Азаматтық құқық объект жүйесіндегі бағалы қағаздар


Мазмұны
Нормативтік сілтемелер
Анықтамалар
Белгілер мен қысқартулар
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...8
1 Азаматтық құқық объект жүйесіндегі бағалы қағаздар.
1.1 Бағалы қағаз ұғымының заңдық мазмұны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .11
1.2 Азаматтық құқық нысанындағы акционерлік қоғамдар және бағалы қағаздардың түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..16
1.3. Бағалы қағаздар нарығын мемлекеттік реттеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...37
2 Ақша құралдары азаматтық құқық объектісі ретінде
2.1. Ақшаның пайда болу нысанындағы тауарлы жаратылысы ... ... ... ... ... ..47
2.2. Ақша.тауардың жалпы эквиваленті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 49
2.3. Ақша айналымы мемлекеттік жоспарлау жүйесінде атқаратын қызметінің заңдық қасиеттері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..51
3 Қазақстанда бағалы қағаздар нарығын қалыптастыру саяасатының жүйесі
3.1. Бағалы қағаздар нарығын қалыптастыру саясатының құқықтық жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..59
3.2. Бағалы қағаздар нарығының субъектілері мен объектілерінің
құқықтық жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...63
3.3. Бағалы қағаздар нарығын мемлекеттік реттеу қызметін
жүзеге асыру тәртібі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..69
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..74
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...76
КІРІСПЕ

Тақырыптың өзектілігі. «Ұлттық біртұтастық, әлеуметтік әділеттілік тән әрі күллі халқының экономикалық әл-ауқаты артқан тәуелсіз, гүлденген және саяси тұрақты Қазақстанды сомдау, барша қазақстандықтардың гүлденуі, қауіпсіздігі мен әл-ауқатының артуы» атты бағдарламасын 1997 жылы ел басшысы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев "Қазақстан - 2030” стратегиялық жоспарында айтып өткен болатын [1]. Бұл бағдарлама Қазақстан экономи - касының қарқынды дамуына және нарықтық экономикада бәсекелі мемлекет атағын алуға алғашқы қадам болып табылады. Қазақстан Республикасы еге- мендігін алғаннан бері экономикасы нарықтың өзгермелі процесінде қалып- тасып келеді. Мемлекетіміздің пайда болуының алғашқы жылдары қиын жағдайда болғанмен, бүгінде жаңа реформалар, экономиканы тұрақтандыру шараларының алуан түрлілігі, Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың күрделі стратегиялары ұлттық экономиканы алға жетелеуде. Осы орайда ел басымыздың қойған мақсаттарының бірі – қор нарығы және бағалы қағаздар саласын дамыту болып табылады.
Ғылыми жаңалығы және ғылыми жаңалықтар. Бағалы қағаз немесе қор нарығының қалыптасуы 1922-1924 ж.ж. ақша ре-формасы кезімен байланысты. Аталған кезеңде халықтың уақытша бос ақшасын тартудың тағы бір әдісі − заттай және ақшалай облигациялық займдар шығару кеңінен қолданыла бас- тады. Облигациялар ақшаға сатылып, ал оларды өтеу ақшамен де, астықпен де жүргізіледі. Заттай салықтардың облигацияларын өтеу болғандықтан, шаруа- лар облигацияны шын көңілімен сатып алатын.
Бағалы қағаздар қаржы нарығының құрамдас бөлігі ретінде, әлеуметтік- экономикалық жағдайдың дамуына айтарлықтай ықпал етіп, экономиканың әр саласын инвестициялайтын негізгі инфрақұрылымдық элементтердің бірі бо- лып табылады. Бағалы қағаздар экономиканың тұрақты дамуында маңызды рөл атқарады, ол нарықтағы табысты көбейту арқылы бүтіндей елдің тұрғындары-ның тұрмыс деңгейінің өсуіне жақсы ықпал етеді [2].
Дипломдық жұмыс тақырыбының өзектілігі. Бағалы қағаздар нарығы немесе қор нарығы мәселесі нәтижелі зерттеу жұмыстарын, маңызды шаралар қажет ететін күрделі экономикалық құбылыс. Қай кезде болмасын бұл тақырып бойынша зерттеу жұмыстарын жүргізу өзекті мәселе болып табылады. Бүгінгі таңда Елбасының бәсекеге қабілетті 50 елдің қатарына қосылу стратегиясын орындау барысында экономикалық мәселелерді, соның бірі бағалы қағаздар нарығын талқылау, оларды дамыту мен еліміздің әлеуметтік-экономикалық жағдайларын көтеру үшін, инфрақұрылымдық облигацияларды қолдануды заң тұрғысынан нығайту аса маңызды жұмыс болып отыр.
Зерттеудің мақсаты мен міндеті: Нарық жағдайында бағалы қағаздар нарығының ролін жүйелі түрде зерттеп, оларды мемлекет тарапынан дұрыс ұйымдастыру және жүйенің дамуын нақтылы талдау. Банк қызметтерін жетілдіру мәселелерін анықтап, оларды әрі қарай дамыту мәселелерін қозғау –
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Н. Назарбаев. Қазақстан 2030: Барлық Қазақстандықтардың өсіп өркендеуі, қауіпсіздігі және әл-ауқатының артуы: Ел Президентінің Қазақстан халқына Жолдауы. - Алматы: Білім, 1997.
2. Абалкин Л.И. Курс переходной экономики: Учебник. -М.: Финстатинформ, 1997.
3. Абрамова М.А., Александрова Л.С. Финансы, денежное обращение и кредит: Учебное пособие. - М.: Инст. межд. права и экономики, 1996.
4. Алехин Б.И. Рынок ценных бумаг: Введение в фондовые операции. - С.: Сомвен, 1992.
5. Антонов А.Г., Пессель М.А. Денежное обращение, кредиты, банки. - М.: Финстатинформ, 1995.
6. Банки и банковские операции: Учебник. /Под ред. проф. Е.Ф. Жукова. -М: Банки и биржи, ЮНИТИ, 1998.
7. Банки и банкиры Казахстана: Информационно-аналитический обзор. Спец. выпуск. Июнь 1999.
8. Банковское дело /Под ред. О.М. Лаврушина. - М.: Финансы и.статистика, 1998.
9. Банковская реформа: поиск продолжается /Под ред. Б.И. Иришева. Алма-Ата: Казахстан, 1989.
10. Бороздин П.Ю. Ценные бумаги и фондовый рынок. -М., 1994.
11. Вестник Национального банка Республики Казахстан за 1999 г. №1, 2. 2000.
12. Гринберг И. Рубль, червонец, тенге. - Алматы: Қаржы-қаражат, 1997.
13. Денежное обращение и кредит при капитализме: Учебник /Под ред. Л.Н. Красавиной. - М.: Финансы и статистика, 1989.
14. Деньги, кредит, банки: Учебник /Под ред. Г.С. Сейткасимова, - Изд. 2-е перераб. и доп. - Алматы: Экономика, 1999.
15. Карагусова Г. Что нужно знать о ценных бумагах. Вопросы и ответы. -Алматы: Қаржы-қаражат, 1996. - 28 с.
16. Карагусов Ф. Ценные бумаги и регулирование их обращения в Республике Казахстан. - Алматы: Қаржы-қаражат, 1995.
17. Карагусов Ф. Ценные бумаги и деньги в системе объектов гражданских прав. - Алматы: "Жеті Жарғы", 2002.
18. Көшенова Б. Бағалы кағаздар нарығы. Оқу құралы./-Алматы, Экономика. 1999.
19. Мамыров Н.Қ., Мадиярова Д.М., Қалдыбаева А.Е. Халықара- лық экономикалық қатынастар: Оқу құралы. /-Алматы: Экономика, 1998.
20. Русско-казахский экономический словарь предпринимателя. Алматы: МЧП, 1993. - 320 с. .
21. Рынок ценных бумаг и его финансовые институты: Учебное пособие /Под ред. В.С. Торкановского. -СПб.: АО "Комплект", 1994. - 421 с.
22. Саниев М.С. Деньги, кредит, банки. - Алматы: Алматинский коммерч. ин-т 2000.
23. Сейткасимов Г.С., Ильяев А.А. Формирование фондового рынка: Учебное пособие - Алматы: Экономика, 1996.
24. Формирование системы акционерных обществ в Республике Казахстан (А.Қ. Кошанов, А.А- Рамазанов, А.А. Бисембаев и др.). - Алматы: Ғылым, 1995. - 98 с.
25. Ценные бумаги и фондовый рынок /Г.С. Сейткасимов и др. Алматы: Экономика, 1998.
26. Шалгимбаева Г.Н. Рынок ценных бумаг. Механизмы государствен- ного регулирования. Алматы: Қаржы-қаражат. 1997. - 27 с.

Нормативтік-құқықтық актілер:

27. Қазақстан Республикасының Конституциясы. 1995жыл 30 тамыз
28. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі (жалпы бөлімі, ерекше бөлімі). - Алматы, 2002.
29.Гражданский кодекс Республики Казахстан (общая часть), комментарий. Книга 1. - Алматы: "Жеті Жарғы"., 1998.
30. Гражданский кодекс Республики Казахстан (особенная часть), комментарий. - Алматы: "Жеті Жарғы"., 2000.
31."Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі туралы" 1995 жылғы 30 наурыздағы № 2155 Заңы.
32."Қазақстан Республикасындағы банктер және банк қызметі туралы" 1995 жылғы 31 тамыздағы № 2444 Заңы.
33. 27. Қазақстан Республикасының Конституциясы. 1995жыл 30 тамыз
34. Қазақстан Республикасының 1997 жылғы 5 наурыздағы N 77 "Бағалы қағаздар рыногы туралы" Заңы.
35. Қазақстан Республикасының 2003 ж. 02 шілдесіндегі №461-II «Бағалы қағаздар нарығы туралы» Заңы
36.Қазақстан Қазақстан Республикасының 2003 жылғы 13 мамырдағы N 415-П "Акционерлік қоғамдар туралы" Заңы.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 95 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1000 теңге




Мазмұны
Нормативтік сілтемелер
Анықтамалар
Белгілер мен қысқартулар
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...8
1 Азаматтық құқық объект жүйесіндегі бағалы қағаздар.
1.1 Бағалы қағаз ұғымының заңдық мазмұны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .11
1.2 Азаматтық құқық нысанындағы акционерлік қоғамдар және бағалы
қағаздардың түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..16

1.3. Бағалы қағаздар нарығын мемлекеттік
реттеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... . ..37
2 Ақша құралдары азаматтық құқық объектісі ретінде
1. Ақшаның пайда болу нысанындағы тауарлы
жаратылысы ... ... ... ... ... ..47
2. Ақша-тауардың жалпы
эквиваленті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
49
2.3. Ақша айналымы мемлекеттік жоспарлау жүйесінде атқаратын қызметінің
заңдық
қасиеттері ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... .51
3 Қазақстанда бағалы қағаздар нарығын қалыптастыру саяасатының
жүйесі
3.1. Бағалы қағаздар нарығын қалыптастыру саясатының құқықтық
жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..59
3.2. Бағалы қағаздар нарығының субъектілері мен объектілерінің
құқықтық жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...63
3.3. Бағалы қағаздар нарығын мемлекеттік реттеу қызметін
жүзеге асыру
тәртібі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... 69
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..7 4
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ..76

КІРІСПЕ

Тақырыптың өзектілігі. Ұлттық біртұтастық, әлеуметтік әділеттілік
тән әрі күллі халқының экономикалық әл-ауқаты артқан тәуелсіз, гүлденген
және саяси тұрақты Қазақстанды сомдау, барша қазақстандықтардың гүлденуі,
қауіпсіздігі мен әл-ауқатының артуы атты бағдарламасын 1997 жылы ел
басшысы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев "Қазақстан - 2030” стратегиялық
жоспарында айтып өткен болатын [1]. Бұл бағдарлама Қазақстан экономи -
касының қарқынды дамуына және нарықтық экономикада бәсекелі мемлекет атағын
алуға алғашқы қадам болып табылады.  Қазақстан Республикасы еге- мендігін
алғаннан бері экономикасы нарықтың өзгермелі процесінде қалып- тасып
келеді. Мемлекетіміздің пайда болуының алғашқы жылдары қиын жағдайда
болғанмен, бүгінде жаңа реформалар, экономиканы тұрақтандыру шараларының
алуан түрлілігі, Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың күрделі
стратегиялары ұлттық экономиканы алға жетелеуде. Осы орайда ел басымыздың
қойған мақсаттарының бірі – қор нарығы және бағалы қағаздар саласын дамыту
болып табылады.
  Ғылыми жаңалығы және ғылыми жаңалықтар. Бағалы қағаз немесе қор
нарығының қалыптасуы 1922-1924 ж.ж. ақша ре-формасы кезімен байланысты.
Аталған кезеңде халықтың уақытша бос ақшасын тартудың тағы бір әдісі −
заттай және ақшалай облигациялық займдар шығару кеңінен қолданыла бас-
тады. Облигациялар ақшаға сатылып, ал оларды өтеу ақшамен де, астықпен де
жүргізіледі. Заттай салықтардың облигацияларын өтеу болғандықтан, шаруа-
лар облигацияны шын көңілімен сатып алатын.
 Бағалы қағаздар қаржы нарығының құрамдас бөлігі ретінде, әлеуметтік-
экономикалық жағдайдың дамуына айтарлықтай ықпал етіп, экономиканың әр
саласын инвестициялайтын негізгі инфрақұрылымдық элементтердің бірі бо- лып
табылады. Бағалы қағаздар экономиканың тұрақты дамуында маңызды рөл
атқарады, ол нарықтағы табысты көбейту арқылы бүтіндей елдің тұрғындары-ның
тұрмыс деңгейінің өсуіне жақсы ықпал етеді [2].
Дипломдық жұмыс тақырыбының өзектілігі. Бағалы қағаздар нарығы
немесе қор нарығы мәселесі нәтижелі зерттеу жұмыстарын, маңызды шаралар
қажет ететін күрделі экономикалық құбылыс. Қай кезде болмасын бұл тақырып
бойынша зерттеу жұмыстарын жүргізу өзекті мәселе болып табылады. Бүгінгі
таңда Елбасының бәсекеге қабілетті 50 елдің қатарына қосылу стратегиясын
орындау барысында экономикалық мәселелерді, соның бірі бағалы қағаздар
нарығын талқылау, оларды дамыту мен еліміздің әлеуметтік-экономикалық
жағдайларын көтеру үшін, инфрақұрылымдық облигацияларды қолдануды заң
тұрғысынан нығайту аса маңызды жұмыс болып отыр.
Зерттеудің мақсаты мен міндеті: Нарық жағдайында бағалы қағаздар
нарығының ролін жүйелі түрде зерттеп, оларды мемлекет тарапынан дұрыс
ұйымдастыру және жүйенің дамуын нақтылы талдау. Банк қызметтерін жетілдіру
мәселелерін анықтап, оларды әрі қарай дамыту мәселелерін қозғау – бұл
дипломдық жұмыстың мақсаты болып есептеленеді.
Дипломдық жұмыстың міндеттері:
 – Бағалы қағадар нарығы ұғымына және қызметіне сипаттама беру;
 – Қазақстан Республикасындағы бағалы қағаздар нарығы қызметін талдау;
 – Қазақстан Республикасындағы бағалы қағаздар нарығының операцияла-рын
жетілдірудің жолдарын қарастыру.
  Дипломдық жұмыстың зерттеу пәні - мемлекетіміздің экономикалық
жағдайын талдау, атап айтса, бағалы қағаздар нарығы ұғымының мәнін ашу,
бағалы қағаздар түрлерін зерттеу және бағалы қағаздар нарығындағы
мәселелерді шешу жолдарын көрсету.
Дипломдық жұмыстың зерттеу объектісі ретінде
Қазақстан Республикасы- ның бүгінгі таңдағы экономикалық жағдайы,
еліміздің банк сферасындағы бағалы қағаздар нарығының қазіргі жағдайы,
отандық және шетелдік банктердегі ақша-несие саясаты және банк жүйесі болып
табылады.
 Жұмыстың теориялық және әдістемелік негіздері. Дипломдық жұмыс- ты
жазу барысында Қазақстан Республикасының заңдары, шетелдік және отан- дық
әдебиеттер, мерзімді басылымдағы мәліметтер, статистикалық ақпарат көздері,
интернет желісінен алынған ақпараттар, нормативті актілер қолда- нылды.
 Қазақстан Республикасының қатаң түрде орталықтандырылған жос- парлы
экономикадан қағидалы жаңа, мемлекет тарапынан реттелініп отыратын нарықтық
экономикаға көшуі елімізді оған қызмет көрсететін барлық инсти- туттармен
бірге қаржы рыногының құрылуын талап етті. Қазақстанда бұрын соңды қаржы
рыногы болған емес.
 Қаржы рыногы - бұл, ең алдымен дербес экономикалық категория
ретінде бағалы қағаздарды сату мен қайта сату жөніндегі операцияларды
жүзеге асыру жолымен кәсіпорындардың, фирмалардың, банктердің, жинақтаушы
зейнетақы қорларының, сақтық институттардың, мемлекеттің және халықтың
уақытша бос ақшасын жұмылдыруды, бөлуді және қайта бөлуді қамтамасыз ететін
нарықтық қатынастардың жиынтығы. Ол нарықтық қатынастар жүйесінің құрамды
бөлігі болып табылады және тауар, ақша, кредит, сақтық, валюта және басқа
рынок- тармен етене байланысты [3]. Шаруашылық жүргізудің қазіргі
жағдайында қаржы рыногі қаржы ресурстарын үздіксіз қалыптастырып отырудың,
оларды неғұрлым тиімді пайдаланудың, ұлттық шаруашылық та ақша қозғалысын
ұтымды ұйымдастырудың айрықша нысаны болып табылады және бағалы қағаздар
рыногы, сондай-ақ несие рыногы түрінде де іс-әрекет етеді. Қаржы рыногында
сатып алу-сатудың обьектілері айрықшалықты тауарлар ақша және бағалы
қағаздар (ақшалай) болып табылады.
 Қаржы рыногында бағалы қағаздардың қозғалысымен ортақтастырылатын
экономикалық қатынастар болып табылатын бағалы қағаздар рыногы маңызды орын
алады. Қор құндылықтарының – бағалы қағаздар мен туынды бағалы қағаздардың
айналысымен байланысты болғандықтан оны қор рыногы деп те атайды. Бағалы
қағаздар нарығы 1994 жылдан бастап белсенді дамуда, ол кезде Қаржы
министрлігі бюджеттің тапшылығын қаржыландырудың инфляциялық емес
нысандарына көше бастады және бағалы қағаздар шығару арқылы ішкі қарыз алып
пайдалануды жүзеге асырды. 1997 жылы қысқа мерзімді мемле- кеттік бағалы
қағаздардың нарығы толығымен қалыптасты. Алғашқы орташа мерзімді бағалы
қағаздар 1997 жылы шығарылды, 2000 – 2001 жылдары айналыс мерзімі 10 жылға
дейінгі бағалы қағаздарды шығару реттелді.
 Қазақстанда қор рыногының қалыптасуы бұрынғы КСРО-ның заңнамасы
негізінде акционерлік қоғамдар, брокерлік және қор биржалары құрыла
бастаған 1991 жылға жатады. Бұл орайда мемлекеттік кәсіпорындардың
жекешелендірілуі және акционерлендірілуі шешуші рөл атқарды. Қысқа мерзім
ішінде қүллі ұлттық шарушашылық кешені заңды түрде экономикалық жағынан
өзгеше кәсіпорындарға айналды, олардың көпшілігі нақты иесі бар акционерлік
капитал ретінде көрінді. Осының нәтижесінде 1991–1993 жылдары 200
акционерлік қоғамның, соның ішінде 30 ға жуық акционерлік коммер- циялық
банктердің акциялары тіркелінді. Бұл жылдары эмиссияның жалпы сомасы 110
миллиард сом болды.
Бағалы қағаздар нарығының маңызды бір бөлігі ақша нарығы болып
табылады, онда қысқа мерзімді қарыз міндетемелері бар казначейлік
вексельдер айналыста болады. Ақша нарығы қолда бос тұрған ақшаларды
мемлекетке берудің икемді жолын қамтамасыз етеді, сөйтіп корпорациялар мен
жеке адамдардың уақытша бос ақшалары табыс табуға пайдалануға мүмкіндік
жасайды. Онсыз толыққанды қаржы нарығын алу мүмкін емес.
 Барлық нарықтар сияқты, бағалы қағаздар нарығы да сұраныс пен
ұсынысқа, олардың бағасына тәуелді болады [4]. Яғни бағалы қағаздар нарығы
сатып алу, сатумен байланысты экономикалық жүйесін құрайды. Нарықтың
мөлшері қоғамдық еңбектің мамандануы дәрежесіне байланысты.
 Тақырыптың зерттелу деңгейі: Бағалы қағаздар нарығы тікелей алғаш-
қы және қайталама нарықтан тұрады.Алғашқы нарықты мемлекеттік және
муниципиялды облигациялар, сол сияқты акциялар мен облигациялар эмис- сиясы
жүзеге асарылады,оны қаржылық және қаржылық емес профильдегі әр қилы
акционерлік компаниялар шығарады.Алғашқы нарықта бағалы қағаздар- дың
тікелей инвесторлары коммерциялық және инвестициялық банктер, биржа
фирмалары,сақтандыру компаниялары, зейнетақы қорлары, қаржылық емес
корпорациялар және жеке адамдар. Олар биржа фирмалары мен инвестициялық
банктер арқылы акциялар мен облигациялар сатып алады. Бағалы қағаздар
қайталама нарығы эмитент бағалы қағаздарды орталықтанған немесе орталық-
танбаған сатып алу мен сатуды түсіндіреді.
Бағалы қағаздар нарығы – шаруашылық жүргізуші субъектілері мен
мемлекет шығарған бағалы қағаздардың сан алуан түрлері сатылатын және сатып
алынатын қаржы нарығының бөлігі.Бұл нарықтың жұмыс істеуі көптеген
экономикалық, әсіресе инвестициялық процестері реттеп,олардың тиімділігін
арттыруға мүмкіндік береді. Бұған осы нарықтың қор құрылымдарының – бағалы
қағаздардың және де өзге де активтердің сан алуандығымен қол жетеді.

1. Азаматтық құқық объект жүйесіндегі бағалы қағаздар.
1.1. Бағалы қағаз ұғымының заңдық мазмұны.

Азаматтық кодекс бағалы қағазды құжат деумен бірге оны зат деп те
көрсетеді. Өйткені, кез келген құжаттың түп-төркіні материалдық дүниеге
қатысты келеді. Сондықтан да онда көрсетілген әріп таңбалары мен сандары,
тасқа басылып не қолмен жазылған жазбалары осы құжат туралы тиісті ақпарат
береді. Сонымен бірге кез келген құжаттың бағалы қағаз бола алмайтыны тағы
бар, тек заңмен белгіленген шарттық белгілері сақталғаны бағалы қағаз
құқығын алады.
Бағалы қағаздың міндетті реквизиттері арнайы нормативтік құқықтық
құжаттарында көрсетілген (оның атауы, сериясы, немірі, өтініш жасау
мерзімі, субъектінің қағаз бойынша көрсетілген міндеті, номиналдық құны,
кіріс көлемі немесе марапаттау (пайыздар), қағаз бойынша орындалу орны және
басқа шарттар) талаптар болып табылады. Мұндай талаптар түгелдей
сақталмаса, яғни бағалы қағаздың міндетті реквизиттерінің болмауы немесе
бағалы қағаздың ол үшін белгіленген нысанға сәйкес келмеуі оның жарамсыз
болуына әкеліп соқтырады (АК-тің 131-бабының 2-тармағы).
Бағалы қағаздар зат ретінде бірнеше түрге бөлінеді, әрі
иеленушісінің талап-мүддесіне сәйкес бланк, қағаз парақшасы түрінде
кездеседі. Бағалы қағаздың құны тиісті материалдық игіліктің құнына
негізделеді.
Бүгін Қазақстанда азаматтар мен кәсіпкерлер өздерінің экономикалық
мақсаттарына жету үшін ақшаны оның әртүрлі нысандарында қолдана отырып,
жақында ғана мүмкін емес болып есептелген қарым қатынастарды жүзеге
асыруда. Бұдан бөлек, шет ел бизнесмендері мен заңгерлері қазақстандық
тәжірибеге дамыған нарықтардағы ақшаны пайдаланумен байланысты бірқатар
тетіктерді "импорттаған". Ал Қазақстанның заңдарының негізде мұндай
тетіктерді жүзеге асыру мүмкіндіктерін қарастырғанда бұл саладағы қажетті
құқықтық нормалардан бөлек, бұл мәселелер бойынша теориялық ізденістердің
де жоқтығы да көзге түседі.
Шет ел тәжірибесіне жүгінсек, ақша айналымын реттейтін шет ел
заңнамасы, ақша құралдары нысандарының өзгеруімен, үлке өзгеріске түскенін
көруге болады. Әдебиетке сәйкес банктік тәжірибенің қағаз жеткізілімдерден
электронды жеткізілімдерге өтуі заңнаманың өзінің өзгеруіне алып келді.
Азаматтық кодекстің 130-бабы мүліктік құқықтар куәландыратын
мазмұнына қарап бағалы қағаздарды облигация, коносамент, акция және заң
актілерінде немесе соларда бекітілген тәртіппен бағалы қағаздар қатарына
жаткызылған басқа да құжаттар деп негізгі түрлерге бөледі. Кодекстің 130-
бабының 2-тармағына сәйкес, бағалы қағаздар іштей ұсынбалы, атаулы және
ордерлік болып жіктеледі. Ұсынбалы бағалы қағаздар құжаттың түпнұсқасы
болады, ал түпнұсқаны ұсынушы келесі тұлғаға көрсеткен сәтте өзінің
өкілеттілігін жүзеге асырады. Демек ұсынбалы бағалы қағаздар онда
көрсетілген мерзімде нақты құнымен басқа мүліктік балама алуға құқық
береді. Бағалы қағаздың мәтінінде оны ұсынушы үшін нақты тұлғаның есімі
көрсетілмейді, тек бұл құжаттың бағалы қағаз екендігі ғана айқындалады
(мысалы, облигация).
Ордерлік бағалы қағаз да құжат болып табылады, ол бойынша міндетті
субъект құжат мәтінінде көрсетілген тұлғаға міндеттенген нәрсені орындауды
ұсынады, немесе өзі де белгіленген ереже бойынша құжат мәтінінде
көрсетіледі. Ордерлік бағалы қағаз құқықтың субъектісі болып табылатын
белгілі бір тұлғаға беріледі.
Сонымен бір мезгілде мүліктік құқықтың айналым қабілеттілігін
жақсарту мақсатында ордерлік қағаздар үшін оны тапсырудың ерекше механизмі
жасалған. Ордерлік бағалы қағаз бойынша құқықтар бұл қағаз берілген жазу
индоссамент арқылы беріледі. Борышқор бұл талапты міндетті түрде сақтауы
тиіс. Ордерлік бағалы қағаз бойынша құқық берілетін адам (индоссант)
құқықтың болуы үшін ғана емес, оның жүзеге асырылуы үшін де жауапты болады.
Индоссамент құжатта (әдетте сыртқы бетінде) жазылады және оның екі түрі
болады, яғни бірінде иесі аталып, құқық мирасқорының аты жазылады, ал
екіншісі әлгі айтқандай, бланктік болады, онда бағалы қағаздың тапсырылғаны
туралы жазылады, бірақ құжаттың жаңа иесінің аты көрсетілмейді.
Бағалы қағаздың ордерлік түрін иеленуші индоссамент бланкісімен
қоса құжатты берерде бағалы қағазды ұсынушыға тапсыру тәсілін таңдап,
бағалы қағазды табыстауға, бағалы қағазды басқа адамға атаулы индоссамент
бойынша тапсыруға және индоссаментке өзінің атын жазуға құқылы болады.
Бланктік индоссаментке қандай да бір атауды енгізумен бағалы қағаз-
дарды ұсынушыға беру тәсілі құжатты тапсырғанға дейін жүзеге асырылады.
Бағалы қағазды тапсыру кезінде жазылатын жазулар ретімен жазылады.
Ал мүліктік құқықты тапсыруда ордерлік бағалы қағаз қолданылады. Құжаттың
иесі құжаттың түпнұсқасындағы міндеттерді орындау үшін ұсынарда
индоссаменттердің реті бұзылып кетсе, одан бас тартуға құқылы. Бұл
реттердің үзілмеуі таза формальдық белгілермен айқындалады, аталған
индоссамент бойынша берілетін құжаттың атымен қатар бағалы қағазда
қабылдаушының да аты жазылады.
Ордерлік бағалы қағаз жоғалып кетсе, оған оны ұстаушының өзі жауап
береді ("Қазақстан Республикасындағы вексельдік қатынастар туралы" Занның
96-бабы). Ордерлік қағаздың иесі айрылып қалған құжаты кімнің қолында
екенін білсе, құжатты қайтаруға виндикациялық талап қоюға құқылы. Егер
кейінгі индоссамент бланктік болса, жоғалған құжатқа құқық меншігін
дәлелдеу іс жүзінде мүмкін болмайды. Мұндай қағазды жоғалтқанда оның
орындалуына да үміт аз. Ал ордер қағазы жойылып кетсе, онда құжаттың балама
данасын беруге болмайды.
Атаулы бағалы қағаз — бұл мүліктік сипаты бар құжат, оның иесі кім
екендігі құжаттың мәтінінде көрсетіледі. Яғни атаулы бағалы қағаз бойынша
құқықты талап ету сонда көрсетілген адамға ғана тиесілі болады.
Азаматтық кодекстің 130-бабында бағалы қағаздардың, әр түрінің
белгілерін қамтитын бағалы қағазды шығару көзделген. Оған мысал ретінде
атаулы түрін ұстаушының жүргізуін талап ететін "Бағалы қағаздар нарығы
туралы" Заңның 34-бабының нормасын келтіруге болады.
Эмиссиялық бағалы қағаздарды топтастыру мемлекеттік және
мемлекеттік емес деп бөлінетін болғандықтан оның заңдық маңызы болады.
"Бюджет жүйесі туралы" және "Мемлекеттің кепілімен қарыз алу және
мемлекеттік борыш туралы" заңдарға сәйкес мемлекеттік бағалы қағаздар
мемлекеттің шеттен алуына орай ішкі және сыртқы инвесторларда шығарылады
(олар шет мемлекеттер мен халықаралық ұйымдардың заңды және жеке түлғалары
болып табылады). Оны шеттен алу Қазақстан Республикасының Үкіметі немесе
Ұлт- тық банк арқылы жүзеге асырылады [5]. Мемлекеттік бағалы қағаздарды
шығару негізінен алғанда республикалық бюджеттің жетіспеуіне байланысты.
Қазақстан Республикасы бағалы қағаздарды әлемдік нарықтарға шығарады
(еврооблигациялар), сондай-ақ Қазақстан аумағында қазыналық міндеттемеде
және қазыналық облигацияда жүреді. "Бағалы қағаздар нарығы туралы" Заңның
14-бабына сәйкес мемлекеттік бағалы қағаздар эмиссиясын жүзеге асыру
тәртібі және эмиссия көлемі арнаулы заңмен реттеледі. Мемлекеттік емес
эмиссиялық бағалы қағаздар эмитентінің жарғылық капиталын қалыптастыру үшін
шығарылады немесе заемдық қаржыны тарту мақсатында да қолданылады, ал
олардың эмиссияларының тәртібі "Бағалы қағаздар нарығы туралы" Заңмен
реттеледі.
Бағалы қағаздар жөніндегі қазіргі қолданылып жүрген заңдар құжат-
талмаған бағалы қағаздар ұғымына сәйкестендірілген. Азаматтық кодекстің 135-
бабында құжатталмаған бағалы қағаздардың мүліктік құқықтарының бір- неше
түрі келтірілген.
Құжатталмаған құнды қағаздар шын мәнінде бағалы қағаздың мазмұнын
куәландыратын мүліктік құқы болып есептеледі. Ондай бағалы қағаздармен
құқықтық қатынасқа түскен кезде оның тізілімдегі жазбаға енгізілуі жарамды
бола береді.
Азаматтық кодекстің 117-бабына сәйкес заттардың өзі қозғалатын және
қозғалмайтын болып екіге бөлінеді. Затты қозғалмайтындар қатарына жатқызу
екі жағдайға байланысты: яғни материалдық жағынан затты жерден айыруға
болмайтындығына және оны орнынан қозғау үшін шығындану қажеттігіне
байланысты. Кейбір жағдайларда, заң қозғалатын мүліктерді, атап айтқанда
әуе және теңіз кемелерін, ішкі суда жүзу кемелерін, "өзен-теңіз" жүзу
кемелерін, ғарыш объектілерін қозғалмайтын түрге жатқызады. Қозғалмайтын
мүлікке теңестірілетін объектілер тізімі толық еместігін еске сала кеткен
жөн. Азаматтық кодексте заң актілері бойынша қозғалмайтын заттарға өзге
мүліктер де жатқызылуы мүмкін.
Қозғалмайтын заттарға меншік құқығы мен басқа да құқықтар, бұл
құқықтарға шек қою, олардың пайда болуы, ауысуы және тоқтатылуы мемлекеттік
тіркелуге тиіс (АК-тің 118 -бабының 1 -тармағы).
Қозғалмайтын мүліктің ерекше түрінің бірі кәсіпорын болып табылады.
Заң бойынша "кәсіпорын" термині екі мағынада кәсіпорын деп аталады (АК-тің
102-104 баптары). Азаматтық құқықтың субъектісі ретінде мұндай кәсіпорын
мемлекеттік тіркеуден өтеді. Кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыру үшін
пайдаланылатын мүліктік кешен құқық объектісі түріндегі кәсіпорын деп
танылады (АК-тің 119-бабының 1-тармағы). Яғни ондай кәсіпорын құқық
объектісі болып табылады, кәсіпорын тұтасымен немесе оның бір бөлігі сатып
алу-сату, кепілге, жалға беру шарттарының және басқа да мәмілелердің
объектісі болуы мүмкін, ол әкімшілік тәртіппен өзге субъектіге берілуі
ықтимал.
Мүліктік кешен ретінде кәсіпорын құрамына оның қызметіне қажетті
деген барлық мүлік түрлері енеді. Соның ішінде үйлер, ғимараттар,
құрылыстар, құрал-жабдықтар, шикізаттар, өнімдер, жер учаскесіне құқық,
талап ету құқығы, борыштар, сондай-ақ атауын белгілейтін белгілер (фирманың
атауы, тауар белгілері), егер заң құжаттарында немесе шартта өзгеше
көзделмесе, және тағы басқа айрықша құқықтар болады. Мүліктік кешеннен
қандай да бір объектіні алу заңда немесе шартта көрсетілуі тиіс.
Кәсіпорынның меншік құқығы мен басқа да құқықтары басқа тұлғаға өткенде,
сол тұлға жоғарыда аталған құқықтардың бәрінің бірдей өзіне берілуін талап
ете алады.
Азаматтық кодекстің 116-бабының талаптарына сәйкес заттар
айналымнан еркін берілетін немесе ауысатын, айналымнан алынып тасталатын
және айналымда шек қойылатын түрлерге бөлінеді.
Азаматтық кодексте айналымнан алынып тасталатын (шығарылған) зат
деп азаматтық құқыққа объект бола алмайтын заттарды айтады. Бұл ретте осы
заттар адамдардың меншігінде болмайды деген тұжырым жасалады.
Заң "айналымнан алынып тасталған" деген сөзді басқа да мағынада
қолданады - мемлекеттік тәртіптің және қоғамдық қауіпсіздіктің қамын ойлап
иелік ету жолы айрықша жағдайға қойылған заттарға да қолданады. Мәселен,
айналымнан шығарылған жеке заттарға мыналарды жатқызуға болады: қару,
радий, гелий және т.с.с. Алайда, бұл заттардың көпшілігі мемлекеттің дара
меншіктік объектісі болып табылады. Азаматтар тиісті өкімет орнының рұқсаты
бойынша бұл заттарды алып, оған иелік ете алады (АК-тің 116-бабы, 3-
тармағы). Берілуге рұқсат етілмейтін заттардың түрлері (айналымнан алынып
тасталған заттар) заң құжаттарында тікелей көрсетілуге тиіс.
Азаматтық құқықтың объектілерінің көбі айналым қабілетті болып
келетіндігінен өзгеге еркін түрде беріліп, бір тұлғадан екіншісіне ауыса
береді. Азаматтық кодексте басқа біреуге беруге болмайтын материалдық емес
игіліктер жөнінде арнайы талап бар. Мұндай игіліктер тізімі Азаматтық
кодекстің 115-ба-бының 3-тармағында керсетілген: олар - өмір, денсаулық,
тұлғаның ар-намысы және т.б.
Заттарды бөлінетін және бөлінбейтін деп бөлу оның табиғатына тән
нәрсе (АК-тің 120-бабы). Бөлінетін зат бөлген кезде өзінің бастапқы
қасиетінен айрылмайды. Бөлінбейтін зат бөлінгенде мәнін (өзінің шаруашылық
мақсатын) жоғалтып алады, соңдай-ақ құжаттарында көрсетілгеніндей, бөлуге
жатпайтын заттар кездеседі (мәселен, ескерткіш).
Енді күрделі заттар деген ұғымға тоқтала кетейік. Егер әр текті
заттар бірігіп бір мақсатқа пайдаланылса әрі бүтін бір затты құрайтын
болса, олар бір зат деп қаралады. Оған мысал ретінде кітапхананы, пошта
маркаларының коллекциясын және т.б. айтуға болады. Күрделі заттарды бөлу
мақсаты Азаматтық кодекстің 121-бабында айтылған: күрделі зат жөнінде
жасалған мәміленің күші, егер шартта өзгеше белгіленбесе, оның бәрлык
кұрамдас бөліктеріне қолданылады.
Азаматтық кодексте затты басты және керек-жарақ (қосалқы) деп
бөледі (АК-тің 122-бабы). Басты зат деп дербес бола алатын және азаматтық
құқықтық қатынастың тікелей пәні болып табылатын затты айтады. Керек-жарақ
(косалқы) зат басты затқа қызмет етеді, өйткені, олардың шаруашылық мақсаты
бір болады, егер заңдарда немесе шартта өзгеше белгіленбесе, басты затқа
ілесіп жүреді (мәселен, құлыптың кілті, скрипканың қыл керілген шыбығы,
т.б.). Азаматтық кодексте жемістер, азық-түлік және табыстар деген заттар
да қаралған. Бұл — затты пайдалану нәтижесінде алынған түсім. Жемістер деп
отырғанымыз малдың төлі, жеміс ағаштарының жемісі және т.б., ал табыстар
азаматтық айналымда пайда түсіреді, оған жалдамалы ақы, пайыздар және т.
б., азық-түлік (өнім) дегеніміз өндірістік мақсатқа орай затты пайдаланудан
түскен өнімдер болып табылады.
Затты пайдаланудан түскен нәтижені оның заңды меншік иесі
еншілейді. Егер занда немесе шартта өзгеше көзделмесе, Азаматтық кодекс
түскен өнімді, жемісті және табысты заң бойынша оның меншік иесінің
пайдалануына басым құқығы берілуін қамтамасыз етеді. Азаматтық кодекс
жануарларды да объект ретінде қарастырады. Азаматтық кодекстің 124-бабына
сәйкес жануарларға қатысты қатынастарға егер заңдарда өзгеше көзделмесе,
жалпы ережелер қолданылады. Азаматтық кодексте ерекше объектілердің бірі
ретінде азаматтық немесе заңды тұлғаның интеллектуалдық меншігін
қарастырады, оған интел- лектуалдық шығармашылық қызметтің нәтижелері және
оларға теңестірілген занды тұлғаны дараландыру құралдары жеке немесе заңды
тұлғаның өзі орындайтын жұмысының немесе кызметінің өнімдері (фирмалық
атау, тауар белгісі, қызмет көрсету белгілері) жатады. Шығармашылық
интеллектуалдық қызметінің нәтижелері мен ерекше құқықтардың объектісі
болуы мүмкін даралану құралдарын пайдалануды үшінші жақтар құқық
иеленушінің келі- сімімен ғана жүзеге асырады.
Азаматтық кодексте ақпарат жөнінде арнайы бап бар, онда қызмет және
коммерциялық кұпиялардың мән-жайы айқындалған, былайша айтқанда,
коммерциялық және басқалай құндылығы бар ақпараттарға қатысты мәселе- лерге
мән берілген. Үшінші жаққа белгісіз болуына байланысты ақпараттың нақты
немесе потенциалды коммерциялық құны болып, онымен заңды негізде еркін
танысуға болмайтын және ақпаратты иеленуші оның құпиялылығын сақтауға шара
қолданатын ретте, қызметтік немесе коммер- циялық құпия болып табылатын
ақпарат азаматтық заңдармен қорғалады. Мұндай ақпаратты заңсыз әдістермен
алған адамдар, сондай-ақ еңбек шартына қарамастан қызмешілер немесе
азаматтық-құқықтық шартқа қарамастан контрагенттер қызметтік немесе
коммерциялық құпияны жария етсе, келтірілген залалдың орнын толтыруға
міндетті (АК-тің 126-бабы) [6].

1.2 Азаматтық құқық нысанындағы акционерлік қоғамдар және бағалы
қағаздардың түрлері.
Қазақстан Республикасының 2003 жылғы 13 мамырдағы N 415-П "Акцио-
нерлік қоғамдар туралы" Заңында акционерлік қоғамға мынадай сипаттама
беріледі: өз қызметін жүзеге асыру үшін қаражат тарту мақсатымен акциялар
шығаратын заңды тұлға акционерлік қоғам (бұдан әрі - қоғам) деп танылады.
Қоғамның өз акционерлерінің мүлкінен оқшауланған мүлкі болады және
олардың міндеттемелері бойынша жауап бермейді. Қоғам өз міндеттемелері
бойынша өз мүлкі шегінде жауап береді. Қоғамның акционері оның міндет-
темелері бойынша жауап бермейді және Қазақстан Республикасының заң
актілерінде көзделген жағдайларды қоспағанда, өзіне тиесілі акциялардың
құны шегінде қоғам қызметіне байланысты залалдарға тәуекел етеді.
Қазақстан Республикасының заңдарында көзделген жағдайларда
акционерлік қоғамның ұйымдық-құқықтық нысанында коммерциялық емес ұйымдар
құрылуы мүмкін. Қоғам (акционерлік қоғамның ұйымдық-құқықтық нысанында
құрылған коммерциялық емес ұйымнан басқасы) облигациялар және бағалы
қағаздардың өзге де түрлерін шығаруға құқылы.
Қазақстан Республикасының заң актілерінде қызметтің жекелеген
түрлерін жүзеге асыратын ұйымдар үшін акционерлік қоғамның ұйымдық-құқықтық
нысаны міндетті болып белгіленуі мүмкін.
Қоғамның фирмалық атауы болады, онда "акционерлік қоғам" ұйымдық-
құқықтық нысанын көрсету және оның атауы қамтылуға тиіс. Қоғамның атынан
кейін "АҚ" аббревиатурасын пайдалана отырып, қоғамның атауын қысқартуға
жол беріледі. Қоғам жай акциялар, не жай және артықшылықты акциялар
шығаруға құқылы. Акциялар құжатсыз нысанда шығарылады.
Акционерлік қоғамның ұйымдық-құқықтық нысанында құрылған
коммерциялық емес ұйымдардың артықшылықты акциялар шығаруға құқығы жоқ.
Акция бөлінбейдi. Егер акция ортақ меншік құқығымен жеке тұлғаға тиесілі
болса, олардың бәрі бір акционер деп танылады және өзінің жалпы өкілі
арқылы акциямен куәландырылған құқықтарды пайдаланады.
Егер осы Заңда өзгеше белгіленбесе, акцияның бір түрі оны иеленетін
әрбір акционерге осындай акциялар түрінің басқа иелерімен бірдей көлемде
құқықтар береді. Қазақстан Республикасының заң актілерінде:
1) қоғамның акцияларымен мәмілелер жасасуға;
2) қоғамның бір акционерге тиесілі акцияларының ең көп мөлшеріне;
3) қоғамның акциялары бойынша бір акционерге берілетін ең көп дауыс
санына шектеулер белгіленуі мүмкін.
Қоғам басқа да бағалы қағаздар шығаруға құқылы, оларды шығару,
орналастыру, айналысқа салу және өтеу талаптары мен тәртібі Қазақстан
Республикасының бағалы қағаздар рыногы туралы заңдарымен белгіленеді.
"Акционерлік қоғамдар туралы" Заңға сәйкес акционерлік қоғам акция-
ларының 3 түрі бар деп белгіленген жай, артықшылықты акциялар және "Алтын
акция".
Жай акция дауыс беруге енгізілетін барлық мәселелерді шешкен кезде
акционерге дауыс беру құқығымен акционерлердің жалпы жиналысына қатысу
құқығын, қоғамда таза табыс болған жағдайда дивидендтер, сондай-ақ қоғам
таратылған жағдайда Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленген
тәртіппен оның мүлкінің бір бөлігін алу құқығын береді.
Артықшылықты акциялардың меншік иелері акционерлердің жай акция-
лардың меншік иелері акционерлеріне қарағанда қоғамның жарғысында
белгіленіп, алдын ала айқындалып кепілдік берілген мөлшерде дивидендтер
алуға және қоғам таратылған кезде осы Заңда белгіленген тәртіппен мүліктің
бір бөлігіне басым құқығы бар. Қоғамның артықшылықты акцияларының саны оның
жарияланған акцияларының жалпы санының жиырма бес процентінен аспауға тиіс.
Егер:
1) қоғам акционерлерінің жалпы жиналысы шешімі
бойынша артықшылықты акцияларды иеленуші акционердің құқығын шектеуі
мүмкін мәселені қараса.
Шектеу қою үшін артықшылықты акциялардың жалпы санының кемінде
үштен екі бөлігі жақтап дауыс берген жағдайда ғана мұндай мәселе бойынша
шешім қабылданды деп есептеледі;
2) қоғам акционерлерінің жалпы жиналысы қоғамды қайта ұйымдастыру не
тарату туралы мәселені қараса;
3) артықшылықты акция бойынша дивиденд оны төлеу үшін белгіленген
мерзім өткен күннен бастап үш ай ішінде толық мөлшерінде
төленбесе, артықшылықты акция акционерге қоғамды басқаруға қатысу құқығын
береді.
Осы жағдайларды қоспағанда, артықшылықты акция акционерге қоғамды
басқаруға қатысу құқығын бермейді.
Құрылтай жиналысы (жалғыз құрылтайшының шешімі) немесе
акционерлердің жалпы жиналысы жарғылық капиталды қалыптастыруға және
дивидендтер алуға қатыспайтын "алтын акцияны" енгізуі мүмкін. "Алтын акция"
иесінің акционерлердің жалпы жиналысының, директорлар кеңесі мен атқарушы
органның шешімдеріне қоғам жарғысында белгіленген мәселелер бойынша вето
қою құқығы болады. "Алтын акция" куәландырған вето қою құқығы басқаға
берілмеуге тиіс.
Жалған (алдамшы) капитал деген - қосымша құнның (яғни табыстың) бір
бөлігін дивиденд немесе процент түрінде иемденуге құқық беретін бағалы
қағаздар иесінің меншік титулы. Бағалы қағаздар акциялар, облигациялар,
вексельдер және басқа да түрлерде көрінетін капитал. Бағалы қағаздарды
жалған капитал деп атауға себеп болған жағдайлар мыналар:
Біріншіден, табыс көзі тауар өндірісі. Ал бағалы қағаздардың пайда
болуы өндірістік (яғни қызмет атқаратын нақты) капиталмен тікелей
байланысты. Өнім өндірістен айналымға түсіп, табыс әкеледі. Ал бағалы
қағаздар өндірістен тыс, тек айналымнан табыс әкеледі деген бұлдыр қиял
пайда болады. Оны мысал ретінде келтірілген мына екі формуладан аңғару қиын
емес. Тауар айналымы (Т - А - Т) формуласындағы бірінші акт (Т - А) тауарды
сату басқа керекті тауарды сатып алу мақсатында жүргізіледі, яғни
қажеттілікті - керек тауарды сатып алу арқылы өтеу. Ал капиталдың айналымы
(А - Т - А) формуласындағы мақсат тауарды сатып алып қайта сату, яғни
процесс пайда табу мақсатында жүргізіледі. Бұнда А*=А+а, яғни а -қосымша
құн, өсім, немесе капитал. Ал капитал өздігінен өсетін құн немесе Қосымша
құн беретін құн.
Екіншіден, бағалы қағаздардың капитал болып есептелетін себебі
оларды сатуға болады. Бірақ олардың өз құны өте төмен, ал нарықтық бағалары
иррационалдық сипатта (өлшеусіз сандар) болады. Жалған капиталдың бағасы
капиталға сұраныс пен ұсыныстың арақатынасына және бағалы қағаздарды
сатудан түскен табыстың мөлшеріне байланысты анықталады. Капиталға сұраныс
оның ұсынысынан жоғары болса не одан түскен табыстың мөлшері де жоғары
болса, жалған капиталдың бағасы оған тура пропорционалды өседі. Керісінше,
егер капиталды ұсыну сұраныстан жоғары болса банктiк проценттiк деңгейi
де жоғары болса, онда жалған капиталдың бағасы бұларға кері
пропорционалды кемиді.
Демек, жалған капиталдың бағасы жиі өзгерістерге ұшырап тұратын
нарықтық құн. Жалған капитал нақты (өндірістік) және қарыз капиталдарымен
байланысты болғанымен, олардың оқшауланып шыққан бөлігі, яғни олардың
бағалы қағаздардағы көрінісі ретінде айналыста жүреді. Оның
нақты капиталдан мынадай ерекшеліктері бар:
1. жалған капиталдың өз құны (өте аз) жоқ. Бірақ бағалы қағаздардың
кейбір түрлері нақты капиталдың орнында жүреді;
2. бағалы қағаздардың айналысы қор биржасынан және несие
жүйесінен басталады, ал нақты капитал өндіріс аясына қызмет көрсетеді;
3. жалған капиталдың мөлшері (бағалы қағаздардын сатылатын
жиынтық бағасы, яғни бағалы қағаздардың курсы) бағалы қағаздарды
сату- дан түскен табыстың капиталға айналуымен анықталады. Ал
өндірістен нақты капиталдан түскен пайда сол нақты капиталдың
өз мөлшеріне байланысты болады.
Жалған капиталдың пайда болуын К.Маркс "капиталдану" деп атады. Ал
капиталдану - мүліктің немесе нақты капиталдың ақша капиталына айналуы
деген ұғым. Жалған капиталдың мөлшерінің өзгеруі нақты капитал көлемінің
өзгеруіне дәл келмейді. Жалған капиталдың қарыз капиталынан да айырмашы-
лығы бар. Олар:
Біріншіден, бағалы қағаздар қарыз капиталының қозғалысынан пайда
бола отырып, одан бөлініп, бағалы қағаздар нарығында дербес қозғалыс
жасайды. Өйткені бағалы қағаздарды сатып алу деген ақша капиталының бір
бөлігін қарызға берумен бірдей. Ал қарыз - несиелік құжат, немесе бағалы
қағаздар түрінде айналыста болады.
Екіншіден, қарыз капиталынан түсетін табыс оның өзінің мөлшерімен
анықталса, ал жалған капиталдың мөлшері оның айналысынан түсетін табысына
байланысты болады. Ол табыс дивиденд немесе процент түрінде түседі. Бағалы
қағаздар өз қозғалыс заңдарына ие болып, нақты капиталдың қозғалысына
көбіне тәуелді болмайды.
Сонымен, бағалы қағаздар қарыз капиталын орналастыратын ортаның тек
біреуі ғана. Жалған капитал сан жағынан қарыз капиталынан көп және
айналыста бір-біріне дәл келмейді. Нақты капитал мен жалған капиталдың
мөлшері жағынан да біріне-бірі дәл келмеуі бағалы қағаздар нарығына тән
ерекшелік. Жалған капиталдың пайда болуы мен оның өсуі байлықтың бір жерге
шоғырлануына әсер етеді [6].
Акционерлік қоғам (бұдан әрі қоғам) деп өзінің қызметін жүзеге
асыру үшін қаражат тарту мақсатында акциялар шығаратын заңды тұлғаны
айтады. Ал акция - үлесті немесе меншікті куәландыратын бағалы қағаз, яғни
қоғам шығаратын және олардың түрлері мен санат –категорияларына қарай
акционердiң дивидендтер, басқаруға қатысуға және қоғам таратылған
жағдайда оның қалған мүліктерінің бір бөлігін иемдену құқығын куәландыратын
құжат. Қоғам өз міндеттемелері бойынша өзіне тиесілі барлық мүлікпен
жауапты болады. Акционер қоғамның міндеттемелері бойынша жауап бермейді,
тек өзіне тиесілі акциялар құнының шегінде қоғамның қызметіне байланысты
зияндарға тәуекел етеді.
Экономикасы дамыған елдерде олар корпорациялар деп те аталады.
Акционерлік қоғамдар жабық және ашық қоғам үлгісінде құрылады. Қоғамның
фирмалық атауы, сондай-ақ қоғамның үлгісіне қарай, "ашық акционерлік қоғам"
немес "жабық акционерлік қоғам" деген сөздер немесе тиісінше, "ААҚ" және
"ЖАҚ" аббревиатурасы болуға тиіс. Қоғам осындай фирмалық атауымен
мемлекеттік тіркеуден өтеді.
Жабық акционерлік қоғамдардың акциялары өзінің құрылтайшылары мен
алдын ала айқындалған адамдар тобының арасында орналастырылады. Жабық қоғам
акционерлерінің саны жүзден аспауға тиіс және ол өзі шығаратын акцияларын
жабық әдіспен ғана орналастыруға құқылы. Жабық қоғам акционерлерінің осы
қоғамның басқа акционерлері сататын акцияларды сатып алуға артықшылықты
құқығы бар. Жабық қоғамның өз акцияларын сатқысы келетін акционері оларды
қоғамның басқа акционерлеріне, ал олар бас тартқан жағдайда қоғамның өзіне
сатып алуға ұсынуға міндетті. Сатылатын акцияларды сатып алудың
артықшылықты құқығы акциялар сатуға ұсынылған кезден бастап отыз күн бойы
акционерлерде сақталады.
Егер акционерлердің ешқайсысы аталған мерзімде осы құқықты пайда-
ланбаса, ол қоғамға өтеді және онда отыз күн бойы сақталады. Қоғам саты-
латын акцияларды сатып алудың артықшылықты құқығын акционерлердің жалпы
жиналысының тиісті шешімін қабылдау жолымен іске асырады.
Қоғамның жарғысында сатуға ұсынылған акцияларды артықшылықпен сатып
алу құқығын қоғамның акционерлерінде немесе оның өзінде қалдырудың өзге
мерзімдері белгіленуі мүмкін, бірақ ол кемінде отыз күн болады.
Қоғам және оның акционерлері акцияларды сатып алудан бас тартқан
немесе белгіленген мерзімдер ішінде жауап алмаған жағдайда акционер
акцияларды қоғамға және онын қатысушыларына ұсынған бағадан төмен емес құны
бойынша үшінші тұлғаларға сатуға құқылы. Сатуға ұсынылған бағасын
төмендету туралы шешiм қабылдаған ретте заңда оларды басқа акционер-
лерге және (немесе) қоғамға сатып алуға қайта ұсынуға міндетті.
Акционерлері өздеріне тиесілі акцияларды басқа акционерлердің
келісімін- сіз иеліктен айыруға құқылы қоғам ашық акционерлік қоғам деп
аталады. Ашық қоғамның акциялары үш түрлі әдіспен, яғни жабық, жеке және
ашық орналастырылады. Ашық қоғам акционерлерінің саны шектелмейді.
Казіргі уақытта "ҚР-ның акционерлік қоғамдар туралы" заңында бағалы
қағаздар нарығында акциялар бағаланатын, активтерінің мөлшері кемінде айлық
есепті көрсеткіштің 100000 еселенген мөлшерін құрайтын және акционерлерінің
саны 500-ден кем болмайтын ашық қоғам ашық халықтық қоғам (бұдан әрі
халықтық қоғам) болып табылады" делінген. Халықтық қоғам мәртебесін алу
тәртібі бағалы қағаздар нарығы туралы заңдармен белгіленген.
ААҚ төмендегі жағдайларға байланысты ашық халықтық қоғам мәртебесін
жоғалтады. Егер:
1. Халықтық қоғам мәртебесін алған қоғам акционерлерінің саны
алты айдың ішінде бес жүзден кеміп кетсе;
2. Оның активтерінің мөлшері айлық есепті көрсеткіштің 200000
есе- ленген мөлшерінен кеміп кетсе;
3. Қоғам акцияларының бағалы қағаздар нарығындағы
бағалануы тоқтатылса, яғни осы жағдайлардың біреуі пайда болған кезден
бастап 6 ай өткеннен кейін уәкілетті органға хабарлай отырып,
халықтық қоғам мәртебесін жоғалтқаны туралы мәлімдеуі тиіс.
Қоғам акционерлерінің саны жүзден аспаса жалпы жиналысының шешімі
бойынша ашық қоғам, жабық қоғам болып қайта құрылуы керек.
Қоғамды құру туралы шешім қабылдаған жеке және заңды тұлғалар
қоғамның құрылтайшылары болып есептеледі. Қоғамның құрылтайшысы немесе
құрушысы жалғыз тұлға болуы мүмкін. Қоғамның құрылтайшылары оны құруға
байланысты ол мемлекеттік тіркеуден өткенге дейін туындаған мәселелер
бойынша бірлесіп жауап береді. Ал оны жалғыз тұлға құрған жағдайда қоғам
құру туралы шешімді тұлға жеке-дара қабылдайды.
Қоғамды құрушылар құрылтайшы пайдасы түрінде табысты иемденеді.
Құрылтайшы пайдасы деген қоғамды құрушылардың акцияларды сатудан алған
сомасы мен қоғамды жұмсаған капиталының сомасы арасындағы айырма алатын
табысы. Басқаша айтқанда, жалған капитал нақты капиталдар мөлшерінің
айырмасы құрылтайшы пайдасы болып есептелінеді. Мысалы, егер нақты капитал
(бағалы қағаздардың номинал құны) 200 доллар, ал жалған капитал 1000 доллар
болса, онда құрылтайшы пайдасы 800 доллар құрайды (1000 - 200). Бұл пайданы
алудың бір тәсілі -капиталдың ажыратылмалы болуы, яғни шығарылған бағалы
қағаздар сомасының қоғамға нақты жұмсалған капиталдан көп болуы. Бұл
құбылыс мемлекет акционерлік меншікті қанағаттанарсыз реттеп отырған
елдерде кең өрістеген [7].
Құрылтай шарты мен жарғы қоғамның кұжаттары болып табылады. Жалғыз
тұлға құрған қоғамның құрылтай құжаты оның жарғысы болып табылады. Құрылтай
жиналысында құрылтайшылар қоғамды құру туралы шешім қабылдайды, оның
жарғысын бекітеді қоғамның органдарын, сондай-ақ қоғамды мемлекеттік
тіркеуге арналған құжаттарға қол қоюға және ұсынуға зандарда белгіленген
тәртіппен мүлікті, оның ішінде қоғамның акцияларын төлеуге құрылтайшылар
енгізетін мүліктік құқықтарды ақшалай бағалауды жүргізуге уәкілетті
адамдарды сайлайды. Құрылтайшылар құрылтай жиналысының хаттамасын және
құрылтай шартын жасасып, қол қоюға, сондай-ақ қоғамның жарияланған жарғылық
капиталының мелшері туралы шешім қабылдауға тиіс.
Қоғамның құрылтай жиналысында сайланған органдар қоғам мемлекеттік
тіркелгеннен кейінгі акционерлердің бірінші жалпы жиналысына дейін жұмыс
істейді. Шетелдік инвесторлардың қатысуымен қоғам құру заң актілеріне
сәйкес жүзеге асырылады. Қоғамның кұрылтай шартында қоғамды кұру туралы
шешім, қоғамның үлгісі (ашық, жабық), оның толық және қысқартылған атауы
көрсетіледі. Сондай-ақ онда қоғамнын жарияланған жарғылық капиталының ең
төмен мөлшері: жабық қоғам үшін айлық есепті көрсеткіштің 100 еселенген, ал
ашық қоғам үшін - 5000 еселенген мөлшері туралы жазба болады.
Қоғамның жарғысы заңды тұлға ретіндегі қоғамның мәртебесін айқындай-
тын құжат. Қоғамды мемлекеттік тіркеу кезінде ол құрылтай құжаты ретінде
қарастырылады. Қоғамның орналасқан жері, жарияланған акциялардың әр түрінің
саны, санаттары, атаулы құны, оларды иелену құқықтары туралы мәліметтер
көрсетіледі. Жарғыда акционерлердің жалпы жиналысын әзірлеу мен өткізу
тәртібі, сондай-ақ жалпы жиналысты өткізу туралы акционерлерге хабарлаудың
жолдары, яғни осы хабарлар жарияланатын бұқаралық ақпарат құралдары
көрсетіледі.
Осымен қатар жарғыда қоғам акционерлерінің құқықтары, яғни қоғамды
басқаруға қатысуға, дивиденд алуға, коғамның қаржылық есебімен танысуға, ол
таратылған жағдайда қалған мүліктің бір бөлігін алуға құқылы екендігі
айқындалады. Жарғыда акционерлердің міндеттері де көрсетіледі. Акционер
өзіне тиесілі акцияларды сату жөнінде ірі мәміле жасау ниеті туралы қоғамға
хабарлауға, тізілімді ұстаушыларға немесе осы акционерге тиесілі акцияларды
атаулы ұстаушыға қоғамның акцияларын ұстаушылардың тізілімін жүргізуге
қажетті мәліметтердің өзгергендігін он күн ішінде хабарлауға және қоғамның
құпия болып табылатын қызметі туралы мәліметтерді жария етпеуге міндетті.
АҚ - заңды тұлға. Оның органдары:
• акционерлердің жалпы жиналысы;
• директорлар кеңесі;
• алқалы орган немесе басқарма;
• тексеру комиссиясы (алқалы немесе жеке-дара тексеруші).
Қоғамның жоғары басқару органы акционерлерінің жылдық жалпы жи-
налысы. Ол қаржы жылы аяқталғаннан кейін бес ай ішінде өткізілуі тиіс.
Акционерлердің жылдық жиналыстан басқа жалпы жиналыстары кезектен тыс болып
саналады. Жабық қоғамның жарғысында қоғамды, директорлар кеңесін құрмай-ақ
басқару мүмкіндігі көзделуі мүмкін. Бұл жағдайда, қоғамды басқару міндеті
акционерлердің жалпы жиналысының айрықша құзыретіне беріледі.
Акционерлердің жалпы жиналысының айрықша құзыретіне жататын кей-
бір мәселелерді айтсақ, олар:
• қоғамның жарғысына өзгерістер мен толықтырулар енгізу;
• қоғамның үлгісін өзгерту мен оны ерікті түрде қайта құру және
тарату;
• қоғамның басқару органдарын сайлау;
• қоғамның жарғылық капиталының мөлшерiн өзгерту;
• оның жылдық қаржылық есебін және жыл қорытындысы
бойынша дивидендтер мөлшерін бекіту;
• қоғамның таза пайдасын бөлу тәртібі, оның облигацияларын және
туынды бағалы қағаздарын шығару шарттары мен тәртібі сияқты көптеген
басқа мәселелер.
Егер акционерлердің жалпы жиналысына қатынасу үшін тіркеу аяқталған
кезде жиынтығында қоғамның дауыс беретін акцияларының елу және одан да көп
пайызын иеленген акционерлер тіркелсе, онда жалпы жиналыс шешім қабылдауға
хақылы болып саналады.Акционерлердің саны жүзден асатын қоғамда, оның жалпы
жиналысында құрамы үш адамнан кем болмауға тиіс есеп комиссиясы бекітіледі.
Ол жалпы жиналыстың кворумын анықтайды, жиналыста дауыс беру тәртібін
түсіндіреді және дауыстарды санап, дауыс беру қорытындыларын шығарады.
Акционердің жеке өзі немесе өкілі арқылы жалпы жиналысқа қатысуға және
дауыс беруге міндетті. Акционердің өзі жиналысқа қатынаспай оның өкілі
қатысса, онда ол заңдарға сәйкес рәсімделген сенімхат негізінде іс-әрекет
жасайды. Дауыс беру "қоғамның бір акциясы бір дауыс" принципі бойынша
жүзеге асырылады.
Қоғамның басқару билігі қолында акциялардың бақылау бумасы бар ірі
акционерлерде болады. Акциялардың бақылау бумасы деген қоғамда үстемдік
беретін акциялардың саны. Ол меншік иесіне қоғам қабылдайтын шешімдерді
айқындауына құқық беретін белгілі бір акциялар бумасының қоғамның
шығарылған жарғылық капиталының мөлшеріне проценттік арақатынасы. Іс
жүзінде акционерлердің жалпы жиналысында дауыс беретін акциялардың бес және
одан да көп процентін иеленген акционерлер шешуші дауысқа ие.
Қоғамның келесі басқару органы - директорлар кеңесі. Оның
міндетіне:
• қоғам қызметінің басым бағыттарын айқындау;
• акционерлердің жылдық және керек жағдайларда кезектен тыс жалпы
жиналыстарын шақыру туралы шешім қабылдау;
• олардың күн тәртібін бекіту;
• қоғам шығарған акцияларды, облигациялар мен өзге де бағалы
қағаздарды сатып алу туралы шешім қабылдау;
• таза табысты, резервтік капитал мен қоғамның өзге
қорларының қаражатын пайдалану тәртібін айқындау және сол сияқты
көптеген қоғам- ның жылдық жиналыстары аралығында шешілетін мәселелер
жатады.
Ағымдағы қызметке басшылық жасауды, яғни акционерлердің жалпы
жиналысының және директорлар кеңесінің шешімдерін қоғамның атқарушы органы
жүзеге асырады. Ол алқалы немесе жеке дара болуы мүмкін. Алқалы атқарушы
органды директорлар кеңесі қоғамның жарғысында көрсетілген санда және
мерзімге сайлайды. Атқарушы орган қоғамның атынан іс-қимыл жасайды, оның
мүддесін қорғайды, қызметкерлер штаттын шығарып және қоғамның барлық
қызметкерлерінің орындауы үшін міндетті нұсқаулар береді.
Қоғамның атқарушы органының қаржы-шаруашылық қызметін бақылау- ды
жүзеге асыратын орган - тексеру комиссиясы. Ол кемінде үш мүше құра- мында
құрылып, бес жыл мерзімге сайланады. Тексеру комиссиясы кез келген уақытта
өзінің бастамасымен, акционерлер жалпы жиналысының, қоғамның директорлар
кеңесінің тапсырмасы бойынша және акциялардың 10 пайызынан астамын
иеленетін акционерлердің талабы бойынша қоғамның атқарушы органының
қызметіне тексеріс жүргізеді [8].
Қоғам акционерлердің жалпы жиналысының шешіміне сәйкес акционер-
лерге өз табысынан дивиденд төлейді. Дивиденд деген тиесiлi акциялар санына
байланысты акционерге төленетін сыйақы. Дивидендтер ақшамен, немесе
акционердің келісімімен сол қоғамның бағалы қағаздарымен де төленеді. Қоғам
дивидендтер төлеуді тоқсан сайын, жарты жылда бір рет, не жыл қорытындысы
бойынша жариялайды.
Қорыта айтқанда, ашық және халықтық АҚ жыл сайын баспасөз басы-
лымында коғамның жылдық балансын және кірістері мен шығындары туралы есебін
жариялауға міндетті. Халықтық қоғам тоқсан аяқталғаннан кейін жиырма күн
ішінде балансы және табысы мен зияны туралы есептерді баспасөз басылымында
жариялауға және уәкілетті органға беруге тиіс. Қоғам облигациялар шығарған
және жалғастырған жағдайда да бюджет басылы- мында өзінің қызметі
туралы жариялауға міндетті.
АҚ-дардың көптеген құрылу жолдары бар. Олар - жұмыс істеп тұрған
заңды тұлғаны АҚ түрінде қайта құру, олардың бірнешеуін біріктіру, қосу,
бөлу, бөліп шығару және өзгерту. Қоғамды ұйымдастырудың осы айтылған
жолдары ҚР - ның Азаматтық кодексіне сәйкес жүзеге асырылады.
Жаңа қоғамның жарғысын бекітуді және органдарын сайлауды жаңадан
пайда болған қоғамның ұсынысы бойынша белгілі бір мерзімде өткізілген
акцио- нерлердің жалпы жиналысының асыруы коғамды қайта ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Бағалы қағаздар – азаматтық құқықтың объектісі
Бағалы қағаздар азаматтық құқықтың объектісі ретінде.
Бағалы қағаздар құқығы
Бағалы қағаздар нарығының объектілері
Мемлекеттік бағалы қағаздар эмитенті
Еліміздегі бағалы қағаздар нарығы
Мемлекеттік бағалы қағаздар нарығы
Бағалы қағаздар туралы
Корпоративті бағалы қағаздар
Корпоративтік бағалы қағаздар
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь