақты активтері
(өндіріс қорлары) қаржылай нәтиже беріп, табыс (пайда) түсіргенде ғана
құнды ... ... ... жеке ... ... іске ... олар
дамуының қуатты әлеуметтік-экономикалық күшіне ... ... ... ... қалыптасып тиімді қызмет атқаруы, ең ... ... ... пен ішкі тауар ... ... ... ... ... ... ... жағдайында өндіріс орындарының тиімді қызмет атқаруы ... әлем ... ... орын алуына ... ... ... өндірістік құрылымы тарихи түрде сыртқы әлемдік шаруашылық
қажеттіліктеріне бағытталып қалыптасқан. Қазақстанда өндірілетін өнімдердің
80-90%-і (шикізат өнімдері) ... ... ал ... ... ... 80-90%-ы шетелдерден әкелінеді. 1998-2000 жылдарда
әлемдегі қаржы-валюта дағдарысына байланысты Қазақстан Үкіметі қысқа ... ... және орта ... (1999-2003 ж.ж.) ұлттық ... ... ішкі ... пен ... ... ... ... қолға алған.
Ұлттық экономиканың тарихи жағдайда қалыптасқан құрылымын қайта құру,
жетілдіру (тиімділігін ... үшін ... ... ... ... ... ... Қазақстанға жыл сайын кем деген- де ... ... ... ... ... ... елдерде негізгі өндіріс қорлары
орташа есеппен алғанда 3-5 жылда жаңартылып ... ... ... ... қорлардың пайдалану мерзімі 30 жылға жеткен екен. Өндіріске
мемлекет тарапынан ... ... ... ... рын ... әлем қорларынан және дамыған елдерден валюталық
қаржы ... ... ... ... ... ... да ... жұмсау шаралары осы ... ... ... ... негізгі мазмұны болып отыр. Азық-түлік, жеңіл өнеркәсіп,
машина ... ... мен ... ... ... ... және
ынталандыру шаралары жүргізілуде.
Сонымен, Қазақстанда құнды қағаздар нарығын ... ... ... ... ішкі және сыртқы инвестицияларды өндіріске тарту,
экономика салаларын әлсіз де ... ... ... ... ... ... ... дағдарысынан шығару және басқа ... ... ... ... ... ... ... ж.ж. қаржы нарығы, оның құрамында ... ... ... ... Осы ... жұмыс істеп тұрған құнды қағаздар
нарығының негізгі секторлары ретінде мыналарды айтуға болады:
1. ... ішкі және ... ... қағаздары
(облигация- лары) тұрақты түрде айналымға шығарылып келеді.
2. Ірі коммерциялық банктердің акциялары және ... да ... ... ... ... ... түрде сыртқы әлемдік және ішкі ұлттық нарық
жүйесінде орналыстырыла бастады.
3. Мұнай-газ, энергетика, қара және ... ... ... ... ... және ... Азия қор ... бағамдалып келеді.
4. «Қазақтелеком», «КЕГОК», «Қазақойл» сияқты жаңаша құрылған
компаниялардың ... ... ... қалыптасқан.
Құнды қағаздар нарығын қалыптастыру мәселесі бойынша Қазақстанда
негізінен екі ... ... ... ... ... ... басым көпшілігі Қазақстанда нарық ... үшін ... ... ... қажет деген пікірде болғаны
белгілі. Соңғы жылдары нарыққа көшу мәселесін механизмнің ... ... ... ... ... ... ... алып
келеді.
Құнды қағаздар нарығын қалыптастыру үшін, оның инфрақұрылымдарын құру
және бұл құрылымдардың қызмет атқару тәртібін анықтап реттейтін заңдар ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан
Республикасының Құнды қағаздар жөніндегі Ұлттық комиссиясы құрылған, 1995
жылдың ... ... ... ... ... шығару мен өтеудің тәртібі туралы ереже» әзірленіп бекітілді,
бағалы қағаздар эмиссиясы есепке ... қор ... ... ... ... ... ... қатысушылардың Ұлттық қауымдастығы
құрылды. Құнды қағаздар ... ... ҚР ... ... ... ... ... рыногында кәсіптік қызметтерді лицензиялау туралы
ережелер», және басқа да көптеген құжаттар ... ... ... ... ... заң ... өзгерту мен толықтырулар
енгізілді. Құнды қағаздар ... ... ... Президент
жарлықтарымен, Қазақстан Үкіметі, Мүлік комитеті және ... ... ... ҚР ... министрлігінің және Бағалы қағаздар
жөніндегі комиссияның ... ... ... Республикада құнды
қағаздар нарығы толық қалыптасып ... және ... ... атқарып тұр деуге
әлі ерте сияқты. Бүгінгі таңда Қазақстанда құнды ... ... ... ғана ... атқарып отыр, нарық жүйесі әлі толық іске
қосылмаған.
Қазақстан Үкіметі Батыс ... ... ... ... ... ... орта ... (3-5 жылдық)
облигацияларын Еуропада орналастырды. Оңтүстік-Шығыс Азия ... ... ... Қазақстандағы құнды қағаздар нарығының одан әрі
қанат жайып дамуын осы күндері шектеп отыр.Жалпы алғанда Қазақстанда ішкі
ұлттық ... ... ... ... тез дамып келеді. Тіпті тұтыну
тауарлары нарығында импорт тауарларының үлесі өсіп ... ... ... экспорттан импорт көлемі артып, Қазақстанда теріс (отрицателыный)
сауда балансы пайда болды. Ал теріс ... ... ... бір ғана ... - ол активтерді шетке сату әдісі. Активтерді шетке сату ... ... ... әлем ... орналастыру деген
сөз. Түптеп келгенде, ... ... әлем ... ... ... ... ішкі ұлттық өндірісі мен нарығының
шектеулі болуында жатыр.
Қазақстанда құнды ... ... ... ... үшін ... пен ішкі ұлттық нарық жүйесін қалыптастырып тереңдету керек.
Қазақстан экономикасының ... ... ... ... ... тұр. ... ... сақталған қаржы ресурстарын жұмылдырып
экономиканың реалды секторына жұмсауды қажет ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан тұрғындарының қолында
айналымға тартылмаған 2-3 млрд ... ... ... ... бар ... ... инвестицияға айналдыру үшін ... ... ... олардың салымшыларға беретін ... ... ... деңгейге көтеру қажеттілігі туындап отыр.
Соңғы кездері Қазақстандағы ең ірі коммерциялық банктер келісімге келіп,
банкаралық ... ... ... құру саясатын іске асырмақшы. Қазақстанда
тұрғындар өз қаржы-қаражатын негізінен Халық ... ... ... ... ... салымдарын сақтап, олардың тұрақты түрде
өсімін ... ету ... ... ... ... істеп тұрған
кәсіпорындар акцияларын сатып алу құқығын алуға ниет білдіріп, ... ... ... ... күш ... отыр.
Сонымен, тұрғындардың сақталған қорларын банк және құнды қағаздар
арқылы ... ... ... оның ... жетілдіру үшін
инвестициялау бүгінгі күні ең ұтымды саясат бағыты ретінде ... ... ... ... ... Қазақстанның шикізат-энергетика
өндірісіне жұмылуда. Қазақстанның ішкі қажеттіліктерін өтейтін ... ... ... ... өнім өндіру салаларына ... ... ... ... ... қажетті өнімді өндіру
саласына негізінен ішкі қаржы ресурстарын жұмылдырып ... ... ... ... Егер ішкі ... ... онда ішкі ... қалыптасады, кәсіпорындар мен тұрғындардың табысы өседі, ал бұл ... ішкі ... ... қорланып өсуіне жол ашады, осының
негізінде құнды қағаздар ... да ... ... атқаратын болады.
Қорытып айтқанда, құнды қағаздар нарығының қалыптасуы және оның тиімді
жұмыс істеуі Қазақстандағы ұлттық ... мен ... өсіп ... ... деуге болады. Ұлттық капиталдың шоғырланып өсуі ұлттық
табыстың жұмсалуына байланысты келеді. ... ... ... табыстарын негізінен шетелдік тауарларға
жұмсайды, яғни олар ... ... ... түрде
инвестициялап қаржыландырып тұрады. Ұлттық кәсіпкерлік пен ... өсуі үшін ... ... ... өнеркәсіп орындары өндірген
өнімге жұмсалуы қажет. Сондықтан да Қазақстан Үкіметі ішкі тауар өндіруші
кәсіпкерлерді қорғау және қолдау саясатын ... ... ... ... ішкі өнімнен түсетін таза табыстың
Қазақстан банкілерінде сақталып, ... ... ... ... ... ... шикізат өнімдерін экспортқа
өндіретін ең ірі өнеркәсіп органдары шетелдік ... ... ... ... ... ... осы шетелдерге басқаруға
берілген компаниялардан бюджетке салық түрінде табыс өте аз көлемде түсетін
болған. Мұның ... ... ... ... ... түсіндіреді:
Қазақстанда жұмыс істейтін компаниялардың шет ... ... ... ... бар ... [20]. ... шикізат өнімдерін екі есе төмен бағамен өздерінің шетелдік
филиалдарына өткізеді екен, ал ... ... ... ... ... бағамен түпкі тұтынушыларга өткізіп, түскен табысты
шетелдік банкілерге салып отырады. Бұл ... ... ... ... және көзге көрінбейтін зиян келтіреді екен. Біріншіден,
бюджетке қажетті табыс ... ... ішкі ... түскен таза табыс
шетелге кетіп, Қазақстан банкілерінің ресурстарын шектейді, олар өздеріне
қажетті қаржыны шетелден тартуға мәжбүр ... ... ... нарығы ұлттық экономиканы дамытуда ... өте ... да ... ... ... ... ... бөлек, бұл өте
өткір құрал, оны дұрыс пайдалана білу ... ... ... ... елдерінде керек десеңіз, көрші Ресейде ... ... ... ... ... құнды қағаздар арқылы
капитал қаншама тез және ауқымды көлемде ... ... ... ... және ... ... ... жағдайларға байланысты тарап кетеді
екен. Соңғы жылдары әлемдегі ең жоғары дамыған Солтүстік ... мен ... ... ... ... ... ... нығайтуға
баса назар аударылып отырғаны белгілі.Қазақстанның болашағы, экономикалық-
әлеуметтік дамуы, түптеп ... ... ... ... ... ... ... та ұтымды пайдаланып, іске асыруына байланысты екені
белгілі. Қазақстан кәсіпорындары ... ... ... Қазақстан
банкілерінің қаржылық қағаздары болсын, Үкіметтің міндеттемелері болсын,
барлық ... ... ... ... келгенде, Қазақстанның табиғи
ресурстары анықтайды ... ... Ақша ... ... ... ... ... Ақшаның пайда болу нысанындағы тауарлы жаратылысы.
Ақша ... ... ... ... оның ... пайда болғандығы туралы
құпия сыры және қоғам өміріндегі мәні көп уақытқа дейін беймәлім ... ... ... ... зерттей келіп, оқымыстылар ақшаның тауар
айналымында атқаратын маңызын жанжақты ... ... ... Ақша ... өнімі. Сонда өнім мен тауардын айырмашылығы неде? Тауардың
ақшаның пайда болуына, оның ... ... әсер ету ... ... ... ... дамудың алғашқы қауымдық құрылысы жағдайында бір ... ... ... ... ... да болсын еңбек өнімін анда-санда
кездейсоқ кездескенде басқа бір ... ... ... ... ... ... өнім ... Ал оны өндірушілердің белгілі бір қоғамдық
қатынастарын, яғни ... ... алу ... ... түрі ... ... дегеніміз сату-сатып алу жолымен айырбасқа түскен еңбек өнімі,
немесе тауар еңбек өнімінің айырбасқа арналған формасы. ... ең ... ... ... айырбастау мақсатымен жасалған еңбек өнімі
түрінде айырбас ... не ... ... Егер өнім ... ... үшін ... ондай еңбек өнімі тауар сипатын алмайды. Мәселен,
етікші өзі тіккен етікті өзі пайдаланса, онда ол ... ... ... ... кез ... зат тауар бола алмайды. Егер нақты енбектің нәтижесі
-тұтыну құны өз сатып алушысын таппаса, қоғам оны мойындамағаны, онда ... ... ... ... ... ... ... да, зат тауар түріне ие
бола алмағаны, себебі ол қоғамға керексіз зат. ... ... ... қанағаттандыратын қасиеті тауардын тұтыну құны болады, яғни
тауардың ... ... құны ... табылады. Тұтыну құны ... өз ... ... басқа өндірушінің тауарына айырбастау арқылы
басқа адамдардың қажетін ... ... ... ... айырбасталу
қасиетін оның айырбас құны деп атайды. ... ... ... ... ілесе жүретін бағалық көрсеткіш айқын көрсетеді. Сонымен тауардың
тұтыну құны ... ... ... ... ... ... да,
ал басқа тауарларға айырбасталу қасиетінен айырбас кұны шығады. Әрбір тауар
өзінің өндірушісіне айырбас құны ... ... ... ... ... ... кұны, яғни тұтыну құндары айырбасталуының пропорциясы, ол - ... ... ... ... ... ... кез келген пайдалы зат құн бола алмайды. Себебі ... ... ... құны жоқ. ... ... тың жер, өзендер
мен теңіздер, жабайы жемістер, т.б. Сонда құн деген не? Құн ... ... ... ... ... ... ... негізі еңбек.
Сондықтан, тауарға сіңген қоғамдық еңбек ... құны ... Бұл ... ал ... жағынан енбек шығындары ... ... құн ... Құнды көруге, сезінуге бола ма? Өнімнің құны болуы үшін белгілі-
бір қоғамдық жағдай ... ... ол ... ... яғни өндірістік
қатынастар, оның ішінде ... ... ... ... Ол тек ... ғана ... Айырбас кезінде олардың белгілі бір
тауарды басқа тауарларға теңестірулері кезінде, яғни ... құны ... ... ... ... ... не болмаса химиялық
талдау жасап байқауға болмайды. Оны тек қоғамдық ... ... ... ... ... Сөйтіп құн деген заттың қоғамдық қасиеті.
Құн тарихи категория. Құнның негізі адам енбегі. Құн еңбектің нәтиже-
сі, еңбек ... Құн ... идея ... ... ... бар, Ал оның
еңбек теориясының негізін қалаушылар XVII ғасырдағы ағылшын экономисі
Г.Петш, XVII ғасырда өмір сурген ... ... XIX ... ... Д. ... ... Ал ... еңбек теориясына басты үлесті XIX ғ.
К. Маркс қосты. Бұл ежелден келе жатқан институт десе де ... ... ... мал ... ... ал ол ... ... айналды. Казіргі кезде ол ақша мен бағалы қағаздармен айналасып
қаржы институты деп аталады [21]. Ол тауарға ... ... екі ... яғни белгілі бір тұтыну кұнын жасайтын нақты еңбекті және құнның
сыртқы көрінісін жасайтын абстрактылы еңбекті ашып, оны ... ... екі ... - ... құны мен құнының – қайшылықтары болғанымен,
ол ажырағысыз бірлік түрінде көрінеді.
Қолма-қол ақша негізінен халықтың ақшалы табысынан және оны ... ... ... көп ... ... жарна, сақтандыру төлемін, пәтер
ақысы мен ... ... ... ... тауар сатып алу мен
көрсетілген қызметке ақы ... ... ... мен ... және ... ... ішкі ... қандай жағдайда шешіледі деген сұраққа жауап
іздестірейік. Қоғамдық еңбек, яғни басқалар үшін ... ету ... ... ... ... Алғашқы қауымда да, патриархаттық отбасында да
адамдар өз күш-қуатын жұмсай отырып, өз отбасына қажетті өнім шығарып, ... ... ... ... ... құн ... болған жоқ. Себебі тауар пайда
болған жоқ, яғни еңбек ... ... ... жоқ. ... болу ... ... бір өнімге айырбасталу касиеті ол ... ... ... яғни нарықта оны тұтыну құны және құн етеді. Өйткені, егер өнім
(зат) ... оның ... құны ... ... ... ... ... Бұл
біріншіден. Екіншіден, оның құнының бар екені дәлелденгені. Міне дәл сатып
алу-сату жағдайында (нарықта) тауардың ішкі карама-қайшылықтары ше- ... ... даму ... ... ... да дамып, одан әрі
жетіліп, нарықта тауарлар тек натуралды зат ... ғана ... ... ... ... дүниесінен ерекше бір тауар, яғни тауар-
ақша пайда болды. К. ... ... ... ... кұны, тауарлардан
бөлініп және сол тауарлармен қатар дербес тауар ретінде жүретін тауар, ... ... жеке ... тұтыну кұны ретінде көрінеді. Оның құны белгісіз,
ол тек тауарды ақшаға теңгергенде ғана ... ... мен ақша ... ... алмастырады және біріне-бірі теңгеріледі.
2.2. Ақша - тауардың жалпы эквиваленті.
Ақша кез келген тауар құнын білдіретін ерекше ... ... ... ... ... ... ... күші пайда болды. Ақшаның қоғамдағы мәнін
К. ... ... ... қоғамдық билігін де, қоғаммен байланысын да өзінің
қалтасына салып жүреді" ... ... ... Ол ... ... ... тек ақшаға айырбастау арқылы ғана тауарлар коғамдық
еңбектің ... ... ... болады. Мысалы, ақшаның тауарлар
айырбасында делдалдық етуі арқылы қоғамдық еңбектің сапалық деңгейі
айқындалып, сандық есебі жүргізіледі.
- Екіншіден, әр адамның еңбектегі, яғни ... ... ... де
ақша арқылы анықтауға болады. Себебі ... ... ... ... ... алғанда төлем құралы қызметін атқарғаны.
Үшіншіден, айырбас процесінде ... ... ... ... ... да ... Тек ... пайда болуына байланысты
бүкіл тауарлар тұтыну құндары түрінде айырбас қатынасының ... ... да, ал ... ... ... тауарларға карсы құнның
тұлғасы ретінде ақша қарсы тұрады.
Тауарлар дүниесінің тауар және ақша болып ... ... оның ... құнының, яғни тауардын ішкі қарама-қарсы жақтарының қайшы- лығын
шешуге жол ... ... егер ... сатылса, онын тұтыну ... ... ... ... ... Бұл бір жағынан, ал екінші
жағынан оның құнының бар екендігі дәлелденгені. ... кұн енді ... ... ... ... ... ... тауар өндірушіге түскен
ақшаның мөлшеріне қарай өз өндірісіне басқа кез келген ... ... ... ... ... ... ... ақшалай формасынын пайда болуы, яғни ақша
тауардың жалпы эквиваленті болуы тауар ... ... ... ... ... жағдайдан нақтылы және үнемі қайталанатын
процеске айналып, кең көлемде өсуіне жол ашты.
Тауар өндірісінің ... даму ... ... ... әр ... тауарлар
атқарды. Әрбір тауарлы өндіріс тауардың жалпы эквивалентін ... ... ... ірі бөлінуі нәтижесінде малшы тайпалары пайда
болып, олар ... ... ... ... ... Оның нақты түрі
жергілікті жердін жаратылысына байланысты әр түрлі болды. ... ... ... ... ... ... ... өгіз немесе қой атқарса,
шөл және шөлейт жерлерде түйе, қысы ұзак ... бұғы ... ... ... ... мал атқаруы әр халықтардың ауыз әдебиетінде
сақталғаны соншалық, кейін металдан ... ... да мал ... ... ... сөзі ...... ал "пекуня" "ақша"; үнділердің
ақша өлшемі "рупия" "рупа" "мал" деген сөзден шыққан.
Қазіргі кезде көп қолданылып жүрген "капитал" ... ... шығу ... мал ... байланысты көрінеді, өйткені ескі герман тілінде меншігінде
көптеген мал басы болса, оның байлығын "капитал" деп атаған.
Кейінірек қолөнер кәсібі дами ... ... әр ... ... ... ... ... сирек кездесетін андардың терісі болған.
Ертедегі скандинавтар мөлшері әр түрлі ... ... ... ... ... ... терілеріне айырбастаған, Сібір халықтары айырбаста
бұлғынның терісін қолданса, ал құндыздың ... ... ... ... тері ақшаларын Моңғолияда және Тибет пен Памир тауларының етегін
мекендеген халықтар кең ... ... ... ... терісі
айырбастың басты құралы болған. Оған ... ... ... - 1610 ... жаулап алған орыстың әскери кассасында күміс 5450 рубль және
теріден жасалған 7000 рубль болған екен.
Ал ... жылы ... ... ... ... ... ... шығатын қабыршақты (раковина) ... ... ... ... ... ... атаулары сақталған.
Солардың ішінде ең көп тарағаны ақшыл сары түсті, үлкендігі түймедей
каури деп аталатыны. Әшекей ретінде жіпке тізген ... ... ... ... ... ... жағалауында және Цейлон мен Филиппин аралдарында
ең алғашқы ақша ... ... Ал ... ... ... ... ... белбеуге өрнек немесе аңдар мен құстардың бейнесін салып
қолданған.
Қабыршақ ақша материалының ең бір ... ... ... ... ... ғасырдың 70-жылдарының бас кезіне дейін Соломоновтар ... ... ... ... үш ... ең ... -курила (қара), галиа (ақ)
және ең қымбаты - ... ... ... ... ... түсында ақша ретінде кұлдарды ... бір құл үш ... алты ... он екі ... ... ... жетілуі ақша эквивалентін де жетілдірді. Оңай бөлінетін, ... оңай ... ұзақ ... және ... эквивалент тауарлар,
яғни өсімдік өнімдері зәйтүн майы, ... ... ... ... тұз және
с.с. пайда болды. Жалпы эквивалент болып әр ... ... да ... ... мыс, ... күміс, алтын. Металл ақшалардың артықшылығы
олардың біртектестігі, ... әрі оңай ... Көп ... дейін
металл ақшалардың формалары әр алуан болды. Мысалы, темірден ... ... ... ... және т.с.с ... мыс ақшалар мосы, қалқан,
қазан, ыдыс түрінде айналыста жүрді. Ақшаның қазіргі грекше атауы "драхма"
- "бір уыс ... ... ұғым ... сол кезден сақталған. Күміс пен алтын
ақшалар жүзік, сақина, алқа және с.с. ... ... ... ... өте келе ... ... ... күміс пен алтын ақша атқара
бастады.
Қорыта айтқанда, қазіргі монетаның пайда болуы ... ... ... пішінінің қалыптасуындағы соңғы кезең. Қорыта айтқанда, ақша
коммерциялық банктердің төлем-кассалық бөлімдерінен ... ... ... ... бір мерзімнен кейін клиенттердің (негізінен сауда
орындары және ... ... ... ... ... ... ... Сөйтіп, қолма-қол ақшаның қайталама айналысы аяқталады
[22].
Қолма-қол емес ақша ... ... ... - ... шот ... ... бойынша шоттағы қалдығының өзгеруі ... ... ... ... ... Ол ... ақша ... I бөлігін (90%-ке
жуығын) құрайды. Төлем ... ... мен ... ... ... ... жазу ... немесе олардың өзара талаптарын есептеу жолымен
жүзеге асырылады.
Айналыста тек ... ақша ... оны ақша ... ... Айналыс және төлем құралдары ретінде нақты ақша ... ... ... билеттер /қағаз ақшалар/ және ұсақ монеталар) айналыста
жүреді. Бұл кез келген мемлекеттің ақша айналымының аз ... ... ... үлкен. Өйткені қолма-қол ақша халықтын ақшалы табысының басым
көп белігін алуға және оны ... ... ... ... ... ... ... банк банкнота түрінде
эмиссиялайды (ҚР-ның ақша өлшемі -тенге), екінші ... ... ... ... емес ... ... алады. Коммерциялық банктердің
операциялық кассасынан қолма-қол ақшаның көп бөлігі клиенттерге беріледі,
яғни клиенттер ... ... ... акша ... мен ... ... де, ал ... жеке тұлға болса, ақша тікелей халыққа
беріледі. Кәсіпорындар мен ұйымдардың ... ... ... ... ... өзара есептесуіне жұмсалса (өзара есептесу, негізінен, қолма-
қол емес ақша белгілерімен жүргізеді), ал ... көп ... ... әр түрлі
ақшалы табыс түрінде (яғни ... ... ... ... ... дивидендтер төлеу мен бағалы қағаздарды сатудан
түскен ... және с.с. ... ... ақша ... ... ақшалы табысынан және оны жұмсаудан
түседі. Бірақ ақшаның көп бөлігін салық, жарна, сақтандыру төлемін, ... мен ... ... ... өтеуге, тауар сатып алу мен
көрсетілген қызметке ақы төлеуге, бағалы қағаздар мен ... және ... ... Ақша айналымы мемлекеттік жоспарлау жүйесінде атқара- тын қызметінің
заңдық қасиеттері.
Ақшаның кез келген тауарларға теңгерілуі (эквивалент болуы) неліктен?
Ол ақшаның ... ... ... құн ... қызметін атқаруынан. Бұл
ақшаның ... ... Ақша ... ең ... ... барлық
тауарлардың құнын өлшейтін құрал, яғни ол тауарлардың ... ... ... ... ... ... әр ... тауарлардың құны бір-
бірімен теңгермелі, ал сан жағынан ... ... ... ... ... өндіріс кезінде тікелей құнның ... ... ... құны тек ... ... ақшаның делдалдық етуімен
ғана көрінеді. ... ... ... теңестіретін ақша емес,
керісінше, толыққұнды ақшаны (алтынды) қоса ... ... ... ... ... еңбек қана айырбаста тауарларды теңгермелі
етеді. Тауарлар құнының алтынмен өлшенетін себебі оны ... ... ... көп ... еңбек жұмсалады. Тек өз құны бар тауар ғана құн
өлшемі бола алады. Ақша еңбектің табиғи өлшемін ... ... ... осы
еңбекпен құралатын құнын көрсетеді.
Сонымен ақшаның бірінші атқартын кызметі ол өндірілген өнімнің құнын
өлшеуші құрал. Тауар құнын өлшеу үшін ... ... ... ... ... Ақша құн ... ... қолдағы ақша емес, қиялдағы, яғни ойдағы ақша
ретінде орындайды. Себебі ... ... ... оны ... ... ... ал ... тауарлы формасын ақшалай формасына айналдыру үшін
тауардың бағасын белгілеу ... ... ... белгілеу үшін қолда
ақша ұстап тұрудың қажеті жоқ, себебі еңбек ... ойда ... ... ... ... ақша емес, ақшаның көмегімен
барлық тауарлар өзара теңгермелі. Себебі ақша сияқты басқа ... ... ... ол ... ... ... ... негізі *-
абстрактылы еңбек.
Тауардың ақша болып көрінетін құны - ... ... Баға ... құнның
ақшалай көрінетін бейнесі. Енді өндірілген өнімнің құнын ақшамен анықтау
керек ... яғни оны ... ... үшін ... ... керек. Ол үшін
баға масштабын ... ... Баға ... деп ақша өлшемі ретінде
мемлекет белгілеген белгілі бір металдың (алтын, ... мыс) ... ... ... ... ... (шақа) соғылған кезде баға масштабы оның
салмағына тең келді. Бұл ... баға ... еді. Ақша ... ... баға ... ақшаның салмағына сай келмейді.
Ақшаның құн өлшемі ретіндегі ... мен баға ... ... ... бар. Құн ... ол ақшаның экономикалық қызметі,
яғни құн өнімді ... ... ... ... ... Ал баға
масштабы тауардың құнын анықтау үшін емес, оның бағасын белгілеу үшін
мемлекет ... ... ... - құқықтық сипаттағы техникалық құрал.
Тауардың мемлекет бекіткен бағасының өз құнынан ауытқуы салдарынан
металл ... ... ақша ... ... ... ресми баға масштабы
өзінің экономикалық маңызын жоятынын айта ... жөн. ... әр ... ... ... ... ... іс жүзіндегі баға масштабы бар.
Ақшаның тауар айналысында атқаратын екінші қызметі айналыс ... ... ... ... ... ақша ... атқарады. Ақша пайда болғаннан кейін тікелей тауар айырбастау (Т-Т)
тауар айналысы (Т-А-Т) формасына ... ... екі акт бар: ... ... ол ... сату немесе тауарды ақшаға айырбастау, ал ... А-Т ... ... ... тауарды сатып алу немесе ақшаны тауарға айырбастауды
бейнелейді. Ақшаның бұл ... ... ... ... ... Атап ... ... Т-А процесі өнім өндірушінің енім дайындауға ... ... ... ... ... білдіреді.
- Екіншіден, бір нарықта тауарды сатып, басқа бір ... ... ... ... ... ... Үшіншіден, тауарды ақшаға айналдырып (Т-А), керек тауарды ... ... ... ... ... ... ... айырбас актілері
араласып, түйісіп біртұтас тауар айналысы процесін (Т-А-ТІ ... Осы ... ... ақша бірінші, екінші, үшінші кісіге және
т.с.с. ... ... өтіп ақша ... ... ... ақша айналыс
құралы ретінде сансыз сатып алу-сату процестеріне қызмет көрсетіп, үнемі
айналыста жүреді. Ақшаның айналыс ... ... ... ... мен ... біріне-бірі қарсы қозғалысы;
ә) бұл қызметті ойдағы ақша ... ... ... ... бұл ... ақша ... айырбасталғанда оларға ілесе жүріп,
ілезде шапшаң орындайтындықтан, айырбаста нақты ақша ... ... оның ... ... ақша ... ... айналысы дамыған сайын тауарды сату уақыты оған ақша ... ... келе ... ... кешіктіре отырып, сатылған
тауарларға ақы төлегенде ақша төлем кұралы кызметін атқарады. Сатып ... үшін ... ... ... ... кезде ғана төлейді. Демек, бұл ... ... ... ... ... Тауар несиеге сатылғанда сатушы -несие
беруші (кредитор), ал сатып алушы борышқор ... деп ... ... ... ... сатушыға қарыз міндеттемесін жазып ... ... ақша ... құралы қызметін атқарады.
Ақшаның төлем құралы қызметі тек тауар айналысын қамтумен ... ... ... ақша ... және ... ... да қызмет
көрсетеді. Барлық төлемдерді төмендегідей түрде топтастыруға болады:
а) тауарларға және ... ... ақы ... ә) ... ... ... ... мемлекеттік қаржы міндеттемелерін өтеу;
в) банктік, мемлекеттік, тұтыну несиелері бойынша қа-рызды ... ... ... ... ... сипатындағы ақыларды төлеу және т.б. Ақшаның
төлем қүралы қызметінің ... ... ... ... ... ақша ... ... процестерін аяқтайды және қолма-қол ақшамен
қатар несие ақшалары да жүреді.
Дамыған ... ... ірі ... ... акша ... ... ретінде қолданылады. Несие катынастарының дамуы қолма-қол акшаны
қатыстырмастан қарыз ... ... ... өзара есепке алу
жолымен өтеуге мүмкіндік туғызады.
Ақша төлем құралы қызметін орындауына байланысты айналысқа қажетті ... яғни ақша ... заңы ... ... ие ... Атап ... ... сатылғанда айналысқа қолма-қол ақша түспейді. ... ... ... ақша ... ... ... төлем уақыты келгенде қарызды
өтеу үшін айналымға ақша қажеттілігі ... Ал ... ... ... өзара өтелетін міндеттемелер сомасына азаяды. Егер айналымның бір
буынында қарыз ... ... ... шоты ... төлем түспесе, онда ол төлемеушіліктің тізіміне іліктіреді (өтеу
мезгілі өткен қарыздар, ... ... ... жалақы бойынша және
т.б. төлемдер).
Сөйтіп, ақшаның төлем құралы қызметі несие қатынастары мен ... ... Ол ... ... ... ... тағы бір ... келесі кызметі қор жинау және байлық құру кұралы. Ақшаның
айналыс және ... ... ... ... үшін ... ... - бір ... ақша қорын жинау керек. Әр түрлі ... ... ... ... тоқтап (Т-А) қалуы ... ... ақша ... да ... белгілі бір тауарларды сатқаннан соң
ақша жиналып қалады. Әрине ақша ... ... әр ... нақты себептерге
байланысты. Тауар айналымының үзіліссіз бірқалыпта жүруі үшін ... ... ... ... ... бір ... айналысқа қосымша
ақша мөлшерін қосып, кейде, керісінше, ондағы ақшаны шығару қажет болады.
Мысалы, ауыл ... ... жыл ... ... ... егін егу үшін алдын ала қажетті құрал-жабдықтарды
сатып алу ... ... ... ... және ... майларды дайындау
және т.с.с. жұмыстарға ақша қорын жинау керек. Бұл экономикалық себептер.
Сонымен қатар пайдакүнемдік, ... ... ... жеке қор ... ... ... себептер де ақша жинауға әсер етеді [23].
Айналым құралдарын және тұтыну заттарын сатып алуға кағаз немесе несие
ақшалары ... Ақша ... ... ... ... және ... жинақтары түрінде болады. Бұлардың біріншісіне: ... ... есеп және ... шот- ... ... ... ... жинақтар, ал екіншісіне: ... ... ... және т.б. ... ... жатады. Несие механизмі арқылы ұйымдар мен халықтың ... ... ... ... қайтадан айналымға түседі. Сөйтіп, елдін
ішкі қажеттілігін өтеуде толық құны жоқ ақша, яғни қолма-қол ақша ... ақша ... ... ... ... ... ақша ... материалданған құн ретінде жалпы байлықтың
өкілі болып табылады. Мұның мәнісі, ақшаның байлық құру кұралы қызметін ... ... ақша ... ... құймалары, одан жасалған әшекей бұйымдары,
сонымен қатар қымбат тастар атқарады. Бұндай қор елдің байлығының ... ... ... қоры ... ... құбылыстар кезінде
жұмсалады.
Қорыта айтқанда, ақшаның қор жинау және байлық кұру ... ... ... табысты қалыптастыру, бөлу және қайта бөлу процестері жүреді.
Халықаралық еңбек бөлінісінің ... ... ... ... және ақша ... ... шеңберден шығып,
әлемдік нарықтың пайда болуына әсер ... Бұл ... ... ... ... ... ... ақша
халықаралық сауда-саттыққа қызмет көрсетеді. Ақшаның бұл қызметі қоғамның
капитализге дейінгі сатыларында пайда болып, ... ... ... кең
ерістеуде. Бұл нарықта ақша "өзінен ұлттық мундирін шешіп", яғни ... (995 ... ... ... түседі. 1867 ж. Париж келісімі
дүниежүзілік ақша қызметін тек ... ... Сол ... ... ақша ... ... үш ... бағытта қолданылды. Атап
айтқанда:
• бүкіл елдерде ортақ төлем құралы, яғни ... ... ... ақша ... ... ... бойынша есеп айырысуда қолда
нылады;
• бүкіл елдерге ортақ сатып алу құралы, яғни ... ... ... ретінде шетелдерден қолма-қол ақшаға тікелей тауар ... ... ... егін ... ... ... - астық, қант және т.б);
• қоғамдық байлықты материалдандыру құралы ретінде ақша ... бір ... ... елге ... яғни контрибуция
(соғыста жеңілген мемлекеттің жеңіп ... ... ... ... салығын төлегенде, репарация ... ... ... ... ... түгел, не жартылай төлеуі) зиянын төлегенде
немесе ... ... ... ... алтын стандартты ақша жүйесі кезінде де ағымдағы
халықаралық есеп айырысу алдыңғы елдердің ... ... ... ... ... ... несие құралдары жүрді. Мысалы, 1913
ж. Халықаралық есеп айырысудың 80 проценті ... фунт ... ... ... ... ал халықаралық есептесудің
сальдосын (қалдығын) өтеу үшін ғана алтын қолданылған.
Әлемдік байланыстардың ... және ... ... рының
дамуы, сонымен бірге әлемдік бірыңғай банкнотаның жоқтығы халықаралық
айналымға ... ... ... ... ... енгізуге мәжбүр етті.
1922 ж. Генуяда өткен ... ... ... ... ның ... және АҚШ-тың доллары алтынның эквиваленті деп жарияланып,
халықаралық айналымға енгізілді. ... ... 1944 ж. ... қабылданып, онда соғыстан кейінгі валюта жүйесінің негізі бекітілді.
Бұл келісім ... ... және фунт ... ... ... ... Одан ... дүниежүзілік ақшаның жаңа формалары пайда болды:
СДР -Халықаралық валюта қорының арнаулы есеп ... ... ... ... ЭКЮ - ... халықаралық есеп айырысу өлшемі (1979 ж.), оны Еуропа
валюта жүйесіне мүше мемлекеттер қолданады. Ал 1999 ... 1 ... жаңа ... еуро ... ... ... ... деп
күтілуде.
Айта кететін жәйт, дүниежүзілік ақшаның түрлерінің өзгеруі ұлттық ақша
белгілерінің бастапқыда металл ... ... ... ... өту
жолдарын едәуір кешігіп барып қайталауда. Кейбір елдердің ұлттық ақша
белгілерінің дүниежүзілік ақша ретінде ... ... ... бұл ... ... ... мен ... жоғары үлесті салмағы бар.
- Екіншіден, бұл елдердің басқа елдерге айтарлықтай несие ... ... ... ... ... дамыған және әлемдік нарықтағы
тауарларының үлес ... ... ... ... ... ақша ... ... Бұған қоса, белгілі бір ұлттық валютамен
бірге алтын ... ... есеп ... әр түрлі құралдары пайда болуда.
Қазір дүниежүзілік несие ақшаларының ... ... ... ... ... ... ақша ретінде тек алтын танылғасын халықаралық
есеп айырысу ... ... ... айырбасталуы тиіс. Бұл қасиеттің
болмауы дүниежүзілік төлем қатынастарының дағдарысын көрсетеді. Ақшаның
объективті ... ... ... және одан ... ... ... Ақша кез ... тауар айналысының құрамдас бөлігі және ... ... және ақша ... ажырамайды, себебі ақша айналысынсыз
тауар айналымы болмайды, болуы да мүмкін емес.
Әйтсе де адам ... ... ... ... әр уақытта әр түрлі
ойлар айтылуда. Рационалистік концепцияны ... ... ... көзқарас) жақтаушылар ақша адамдар арасындағы келісім құралы,
ол ... ... ... ... ... арнаулы құрал деп
түсіндірді. Бұл ойды жақтаушы Аристотель өзінің ... ... ... ... ... бәрі ... салыстырмалы болуы керек.
Айырбасты болдыру үшін шарттылықка негізделген әлдебір өлшем болуы кажет"
деп ... Бұл ой көне ... Рим ... ... ... ... ... император ақшаның кұнын заңмен бекіткен.
XVI ғ. бас кезінде (1516 ж.) ... ... ... ... Моор өзінің "Золотая книга о наилучшем устройстве государства и новом
острове Утопия" деген ... ... ... ... ... табысты және дұрыс шешілуі мүмкін болар ма екен" деп жазған.
Сондай-ақ XIX ғ. ... ... ... ... және басқалары да
ақшаға жағымсыз көзқараста болды. Мысалы, Прудон тауар ... ... ... ... ... ... жасап және оны дәлелдеуге тырысты.
Сол сияқты 1832 ж. Р. Оуэннің тауарларды ... ... ... ... ... ... ... тауарларды бағалаумен айырбас жүргізуге
ұмтылған әрекеттері банкроттыққа ... ... ... ... ... ... азамат соғысы кезіндегі
ақшаның құнсыздануын, өнімнің заттай түрінің ... ... ... ... өзі ... деп ... келді. 1918 және 1921 жылдары
натуралдық коэффициенттің ... ... ... ... ... өнімдеріне айырбастау әрекеттері сәтсіздікке ұшырады.
90-жылдардың бас кезінде шыққан "Экономикс" атты кітабында Р. ... мен ... ... ... сиқырлайды, ақшаның кесірінен олар
азаптанады, ақша үшін еңбектенеді. Ақша ол өзіне ... ... ... ... ... деп жазды.
Сөйтіп, рационалистік концепцияны жақтаушылар тобы - ақша адамдар
арасындағы келісімнен ... ... ... ... деген қөзқараста
болды. Ал, эволюциялық концепцияны (өрістеу, бірте-бірте даму ... бұл ... ... шешуде. Бұл концепция қоғамдық тауар
өндірісін зертгей келіп, ақша адамдардың еркінсіз айырбастың ұзақ ... ... ... ... ... ... ерекше тауар екенін
дәлелдейді.
Алғашқы болып ақшаның тауарлы жаратылысын дәлелдеп, ақша теориясынын
дамуына көп еңбек ... ... Ол ... жай, ең ... "көз ... ақшалы формасына дейін ұзақ даму жолдарын
зерттей келіп, ... ... ... ... ... ... К. Маркс
ақшаның қажеттілігі жөнінде "егер ақша жойылса, біз коғамдық өркендеудің не
ең жоғары ... ... ... не ... ... ең ... (алғашқы қауымға) лақтырылып тасталармыз" деп өз ... Ал ... тек ... сондықтан ақша болды, одан әрі де
бола ... ... ... ақша ... ... ұғым кездеспейді. 90-
жылдардың орта шеніне ... ... мүше ... ... ... және "ақша айналысы" деген ұғымдарға анықтама беріліп, олар ... дәл ... Ақша ... деп тек ... ақша мен ... ақшаның қозғалысын білдіретін кең ұғым айтылды. Экономиканың әр үлгісі
бұл ұғымдардың мәні мен ... ... ... ... енгізді.
Жоспарлы-орталықтанған экономика жағдайында ақша айналымының ерекшеліктері:
• қолма-қол ақша да, қолма-қол емес ақша да ... ... ... ... ала бөлуге қызмет атқаратын. ... ... ... ... және ... ... (өнімдер мен қызмет көрсету) түрінде,
яғни бірінші жағдайда материалды-техникалық жабдықтау жүйесі ... ... ... қоғам мүшелерінін табысына (жалақы, зей-нетақы және т.с.с.)
сәйкес мемлекеттік сауда жүйесі арқылы ... ... ... ақша ... ... ақша ... емес ақшаға бөліп, ақша ... қай түрі ... ... ... ... ... ... қолма-қол ақша қозғалысы
халықтың ... ... ... ... ал ... емес ... өндіріс құрал-жабдықтарын бөлуді көрсетті;
• ақша айналымы мемлекеттік жоспарлау жүйесінің объектісі ретінде
директивалық ... ... ақша ... ... ... меншік формасына қызмет
көрсетті;
• ақша айналымының алғашқы және қорытынды ... ... ... шоғырланып, оған мемлекеттік банк ... ... ... ақша және ... емес ақша ... тек ... құқықпен шығарды;
• мемлекеттік жүйелер алдын ала өнімге баға ... ... ... қызметтерге тарифтер бекітумен де шұғылданды.
КСРО негізінде құрылған ТМД елдерінің нарықтық қатынастарға өту ... ... ... ... ... ... беймемле- кеттендіру
және т.б.) ақша айналымында айтарлықтай өзгерістер пайда болды. Шын ... ... - ақша ... тек бір бөлігі, атап айтқанда "қолма-қол
ақша айналысы".
Нарықтық экономика үлгісі ... ақша ... тән ... ақша айналымы негізінен шаруашылықтағы ... ... ... ол бөлу қатынастарының тек аз ғана бөлшегін қамтиды;
... ақша және ... емес ақша ... ... ... ақша ... ... коммерциялық банктердің,
заңды және жеке ... ... ... ... ... табылады;
• ақша айналымы әр түрлі меншік ... ... ... ақша айналымының алғашқы және ... ... ... яғни олар әр ... ... және ... ... қолма-қол ақша және қолма-қол емес ақша
айналымы бір-бірімен ... ... ... қолма-қол ақша эмиссиясын
Орталық банк жүргізіп, ал ... емес ақша ... ... шығарады.
Металл ақша жүйесінде әрі тауар, әрі ақша айналымы ретінде олардың құны
айналымда жүрді. Себебі ... ... ... ... ... өз ... ... (номинал) құнына сәйкес келгендіктен ақша ... ... ... қозғалысымен бір уақытта жүрді. Сондықтан құн
айналымы тауар айналымы мен ақша ... ... ақша ... құн айналымы деп айтуға болмайды. Оған себеп -
қолма-қол ақша және қолма-қол емес ақша белгілерінің өз құны ... ... өте ... ... жоқ деуге болады. Демек қазір құн
айналымы деп тек ... ... ... ... негіз бар.Айналыста жүретін
тек қолма-қол ақша, ол ақша айналымының тек бір бөлігі. Демек ақша айналысы
деген ... бір ... ... ... өтелген барлық төлемдер
сомасына тән ақша айналымының бөлігі. Ал ақша ... ... ... ... ... емес ақша ... ... айналымын және тауарсыз төлемдер
мен шаруашылықтың есеп айырысуын қамтамасыз ететін ақшаның қызметі. Сонымен
ақша айналымы екі бөліктен: қолма-қол ақша ... және ... ... ... ... ... бағалы қағаздар нарығын қалыптастыру саяасатының жүйесі.
3.1. Бағалы қағаздар нарығын қалыптастыру саясатының құқықтық ... ... ... ... ... ... ... қолдау, ішкі және сыртқы инвестицияларды ... ... ... ... де ... ... құрылымдарынан тазарту,
экономиканы асқындап кеткен ... ... ... және ... ... ... құқықтық іс-шаралар жүйесінде жүргізіледі.
Қазақстанда 1991-1994 ж.ж. қаржы нарығы, оның ... ... ... ... ... Осы ... ... істеп тұрған бағалы қағаздар
нарығының ... ... ... айтуға болады:
1. Мемлекеттің ішкі және сыртқы міндеттемелік қағаздар (облигациалар)
тұрақты ... ... ... келеді.
2. Ірі коммерциалық банкттердің акциалары және басқа да ... ... ... ... ... ... ... және ішкі ұлттық нарық
жүйесінде орналастырыла бастады.
3. Мұнай-газ, энергетика, қара және ... ... ... ... ... және ... Азия қор ... тіркеліп келеді.
4. «Қазақтелеком», «КЭГОК», «Қазақойл» сияқты жаңаша құрылған акцио- нерлік
қоғамдар мен компаниялардың акцияларына сұраным ... ... ... ... ... ... ... бойынша Қазақстанда
негізінен екі түрлі ғылыми - әдістемелік көзқарас-пікір қалыптасқан, оның
инфрақұрылымдарын құру және бұл ... ... ... ... ... заңдар мен құжаттарды дайындап ... ... ... ... ... акционерлендіру Қазақстанның жекешелен- діру
және нарыққа көшу саясатын акционерлендіру нарық ... ... ... болғанымен, нарықтың қызмет атқару ... ... ... Жеке ... іске асуы үшін оны ...... жағынан
ұйымдастыру жеткіліксіз. Жеке меншікке негізделген әлеуметтік ... ... іске қосу үшін ... экономикалық жағдай қажет. Жеке
меншік күштерінің қосылу – ... ...... ... оның ... ... ... Өндіріс аумағына жекешеліндірілген
кәсіпорындардың нақты активтері(өндіріс ... ... ... ... ... ғана ... ... нарығы арқылы жеке меншік мүдделері
іске асады, олар дамуының қуатты әлеуметтік – ... ... ... ... бағалы қағаздар нарығының қалыптасып тиімді қызмет атқаруы,
ең алдымен, ішкі ... ... пен ішкі ... нарықтарының қалып- тасып,
тиімді жұмыс істеуіне байланысты болады ... ... ... ... ... ... ... комиссиясы құрылған, 1995
жылдың сәуірінде «ҚР ... ... ... мен ... ... туралы
ереже» әзірленіп бекітілді, бағалы қағаздар эмиссиясы есепке алынып, қор
биржалары тіркелетін болды.кәсіпорындар қорының орта ... ... ... мемлекет меншігінде қал- дырылып, ал қалғандары жеке меншікке
үлестіріледі.Ірі кәсіпорындардың 50% акциялар ... ... ... ... жеке меншікке айналдырылды. Жекешелін- дірілген өндіріс
орындарының 5% - ке ... ... ... ... ... ... ... үлестірілген жекеше- лендірілу купондарына
айырбасталды. Бұл іс-шаралар ... ... ... ... бірінші қадамы болды. Қазақстан ... ... ... ... ... циялық құрылымдарымен келісімге келіп, өзінің орта
мерзімдік ... ... ... ... ... Республикада
бағалы қағаздар нарығы толық қалыптасып болды және тиімді ... ... ... әлі ерте ... [25].
Оңтістік-Шығыс Азия елдерінде қалыптасқан ... ... ... бағалы қағаздар нырығының одан әрі қанат жайып ... осы ... ... ... ... қағаздар нарығының қалыптасуы және оның тиімді
жұмыс істеуі Қазақстандағы ұлттық ... мен ... өсіп ... ... деуге болады. Қазақстан жағдайында тұрғындар ... ... ... тауарларға жұмсайды, яғни олар шетел
фирмаларын жанама түрде инвестициялап қаржыландырып тұрады.
Қазақстанда ... ... ... ... ... үшін ұлттық
өндіріс пен ішкі ұлттық нарық ... ... ... ... ... ... ... құрылымын қайта құрып жетілдіру мәселесі
тұр. Егер ішкі өндіріс көтерілсе, онда ішкі ... ... ... мен ... ... ... ал бұл ... Қазақстанда ішкі
ұлттық капитал қорының өсуіне жол ашады, осының негізінде бағалы ... да ... ... ... ... ... ... қағаздар нарығын қалыптастыру
саясатының хұқықтық жағдайлары қарастырыла ... ... ... ... және оның ... жұмыс істеуі Қазақстандағы ұлттық
капитал мен табыстарды тиімді өсіп шоғырлануына тікелей байланысты екені
қарастырылған ... ... ... ... жолдары Қазақстан өндірісін көтеруге
байланысты екені және оның салдпры ... ... мен ... ... және ... бәрі ... ішкі ұлттық капитал қорының
өсуіне жол ашатыны, осының негізінде ... ... ... да ... ... Республикасының 1997 жылғы 5 наурыздағы N 77
"Бағалы ... ... ... Заңына сәйкес бағалы қағаздар ... ... ... қағаздардың және өзге де қаржы құралдарының
шығарылуы, орналастырылуы, ... ... және ... ... ... қатынастарды, бағалы қағаздар нарығының субъекті-
лердің құрылуы мен ... ... ... бағалы қағаздар
нарығының қауіпсіз, ашық түрде және ... ... ... ... ... мен ... қағаздарды ұстаушылардың құқықтарын, бағалы қағаздар
нарығы қатысушыларының адал бәсекесін қорғау мақсатында бағалы қағаздар
нарығын реттеу мен ... ... ... ... Республика Конституциясына негізделген. Олар мүлікке
мемлекеттік және жеке ... ... ... ... ... кепіл
болады. Заңдар кәсіпкерліктің еркіндігін қамтамасыз етумен бірге бәсекенің
адалдығын корғайды. Осы ... ... ... ... ... (1994 жылы ... 27-де ... жалпы
бөлімінде бағалы кағаздар мүліктік игіліктің бір түрі ... ... ... ... ... айналымға арналғаны танылған. Оның 3
бөлімінің 2 бабында бағалы қағаздардын мазмұны ... ... ... ... ... шығарудың және оларды біреуге берудің негізгі
ережелері мен талаптары бекітілген.
Азаматтық кодекстің нормаларына сәйкес мемлекет ... ... ... ... ... негіздерін құрайтын заң күші ... ... 1995 ... 30 ... ... Республикасының Ұлттық
банкі туралы» № 2155 жарлықта «Қазақстан Ұлттық ... ... ... ... ... және ол ... ... делінген.
2. 1995 жылдың 17 сәуіріндегі «Лицензиялау туралы» жарлықта Заң
шығарудың келесі кезеңі ... ... ... ... қызметті және қор
биржасының қызметін міндетті түрде лицензиялау керектігі көрсетілген.
3. 1995 ... 21 ... ... ... және қор ... № 2227 ... ... мемлекеттік емес бағалы қағаздардың
эмиссиясын тіркеуге қойылатын талаптарға, оларды орналастыру ережесі ... ... ... ... ... ... Атап өтетін басты жағдай, онда ¥лттық комиссияның статусы
анықталған; ... ... ... ... ... ... ... жағдайы жэне бағалы кағаздармен жүргізілген мәмілені ... ... ... ... кор биржасын құру және оның қызметін
ұйымдастыру туралы ... орын ... ... ... ... кәсіби
қатысушылардың құқығы бекітілген.
4. 1995 жылдың 24 сәуіріндегі «Салықтар және басқа бюджетке ... ... № 2235 ... ... ... ... қағаздармен
жүргізілетін операциялардан салық төлеу сұрақтарына арналған.
5. 1995 ... 2 ... ... ... № 2255 ... шаруашылық субъектілерінің бизнес құрып, оның дамуы
үшін ... және ... ... ... қағаздарды шығарып, ақша
қаражатын тарту механизмінің кұқықтық ... ... тек ... ... ... ... акционерлік
қоғамдар жэне жауапкершілігі шектеулі серіктестіктер шығаруға кұқылы.
6. 1995 жылдың 31 ... ... ... және ... ... ... № 2444 жарлығы екінші деңгейдегі
банктерге акция эмиссиялауға құқық берген. Банктік қызметтерге: заңды ... ... ... ... ... ... қағаздарды сақтау,
акциядан баска бағалы ... ... ... ... ... ... ... жағдайда
бағалы қағаздар нарығындағы делдалдық операциялар жатады.
7. 1995 жылдың 23 желтоқсанындағы ... ... ... мемлекет меншігіндегі акционерлік қоғамдардың ... ... ... ... ... бумаларын
жекешелендіру жағдайларын және тәртібін көрсеткен.
8. 1998 жылдың 10 ... ... ... ... 281-1 ... ... заңы ... қоғамның құқықтық
жағдайын, оны құру, капиталдандыру, қайта кұру және ... ... мен ... ... ... ... ... мен мүдделерін қорғау жағдайларын; қоғамның ... ... ... ... мен жауапкершілігін айқындайды.
9. Қазақстан Республикасының 2003 ж. 02 шілдесіндегі №461-II «Бағалы
қағаздар нарығы туралы» Заңы ... ... ... ... реттейді.
10. Басқа да заңдар және нормативтік - құқықтық актілер. Оған
бағалы қағаздарды ... және ... ... ... Ұлттық
Комиссияның өкілдігін реттейтін Президенттің жарлықтары жатады. Мысалы,
«Валютаны ... ... заң ... ... ... ... ... ішінде, ішкі нарыққа шетел бағалы қағаздарын түсірудің тәртібін
реттейтін орган болып тағайындалды.
Жоғарыда айтылған ... ... сай ... және дилерлік
кеңселер ашылып, олар акциялардың мемлекеттік бумаларымен және басқа
мемлекеттік ... ... ... жасасқан мәмілелерге қатысуда.
Сонымен қатар, Қазақстандағы акционерлік қоғамдардың эмиссиясын мемлекеттік
тіркеуден өткізу іске асырылып, ... ... ... ... ... ... ... куәлігін алды. Алғашқы тіркеуші
компаниялар пайда бола бастады. Бағалы ... ... ... барысында
алғашқы даулар да (оның ішінде сотқа талап қою) кездесе ... бұл ... ... ... ... ... ... жетілген және
бағалы кағаздар нарығының құкықтық ... ... ... ... ... еді. ... ... да қалыптасу шағында болатын.
Дегенмен айтылған заңдарды пайдаланудың нәтижесінде республикада ... ... ... ... ... ... етудің жетістіктері мен
кемшіліктерін анықтауға мүмкіншілік туындады.
Бұдан кейінгі жылдары нарықтың ... ... ... ... ... бағытталған жаңа заңнамалар кабылданып,
бұрынғьшарға бірнеше ... ... мен ... ... бағалы қағаздар нарығы туралы заңдары
Қазақстан Республикасының ... ... және ... ... ... ... Республикасының бағалы қағаздар
нарығы туралы заңдары өзге де нормативтік құқықтық актілерінен тұрады. Егер
Қазақстан Республикасы бекіткен халықаралық шартты осы ... ... ... ... ... ... ... заңдары халықаралық
шарттың ережелері қолданылады. Бұдан басқа заң ... ... осы ... ... ... банк ... жекелеген
түрлерін жүзеге асыратын ұйымдар, сақтандыру ... ... ... ... ... ... қорлары шығаратын мемлекеттік
бағалы қағаздарды, эмиссиялық бағалы қағаздарды ... ... ... және өтеу ... ... ... қатынастарға
қолданылады. Жоғарыда атап айтқандай эмиссиялы бағалы қағаздар дегеніміз –
бір шығарылым шегінде бір текті белгілер мен ... ... ... үшін ... жағдайлар негізінде орналастыратын және айналысқа
түсетін бағалы қағаздарды айтамыз.
Ал, жарияланған эмиссиялық бағалы қағаздар деп шығарылуын ... ... ... қағаздарды айтады. Эмиссиялық бағалы қағаздар
айналысы қайталама бағалы қағаздар нарығында ... ... ... ... арқылы жасалады. Эмиссиялы бағалы қағаздар шығару
проспектісі:
• эммитент,
• оның қаржылық жай – күйі,
• сатылады деп ... ... ... ... шығарылымның көлемі,
• шығарылымдағы бағалы қағаздардың саны,
• шығарылымдағы бағалы қағаздарды шығару,
... ... ... ... ... ... қағаздардың айналыста болуы,
• дивидедтер (сыйақы) төлеу,өтеу рәсімі мен ... ... ... ... ... ... сатып алу туралы шешіміне ықпал етуі мүмкін
басқа да ақпарат бар құжат. Бағалы қағаздар шығару эмитенттің эмиссиялық
бағалы ... ... ... ... ретінде пайда болуына
бағытталған іс-әрекеті, немесе орналастырылуы, айналыста ... ... осы ... бағалы қағаздарды шығару пропектісіне сәйкес жүзеге
асырылатын белгілі ьір бағалы ... ... ... ... Ал,
мемлекеттік эмиссиялық бағалы қағаз қарыз алушы ҚР-ның ... ... ... ... ... Ұлттық Банкі болатын қарыз алуға
қатысы жөнінен ұстаушының құқықтарын куәландыратын эмиссиялық бағалы
қағазды ... ... ... ... ... мен ... құқықтық
жағдайы
Бағалы қағаздар нарығының субъектілері:
• жеке және институционалдық инвесторлар,
• эмитенттер,
... ... ... ... қатысушылары,
• сауда-саттықты ұйымдастырушылар,
• өзін-өзі реттейтін ұйымдар бағалы қағаздар ... ... ... ... ... субъектілеріне жеке – жеке тоқталып, келесі
қатарда анықтамасын көре аласыз:
Инвестор деп – Қазақстан Республикасында ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Жеке инвесторлар – институционалдық инвестор болып табылмайтын
инвесторлар болып танылады. Жеке ... ... ... ... дербес немесе брокерлік – диллерлік қызметті немесе инвес-
тициялық портфельді басқару жөніндегі қызметті ... ... ... бағалы қағаздар нарығының кәсіби қатысушылары ... ... ... ... ... ... болып – Қазақстан Республикасының заңда- ры
на сәйкес инвестицияны жүзеге асыру мақсатымен ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республи- касының
заңдарында белгіленген жағдайларды ... ... ... ... ... басқару жөніндегі қызметті ... ... бар ... ... ... ... қатысушылары көрсететін
қызметті пайдалана отырып жүзеге асырады.
Эмитент ол - Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес ... ... ... ... ... тұлға.
Бағалы қағаздарды ұстаушы деп - бағалы қағаздарды ұстаушылар
тізілімі жүйесінде ... ... ... ... алу ... ... ... қағаздар бойынша құқықтары бар тұлға.
Сауда – саттықты ұйымдастырушылар болып – қор ... және ... ... ... ... нарығының баға белгілеу ұйымы болып табылады. Сауда –
саттықты ұйымдастырушының тізімі - ...... ... ... ... ... ... рұқсат етілген қаржы құралдарының Сауда
– саттықты ұйымдастырушының ішкі құжаттарына сәйкес ... ... Өзін - өзі ... ұйым деп - бағалы қағаздар ... ... ... ... мен стандарттарын белгілеу ... ... ... ... ... ... кәсіби қатысушылары
құрған заңды тұлғаларды айтамыз.
Жеке инвесторлар ... ... ... ... дербес
немесе брокерлік – диллерлік қызметті ... ... ... жөніндегі қызметті жүзеге асыруға лицензиялары бар бағалы қағаздар
нарығының ... ... ... ... ... ... жүзеге
асырады. Қазақстан Республикасының резиденті, егер оның ... ... ... ... ... ... ... аумағында
жүзеге асыратын қор биржасының тізіміне ... ... ... ... эмиссиялық бағалы қағаздарды шығару мен орналастыруды
жүзеге асыруға құқылы.
Бағалы қағаздар нарығына қатысушылар деген бағалы қағаздарды ... ... ... ... ... олар ... есеп ... және олардың
айналымын қамтамасыз ететін жеке ... ... ... Олар ... айналымдылығы бойынша өзара экономикалық қатынастарға түсетін
жақтар. Бағалы қағаздар ... ... жеке ... ... ... ... қағаздар нарығының кәсіби
қатысушылары, сауданы ұйымдастырушылар және өзін-өзі реттеу ұйымдары болып
табылады.
Жеке инвесторлар эмиссиялық бағалы қағаздарға ... ... ... және ... ... ... рұқсат
ететін лицензияларына ие бағалы қағаздар нарығының кәсіби қатысушылары
қызметінің көмегімен ... ... ... ...... активтерді
немесе инвестициялық қоржынды басқару қызметін жүзеге асыру лицензияларына
ие бағалы қағаздар нарығының кәсіби қатысушыларының ... ... ... ... ... ... ... қатысушыларды олардың нарыққа
араласуына және нарықтағы позициясына қарай шартты ... бес ... ... топ, ... ... нарығына негізгі қатысушылар: мемлекет,
жергілікті әкімшілік органдары, ірі ... және ... ... ... ... ... ... атағы бар. Сондықтан олар
шығарған бағалы қағаздар ешбір қиындықсыз өтеді. ... ол ... ... ... ... дайын. Бұл қағаздар, әсіресе, мемлекеттік және
жергілікті әкімшіліктің қағаздары, сатып ... ... ... ... ... ... ... (мысалы, зейнеткерлер, жалғыз басты
адамдар, ... ... ... және с.с. ... аздар) беретін
табысы аз болсада, сенімді ... өз ... ... ... ... оларды «көк түбірлі» («голубые корешки») деп атайды.
Екінші топ, инвестициялық институттар, ... ... ... жүргізетін қаржы — несие институттары. Олар:
- ... және ... ... ... ... ... қорлары және с.с. ұйымдар.
Бұл институттардың көпшілігі әртүрлі инвесторлардың, яғни ... ... ... қаржысын біріктіріп, оларды табысты бағалы қағаздарға
жұмсау мүмкіндіктерін ... Олар ... ... ... ... ... айырылып қалу қаупінен құтылу үшін өз капиталын әр түрлі
шаруашылық салаларына жұмсауға ұмтылады.
Үшінші топ, жеке инвесторлар, яғни жеке ... оның ... ... ... ... ... қауіпті. Статистика деректері
дәлелдегендей олардың 3/4 бөлігі ашылмай ... ... ... тек ... ғана ... ... қол ... екен. Кейбір шағын кәсіпорындар
табысты қызмет көрсетіп, өздерінің болашағы бар екенін дәлелдеді. ... ... ... ... ... үй ... ... сияқты өнім шығаратын ... ... ... ... ... ... ... де табысты шұғылдануда (мысалы, жүннен
тоқылған және теріден тігілген киімдерді, галантерея заттарын шығарушылар).
Сондықтан халықтың бірсыпыра тобы тәуекелге белбуып, ... ... осы ... акциясын сатып алуда.
Төртінші топ, бағалы қағаздар нарығының делдалдары, яғни ... ... ... ... ... керекті байланыс құралдары оларға
бағалы қағаздармен операция жүргізуге жеңілдік береді. Дилерлер қолында ... ... ... ... жүргізеді. Дағды бойынша, дилерлер
сатып алған қағаздарды өзінде көп ... Олар ... ... ... ... ... ... сатып жібереді. Себебі олардың іс-
әрекеті – алыпсатушылық (делдалдар)..
Бесінші топ, бағалы кағаздар ... ... және ... ... ... елде бағалы қағаздар нарығына ... оған ... ... ... ... ... мемлекеттік заң
актілерінде елдің экономикалық жағдайы аңғарылады. Мысалы, экономиканың
дағдарысы кезінде заңдар мен ... тез ... ... ... ... негізгі сауда-саттық жұмысын қамтамасыз
етіп, оның міндетін атқаратын делдалдарды кәсіби мамандар деп те атайды. Ол
жұмыс баға ... үшін және ... ... ... ... ... етеді. Ол үшін нарық талаптарына сай ... ... ... ... ... ... ... техникалық және кейбір
күтпеген жағдайды шешетін психологиялық дайындықтары ... ... ... ... ... ... кәсіби мамандарының мол тәжірибесі мен олардың
сезімталдығын (интуиция) да бағаламауға болмайды.
Бағалы ... ... ... ... ... — делдал ретінде келісімге қатынасатын адамдар. Брокер ... ... ... ... ... ... өкіл емес, ешбір жақтың
шарттық қатынастарына қатыспайды, жекелеген тапсырмалар негізінде жұмыс
істейді. Брокерге әрбір жеке ... ... ... ... ... тек өкілеттік шегінде әрекет етуге міндетті.
2. Дилерлер — өз ... және өз ... ... ... операциясын
жүзеге асыратын заңды немесе жеке тұлға. Тауар өткізу жүйесінде дилер өз
қызметімен түпкілікті тұтынушыға жақын.
3. Джобберлер — ... ... ... ... ... ... ... тұлға ретінде тіркелген
маманданған брокерлік ... ... ... ... ... не жеке фирма, не акционерлік қоғам ретінде құрылады. Жаңа ... олар ... ... ... ... ... ... Салық төлеуден жеңілдік алу мақсатында шағын ... ... ... ... қоры өте аз ... ... бұл ... капиталымен қарызға алған капиталын өсіру мақсатында ... ... ... ... ... ... ... әкімшілік бөлім, кеңес
беретін бөлім, бағалы қағаздарды сату ... және ... ... ... ... 15-20 адам ... жасайды.
Брокерлік фирманың қызмет аясына:
1.Консалтинг (кеңес беру);
2.Бағалы қағаздарды ... ... ... және екінші нарыкқа
айналысқа түсіру;
3.Инвестициялық қорларды құру және оны ... және с.с. ... ... ... ... ақша ... бірсыпыра ерекше қызмет
көрсетеді, атап айтқанда, ... ... ... ... жасау және
мәмілені қамсыздандыру, оның ішінде, биржалық келісімді сақтандыру.
Брокерлер өз қызметінде мына түпкі бастамаларды басшылыққа алады:
1. Клиент брокерлік ... шарт ... ... ... ... оның
ішінде, бағалы қағаздарды қайдан сатып алу жөнінде (қор биржасынан ба, әлде
биржадан тыс нарықтан ба) келісімге келеді.
2. Брокер ... ... ... ... ... ... ... тапсырма көлемінде бағалы қағаздарды таңдауда өз ... ... ... ... ... ... ... уақытта клиентке
хабарлап және бағалы қағаздарды сатудан ... ... ... ... ... ... ... клиенттің есепшотына аударады.
4. Брокер мәмілені арнаулы кітапқа тіркеуі қажет. Клиент ол жөнінде ... ... ... ... ... ... ... тапсырманы уақытынан
бұрын тоқтатуға үкім бере алады.
Дилерлер — олар да делдалдар. Олардың брокерлерден ... ... ... ... ... ... ... Дилердің қызметін
мына мысалмен түсіндіруге болады. Мысалы, ... ... ... 100 ... облигация шығаруға шешім қабылдады делік. ... оның өз ... жоқ, ... ... ... фирмаға
тапсырма береді. Егер қалалық заем бірнеше миллион теңгеге шығарылатын
болса, онда ... ... ... тек ... ... ... ... шұғылданады. Оның делдалдық механизмі төмендегідей.
Әкімшілік дилерге 100 теңгелік ... ... ... мысалы, 98 теңгеге, яғни номиналынан 2 теңгеге кем сатады.
Дилердің, облигацияларды сатуға ... ... одан ... ... ... кем болмауы тиіс. (Бұндай операцияны «дисконтпен сату» деп атайды).
Бағалы ... ... ... ... ... ... деп атайды. Олардың бағалы қағаздарды сатып алу-сатуға
тәуекелмен шығарған шығыны, ... мен ... ... аз. ... ... ... аз ... аралығында өтеді.
Дилердің атқаратын қызметі:
Бағалы қағаздар нарығындағы езгерістерді бақылап отыру. Егер бағалы
қағаздарды ... алу ... ... ... және ... ... қалса), онда бағалы кағаздардың бағамын тұрақтандыру мақсатында
дилер өз ессбінен операция жүргізеді.
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... шығаруға және орналастыруға
мына жағдайда ғана ие ... ... егер де оның ... ... ... ... ... Республикасының территориясында
қызмет атқаратын қор биржасының тізіміне енгізілген болса ғана.
Бағалы қағаздар нарығының ... ... ... ... ... ... ... – ұйымдарының шығаруын бұл
заңда және Қазақстан Республикасының өзге де заңдарында ... ... ... ... ... емес ... бағалы
қағаздары;
2. Қазақстан Республикасының резиденттері емес ұйымдардың ... ... ... ... ... ... құқықтық актісінде
белгіленген тәртіппен Қазақстан Республикасының ұйымдастырылған бағалы
қағаздар ... ... ... ... емес эмиссиялық
бағалы қағаздары;
3. Қазақстан Республикасының резиденттері ... ... ... заңдарына сәйкес тіркелген және уәкілетті ... ... ... ... тәртіппен Қазақстан Респуб-
ли касының ұйымдастырылған бағалы қағаздар нарығында айналысқа жіберілген
мемлекеттік емес эмиссиялық бағалы ... ... ... ... ... ... ... тіркеген немесе
уәкілетті органның нормативтік құқықтық актісінде белгіленген тәртіппен
Қазақстан Республикасының ұйымдастырылған бағалы ... ... ... ... емес ... бағалы қағаздары;
5. Мемлекеттік емес бағалы қағаздар;
6. Туынды бағалы қағаздар және өзге де ... ... ... ... қағаздар нарығының объектілері болып табылады.
Эмиссиялық бағалы қағаздар деп бір шығарылым ... ... ... реквизиттері болатын, осы шығарылым үшін бірыңғай жағдайлар ... және ... ... ... ... айтамыз.
Эмиссиялық бағалы қағаздардың түрлері Азаматтық кодекспен, және
«Бағалы ... ... ... ... Республикасының Заңымен және
Қазақстан Республикасының өзге де заң актісімен ... ... ... ... ... алушы Қазақстан Республикасының Үкіметі,
жергілікті атқарушы орган немесе Қазақстан Республикасының ... ... ... ... қатысы жөнінен ұстаушының құқықтарын ... ... ... ... қызметін атқарады.
3.3. Бағалы қағаздар нарығын мемлекеттік реттеу қызметін жүзеге асыру
тәртібі.
Егемен Қазақстанның ... мен ... ... ... ... сәйкес дамуының экономикалық және қоғамдық
қатынастардың жүйесінде ... ... орын ... ... ... ... азаматтық жүйедегі заңды одан ... ... алып ... отыр. Бүгін Қазақстанда азаматтар мен
кәсіпкерлер ... ... ... жету үшін ... ... ... қолдана отырып, жақында ғана мүмкін емес болып
есептелген ... ... ... асыруда. Дұдан бөлек, шет ... мен ... ... тәжірибеге дамыған нарықтағы
ақшаны пайдаланумен байланысты бірқатар тетіктерді «Импорттаған».
Ал ҚР-ның ... ... ... жүзеге асыру мүмкін-
діктерін қарастырғанда бұл саладағы қажетті құқықтық нормалардан бөлек, бұл
мәселелер бойынша ... ... де ... ... ... кодекстің 127-бабына сәйкес ҚР-ң ақша бөлінісі теңге
болып табылады. Сонымен қатар ... шет ел ... есеп ... де бар. Оның реттері, тәртібі мен шарттары Қазақстан Республи-
касының заңдарында белгіленеді. ... ... ... ... ... ... ... ақша құралдары нысандарының өзгеруімен
үлкен өзгеріске түскенін көруге болады. Әдебиетке ... ... ... ... өтуі ... өзгеруіне алып келеді.
Ақшаның объективті қажеттілігі тауар өндірісі және одан ... ... ... ... еңбек бөлінісінің дамуы, шаруашылық
байланыстарының интернационолдануы тауар және ақша айналысының ... ... ... нарықты пайда болуына әсер етті. Бұл ... ... ... дүниежүзілік қызметінің алғы шарты.
Қазақстан Республикасының 2003 ж. 02 ... ... ... нарығы туралы» Заңына сәйкес мемлекеттік бағалы қағаздар
эммиссиясын ... ... ... ... ... ... Бағалы
қағаздар нарығындағы қатынастарды реттеу мақсатында Қазастан ... ... ... ... ... ... мен бақылау және
акционерлердің құқықтары мен ... ... ... мемлекеттік орган
құрады, ол өз қызметінде конституция нормаларын, бағалы ... ... ... мен ... ... өзге де ... ... және Қазастан Республикасының Президенті бекіткен Ережелер негізінде
қолданылады. ... ... ... мемлекеттік реттеу ... да әсер ... ... ... ... ... ... төмен
болуына мүдделі келеді. Банк прценті төмен болғанда мемлекеттік қағаздарды
арзан ... ... ... ... ... ... үшін
айналымдаға ақша массасын арттыруға тура келеді. Ал бұл ... ... ... акциялар мен облигациялардың курсын өсіретін болады.
Қазақстанда ... ... ... ... ең ірі өнеркәсіп
органдары шетелдік компаниялардың басқаруында екені белгілі. Мамандардың
айтуына ... осы ... ... ... ... салық түрінде өте аз көлемде түсетін болған. Мұның негізгі себебін
білетін мамандар былай түсіндіреді: ... ... ... шет ... тіркелген филиалдары бар ... ... ... ... екі есе ... бағамен өздерінің
шетелдік филиалдарына өткізеді ... ал ... ... ... ... ... бағамен түпкі тұтынушыларға өткізіп, түскен
табысты шетелдік банкілерге ... ... Бұд ... экономикасына
көптеген есепке алынбаған және көзге көрінбейтін зиян келтіреді.
- Біріншіден, бюджетке қажетті табыс түспейді.
- Екіншіден ішкі өнімнен түскен таза ... ... ... ... ... ... олар ... қажетті қаржыны шетелден
тартуға мәжбүр болады.
Сонымен, бағалы қағаздар нарығын мемлекеттік реттеудегі ... ... ... өте ... да икемді құрал екені белгілі.
Бұдан бөлек, бұл өте өткір құрал, оны дұрыс пайдалана білу ... ... ... Латын Америкасы елдерінде керек десеңіз, көрші Рессейде қалып-
тасқан қаржы ... ... ... ... бағалы
қағаздар арқылы капитал қаншама тез және ауқымды көлемде ... ... аз ... және ... келмейтін тосын жағдайларға байла-
нысты тарап кетеді екен. Соңғы жылдары әлемдегі ең жоғары дамыған Солтүстік
Америкамен ... ... ... өздерінде қаржы-валюта жүйесін
тұрақтандырып нығайтуға ... ... ... ... ... ... ... арқылы мемлекет бағалы қағаздар нарығын- да
қалыптасқан қатынастарды мемлекеттік реттеу мен бақылауды жүзеге асыруға
болатыны ... ... 2003 ж. 02 ... №461-II «Бағалы
қағаздар нарығы туралы» Заңына сәйкес бағалы қағаздар ... ... ... ... ... қызметіне міндетті талаптар
белгілейтін нормативтік құқықтық актілер шығару;
-эмиссиялық ... ... ... тіркеу мен оларда көзделген
шарттар мен міндеттерді эмитенттердің сақтауын бақылауды ... ... ... ... ... ... және ... өзін-өзі
реттейтін ұйымдары қызметін лицензиялау;
-биржадан тыс нарықтағы ... ... ... ... және оның ... ... ... қамтамасыз етуді жүзеге
асыратын қор биржалары мен ... ... ... ... ... ... ... қорғау жүйесін
ұйымдастыру және олардың құқықтарын эмитенттер мен бағалы қағаздар рыногына
кәсіптік қатысушылардың ... ... ... ... нарығына кәсіптік қатысушылар қызметіне бақылау жасау
және бағалы қағаздар ... ... ... бұзғаны үшін тиісті
санкцияларды қолдану;
-бағалы қағаздар нарығында заңдарды бұзатын адамдарды анықтау және
жауапкершілікке тарту ... ... ... ... ... қатысушылардың кәсіптік және білім деңгейін
арттыру жөніндегі жүйелерді ұйымдастыру ... ... ... ... ... ... ... нарығындағы қатынастарды реттеу жөніндегі
мемлекеттік органның құзыреті белгіленген.
Мемлекеттік орган арқылы мемлекет бағалы қағаздар ... ... ... ... мен ... ... ... қағаздар нарығындағы қатынастарды реттеу мақсатында Қазақстан
Республикасының Президенті ... ... ... ... мен ... ... құқықтары мен мүдделерін қорғау жөніндегі мемлекеттік орган
(одан әрі уәкілеттік орган) ... ол өз ... ... бағалы қағаздар рыногы туралы заңдар мен ... ... өзге де ... ... ... және ҚР-ның Президенті бекіткен
Ережелер негізінде қолданылады.
Мемлекеттік емес эмиссиялық бағалы қағаздарды және ... да ... ... ... Республикасының заңдарына сәйкес мемлекеттік
тіркеуге ... ... ... Қазақстан Республикасының 2003 ж. 02
шілдесіндегі №461-II «Бағалы қағаздар нарығы туралы» Заңына сәйкес ... ... ... реттеу жөнінде бірқатар заман талабына сай
ұсыныстар енгізіп отыр.
Мәселен, ... ... ... ... қағаздар нарығын мемлекеттік
реттеу жөніндегі функциялар мен ... ... ... мақсатында
уәкілетті орган:
1) ҚР-ның Үкіметімен келісім бойынша бағалы қағаздар нарығын
қалыптастыру және ... ... ... ... Қазақстан Республикасында бағалы қағаздар ... ... ... ету және бағалы қағаздардың ұлттық нарығының
инфра- құрылымын ... ... ... нарығындағы
инвесторлардың ... ... заң ... ... мен мүдделерін қорғау жөніндегі мемлекеттік саясатты
жүргізеді;
3) өз құзыреті шегінде бағалы қағаздар ... ... ... ... ... ... рыногының субъектілері
сақтауға міндетті нормативтік құқықтық актілерді қабылдайды;
4) ... ... және ... ... ... ... мойындайды;
5) мемлекеттік емес эмиссиялық бағалы қағаздардың, туынды ... ... және ... ... тіркелу, мемлекеттік емес
эмиссиялық бағалы қағаздар мен туынды бағалы қағаздарды орналастыру және
өтеу, сондай-ақ ... жою ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының резиденті еместердің және ... ... ... Республикасының аумағында шығарылуға және
орналастырылуға жататын эмиссиялық бағалы ... ... ... мен ... ... эмиссиялық бағалы қағаздардың мемлекеттік тізілімін және ... ... ... ... ... ... лицензиялар мен
рұқсаттардың тізілімін жүргізеді;
7) Қазақстан ... ... ... ... қаржы ұйымдары шығарған эмиссиялық ... ... Рес- ... ... айналысқа жіберу, сондай-ақ
Қазақстан Респуб- ... ... ... эмиссиялық бағалы
қағаздарын Қазақстан Республикасының аумағында ... ... ... салу немесе шектеу тәртібін және шарттарын белгілейді;
8) мемлекеттік емес эмиссиялық бағалы қағаздар мен туынды ... ... ... және ... ... ... емес
эмиссиялық бағалы қағаздар мен туынды бағалы ... ... ... ... ... ... ... қызмет пен басқа да қызметтің
лицензияланатын түрлерін жүзеге асыру ... оның ... ... ... ... ... осы мәмілелерді есепке алу және олар
бойынша есеп беру тәртібі мен шарттарына ... ... ... ... ... ... кәсіби қызметтің ... ... ... қағаздар нарығында жұмыс істеу үшін ... ... мен ... ... ... қаржы тұрақтылығының ... мен өзге де ... ... ... ... ... ... мен есептеу әдісін
белгілейді;
13) ... ... ... ... істеу үшін лицензиялар беруді
жүзеге асырады, ... ... ... және қайта
жаңғыртады, сондай-ақ оларды қайтарып алады;
14) лицензиаттардың ішкі құжаттарын келіседі;
15) ... ... ... ... тағайындау үшін келісім береді;
16) лицензиаттардың есеп беру ... және ... ... ... ... нарығында жұмыс істеу үшін мамандар дайындау
жөніндегі қызметті жүзеге асыруға рұқсаттар береді, ... ... ... ... ... және мерзімін ұзартады, сондай-ақ
оларды қайтарып алады;
18) бағалы қағаздар нарығында жұмыс істеу үшін ... ... ... ... ... ... ... тәртібіне қойыла-
тын талаптарды ... және осы ... ... ... ... қағаздар нарығында жұмыс істегісі келетін жеке тұлғаларды
аттестациядан өткізуді жүзеге асырады, аттестациядан ... ... ... ... ... ... ... барларды қайта
аттестациялайды және қайта аттестациядан өткен ... ... ... нылу мерзімін ұзартады, біліктілік ... ... және ... ... біліктілік
куәліктерін қайтарып алады;
20) эмитенттердің, ... және ... ... ... ... үшін ... дайындауды жүзеге ... ... ... ... асырады, өз құзыреті
шегінде ... ... ... ... ... ... ... қызметіне бақылауды жүзеге
асырады;
22) өзінің ... ... ... ... ... ... ... отырып (бағалы
қағаздар нарығындағы коммерциялық және ... ... ... қоспағанда), бағалы қағаздар ... ... ... ... ... бағалы қағаздар нарығының
субъектілеріне қолданған шаралары туралы ақпаратты жариялайды;
23) ... ... ... ... ... ... ... бағалы қағаздар рыногында құқық бұзушылықтардың алдын алу және
жол бермеу ... және ... ... ... өзге де ... бағалы қағаздар рыноктарын реттеу жөніндегі шетелдік органдармен
өзара іс-әрекет жасайды.
Сонымен ... ... ... ... ... ... ... бағалы қағаздарды шығаруға және орналастыруға
мына жағдайда ғана ие болуы мүмкін: егер де оның ... ... ... ... ... Республикасының территориясында
қызмет атқаратын қор биржасының тізіміне енгізілген болса ғана.
Қорытынды.
Қазақстан Республикасының 1997 жылғы 5-ші ... №77 ... ... ... ... ... 2003 ж. 02 шілдесінен
№461-II «Бағалы қағаздар нарығы туралы» заңына сәйкес бағалы қағаздар
нарығын мемлекеттік реттеу жолымен жүзеге асырылады. Осымен ... ... ... ... бағалы қағаздар нарығында қалыптасқан
қатынастарды мемлекеттік реттеу мен бақылауды жүзеге асырады.
Орталық банктің сәйкес бағалы қағаздар ... ... ... ... ... алуға, несие беруге де болады. Мысалы, АҚШ-та Федералды
резерв жүйесі акция сатып алушылар үшін міндетті түрде өз қорынан төленетін
қаржы нормасын ... ал ... ... олар несие арқылы төлей алады
екен
Қорыта айтқанда, Қазақстан ... ... ... қабылданған заңдарымыз мұндай өзгерістердің құқықтық негізі болып
табылады. Экономикалық ... ... ... шешуші рольге біздің
"экономикалық конституция" жаңа азаматтық кодексіміз ие.
Қазақстан Республикасында қолма-қол ақшаны Ұлттық банк банкнота түрінде
эмиссиялайды (ҚР-ның ақша ... ... ... ... ... ... ... емес формада төлеп алады. Коммерциялық банктердің
операциялық кассасынан ... ... көп ... ... ... ... занды тұлғалар болса, акша кәсіпорындар мен ұйымдардың
кассасына түседі де, ал клиент жеке ... ... ақша ... ... ... мен ұйымдардың кассасындағы қолма-қол ақшаның аз
бөлігі олардың өзара есептесуіне жұмсалса (өзара есептесу, ... ... емес ақша ... ... ал ... көп ... ... әр түрлі
ақшалы табыс түрінде ... ... ... ... ... қайтарымы, дивидендтер төлеу мен бағалы қағаздарды сатудан
түскен түсім және с.с. түрінде) ... Ақша ... ... ... оның ... пайда болғандығы туралы құпия сыры және қоғам өміріндегі
мәні көп ... ... ... болды. Бұл сұрақтарға қоғам өмірін зерттей
келіп, ... ... ... атқаратын маңызын жан жақты ашып, ... Ақша – ... ... ... ақша ... ... ақшалы табысынан және оны жұмсаудан
түседі. ... ... көп ... салық, жарна, сақтандыру төлемін, пәтер
ақысы мен коммунапдық төлемін, қарызды ... ... ... алу ... ... ақы төлеуге, бағалы қағаздар мен лотерея және ... ... тек ... ақша ... оны ақша айналысы деп
атайды. Айналыс және төлем ... ... ... ақша ... қазыналық билеттер /қағаз ақшалар/ және ұсақ монеталар)
айналыста ... Бұл кез ... ... ақша ... аз ... оның маңызы үлкен. Өйткені ... ақша ... ... ... көп ... ... және оны ... қызмет етеді.
Біздің мемлекетіміз жан – жақты дамыған жүйелі де мақсатты және ... ... ... отыр. Ұлттық экономиканың тарихи ... ... ... ... ... ... ... үшін
ауқымды инвестициалар қажет болып отыр. Мамандардың пікірінше, Қазақстанға
жыл сайын кем дегенде 3 млрд. доллар инвестиция ... ... ... елдерде
негізгі өндіріс қорлары орташа ... ... 3-5 ... ... ... ... ... қорлардың пайдалану мерзісі 30 жылға
жеткен ... ... ... саясатының негізгі мазмұны
болып Қазақстанда бағалы қағаздарды ... ... ... ... ішкі және сыртқы инвестициаларды өндіріске тарту,
экономика салаларын ... де ... ... ... ... ... ... төлем дағдарысынан шығару. Және ... ... ... ... ... ... жүргізіледі.
Қорыта айтқанда, бағалы қағаздар нарығы Қазақстан Республикасының
заңдарымен, ... ... ... ... Мүлік комитеті және
Ұлттық банк ... ... ... Республикасы Қаржы
Министірлігінің және бағалы қағаздар жөніндегі коммисиясымен нұсқауларымен
реттеледі. Сонымен Қазақстан ... ... ... ... ... болсын, барлық бағалы қағаздар құнын, түптеп
келгенде Қазақстанның табиғи ... ... ... болады.
Қазақстанның болашағы, экономикалық - әлеуметтік дамуын түптеп ... ... ... мен ... дұрыс, ұтымды, пайдаланып, іске
асыру – ең ... ... ... ... Н. ... ... 2030: Барлық Қазақстандықтардың
өсіп өркендеуі, қауіпсіздігі және ... ... ... ... ... ... - Алматы: Білім, 1997.
2. Абалкин Л.И. Курс переходной ... ... ... 1997.
3. Абрамова М.А., Александрова Л.С. Финансы, денежное обращение и
кредит: Учебное ... - М.: ... ... права и экономики, 1996.
4. Алехин Б.И. Рынок ценных бумаг: Введение в фондовые операции. -
С.: Сомвен, 1992.
5. ... А.Г., ... М.А. ... ... кредиты, банки. -
М.: Финстатинформ, 1995.
6. Банки и банковские операции: Учебник. /Под ред. проф. Е.Ф. ... ... и ... ... 1998.
7. Банки и ... ... ... Спец. выпуск. Июнь 1999.
8. Банковское дело /Под ред. О.М. ... - М.: ... ... Банковская реформа: поиск продолжается /Под ред. Б.И. Иришева.
Алма-Ата: ... ... ... П.Ю. Ценные бумаги и фондовый рынок. -М., 1994.
11. Вестник Национального банка Республики Казахстан за 1999 г. №1, 2.
2000.
12. Гринберг И. ... ... ... - ... ... ... ... обращение и кредит при капитализме: Учебник /Под ред.
Л.Н. Красавиной. - М.: Финансы и статистика, 1989.
14. Деньги, ... ... ... /Под ред. Г.С. ... - Изд.
2-е перераб. и доп. - Алматы: Экономика, 1999.
15. Карагусова Г. Что нужно знать о ... ... ... и ... Қаржы-қаражат, 1996. - 28 с.
16. Карагусов Ф. ... ... и ... ... в ... ... - ... Қаржы-қаражат, 1995.
17. Карагусов Ф. Ценные бумаги и деньги в системе объектов гражданских
прав. - Алматы: "Жеті Жарғы", 2002.
18. ... Б. ... ... ... Оқу ... ... ... Н.Қ., ... Д.М., ... ... лық ... ... Оқу ... /-Алматы: Экономика,
1998.
20. Русско-казахский экономический словарь ... ... 1993. - 320 с. ... ... ... бумаг и его финансовые институты: Учебное пособие
/Под ред. В.С. Торкановского. -СПб.: АО "Комплект", 1994. - 421 ... ... М.С. ... ... банки. - Алматы: Алматинский коммерч.
ин-т 2000.
23. Сейткасимов Г.С., Ильяев А.А. ... ... ... ... - Алматы: Экономика, 1996.
24. Формирование системы акционерных обществ в Республике Казахстан
(А.Қ. Кошанов, А.А- Рамазанов, А.А. ... и др.). - ... ... - 98 ... ... бумаги и фондовый рынок /Г.С. Сейткасимов и др. ... ... ... Г.Н. Рынок ценных бумаг. Механизмы государствен-
ного регулирования. ... ... 1997. - 27 ... ... ... Республикасының Конституциясы. 1995жыл 30 тамыз
28. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі (жалпы бөлімі,
ерекше бөлімі). - Алматы, ... ... ... Казахстан (общая часть),
комментарий. ... 1. - ... ... ... ... ... кодекс ... ... ... комментарий. - Алматы: "Жеті Жарғы"., 2000.
31."Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі туралы" 1995 ... ... № 2155 ... ... ... және банк ... туралы"
1995 жылғы 31 тамыздағы № 2444 Заңы.
33. 27. Қазақстан Республикасының Конституциясы. 1995жыл 30 тамыз
34. Қазақстан ... 1997 ... 5 ... N 77 ... ... туралы" Заңы.
35. Қазақстан Республикасының 2003 ж. 02 ... ... ... нарығы туралы» Заңы
36.Қазақстан Қазақстан ... 2003 ... ... N 415-П ... ... ... ...

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 95 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бағалы қағаздар азаматтық құқықтың объектісі ретінде.56 бет
Бағалы қағаздар – азаматтық құқықтың объектісі12 бет
Бағалы қағаздардың азаматтық құқықтың объектісі ретіндегі орны97 бет
Азаматтық іс жүргізу құқығының жалпы сипаттамасы70 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь