Қылмыстық іс жүргізудегі тергеушінің құқықтық мәртебесі

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 3.5

1 ТЕРГЕУШІНІҢ ҚЫЛМЫСТЫҚ ІС ЖҮРГІЗУДІҢ ҚАТЫСУШЫСЫ РЕТІНДЕГІ ҚҰҚЫҚТЫҚ МӘРТЕБЕСІ ... ... ... ...6.22
1.1. Тергеушінің іс жүргізудегі құқықтық мәртебесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1.2. Тергеушінің жеке іс жүргізудегі құқықтары (ұғымы мен шегі) ... ... ... .12
1.3. Тергеу органының құрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...18

2 ТЕРГЕУШІНІҢ АЛДЫН АЛА ТЕРГЕУДЕГІ КӨЗҚАРАСЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..23.46
2.1. Тергеуші көзқарасының ұғымы мен мәнісі ... ... ... ... ... ... ... ... ...23
2.2. Тергеушінің көзқарасының қалыптасу механизмі ... ... ... ... ... ... .. 29
2.3. Тергеушінің процессуалдық функцияларына жалпы сипаттама ... ... .37

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 47.49

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 50.52
КІРІСПЕ

Зерттеу жұмысының өзектілігі. Қазіргі кезеңде Қазақстан дамыған елу елдің қатарына көтерілуді мақсат етіп отыр. Сонымен қатар, еліміз құқықтық, демократиялық, зайырлы мемлекетті орнықтыратындығы конституциялық деңгейде белгіленген болатын. Қазақстанның алдында тұрған бұл мақсаттар мен міндеттері өте ауыр және үлкен жауапкершілікті талап етеді. Қазақстанның алдында тұрған бұл мақсаттарға еліміз гүлденген экономикалық дамуы бар, мәдени саяси жағынан озық үлгілерді, тәжірибелерді негізге ала отырып, соны орынды жұмылдыра пайдалана білгенде ғана жете алады. Қазақстан Республикасының Президенті 2010 жылғы Қазақстан халқының әл-ауқатын арттыру-мемлекеттің басты мақсаты атты өзінің жолдауында Қазақстанның дамуының басты бағыттары туралы былай дейді: Біз құқық қорғау жүйесін реформалау бойынша байыпты жұмыс жүргізуге тиіспіз. Бүгінде, өкінішке қарай, біздің барлығымызға тиімсіз басқарудан, құқық қорғау органдары функцияларындағы жанжалдан, тиісті кадрлық жұмыстың болмауынан, сондай-ақ ел құқық қорғау жүйесі қызметінде мөлдірлік пен бақылаудың жоқтығынан туындаған проблемалар анық көрінеді.
Қазақстан Республикасының 2010 жылдан 2020 жылға дейінгі кезеңге арналған Құқықтық саясат тұжырымдамасында: қылмыстық сот ісінің оңтайлы моделі жасалмайынша мемлекеттің қылмыстық саясаты тиімді болмақ емес. Сондықтан қылмыстық-іс жүргізу құқығын дамыту перспективалары туралы айтқанда, Республиканың қолданыстағы Қылмыстық-іс жүргізу кодексі негізінен қылмыстық әділет жүйесін қазіргі уақыттағы демократия¬лық, құқықтық мемлекеттің сипаттарына сәйкес келтіргенін атап өткен жөн. Заң шығарушының басты мақсаты тікелей қолданылатын, заңдардың мәнін, мазмұнын және қолданылуын айқындайтын және әділ сотпен қамтамасыз ететін, адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтары туралы конституциялық нормаларды тануға негізделген қылмыстық іс жүргізу заңын қалыптастыру болатын.
Сол себепті қылмыстық-іс жүргізу құқығын дамытудың ба¬сымдығы қылмыстық сот ісінің адамның құқықтары мен бос¬тандықтарын қорғауға бағытталған негізін қалаушы қағи¬дат¬тарын дәйекті түрде одан әрі іске асыру болып қала бермек.
Бұл үшін қылмыстарды, жылдам әрі толық ашу, қылмыс жасаған адамдарды әшкерелеу және қылмыстық жауаптылыққа тарту, әділ сот талқылауы және қылмыстық заң¬ды тиісінше қолдану мақсатында қылмыстық іс жүргізу заң¬намасын және жедел-іздестіру қызметі туралы заңнаманы тиімді қолдануды көздейтін оңтайлы құқықтық тетіктерді әзірлеу талап етіледі.
Қылмыстық істер бойынша іс жүргізудің заңмен белгі¬лен¬ген тәртібі -негізсіз айыптау мен соттаудан, адам мен аза¬маттың құқықтары мен бостандықтарын заңсыз шек¬теу¬лерден мүлтіксіз қорғауды қамтамасыз етуге, кінәсіз адамды заңсыз айыптаған немесе соттаған жағдайда оны тез а
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Алексеев А.И. Уголовная политика должна быть криминологически обоснованной // Современные проблемы и тенденции развития уголовного права, криминологии и уголовно-исполнительного права Республики Казахстан: Материалы международной научно-практической конференции. Караганда: КарЮИ МВД РК им Б.Бейсенова, 2009. Т.1. – 280 с.
2. Нұрмашев Ү.Ө. Ұазақстан Республикасының қылмыстық іс жүргізу құқығы: жалпы және ерекше бөлімдер: оқу құралы. Алматы: «Жеті Жарғы», 2008 ж. – 368 б.
3. Алауханов Е.О., Үмбеталиев С., Рахметов С. Қылмыс құрамы: практикалық оқу құралы. –А., «Өркениет», 2000 ж.
4. Белозеров, Ю.Н. С.П. Ефимичев Обвинительное заключение в уголовном процессе, – М., 1992
5. Уголовный процесс. / А.С. Кобликов (и др.); под ред. А.С. Кобликова - М. Норма – 2002г. – 373с.
6. Галимов О., Васильев О. Проблемы возвращения уголовного дела прокурору из стадий уголовного процесса, следующих за назначением и подготовкой судебного заседания //Уголовное право, №4, 2008 г. –стр.74-79.
7. Төлеубекова Б. Қазақстан Республикасының қылмыстық іс жүргізу құқығы: жалпы бөлім: оқулық. –Алматы: «Жеті Жарғы», 2008 ж., - 414 б.
8. Бахтыбаев И.Ж. Концептуальные основы деятельности прокуратуры Республики Казахстан по обеспечению законности. –Алматы: «Жеті Жарғы», 2008 ж.
9. Ерешев Е. Қылмыстық іс жүргізу: жалпы бөлім оқулық. –Алматы: «Өлке», 2006 ж. – 213 бет.
10. Уголовно-процессуальное право Республики Казахстан [Текст] / Б.Х. Толеубекова . - Алматы : Баспа, 1998. - 432 с.;
11. Қазақстан Республикасының қылмыстық іс жүргізу кодексі. -Алматы: «Жеті Жарғы», 2009 ж.
12. Қазақстан Республикасының қылмыстық іс жүргізу құқығы [Лексиялар жинағы] / Тәшібаев Қ.Ө., Тәшібаева А.Қ. - Караганда : Болашак - Баспа, 2009. - 545 с.;
13. Кенжебекова Э.П. Қылмыстық іс қозғау сатысындағы дәлелдеу мәселелері: з.ғ.к. кандидат. диссерт. автореверет. 23.10.2006 / А., 2006 ж. – 20 бет.
14. Рыжаков А.П., Сергеев А.И. Субъекты системы органов дознания.-Тула, 1996, С 200.
15. Шпилев В.Н. Участники уголоного процесса.-Минск, 1970, С 160
16. Савицкий В.М. Прокурорский надзор за дознанием и предварительным следствием. –М.,1959 С 250
17. Якупов Р.Х. Уголовный процесс. –М., «Зерцало», 1999 С 180
18. Ағыбаев А.Н. Қылмыстық құқық: Жалпы бөлім. – Алматы, «Жеті Жарғы», 1999 ж. -327 б.
19. Уголовный процесс. ∕ М.А Чельцов (и др.); под ред. М.А Чельцова. - М. Юрид. лит. 1969. - 463 с.
20. Еркенов С.Е., Султанов С. Тергеу әрекеттерінің тактикасы / ҚР ІІМ Академиясы. – Алматы: «Дәнекер», 2002 ж. – 228 б.
21. Аликперов Х. О процессуальной фигуре государственного обвинителя∕ Х. О Аликперов // Российская юстиция. – 2003.- № 3. - С. 46
22. Томасевич Ф.А. Производство дознания. – Саратов, 1964, С 280
23. Нравственные проблемы советского уголовного судопроизводства. (Горский Г.Ф. и др. Судебная әтика/ Г.Ф. Горский, Л.Д. Кокорев, Д.П. Котов. - Воронеж: Изд-во Воронеж. ун-та, 1973. - 226 с.);
24. Фойницкий И.Я. Курс уголовного судопроизводства. ∕ И.Я Фойницкий.- СПб. Альфа. 1998. Т.2. – 605.
25. Алауханов Е.О., Оразалиев М.М. Айып тағу және айыптау қорытындысын түзу: монографиялық зерттеу. – Алматы, 2003 ж. – 175 б.
26. Ағыбаев А.Н. Қазақстан Республикасы Конституциясы қылмыстық заңдардың қайнар көзі // «Конституция: тұлға, қоғам және мемлекет» атты халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдарының жинағы, 30-31 тамыз 2005 ж.
27. Қазақстан Республикасының Конституциясы. – Алматы: «Жеті Жарғы», 2007 ж.
28. Қазақстан Республикасының 2010 жылдан 2020 жылға дейінгі кезеңге арналған құқықтық саясат тұжырымдамасы туралы Қазақстан Республикасы Президентінің 2009 жылдың 24 тамызындағы № 858 Жарлығы
29. «Прокуратура туралы» Қазақстан Республикасының 1995 ж. 21 желтоқсандағы № 2709 Заңы.
30. «Жедел-iздестiру қызметi туралы» Қазақстан Республикасының 1994 жылғы 15 қыркүйектегі № 154-XIII Заңы;
31. «Қылмыстық процеске қатысушы адамдарды мемлекеттік қорғау туралы» Қазақстан Республикасының 2000 жылғы 5 шілдедегі № 72-ІІ Заңы;
        
        Тақырыбы: «Қылмыстық іс жүргізудегі тергеушінің құқықтық мәртебесі»
| | |
| ... ... 3-5 |
| |1 ... ... ІС ... ... ... ҚҰҚЫҚТЫҚ |
| |МӘРТЕБЕСІ...............6-22 |
| |1.1. ... іс ... ... |
| ... |
| |1.2. ... жеке іс ... ... (ұғымы мен |
| ... |
| |1.3. ... ... |
| ... |...18 |
| | |
| |2 ... ... АЛА ТЕРГЕУДЕГІ КӨЗҚАРАСЫНЫҢ |
| ... ... |
| |2.1. ... ... ... мен ... |
| |2.2. ... ... ... ... 29 |
| |2.3. ... процессуалдық функцияларына жалпы сипаттама………37 |
| | |
| ... ... |
| | |
| ... ... |
| ... 50-52 |
| | ... ... өзектілігі. Қазіргі кезеңде Қазақстан дамыған елу
елдің қатарына көтерілуді ... етіп ... ... ... ... құқықтық,
демократиялық, зайырлы мемлекетті орнықтыратындығы конституциялық деңгейде
белгіленген болатын. Қазақстанның алдында ... бұл ... ... өте ауыр және ... жауапкершілікті талап етеді. Қазақстанның
алдында тұрған бұл мақсаттарға ... ... ... ... ... ... ... озық үлгілерді, тәжірибелерді негізге ала отырып, соны
орынды жұмылдыра пайдалана білгенде ғана жете ... ... ... 2010 ... Қазақстан халқының әл-ауқатын арттыру-
мемлекеттің басты мақсаты атты өзінің ... ... ... бағыттары туралы былай дейді: Біз құқық қорғау жүйесін реформалау
бойынша байыпты жұмыс жүргізуге ... ... ... ... ... тиімсіз басқарудан, құқық қорғау органдары ... ... ... жұмыстың болмауынан, сондай-ақ ел құқық қорғау
жүйесі қызметінде ... пен ... ... ... ... ... ... 2010 жылдан 2020 жылға ... ... ... ... тұжырымдамасында: қылмыстық сот ісінің оңтайлы
моделі жасалмайынша ... ... ... ... ... емес.
Сондықтан қылмыстық-іс жүргізу құқығын дамыту перспективалары ... ... ... ... ... ... негізінен
қылмыстық әділет жүйесін ... ... ... ... ... сәйкес келтіргенін атап өткен жөн. Заң ... ... ... ... заңдардың мәнін, мазмұнын және
қолданылуын айқындайтын және әділ ... ... ... адам мен
азаматтың құқықтары мен бостандықтары туралы конституциялық нормаларды
тануға негізделген қылмыстық іс жүргізу ... ... ... ... ... жүргізу құқығын дамытудың басымдығы қылмыстық
сот ісінің адамның құқықтары мен ... ... ... қалаушы қағидаттарын дәйекті түрде одан әрі іске асыру болып қала
бермек.
Бұл үшін қылмыстарды, жылдам әрі ... ашу, ... ... ... және ... ... тарту, әділ сот талқылауы және
қылмыстық заңды ... ... ... қылмыстық іс жүргізу заңнамасын
және жедел-іздестіру қызметі ... ... ... ... көздейтін
оңтайлы құқықтық тетіктерді әзірлеу талап етіледі.
Қылмыстық істер бойынша іс жүргізудің заңмен белгіленген ... ... мен ... адам мен ... құқықтары мен
бостандықтарын заңсыз шектеулерден мүлтіксіз қорғауды ... ... ... ... ... немесе соттаған жағдайда оны тез арада және
толығымен оңалтуға, сондай-ақ заңдылық пен ... ... ... ... ... ... ... қарауды қалыптастыруға ықпал етуге
тиіс.
Жедел-іздестіру қызметін жүзеге ... ... ... азаматтардың
құқықтары мен бостандықтарының мүлтіксіз сақталуы маңызды міндет ... Бұл ... ... ... мен ... кепілдік
беретін жүйені күшейту, адамның жеке өміріне қол сұқпауды, жедел ... ... мен ... ... ... үшін ... ету қажет.
Қылмыстық процесте айыптаушы мен қорғаушы тараптарының бәсекелестігі
принципін одан әрі ... ... ... ... керек.
Осылайша, қылмыстық іс жүргізу құқығын жетілдірудің негізгі бағыттары
мыналарды қамтиды:
қылмыстық процесті жеңілдету және оның ... ... ... ... ... іс жүргізу тәртібін оңайлату;
тергеуге дейінгі тексерудің шегін айқындай ... оны ... ... ... ... ... оның ... кепілді
қолдануды кеңейту үшін жағдай жасау;
тараптардың келісуіне және келтірілген зиянның өтелуіне негізделген
сот төрелігін қалпына ... жаңа ... ... енгізу;
сотта олар бойынша қылмыстық қудалау және айыптау жеке, сондай-ақ жеке-
жариялы тәртіппен жүзеге асырылатын ... ... ... кеңейту
мүмкіндігі деп көрсетеді.
Сондықтан, қылмыстық іс жүргізу ... ... ... сауаттылығы мен нәтижелі болуы іс ... ... ... үнемі жетілдіруді талап етуде. Іс жүргізу
барысындағы өкілеттіктер, процесске қатысушылардың ... ... ... ... ... қылмыстық іс жүргізу құқығы
ғылымында өзектілігін жойған жоқ.
Міне, жоғарыда ... ... ... ... ... ... екендігін және дер кезінде туындап отырғандығын көрсетуге
мүмкіндік береді.
Ғылыми зерттеудің дәрежесі. Қылмыстық іс жүргізу саласында ... ... ... ... ... беруде қазақстандық
процессуалист ғалымдардың орны ... ... ... ... ... ... ... ғылыми журналдар мен ақпарат құралдарында
келтірген пікірлері де ... ... мен ... сипатын, құқықтық
өкілеттігін жетілдіруде айрықша маңызға ие болды. Зерттеу жұмысы ... ... ... ... ықшамдалған мәліметтер жиынтығын
талдайды.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері. Дипломдық жұмыстың мақсаты қылмыстық
іс жүргізу ... ... ... ... ... ашу, ... ... психологиялық, әлеуметтік тұрғыдан сипаттама беру,
қылмыстық іс жүргізудегі әдістемелік базаны жетілдіру ... ... ... ... ... шешу көзделеді:
- тергеушінің қылмыстық іс жүргізудегі құқықтық мәртебесін талдау;
- тергеушінің жеке іс ... ... ... ... ... ... талдау;
- тергеуші көзқарасының ұғымы мен мәнісін талдау;
- тергеуші көзқарасының қалыптасу механизмін талдау;
- ... ... ... ... ... ... ғылыми-әдістемелік базасы. Дипломдық жұмысты жазу барысында
жалпы қоғамдық ғылымдарға ортақ ... ... ... ... ... ... ... жұмыста нақты ғылыми әдістер заңи ... ... өз ... орайлы пайдаланылды.
Автор диплом жұмысын жазу барысында заң ғылымының белгілі өкілдері Ағыбаев
А.Н., Алауханов Е.О., Ақпарова Р.Н. ... М.М., С.З. ... ... С. Өзбекұлының, Н. Өсеровтің, Ғ.С.
Сапарғалиевтің, Т.М. ... А.С. ... т.б. ... ... ... жұмысты жазу барысында Қазақстан Республикасының Ұлттық
ғылым академиясының кітаптары, мерзімдік басылымдардағы тақырыпқа ... ... ... ... болатын.
Зерттеу объектісі. Зерттеу жұмысының негізгі объектісін тергеушінің
құқықтық мәртебесінің ерекшеліктері, оның институттарының ... ... ... ... пәнін тергеушінің құқықтық мәртебесін ... ... ... ... ... ... Зерттеу нәтижелерін еліміздің жоғарғы
оқу орындарындағы ... ... ... іс ... ... сот ... т.б. ... курстар бағдарламасын дайындауда
пайдалануға болады.
Жұмыстың құрылымы. Дипломдық жұмыс реферат, глоссарий, кіріспе, екі
бөлім, алты ... ... және ... ... тізімінен
тұрады.
1. ТЕРГЕУШІНІҢ ҚЫЛМЫСТЫҚ ІС ЖҮРГІЗУДІҢ ҚАТЫСУШЫСЫ РЕТІНДЕГІ ҚҰҚЫҚТЫҚ
МӘРТЕБЕСІ
1.1. Тергеушінің іс жүргізудегі ... ... - өз ... ... қылмыстық iс бойынша алдын ала тергеудi
немесе сотқа дейінгі жеңілдетілген іс жүргізуді жүзеге асыруға уәкiлеттiк
берiлген лауазымды адам: iшкi ... ... ... ... органдарының тергеушiсi және қаржы полициясы ... ...... ол ... ... ала тергеу жүргiзуге
құқылы. Істiң жағдайын жан-жақты, толық және ... ... ... ... оның қылмыс жасағандығын көрсететiн жеткiлiктi
дәлелдер ... ... ... айыпталушы ретiнде тарту, айып тағу,
жолын кесу шарасын таңдап алу, ... ... ... ... ... ... жүзеге асыруға мiндеттi.
Тергеушi алдын ала ... ... ... ... ... ... көзделген жағдайда кезек күттiрмейтiн тергеу әрекеттерiн
орындауын күтпей-ақ iстi кез ... ...... ... және ... ... құқылы.
Заңда прокурордың санкциясын немесе соттың шешiмiн алу көзделген
жағдайларды қоспағанда, тергеудiң ... мен ... ... ... ... шешiмдi дербес қабылдайды және олардың заңды және уақтылы
атқарылуы үшiн толық ... ... ... ... заңсыз араласу
қылмыстық жауаптылыққа әкеп соқтырады.
Тергеушi тергеудегi iс ... ... ... ... ол жөнiнде жоғары тұрған прокурорға шағымдануға құқылы.
Өз тергеуiндегi iстер бойынша анықтау органдарының тергелiп жатқан
iске ... ... ... ... ... осы Кодекете
белгіленген тәртіппен осы іске қосу үшін ... ... ... анықтау
органдарына жазбаша, атқару үшiн мiндеттi ... және ... ... ... ... ... мен ... беруге және олардан
тергеу iс-әрекеттерiн жүргiзуге жәрдемдесудi талап етуге құқығы бар.
Бірқатар ... ... ... ... ... біздің
көзқарасымызды білдірігенен кейін, жоғарыда айтып ... ... ... ... ... ... ... отырмыз. Ең біріншіден, құқықтық мәртебенің не екенін, оның
әлементтерін еске ... ... ... мағынасында - бұл
субъектінің ... ... ... ... егер ... мәртебені тұлға
мен қоғамның, азамат пен мемлекеттің, индивид пен басқа индивидтің өзара
қатынасын көрсететін белгілер жүйесі ... кең ... ... ",
онда адамньщ қоғамдағы шынайы жағдайын заңи түрде анықтайтын, сипаттайтын,
кепілдейтін, бекітетінінің барлығы құқықтық немесе занды мәртебені құрайды
[1, 53 б.]. ... ... ... ... аса
шеберлікпен сипаттап өтеді. Ол, басқару ... ... ... ... олардың мемлекеттік органдардың жалпы ... ... ... сипатын анықтайтынның барлығы мәртебенің ... ... [2, 103 б.] ... ... ... ... ... тәртібі мен тәсілдері;
- аумақтық қызметі;
- қызметтің ... ... мен ... ... ... өкілеттіктерінің көлемі мен сипаты;
- қызметтің нысандары мен әдістері;
- органдағы ведомстваға қарасты мәселерді шектеу тәртібі;
- жауапкершілік;
- ... ... ... ... ... ... құқықтарының бар-жоқтығы;
- белгілі бір қүрылымға ие болу құқығы және ... ... ... ... ... және міндеті жатады. Мәртебе
қызметінің мазмұнын сипаттайтын әлементтерге, яғни ... ... ... ... өкілеттіктеріне және жауапкершілікке
ерекше назар аудару керек. Бұл әлементтер құқықтық мәртебенің өзегі больш
табылады.
Сонымен қатар, анықтау органдарының ... ... ... ... ... пен ... ... басқа да мемлекеттік
органдармен және азаматтармен процессуалдық қарым-қатынасын жатқызамыз. Бұл
мәселелерді ұғып алғаннан ... ... ... бұл элементтерін ең
біріншіден, анықтау органына қатысты қолданайық. Анықтау ... сөз ... ... іс ... ... көзделмегендігін
ескерген жөн. Бұл іс жүргізу заңдылығындағы тағы бір кемшілік. Ол ... ... және ... ... теңдестіріл-
гендігімен түсіндіріледі. Логика тұрғысынан алып қарағанда қылмыстық іс
жүргізудің міндеттері (ҚР ҚІЖК, ... осы ... іс ... ... ... шығу керек және шығады, ал қылмыстық іс жүргізудің
мақсаттары өз кезегінде қылмыстық сот ісінің жалпы ... ... іс ... ... ... іс ... ақиқатқа жету және
жазаны жүзеге асыру табылады және ... ... ... сот ісін ... алдына ҚР ҚІЖК 8-бабымен міндеттер қойылады. Анықтау органының
сотқа дейінгі қызметпен айналысатынына ... оның ... ... ( ҚР ... 8-бап) қылмыстық іс жүргізудің кейбір қағидаларыан
және дәлелдеуге жататын мән-жайлардан (ҚР ҚІЖК, ... ... ... тез және толық ашу, оларды жасаған адамдарды әшкерелеу
және әділ қылмыстық жазаға тарту;
ісгің мән-жайын объекшвті, ... және ... ... ... ... ... ... айыптау мен соттаудан қорғау, заңсыз айыпталған немесе
сотталған жағдайда толық ... ... ... табу мен ... ... оларды қылмыстық іс ... ... ... үшін ... ... келтірілген зиянның бар-жоқтығын анықтау, бар болған жағдайда,
оның мөлшерін анықтау және оны ... ... ... ... ... ... алу мен оны жасауға итермелеген жағдайларды анықтау, оларды
жою;
занды және ... ... ... ретінде жауапқа тарту;
зандылық пен құқық тәртібін нығайту;
құқықты құрметтеу көзқарасын қалыптастыру.
Анықтау органдарының функцияларын жалпы 3-ке ... ... ... ... және ... іздестіру. Бірақ, соңғысын барлық анықтау
органдары бірдей ... ... Оның ... біз ... ... ... болатынбыз. ҚР ҚІЖК 65-бабында ... ... ... мен ... деп ... ал ... ... оны басқаратын басшыдан және лауазымды тұлғалардан
тұрады. Демек, олар қылмыстарды тергеуге бағытталған іс ... ... ... ... атқарады.
Қылмыстық істі қозғау сатысы қылмыстық ісжүргізудің ... ... ... онда ... істі қозғау немесе қозғаудан бас тарту
туралы маңызды мәселелер ... Осы ... ... ... ... ... ... дұрыс шешу арқылы ғана алдын ала
тергеудің сапасын және тиімділігін арттыруға ... [3, 37 ... істі ... ... ... ... арыздарды тексеруге,
кейін тергеу жүргізуге көп уақыт кетіп, ... ... ... шектелінді, ал тергеу қорытындысы тексеру ... ... ... ... ... ... ала прокурорлық
тексеріс және материалдарды толыктыруды ... өзі ... ... қажет
жөне оның мақсаты қылмыс жасаған тұлғаны анықтау мен дәлелдемелерді жинау
және тексеру емес, керісінше ... істі ... үшін ... ... қажет.
1958 жылы Қылмыстық іс сот ісін жүргізу ... жөне ... ... ... ... мәліметтерді тексеруі алғаш рет бекітілді. ҚазКСР
ҚІЖК 83-бабына сәйкес, «қылмыс белгілері ... ... ... болған
кезде ғана іс қозғалуға жата-ды» деп белгіленген болатын. Қылмыстық істі
қозғау үшін қажетті негіздердің бар ... тану үшін ... ала ... ҚазКСР ҚІЖК 85-бабына сәйкес, «келіп түскен ... ... ... ... ... материал-дар мен құжаттар сұратылады және
тұлғалардан түсіндірмелер алынады».
Дегенмен аталған заңда ... ала ... іс ... ... жөне осы ... ... органдарының міндеттері анық
белгіленбегендіктен қылмыстық іс бойынша заң бұзушылықтар орын алып отырды.
Сондықтан ... ... ... ... жүргізу кодексін дайындау
барысында бұрынғы заңда орын алған кемшіліктер ескерілді. Бірақ жана занда
да өз шешімін таппай отырған ... ... бар. ... ҚР ҚІЖК ... 2 ... сәйкес, «қылмыстық іс қозғауға қылмыстық іс бойынша іс
жүргізуді болдырмайтьш мән-жайлар болмай, қылмыс белгілерін ... ... ... ... болып табылады», - делінген.
Ал ҚР ҚІЖК 184-бабына сәйкес, «қылмыс туралы арыз немесе ... ... ол ... ... ... үш ... ... қабылдануға тиіс.
Қажет болған жағ-дайда косымша мөліметтер алу, құжаттарды немесе өзге
материаддарды талап ету үшін... бұл ... ... ... ... ... мәліметтер», «қажетті құжаттар», «қажетті материалдар мен
езге де материалдар» деген не, «талап ету» деген нені ... ... ... ... ... Міне, осындай сұрақтарға заң жауап
бермейді. Ал оларды әр түрлі сипатта түсіндіру ... ... ... және ... тәжірибесіне кері әсерін тигізді.
Сондықтан қылмыстық істі қозғауда әлі де шешілмеген мәселелер бар. ҚР
ҚІЖК 184-бабы қажетті ... ... ... ету ... алу ... ... отырып, аталған тексеру іс
әрекеттерін жүргізу тәртіптерін реттемейді. Заң тексеру іс ... ... жөне ... ... ... ... ... отыр:
тексеру іс әрекеттеріне қатысатын тұлғалардың шеңберін ... ... ... ... ... тұлғалардың құқықтары мен
бостандықтарының да кепілдіктері жоқ. ... ... ... қылмыстық
істі қозғау кезіңце тексеру іс әрекеттерін ... ... ... ... ... сот ісін жүргізу саласында тергеу органы ... ... ... ... ... ... ала тергеу міндетті қылмыстық істер бойынша анықтау органы бастығының
жауапкершілігі (ҚР ҚІЖК 200-бабы);
алдын ала ... ... смес ... істер бойьшша анықтау органы
басғының жауапкершілігі (ҚР ҚІЖК 285-бабы).
Алайда біздің ... ... ... ... алдын ала
тергеу жасалуға міндетті қылмыстық істердің заңдылығы, ... ... үшін ... Сол ... оның осы ... ... бойынша іс жүргізу заңында және аталған нұсқауда көзделген
өкілеттіктерін қарастыруды жөн ... Олар ... ... ... ... ... қабылдау, тіркеу, қарау және
шешудің заңдылығын, уақтылығын, негізділігін қамтамасыз ... ... мен оны ... ... ... ... және жолын кесу мақсатында кажетті қылмыстық іс жүргізу және
жедел іздестіру піараларын ... ... ала ... ... ... жататын арыздар не хабарлар
бойынша қылмыстық істі козғау және ... ... ... тергеу
әрекеттері мен жедел іздестіру шараларын жүргізу жөнінде кешіктірмей тергеу
органын хабардар етуді ... ... ... ... ала ... ... кезек күттірмейтін тергеу
әрекеттерін жүргізуді ... ету; ... ... оның ішінде жекелеген тергеу және өзге де әрекеттер жүргізу
туралы және жәбірленушілсрді, ... ... сот ісін ... ... да ... ... ... колдану туралы тапсырмаларын
орындауды ұйымдастыру; соттың ... ... ... ... органынан басқа қызметтер мен болімшелерімен өзара
әрекет етуі ұйымдастыру,
анықтау бағытының ақпараттық-талдау жұмысын ұйымдастыру, ... ... ... ... үшін шаралар кабылдау, алдыңғы ... ... ... дамыған әдістерін жалпылап, енгізу;
қызметтік дайындық жүйесінде анықтау өндірісінің сұрақтары бойынша сабақты
тергеушілердің, прокуратура, сот органдары ... ... ... жүргізуді үйымдастыру;
анықтаушыларды қызметтік бөлмелермен, іс жүргізу бланкілермен, құрал-
сайманмен, көлікпен, техника және байланыс ... ... ету ... ... органы бастығының тергеудің заңдылығы мен уақыттылығы,
негізділігі бойынша жауапкершілігі, оның шегі ... осы ... ... Осы ... оның жауапкершілігінің шегін анықтаудан
бұрын, жауапкершілік, заңдылық, уақыттылық, негізділік категорияларының
түсініктерін анықтап ... ... ... ... сан ... түрлері бар. Олар:
тәртіптік, әкімшілік. қылмыстық, қылмыстық іс ... ... және тағы ... жауапкершілік. Олардың бәріне ортақ табылатын
жауапкершілік сөзі. Олай ... ең ... ... ... ... көзқарасы бойынша жауапкершілік адамның мінез-құлқын
қоғамдық қатынастардың жүйесімен ... ... ... ол ... ... ... шегі, оның қоғам алдында өзінің
жүріс-тұрысы және есеп ... ... ... ... ... ... және өз ... немесе әре-кетеіздігіиің нәтижесінде
туындауы мүмкін ... ... ... табылады [4, 33 б.].
Анықтау органы бастығының қылмыстарды тергеу саласындағы кызметін
зерттейтін болған соң, ... ... оның іс ... Бұл ... осы ... ... екі аспектіде
қарастыруға болады: біріншіден, анықтау органдарының ... ... ... ... ... жауапксршілігі. Егер
анықтау органы іс журпзушілік жауапкершілікті ... ... ... ... ... ... ... ретінде тәртіптік, қылмыстық-
құқықтық жауапкершіліктердің субъектілері болуы мүмкін. Осыған байланысты
А.С.Кобликовтың ... ... ... «Жауапкершілікті тек материалдық-
құқықтық нормалардың орындалуына ғана бағыттау қылмыстық іс бойынша
объсктивті ... ... ... бұзушылыкка айыпталатын тұлғаның кұқықтары,
бұл-тармау шараларын қолдалудың дәлелділігі, мемлекеттік ... ... ... ... ... тәсіллері сияқты кепілдіктерді
сақтайтын ауқымды құкықтық институттарды қараусыз қалдырады [5, 266 б.].
Яғни анықтау органы тергейтін ... ... ... ... органының
бастығы анықтаушылармен қатар іс жүргізушілік жауапкершілікті толык көлемде
көтеруі тиіс деген тұжырым шығады. Соңғысы іс жүргізу ... ... мен ... органы бастығының арасындағы айрықша ... ... ... ... ... ... анықтау органының атына жолдауы, анықтау органы бастығының
анықтаушылардың іс бойынша қабылдаған көптеген іс ... ... ... бұл ... ... ... ... болатын кепіл
беруші ретінде қарастыруға болады. Ол өзінің билігі мен беделін пайдаланып,
топтың қызметіне ... ... ... [6, 60 ... іс ... жауапкершілік түсінігін мемлекеттік
органдардың мәжбүрлеуімен тығыз байланыстырады. Оның пікірінше, жазалаушы
сипатқа ие болған ... ... ... іс жүргізушілік
жауапкершілік, бұзылған қарым-қатынастарды қалпына келтіруге арналған [7,
218 б.]. Прокурор тергеушінің заңсыз шешімінің ... жоя ... ... тиісті тәртібін қалпына келтіреді. Ал заңсыз, дәлелсіз шешім
қабылдаған тергеуші ... ... ... бір ... ... ... ... іс жүргізушілік жауапкершілік, тергеушінің, прокурордың
нұсқауын орындаудан тұрады. [8, 264-265 б.]. Олай болса, қылмыстық ... ... ... ... негіздері болып лауазымды
тұлғалардың, ал жеке алғанда, анықтау органы бастығының қылмыстық сот ... ... өз ... ... ... ... ... табылады.
Сонымен, анықтау органы бастығының іс жүргізушілік жауапкершілігі деп
қылмыстық сот ісін жүргізу бойынша заңмен ... ... ... ... ... ... ... болған заң бұзушылықтар мен тергеу
қателерін жоюға және сонымен бірге азаматтардың ... ... ... ... ... ... Бұл ... іс жүргізушілік
жауапксршілік тек материалдық-құқықтық нормалардың орындалуын ғана емес,
сондай-ақ іс жүргізушілік ... ... ... ... іс жүргізу
кепілдіктерін біріктіретін құқықтық институттардың қалпына ... ... ... дегеніміз не? Заңдылық деп тар мағынада қоғамдық
қатынастардың, соның ішінде іс ... ... ... ... ... ... және дәл ... мен қолдануын
айтамыз. Заңдылық қағидасы коғамдық қатьнастардың ... ... оның мәні мен ... ... зор екені түсінікті. Қылмыстық
сот ісін жүргізу саласында заңдылықтың сақталуы — ... істі ... ... ... ... әділ шсшім шығарудың кепілі.
Қылмыстық іс бойьшша тергеудің уақтылығы деп ... ... ... мен
хабарларды қараудан бастап, қылмыстық іс ... ... ... іс ... жүргізілетін әрекеттердің белгілі бір мерзім ішінде
орындалуымен шектелуін айтамыз. ... ... ... да ... ... Бірақ біздің зерттеуге тек сотқа дейінгі сатылар
кіретіндіктен, біз оны ... ... ... ... іс ... ... бұзу болып табылады, бірақ, бұл мән-жай
аталған түсініктердің бір-біріне ұқсас ... ... ... түсінігі өзінің мазмұны мен маңызы бойынша кең.
Сондай-ак, ... іс ... ... іс ... ... уактылы болумен қатар, негізді болуы тиіс. Олай болса, іс ... ... деп ... іс ... қабылданған кез келген
шешімнің жеткілікті негіздерге, ... ... ... ... ... категориялар түсініктерін анықтап алумен катар,
анықтау органы ... іс ... ... ... ... ... ... болып табылады. Ол үшін оның жоғарыда аталып кеткен
өкілеттіктерін нақты әрі толық қарастыру қажет. Алдын ала тергеу ... ... ... ... ... ... бастығының жауапкершілігі
келесідей өкілеттіктер жүйесінен анықталады: ... ... ... ... қабылдау, тіркеу, қарау, тексеру, шешу; қылмыстық істі қозғау:
алдын ала тергеу сатысында кейінге калдыруға ... ... ... істі ... бергеннен кейін тергеушінің тапсырмалары мен
нұсқауларын ... ... ... ... ... ... өз еркімен
жедел іздестіру шараларын жүргізу; қажет жағдайда ... ... ... ... ... Тергеушінің жеке іс жүргізудегі құқықтары (ұғымы мен шегі).
Қылмыстық істі қозғау сатысында - қылмыстық ізгс түсу органдарының,
жасалған немесе ... ... ... ... ... ... дереу көңіл аударуды қамтамасыз ету мен олар бойынша тергеудің
қажеттілігі не сотта шешілуі туралы ... ... ... ... бұл ... ... алынған қылмыс туралы арыздар мен хабарларды
тексеру арқылы қылмыс болып табылмайтын немесе коғамда мүлдем орын алмаған
оқиғаның тергелуіне жол ... ... шешу ... Осы және ... ... ... шешілмеуі заңдылықтың өрескел бұзылуын білдіреді.
Сол ... ... ... ... немесе хабарларды қабылдап алған
кезден-ақ оларды тексерудің шегін белгілеудің маңызы зор. Тексеру барысында
қылмыс ... ... ... ... ... Ол «қылмыс құрамының барлық
әлементтерін себептейтін». «қылмыстық істі ... үшін ... ... ... кезеңде алынады [9, 125 б.] Біз ... ... Оның ... ... қылмыстық іс жасаған
тұлғаның табылмауы жағдайында да қозғалады. Екіншіден, ... ... ... істі ... мерзімі белгіленген, сондықтан тексеруді қылмыс
құрамының барлық белгілері (қылмыс жасаған тұлғаны анықтап табу ... ... созу ... әрі ... Осы ... ... шегін
белгілеу ерекше маңызды.
Үшіншіден, тексерудің шегін белгілемеу ... ... ... ... ... жолы ... ... қылмыскердің өз мақсатын аяғына
дсйін жеткізуге объективті мүмкіндіктер ... ... ... ... алдын алмау;
• тергеудің тексерумен ауысуы;
қылмыстық істің негізсіз қозғалуы, тағы сол сияқты, яғни зандылықтың қатаң
бұзылуына алып келеді.
Қылмыстық істі ... ... ... туралы арыздарды немесе
хабарларды қарау анықтау органдары қызметінің маңызды бөлігін ... ... ... осы түрі ... ... ... ... алуда. Жылдан жылға қылмыстарды тіркеуден және есепке ... ... істі ... ... бас ... тәжірибесі орын алуда. Айталық,
2004 жылы ішкі істер органының ... және ... ішкі ... бас
баскармасы (бұрынғы атауы) ішкі істер басқармасы жүргізген ведомстволық
тексерулердің нәтижесінде бұрын ... 1340 ... ... ... олар 2003 (469) ... ... 1,5 есе көп. Осыған
байланысты 2004 жылы есепке алу ... ... ... үшін 2183 ... ... ... олардың ішінде 391 басшы, 24 ... ... ... 9-ы ... ... 2 ... жауаптылыққа тартылды.
Дегенмен қылмыстық ізгс түсу органдары жұмыстың көрсеткіштерін
көтеру жәнс қылмыстылықты ... ... ... ... ... неше ... ... әрекеттер жасап, оларды есепке қоюдан
жасыруды орі қарай ... Бұл ең ... ... ізгс ... ... ... ашумен айналысқысы келмейтіндіктерімен
түсіндіріледі. Мәселен, прокурорлык тексеру мәліметтеріне жүгінсек, 2004
жылы 2916 қылмыс анықталып, ... ... Бұл ... 2003 (2006)
жылға қарағанда 45,4% көп, олардың ішінен 1168 іс (40%) ... ... ... ең көбі ішкі ... ... (2753) орын ... істі козғау сатысында мемлекеттік ... ... жәнс ... ... іс ... қатынастар пайда болып,
анықтау органдарының тергеу органымен, сондай-ақ 110 ... ... өзге ... ... ... ... етуі де ... Алдын
ала тергеу жүргізу міндетті істер бойынша сотқа дейінгі іс жүргізу, соның
ішінде қылмыстық істі қозғау заң ... ... ... деп ... ... ... (штаттық анықтаушылардан басқа): полиция
учаскелік уәкілі; қылмыстық полиция қызметкерлері; ... ... ... ... жол ... әкімшілік полиция, көш-қон, табиғатты
қорғау және мал ... ... ... әскери және арнайы полиция
бөлімшелері. Штаттық анықтаушылардан басқа, осы аталған анықтау органдарына
алдьш ала ... ... ... табылатын қылмыстар туралы арыздар немесе
хабарлар бойынша ... істі ... ... ... ... жүргізу және т. б. құқыктар заң мен берілген. ... ... кез ... ... ... іс ... туралы қаулыны
анықтау органының бастығы бекітуге міндетті, басқа жағдайда оның ... яғни ол ... ... ... Бұл ... істі қозғау
құқығынын анықтаушыға емес, анықтау органына берілу ережесінен ... ... ... ала ... ... ... істер бойынша
кідіртуге болмайтын жағдайларда анықтау органы бастығының ... ... істі ... міндетті» (ҚР ҚІЖК 67-бабы, 4-белігі).
Қылмыстық істердің көпшілігін ... ... ... ... ... ... ... қылмыстық істі негізсіз, заңсыз қозғау
жағдайлары әлі де ... ... Олар ... қылмыстар туралы
материалдарды дұрыс тексермеудің салдарынан болады. Осы орайда қылмыстар
туралы арыздарды немесе хабарларды ... ... ... ... 1)
тергеу әрекеттерін жүргізуге рұқсат бермеу; 2) тексеруді заңмен белгіленген
мерзімде жүргізу; 3) тексеруді мейлінше аз әрекеттерді жүргізумен ... ... ала ... мәліметтерін жария етпеу; 5) тексеру әрекеттерін
жоспарлау.[9,30] Соның ішінде маңызды кейбіреуін ғана қарастыралық.
Тергеу әрекеттерін ... ... ... іс жүргізу заңында
тікелей белгілснген. К,Р ҚІЖК 184-бабына сәйкес ... істі ... тек ... болған жерді карау, сараптама жүргізу сиякты тергеу
әрекеттері жүзеге ... ... ... ... ... срсжслсрі ҚР ҚІЖК 221-
223-баптарында, ал сараптаманы тағайындау тәртібі мен жүрпзу ережслері ҚР
ҚІЖК 242-248, 251, ... ... ... туралы арыздарды
немесе хабарларды тексеру боиынша басқа тергеу әрекеттерін жүргізу заңмен
белгіленбеген және оған ... ... ҚІЖК ... ... ... ... ... немесе хабарларды
тексерудің мерзімі 3 күн, ал қажет және ... ... бұл ... ... ... 10 ... дейін және бір айға дейін ... ... ... ... ... бұл ... оның қылмыстық істің
заңды және дәлелді қозғалуына анықтаушымен ... ... ... ... істі ... ... ... жеделдету, сондай-ақ
қылмыстар туралы арыздар немесе хабарларды шешу ... ... ... ... ... он күн мерзімде ... ... ... ... ... ... қабылдап алған органның басшысы
қабылдау қажет. Мұндай ереже ... ... ... ... ... болып ұйымдастырылуына өз септігін тигізеді [10, ... ... ... ... ... ... органдарында түскен
сәтінен бастап есептеледі. Ал тексеруді мейлінше аз әрекеттер жүргізумен
шектеу туралы айтсақ, оның ... ... ... ... ... ... мәліметтерден, қылмыстың қылмыс туралы арызбен немесе хабармен
қоса түскен материалмен анықталады. Қылмыс туралы ... ... ... ... мен ... ... отырып, орындалатын әрекеттердің
тізбегін белгілеу және оларды жоспарлау маңызды. Соңғысы әрине, бірқатар
тексеру әрекеттерін жүргізу ... ... ... жоғарыда көрсетілгендей, ең бастысы, қылмыстық істі
козғау себептерінің заңдылығын және соған сәйкес негіздердің ... үшін ... ... Қылмыстық істі қозғаудың себептері ... ҚР ҚІЖК ... ... ... ... кінәсін
мойындап келу және т. б.). Яғни қылмыстық іс мынандай шарттар ... ... ... ... ... жасалған қылмыстық шындығында
орын алуы; қылмыстық іс бойьшша іс жүргізуді болдырмайтын ... (ҚР ҚІЖК ... ... ... ... ... ... яғни қылмыстық іс ол анықталмаған кезде де қозғалады. Қылмыстық
істі қозғау негіздерінің бар-жоқтығын ... іс ... іс ... ... яғни қылмыстық істі козғаудан бас тартатын
себептерді анықтаумен тығыз байланысты. Бұл мән-жайлар ҚР ҚІЖК ... ... ... ... ... ... ... мерзімнің
ескіруі және т. б.). Анықтау органдары қылмыстық істі қозғау мәслесін
шешуде оларды ескеру қажет.
Осы ... ... істі ... бас ... туралы таңдаулы
материалдармен оқып танысудың 11%-ы олар бойынша жүргізілген тексерудің
толық ... ... және ... ... дәлелділігінде күмән
тудырады. Алдын ала іздестіру ... ... ... ісгі
негізсіз қозғаудан бас тарту жағдайлары жылдан-жылға көбсйіп, азаматтардың
ішкі істер органдарына деген сснімін күннен-күнге азайтуда. ҚР ... Адам ... ... ... (бұдан әрі - комиссия) «2004
жылы Қазақстан Республикасьнда адам және азаматтардың ... ... есеп беру ... ... барлығы 452420 азаматтың
арыздарын тіркеген, олардың ішінде қылмыстық істі қозғаудан бас тарту ... ... ... бойынша — 7551, жақтардың ... ... ... ... ... ... нсгізінде — 287249, ал қылмыс оқиғасының
болмауы негізінде — 80823 азаматқа ... ... іс ... ... Осы ... ... жүргізілген прокурорлық тексерудің нәтижесінде
1717 (2003 жылы 1041) қаулының күші ... істі ... ... туралы
қаулы бойынша жойылған, оның ... 146-сы ІІО ... ... мәліметтерін комиссия мәліметтерімен салыстырсақ, 2004 жылы
проку-рорлар анықтау бағыты бойынша қылмыстық іс қозғаудан бас ... ... ... ... ... деп ... Демек осыдан анықтау және тергеу
органдары жұмысының нәтижелері бойынша жалған статистикалық мәліметтер
беретінін ... ... ... ... да ... ... ... үшін жасалған әрскеттер. Қылмыстық істі қозғау бойынша алдын ала
іздестіру органдары қызметінің нәтижелерін талдау және бағалау, оның әлі ... ... және ... ... ... Бұл рете ... тіркеу тәртібін күшсйтудс жәнс қылмыстық істі қозғаудан бас тарту
туралы ... ... мен ... ... ... да ішкі ... ... бірқатар жұмыс жасаған. Айталық, ҚР ІІМ
2003 жылғы 1 ... ... іс ... бас ... туралы қаулылардың
дәлелділігі бойынша ведомстволық бақылауды жүзеге асырудың тәртібі ... ... ... және ... туралы» №166 бұйрығына өзгертулер
енгізу туралы ҚР ІІМ 2004 жылғы 4 ... №450 ... ... іс ... бас ... ... ... шығару ксзінде оған
міндетті түрде: тергеушілер, штаттық ... ... ... және тергеу бөлімдерінің бастықтары немесе орган бастығының тергеу
бойынша орынбасары қол ... ... ... ... ... ... ... шығарылғандарға ішкі істер органы бастықтарының
орынбасарлары қол қоюға тиіс. Осы ... ... ... ... бастығының тек қылмыстық істі қозғаудан бас тарту туралы шешімді
бекітіп кана қоймай, ... коюы оның сол ... ... ... ... ... қатар жауапты болатынын білдіреді.
Сонымен қатар қылмыс туралы арызды немесе хабарды қарау, тексеру
аркылы оның басқа ... не ... ... жататыны анықталуы мүмкін.
Мұндай кезде анықтау органдары қылмыс ... ... арыз ... ... ... істі ... тергеу не соттау рстімен жіберуі
мүмкін, бірақ бұл жағдайда олар қылмысты ... ... ... ... ... ізін кесу ... қолдануға міндетті.
Қылмысгық іс жүргізу зацьшда қылмыс туралы ... ... ... ... ... жіберу туралы шсшімнің іс жүргізушілік нысаны бслгілснбеген.
Тәжірибеде мұндай шешім ... не ... ... ... ... ... арқылы ресімделеді. Онда ҚР ҚІЖК 185-бабыпа сілтемс жасалыи,
арыздыц ... ... күні ... Қолхатқа анықтау органының
бастығы қол ... Бұл ... ... туралы материалдарды тергеу не сотгау
ретімен жіберу — қылмыстық істі ... ... ... ... ... өйтксні мұндай жағдайда қорытынды шсшімді (қыл-мыстық істі козғау
нс одан бас тарту ... ... ... ... ... ... /10, 32/. ... көптеген материалдарды жіберуді тез арада
немесе үш ... ... ... жүзеге асыру кажет.
Жоғарыда айтылғандарды тұжырымдай отыра, ҚР ҚІЖК ... ... ... ... ... ... немесе хабарды қарау, тексеру барысылда
темендегі шешімдердің бірін қабылдайды: қылмыстық істі қозғау туралы;
қылмыстық істі қозгаудан бас ... ... ... ... тергеу ретімен,
ал жеке айып тағу істері бойынша - сот ретімен беру туралы. Осы шешімдердің
қайсысын ... ... ... анықтау органының бастығы қылмыс туралы
материалдармен толық әрі мұқият танысып шығып, олардың заңды және дәлслді
екендігіне көзі жеткен кезде ғана ... ... ... тергеуіне жататьн қылмыс туралы арыз немесе хабар бойынша
қылмыстық істі қозғау туралы шешімді заңға ... және ... ... ұйымдастырылған жағдайда тергеуші шығарады. Ондай кезде қылмыстық іс
бойынша ... ... ... ала ... ... және ... органы тек
тергеушінің берген жеке тапсырмаларын ғана орындайды. Алайда тәжірибеде
көбінесе тергеушінің қолы бос ... ... бұл ... арыздар
немесе хабарлар бойынша қылмыстық істі анықтау органдары кейінге қалдыруға
болмайтын тергеу әрекеттерін жүргізеді және ол ... ... ... ... ... ... кейінге қал-дырылмайтын тергеу
әрекеттерінің орындалуын күтпей-ақ, істі кез ... ... іс ... және ... ... ... ... (ҚР ҚІЖК 64-бабы 4-
белігі) [11, 12 б.].
ҚР ҚІЖК ... ... ... кейінге қалдыруға болмайтын
тергеу әрекеттерін орындағаннан кейін, бірақ іс қозғалған ... ... ... ... ... органы істі тергеушіге беруге және бұл
туралы 24 ... ... ... ... ... ... ... қалдыруға болмайтын тергеу әрекеттерін жүргізіп үлгермеген жағдайда
да анықтау органы істі тергеушіге уақытында беруге ... Сол ... ... ... болмайтын тергеу әрекеттерін бес тәулікке
жетпей жүргізіп аяқтаса да, істі ... ... ... ... ... ... ... басқа тергеу
әрекеттерінен ерекше қоятын ... ... бар: 1) ... белгі:
кейінге қалдыруға болмайтын тергеу әрекеттері - бұл негізінен анықтау
органының ... ... ... ... ... ... ... арналған құқықтық институт; 2) оларды
жүргізудің міндеттілігі; 3) осы ... ... ... 4) ... ... ... Заң ... істі қозғауға
жәпе қылмыстың ізін анықтау мен бекіту ... ... ... тергеу әрекеттерінің тізіміне келесілерді жатқызған: қарау,
тінту, алу, ... ... ... мен олардан жауап алу,
жәбірленушілер мен куәлардан жауап алу.
Кейінге қалдырмайтын тергеу әрекеттері іс ... ... ... ... ... (ҚР ҚІЖК ... және кәмелетке толмаған
адамға катысты 481-бабы) толық және жан-жақты анықтау үшін жүргізіледі.
Алайда заң ... ... ... ... ... калдыруға
болмайтын тергеу әрекеттерін, тек қылмыс жасаған тұлғаларды әшкерелейтін
дәлелдемелерді табу мен ... үшін ғана ... және ... жататын өзге мән-жайларға көңіл аудармайтыны жөнінде ... Бұл ... іс ... жиналған материалдардың толық және
жан-жақты болмауына себеп болады. Сондай-ақ іс ... ... ... ... ... ... ... қажеттілігін тудыруы мүмкін.
Кейінге қалдыруға болмайтын тергеу әрекеттерін жүргізудің тәртібі мен
ережелері жөнінде айтып жатпаймыз. Оның ... ... іс ... ... ... ... ... осы тергеу әрекеттерін
жүргізудің ережелерін қатаң сақтауы қажет. Басқа жағдайда бұл анықтаушылар
әрекеттерінің заңсыздығына, қылмыстық іске ... ... ... ... ... ... мен ... алып келеді.
Тәжірибеде кейінге қалдыруға болмайтын тергеу әрекеттерін ... бұзу мен ... ... ... ... ... ... фактілері аз емес.
Бұл ретте ашылмаган қылмыстар туралы істермен оқып-танысудың 23%
бойынша анықтау органы мен ... ... ... жерді қарауы мен
сезіктіні ұстаудың сапасыз, тінтудің ... ... және ... ... ал ... ... оқиға болған жердің қарауы
кей-кезде мүлдем ... ... және ... ... іс
бойынша дәлелдемелердің жоғалуына алып келеді. Сондай-ақ комиссияның 2005
жылғы есеп беру ... ... бұл жылы ҚР 110 ҚР ҚІЖК ... мен 21684 (2004 ж. - 23394) ... ... ... 2004 ... (33) 29 тұлға (0.13%) заңсыз ұсталған деп ... ... кем ... ... ... Бұл ... анықтау және тергеу
органдарының жұмыс сапасының аз да ... ... ... Біздің
ойымызша, анықтау және тергеу органдарының жұмыс сапасын ... бірі - ... ... ... одан әрі ... ... ... өлшемдерді қарау қажет. Өйткені қызметін бағалайтын
қылмыстардың ашылу пайызы басты ... ... оны ... ... лауазымды тұлғаларды түрлі заңсыз әрекеттер жасауына бірде
болмасын, бірде итермелейді.
1.3. Тергеу органының ... ... ... ... ... арсеналына, сондай-ақ жауап
алудың қатысушысы болып табылатын екі жақтың қасиеттеріне де байланысты.
Жауап алудың қорытындысы, ... ... ... адам ... ... ... ... және ол оған қалай әсер етті деген мәселеге қатысты
болады. ... ... ... үшін, алдын ала тергеу сатысында жүргізілетін
тергеу әрекеттерінің жедел іздеу шараларынан айырмашылығы қандай, соған
тоқталайық.
Қылмыстық іс ... ... ... ҚІЖК ... ... ал
жедел іздеу шаралары 1994 жылғы 15-к,ыркүйектегі Қазақстан Республикасы
Президентінің «Жедел іздестіру қызметі ... ... ... және ... ... ... ... Ішкі істер министрінің бұйрықтарымен,
нұсқауларымен бекітілген тәртіп бойынша жүргізіледі.
Қылмыстық іс бойынша тергеу әрекеттерін жүргізу нәтижесінде біз ... ... ... ... ... ... ... анықталған
мәліметтер қылмыстық іс бойынша дәлелдеме бола алмайды. Ондай ... болу үшін ... іс ... ... белгіленген тәртіп бойынша
анықталуы қажет.
Жедел іздестіру ... ... ҚІЖК ... сәйкес
дәлелдемелер жинауды, зерттеуді және бағалауды реттейтін ережелер бойынша
анықталса, қылмыстық іс бойынша ... ... ... ... ... ... сезікпен ұсталған адам қамауда отырып полиция тыңшысына
(агентіне) қылмысты қалай жасағанын, не ұрлағанын, оны қай жерге жасырғанын
айтеа, бұл ... ... ... ... ... саналады: «жедел-
іздестіру қызметін жүзеге асырушы органға жасырын негізде көмек көрсетуші
адам ... ... ... ... аталған адамнан куә, жәбірленуші,
сезікті (айыпталушы) ретінде жауап ... ... ... ретінде
пайдалануы мүмкін» (16.03.2001 ж. қабылданған ҚР заңы).
Жедел іздестіру жұмыстарын тергеуші емес, қылмысты жедел іздестіру
бөлімінің ... ... ... Ал ... іс ... ... тек қана тергеушілер жүргізеді [12, 146 б.].
Тергеу әрекеттері тек қана қылмыстық іс ... ... ... кейін ғана жүргізіледі, ал жедел іздеу шаралары қылмыстық іс
қозғалмай тұрып та, тергеу жүріп ... да, ... ... ... ... де жүргізіле береді.
Тергеушілердің және жедел іздестіру жұмыстарын жүргізетін төтенше
уәкілдердің ... ... мен ... ... ... ... ... сүйене отырып жұмыс жасайды, жауап алады, тінту
жүргізеді, қамауға алады т. б. ... ... ... өткеніміздей, тергеуші жауап алынушының ... ... ... жауап алғанда ол қасиеттердің калай көрініс
табатынын ... ... ... ... беру процесіне беремін, сол кезде
менің бет-әлпетім былай болу керек, егер тергеуші менің сөзіме кұлақ салса,
мен өзімнің позициямды өзгертіп, жаңа бір ой ... ... деп ... ... мұндай дайындығы кей жағдайларда жүзеге асуы да мүмкін.
Егер ... ... ... ... ... болжамаса, онда өзінің іс
жүргізушілік жағдайының күшінің әсерінен ол осы әңгімелесуді барлық, жағы-
нан ... ... ... Сонымен қоса, тергеуші жауап алынушыға құқықтық-
психологиялық әсер ете алады. Құқықтық әсер ету ... бір ... ... ... бір ... берудің мазмұнын қажет етпейді, ол ішкі
психологиялық процестерге араласып, тұлғаның құқықтық ... ... ... әсер ету ... ... ... ... рефлекетік басқару, ол жауап алушының
белгілі бір бағытта қызметіне жағдай жасау, шыға ... ... ... ... ... - ол ... алушының ойынын имитациясының негізінде және
нақты. шешім қабылдау ... оның ... ... ... Ол жауап
алынушыға негіздің ауысуы яғни оның объективті нақты шешім қабылдауы болып
табылады.
Рефлексті ... ... ... ... ол дегеніміз
субъектінің басқаның ойына өзінің ойында негіз табу қабілеті ... ... ... басқару - ол жай ғана ой ... ... ... әсер ету ... ол оның ... ... соның негізінде
езінің ойын жүзеге асыру. Сонымен, рефлекісті басқару алдын-ала ... ... я ... ... ... ... Психологияда бұл
кұбылыс антиципация деп ... Әр ... ... ... ... адам ... әмбебап ұғымға ие екенін
керсетеді. Антиципацияның дамуы балалық шақта тоқтап қалмайды, ол ... ... ... ... Антиципация деңгейін жетілдіруге болады,
яғни антиципацияның жетілуі ішкі зандылықтарға байланысты және ... ... - ... ... ... ... ... сонымен қатар жауап алу кезіндегі тергеушінің қызметі - ... ... және оны ... ... ... ... қайшылықтарды
жою. Осы мәселені шешу үшін зияткерлік қызметтің екі түрі қолданылады:
Жауап алу ... ... ... және баға ... жағдайда колданылатын белгілі тәсілдер жиынтығын таңдау.
Зияткерлік қызметке ... ... ... оның ... ... ... және оның ... тәртіп бұзушылыкқа, жүйесіз іс-
әрекеттерге әкеледі. Басқаша айтқанда, тергеуші қызметінің ... ... ... моделдермен, жауап алу кезінде қалыптасатын тергеу жағ-
дайының үлгісінен тұрады.
Жауап алу ... ... алып ... ... ... ... ... бөліп көрсетуге болады.
1. Жауап алынып отырған адамнан алынған дәлелдеу ақпаратының бағасы.
қылмыс жасаған адам осы ақпаратқа өзіне тиімді ... ғана ... ... із қалдырмадым, оны ешкім көрген жоқ, оның зияткерлік ойының
нәтижесінде бар болған оқиғаны тергеуші ... ... ... ... ... тергеуші сенеді деп ойлайды. Көбінесе қылмыскер ... ... ... ... мән бермейді.
2. Жауап берушінің оптимистік көзкарасы оның жалған ... ... ... ... ... ... тартылмайтындығына
сенімді болуына байланысты. Егер қылмысты ашу жоғары ... ... ... ... ... осы ... тартылмаймын деген ойы оның
қылмыс жасауына негіз болады. Жауап алынушыда осындай ... ... ... жауап алу кезінде тергеушіге жалған жауап береді.
Дәлелдеу ақпаратын жауап алынушының бұрмалауы. Мұндай бұрмалау ... ... ... ... ... ... жағдайдың
шиеленісуін жауап алынушы негізсіз түпкілікті деп қабылдайды, уақыт факторы
да әсер етуі мүмкін, ондай жағдайда оның ... ... ... ... ... беру ... ... шиеленіссіз өтуіне, оны жеңілдетуге әсер
етуі мүмкін деп ойлайды.
Осындай позицияны ... ... ... ... ... беру ... емес, қайта оны күшейтуге тырысады. Ол сол негізде нық ... ... бере ... ... ... ... ... алынушы тергеушіні
жақтырмаған жағдайда орын алады. Психологияда ... ... ... деп ... ... ... ... деген позицияны ұстануы. Бұл әффектінің
маңызы, ол осындай жағдайда тұлғаға жағымды болып келеді. Мысалы: жауап
алынушының ... ... да, ... ... ... ... Көптеген
адамдар сезіктіге психикалық әсер беріп, ол алдыңғы бер- ген жауабынан бас
тартады, ... ойын ... ... оның мақсаты тергеушіге барынша
қарсылық білдіру болып келеді.
Жауап алынушы ... ... ... ... ... ... позицияның іс мақсаты дереу әрі тез жағдайды өзіне ... ... ... ... ... жауап алынушы өзін белсенді ... ... ... ... ... ... ... өз кінәсін
мойындауы. Жауап алынушы өзінің әшкерелеуі айқын болғанда мұндай позицияны
ұстанады. «Вабанк» позициясындағы жауап ... ... ... мен
оның арақатынасының дереу өзгеруі- мен ерекшеленеді. Тергеуші әрқашанда
мұндай ... ... ... оны ... қабылдауы керек. Көп жағдайда жауап
алынушының мұндай позицияны ұстауы ақталмайды.
Жауап алынушының кері байланыс кезіндегі ... әсер ету ... ... ... алынушы ашулы болса, оны өзі түсіне білсе, ол ... ... ... тергеу қиынырақ болады. Ашу үдеген сайын сезіктінің ... ... ... ... ... жол ... әр ... салдары болуы
мүмкін.
Жауап алынушы адамның қылмыс жағдайына қате баға беру позициясын ұстануы.
Тергеу ... көп ... ... ... ... ... жүргізушілер машинаның жылдамдығы қанша болды деген сұраққа ... ... ... небары 70-80 км\сағ болған, көбінесе 40-50
км\сағ. болған дейді.
Мұндай жауап беру, мұны ... ... ... мүмкін болса, яғни
көлікті тоқтату ... ... ... т.б. ... ... ... емес ... көрсетеді. Ал автотехник маманның зерттеуі ... ... ... ... ... ... туындамауы мүмкін
болғанын көрсетіп, жүргізушінің кінәсін айғақтайды.
Ұйымдасқан топ ішіндегі ішкі қатынасты зерттеу олардың топ ... ... жеке ... ... ... осы ... ... қатысуымен болған қылмыстың объективті және ... ... ... ... ... Бұл әдіс жауап алынушы тұлға жауап
беруден бас тартеа, болмаса ... ... ... ... ... оның ... ... жобаларды айтады. Онда мынадай нұсқаларды
болжауға болады:
а) Жауап алынушы тергеушінің жобасымен келісіп, дәл ... ... ... ... ... өзіне айтылып отырған позицияның нақты жағдай
екенін ... ... ... ... бастайды. Жаңа ақпарат бере
бастайды. Мұндай ақпаратты оңай тексеруге болады, өйткені ол ... ... ... ... ... ... ... бермей, үнсіз отырады [13,
14 б.]. Бұл жерде тергеушінің мақсаты - оның бет-әлпеті мен іс-әрекеттеріне
назар аудару.
Осындай ... ... ... ... нәтижесі болады.
Рефлексті қадағалау кезінде жауап алынушыға психологиялық көмек көрсетілуі
мүмкін. Оның ... ... ... ... қарсылыкты кедергі
қорқыныш негізінде осы жағдайдан ... ... ... ... ... ... - осы ... жауап алынушыға дұрыс бағытты көрсету,
оның кінәсін жеңілдететін дәлелдемелерді ... ... ... Осы жерде
қандай да бір қарсы ақпарат психологиялық көмекке негіз ... ... адам ... оның ... зиян ... бірақ тергеуші жауап
алынушының сезіміне қосылып жәбірленуші тірі ғой, деп оны жұбатады. Мұндай
әдістің пайдасы болуы мүмкін. ... ... ... өзін ... ... ... айтады. Айыпкердің тәртібі мен қылмыстық
жағдайына талдау жасалады. Бұл тәсілде ең ... - ... ... және осы деңгейдегі жауап алынушының тәртібі. Кейде рефлекция жауап
алу кезінде белгісіздік болса қолданылады. Жауап алынушы ... ... ол ... ... ... алмайды, сондықтан іс-әрекетін
ойланбастан жүзеге асырады, сонысымен тергеушігеде, өзіне де ... ... оған өз ... ... ... Осы ... көрсету әдісі қолданылады. Жауап алынушыға рефлексті есер етудің
мәні - ... ... ... ... бір ... жіберуі мүмкін.
Бұл сатыда тергеуші сезіктінің қалай қылмыс жасағаны жайлы анық айтып
беруді ... ... оның ... ... ... жіберген қателіктеріне
талдау жасайды. Бұл әдіс сезіктіде ... кеп ... ... ... ... ... арқылы сезіктіні қылмыс жасағаны ... ... оның ... ... жасағанын білуге болады. Айта
кететіні, осы қолданылып жүрген тактикалық тәсілдер бір-бірінен алшақ. Бұл
әдіс-тәсілдердің барлығын тергеушінің ... ... ... ... ... ... алу ... жағдайдың өзгеруіне байланысты біреуінен
екіншісіне көше ... ... оның ... ... байланысты болмақ.
2 ТЕРГЕУШІНІҢ АЛДЫН АЛА ТЕРГЕУДЕГІ КӨЗҚАРАСЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ
2.1. Тергеуші көзқарасының ұғымы мен мәнісі.
Қылмыстық іс ... ... ... ... ... ... Ал өз ... мұндай қатынасқа түскен
субъекгілер заңға сәйкес ... бір ... ... ... ие ... белгіленген құқықтық мәртебелерге байланысты ... ... ... деп- өзінің немесе өздері білдіретін құқықтар мен
мүдделерін қорғау мақсатында қылмыстық істі тергеу ендірісіне ... ... ... ... жеке не ... ... айтамыз.
Сонымен қатар, олардың қатарына кең іс-жүргізушілік ... ... ие ... ... сот ісін ... ... лауазымды
түлғалар мен мемлекеттік органда және ... ... ... өзге
түлғалар мен органдар жатады. Осыған байланысты қылмыстық іс ... ... ... ... ... ... Қылмыстық
іс жүргізу қатысушыларын жіктеудің қандай түрі болмасын, ондағы басты рөлді
мемлекеттік ... мен ... ... ... ... ... жүргізу, қылмыстық ізге түсуді бастау, қылмыстық істі бағытгау және
оның тағдырын анықтау туралы ... ... ... ... берілген. Іс жүргізудің қалған қатысушыларының орны өзгеше.
Олардың өздері іс бойынша ешқандай шешім қабылдамайды, бірақ іс ... ... ... бір ... қызметті жүзеге асырады және
сонысымен қылмыстық істің қозғалысына әсерін тигізеді.
Қылмыстық іс жүргізу заңына сәйкес ... ізге түсу ... ... айыптаушы), тергеуші, анықтау органы және анықтаушы
жатады (ҚР ҚІЖК ... ... ... да, біз іс жүргізу заңдылығын
жетілдіру мақсатында осы екі ... ... ... ... сүрақтарды қарастырамыз. Соның ішінде, әсіресе, "Анықтау
органдары ... не, олар ... ... Оның құқықтық мәртебесі және
Анықтау органының бастығы деп кімді айтамыз, Оның құқықтық мәртебесі қандай
деген мәселелерді қозғаймыз. Анықтау органы мен ... ... ... ... ... ... заң ... бұл іс жүргізудің
қатысушыларына нақты және толық анықтамалар ... ҚР ҚІЖК ... ... ... ... құзыреті берілген, ал 2 және 3 ... ... ... ... ... мен ... түлғалар аталған,
алайда анықтау органы категориясын толық түсіндіретін анықтама берілмеген.
Бір жағдайда оларға мемлекеттік органдар ... ... ... ... ... органдары - сот шешімдерінің атқарылу тәртібін бұзуға байланысты
қылмыстар ... ... ... ... ... ... контрабанда және кеден төлемдерін төлеу- ден жалтару
туралы істер ... ... ... ... - ҚР ... ... ҚР басқа да
әскерлері мен әскери қүрамаларында шақыру немесе ... ... ... ... ... ... қызметшілер; әскери жиындарды
өткеру кезінде ... ... ... бөлімдердің, қүрамалардың,
мекемелердің азаматтық қызметкерлері олардың қызметтік ... ... ... осы ... құрамалардың және мекемелердің
орналасқан жерінде жасаған барлық қылмыстары туралы істер бойынша;
7. мемлекеттік өртпен күресу ... ... ... мен
белімшелері өртке байланысты барлық қылмыстар туралы істер бойынша;
Басқа жағдайларда оларға мемлекеттік ... мен ... ... ... ... - ҚР ... ... туралы зандарды
бұзу туралы істер бойынша, сондай-ақ ҚР континентальдық ... ... ... істер бойынша;
әскери полиция органы болмаған жағдайда әскери бөлімдердің, құрамалардың,
командирлері, әскери мекемелер мен гарнизондардың ... ҚР ... ... да ... мен ... ... шақыру немесе
келісім-шарт бойынша әс- кери қызметін атқарып жүрген өздеріне бағынышты
әскери ... ... олар ... жиындар өткеру кезінде запастағы
азаматтар жасаған барлық қылмыстар туралы ... ... ... ... ... ... қызметкерлері олардың
өзінің қызметтік міндеттерін атқаруына байланысты немесе осы бөлімдердің,
құрамалардың және мекемелердің орналасқан ... ... ... істер бойынша;
ҚР дипломатиялық өкілдіктердің, консулдық мекемелердің және өкілетті
өкілдіктердің басшылары - өздерінің қызметкерлері болған елдерінде ... ... ... бойынша.
Заң анықтау органының барлық қылмыстар туралы істер бойынша ... іс ... және ... ... тергеу қимылдарын орындау
жөніндегі құқықтар мен міндеттерді сол сияқты алысқа жүзу сапарындағы теңіз
кемелерінің капитандарына, ... ... ... ... ... ... мен ... бөлімшелерінің басшыларьша жоғарыда аталған
анықтау органдары алыс, көлік қатынасы болмаған кезенде жүктейді.
Екіншіден, ... ... ... ... қылмыстық істер бойынша
анықтауды жүргізетіндіктен, олардың негізгі функциясы болып ... ... ... Ал екінші топтағы анықтау органдарының негізгі
функциясы, мысалы әскери бөлімдерде ... ... пен ... ... ... ... бұл мекемелермен анықтау жүргізілетін қылмыстық істер
аз немесе мүлдем болмауы мүмкін ( мысалы, теңіз ... ... ... ... ... ... ... эпизодикалық сипатқа ие болып,
тұрақты функция ретінде бола алмайды.
Ал ҚР ҚІЖК-ның ... ... ... ... ... бұл
нормаға сәйкес анықтау органы бастығы болып өз құзыретінің шегінде ... ... ... ... ... ... ... өзге де бөлімшелерінің бастықтары табылады. Біздің
ойымызша, анықтау органының бастығы ... ... бұл ... ... ... ... оның ... ол тек 65-бапта көрсетілген орган ... ғана ... ал ... ... ... түрлеріне
қолдануға жатпайды (шекара бөлімдерінің командирлері, әскери бөлімдердің,
құрамалардың командирлері, дипломатиялық өкілдердің, консулдық мекемелердің
және өкілетті өкілдердің ... т.с.) ... ... бұл ... ... ... тән ... белгілерді ашып көрсетпейді. Бұл екі
категория түсініктеріне баға бере отырып, біз олардың бір-біріне өте жақын
және ... ... ... ... ... қортынды жасауға көптеген
іс-жүргізуші ғалымдардың осы екі ... ... ... ... ... В.Н.Шпилев, А.П.Рыжаков пен А.И.Сергеев, В.М.Савицкий мен
Ф.А.Томасевич, А.А.Чувилев,Р.Х.Якупов, Л.В.Павлухин, т.с.с. Енді жоғарыда
айтылған ... ... мен ... ... бастығы түсініктеріне жан-
жақты, толық және нақты дефинициялар беру ... бұл ... ... ... ... осы ... көзқарастарын
қарастырайық.
Анықтау органы болып оның құзыретіне жатқызылған кез-келген іс бойынша
анықтауды жүргізуге құқылы басшы табылады. ... ... ... басшылық етіп, нақты істер бойынша анықтауды ... ... ... ... ... ... ... өкілеттігі
бар мекеме немесе сол ... ... ... ... Демек, осы
анықтамаға және ҚР ҚІЖК 65-бабының 2-бөлігіне сүйене отырып, анықтау
органдары ... ... ... ... ішкі ... ... қауіпсіздік,
әділет, қаржы полициясы, кеден, әскери полиция органдарының ... ... ... әскери мекемелер мен гарнизондардың
бастықтары, өртпен ... ... ... ... ... ... ... консулдық мекемелердің және өкілетті
өкілдіктердің басшылары.
Осындай В.Н.Шпилев сияқты ... ... ... ... те ұстанады. Олар анықтау органын мемлекетгік ... ... ... ... ... ... белгілі бір қызметтер мен
басқармаларды қосқан. Сондай-ақ, олар мекеме дегеніміз - бұл ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір
қызметкерлер тобы деп есептейді [14, 96 б.] ... ... ... ... ... анықтамасын мейлінше дұрыс деп
санауға болады, оның ... ... ... ... деген кезде, ең біріншіден
оның мәртебесін және т.б. белгілерін көрсететін оның бастығы ... ... ... ... органы бастығының мәртебесін
белгілейтін сол ... ... ... ... ал ... біз айтқан
орындаушылар, яғни лауазымды адамдардың мәртебесі олардың өкілеттіктері,
құқықтары мен міндеттері негізінде ... деп ... [15, 85 ... ... ... анықтамасында А.П.Рыжаков пен А.И.Сергеев
айтқан атқарушылық функциясын жүзеге асыратын ... ... ... ... ... болғандықтан, онда басшыдан басқа, атқа-
рушылар, яғни ... ... ... Бұл орайда А.П.Рыжаков пен
А.И.Сергеевтың берген анықтамасын да бір жағынан дұрыс деп ... ... ... байланысты, В.М.Савицкий мен Ф.А.Томасевич басқашалай
анықтама берген. Олардың пікірінше, анықтау органының бастығы ... ... тек ... басшысы болып табылады және ол ешқандай да ... ... ие бола ... [16, 147 б.]. Біз бұл ғалымдардың
берген анықтамасымен жартылай келісеміз. Оның ... бір ... ... ... мекеме бастығы қызметінің негізгі сферасы әкімшілік
немесе басқарушылық сипатқа ие. Ал, екінші ... ҚР ҚІЖК ... ... ... ... ... ... процессуалды басшылық ету және
тергеу функцияларын жүзеге асы-рады, олай болса, оның қызметі ... ... ... ... да ие.Осы анықтамаға ұқсас, біршама
толық пікірді Ю.Н.Белозеров те білдірген ... Оның ... ... қызметіне тән үш бағытты бөліп қарауға болады және олардың
әрқайсысының ... ... ... бар. ... ... қызмет, жедел-
іздестіру қызметі, анықтау өндірісі. Алайда, ҚР "Жедел-іздестіру қызметі
туралы" Заңының 6-бабына сәйкес анықтау ... ... ... ... ... ... бар. Олай ... берген бұл пікірі занда белгіленген барлық анықтау орган-
дарына қатысты бірдей ... ... Сол ... де, ... ... дефинициясын берген кезде олардың ... ... ... ерекше белгілеп айтудың керегі жоқ. Өйткені,
бұндай жағдайда біз, анықтау ... ... ... органдар мен
мекемелердің санын жасанды түрде ... ... ... ... әрі қарай дамытқан Р.Х.Якупов. Ол, мемлекеттік мекеме басшысы
қылмыстық іс ... ... ... ... ... ... ие бола ... өзінің басшылық жағдайымен немесе мәртебесімен
байланысты басқа да ... ... мен ... ие болатынын
көрсеткен [17, 96 б.]. ... ... ол ... іс жүргізудің дербес
субъектісі болып, анықтау органының бастығы деп аталынған.
Анықтау органдары іс жүргізу ... ... ... кезде ҚР ҚІЖК 65-
бабына сәйкес, келесі қүзыреттерге ие болады:
қылмыстың белгілері мен ... ... ... ... ... және ... кесу ... қажетті қылмыстық іс жүргізу және жедел
іздестіру шараларын қолдану;
алдын ала тергеу ... ... ... ... ҚР ҚІЖК ... ... ... іс жүргізу және же-дел - ... ... ... ала тергеу міндетті емес істер бойынша анықтауды ... ... ... ҚР ҚІЖК 288-бабының 3-бөлігінде көрсетілген жағдайларда алдын ала
тергеу жүргізу ... 2 ... ... ... іс-жүргізу завдылығына сәйкес анықтау
органынын, бастығы мен лауазымды тұлғалардан, яғни анықтаушылардан тұрады.
Бұл ... де ... ... ... ... сонымен бірге, анықтау
органының бас-тығы әкімшілік функциясын да жүзеге асырады. Ал, бүндай
құқықтар мен ... заң ... ие ... ... ... түсе ... ... берілген құқықтар мен міндеттерге сәйкес
белгілі бір жауапкершішкіі атқарады. Анықтаушы сотқа дейінгі іс ... ... ... ... ... шешімдердің завды және дәлелді
болуына жауап-ты болады. Іс жүргізу завдылығында анықтаушының қылмыстық ... ... ... ... тікелей көрсетілмеген, ол "ҚР
Прокуратурасы туралы" заңының ... ... ... іс жүргізу
заңдылығының кейбір нормаларында (ҚР ... ... ... ... Мысалы, 197-бап, 1-бөлігінің 14-тармағына сәйкес, ... ... заң ... ... ... ... қылмыстық істі
одан әрі тергеуден шеттетеді. Біздің ... ҚР ҚІЖК ... ... ... қатысты көрсетілген жауаптылықты заң аналогиясы
бойынша анықтаушыға да қатысты қоддануға болады. Өйткені, ҚР ... ... 14- ... ... ... ізге түсу ... тергеуші де,
анықтаушы да кіреді, сондай-ақ, олардың ... ... ... ... ... ... тек бір ғана ... олардың процессуал-дық
дербестігінде болып табылады. Ал анықтау органы бастығы-ның өз қүзыреті
шегіндегі ... ... ... реттелмеген. Бірақ,
бірқатар ғылыми ... оның ... іс ... ... қатар жауапты болатындығы көрсетілген. Мысалы, лауазымды
тұлғаға тергеу үшін ... ... іс ... іс ... жету ... ашу, ... адамдарды әшкерелеу, қылмыскермен
келтірілген зиянды өтеуді қамтамасыз ету т.б.) мен ... ... ... ... ... анықтау органының бастығынан жауапкершіліктің
түспейтінін АА.Чувилев айтқан болатын. Алайда, олай айтылған ... ... ... ... заң бойынша анықтаушы сияқты ... ... ... анықтаушы шығарған белгілі бір қаулының
күшін формальды жою арқылы заңдылықты қалпына келтіру мүмкін ... ... ... оны ... ... болмаған жағдайда), прокурор кінәліні
жауапқа тартуға шаралар қабылдайды, ол анықтаушыны қылмыстық істі одан әрі
тергеуден шектетуі мүмкін (ҚР ... ... ... ... Сонымен
қатар, прокурор анықтау органының бастығына емес, анықтаушыға қатысты ... ... ... ... білдіру мәселесін де шешуге құқылы (
ҚР ҚІЖК, 90, 92- баптар). Бұл екі ... да ... ... ... ... ... себептер бойынша істі тергеу құқығынан
айырылады.
Анықтау органының ... ... ... ... және азаматгармен процессуалдық қарым-қатынасы іс ... және осы ... ... ... ... реттеледі. Бұл қатынас, мысалы, қылмыстық істерді тергелу реті
бойынша бір органнан екінші органға беру (ҚР ... ... ... біріктіру (ҚР ҚІЖК, 48-бап), анықтау, тергеу органдарының қызметін
жетілдіру бойынша бірігіп шараларды өңдеу, біріккен ... ... ... ... ... ... жоғарыда айтьшған көзқарастар мен пікірлерді және анықтау
органының құқықтық мәртебесін құрайтын ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір құқықтар мен міндеттерге ие болған,
іс жүргізу мақсаттары мен ... ... ... ... ... және ... ... жүзеге асыратын және сол үшін белгілі бір
себептер мен ... ... ... ... ... ... ... жағдайында басқа мемлекеттік органдармен ... ... ... ... ... ... немесе мекеменің бастығы
және олардың лауазымды тұлғаларын айтамыз.
ҚР ҚІЖК 66-бабына сәйкес, анықтау органы бастығының ... мен оыы ... ... ... ... ... және
жолын кесу мақсаты бойынша құзыреті:
Алдын ала тергеу органдары тергейтін қылмыстар ... ... ... ... ... ... ... қаматамасыз ету;
прокурордың, тергеушінің тапсырмаларын, оның ішінде жекелеген тергеу және
өзге де ... ... ... және ... сот ісін жүргізуге
қатысушыларға қорғау шараларын қолдану ... ... ... тапсырмаларын орындауды ұйымдастыру;
Анықтау органдары толық тергейтін қылмыстық істер бойынша:
заңдылық пен дер ... ... ... іс жүргізуіндегі істерді тексеру;
жекелеген тергеу және өзге де іс жүргізу ... ... ... ... ... ... саралау және айыптаудың көлемі туралы
істерді бір анықтаушыдан екіншісіне беру туралы ... ... ... бірнеше анықтаушыларға тапсыру;
қылмыстық іс қозғау және істі ... ... ... не ... ... ... ... отырып анықтауды жеке дара жүргізу [18, 225
б.].
Демек, анықтау органы бастығының құқықтық мәртебесінің ерекшелігі мен
жоғарыда ... ... ... ... ... ала ... ... бастығы деп- бұл өзінде бір-бірімен байланысқан және
шартталған әкімшілік, процессуалды басшылық ету және ... ... және ... ... ... ... мен міндеттері
шегінде белгілі бір құзыретке ие ... және ... ... жағдайда сол
бойынша жауапкершілік атқаратын мемлекеттік орган немесе мекеменің басшысын
айтамыз.
2.2. Тергеушінің көзқарасының қалыптасу механизмі.
Заң әдебиеттерінде тергеу әрекеттеріне - іс ... ... ... іс ... деректерді қылмысты тергеу барысында тауып,
бекітіп, тексеруге бағытталған іс ... ... ... ... мен
әдіс-тәсілдер жиынтығы делінген. Тергеу ... ... ... белгілі бір түрін бейнелеу мен табуды түсіну
тәсілдерінің ерекшеленген ... ... ... ҚІЖК-де бекітілген тергеу әрекеттері бірнеше іс ... ... ... біз тек ... жариялылықты
қамтитын кейбір турлерін қарастырамыз. Олардың бірі болып сезіктіні ұстау
тергеу әрекеті табылады. Жалпы осы ... ... ... ... ... ... ҚР ... «Іс жүргізулік мәжбүрлеу шаралары» деп
аталатын 4-бөлімінде қарастырылған. Қылмыстық іс ... ... ... ... әрекетінің мәні мен мақсаты және негізгі міндеті
болып, қылмысты алдын алу болып табылатыны белгілі.
Демек, қылмыстық істер ... ... ала ... ... ... ... ... ұстау түріндегі аталған мәжбүрлеу шарасы, іс
бойынша дәлелдемелерді дұрыс жинауды, ақиқатты анықтауды қамтамасыз етеді
және қылмыстық жауапкершіліктен ... де ... ... ... ... асыруға жәрдемдеседі.
Дегенмен, біздің ойымызша, іс жүргізулік әрекет ретінде сезіктіні
ұстаудың құқықтық мәні бір ... ... ... ол бір жағынан мәжбүрлеу
шарасын қолдану туралы іс жүргізулік ... ... ал ... жағынан
дәлелдемелерді жинау тәсілі ретінде қызмет атқаратын ... ... ... жасады деп сезіктелген тұлғаны ұстау уақыты мен жағдайы, орны
туралы іске маңызы бар деректер көрсетілген ұстау хаттамасы ... көзі ... ... [19, 325 ... ... ... ... тұрғысынан алғанда,
ұсталған адамның құқықтық мәртебесі заңмен ... ... ... ... сезікті болып - тергеуші, анықтаушы қылмыс жасады деп күмән
келтірілгендігін хабарлап, соған ... ҚР ... ... негіздерде және тәртіппен өзіне қатысты қылмыстық іс қозғалған,
не ұстау жүзеге асырылған, не айып тағылғанға ... ... кесу ... адам ... - ... Дәл осы ... 7-ші бөлігінде сезікті
адамның алдын ала тергеудегі құқықтары ... ... ... ... ... үш ... аспайтын мерзімде
тергеуші немесе анықтаушы ұстаудың негізі мен дәлелдері, жері мен ... мен ... ... ... жеке тінтудің нәтижелері, сондай-ақ
хаттама жасалған уақыт көрсетілетін ... ... ... ... ... ... оған ... 68-ші бабында көрсетілген ... ... ... ... неге ... және оның ... ... құқық
тұрғысынан қалай бағаланатынын сөзсіз білуі керек. Осындай жағдайды білу,
сезіктіге тура жауап беруге және ... ... ... ... екеніне
ауызша немесе жазбаша дәлелдемелер ұсынуына мүмкіндік ... ... ... оған ... ... ... ... келіспеген жағдайда,
сезіктінің алдын ала тергеудің жүргізілуі барысында, ұстау ... ... үшін ... шағымдану мүмкіндігі бар.
Сонымен қатар ұстау хаттамасы жеткілікті келемдегі ақпаратты қамтиды
және осындай ақпаратты ... ... өз ... мен заңды мүдделерін
қамсыздандыру мүмкіндігін дұрыс шамалауына мүмкіндік береді. Қылмыстық ... ... 134-ші ... ... нақты ұстау сәтінен ... ... ... ... ... немесе анықтаушы хаттама жасап, оны
ұсталған адамға жариялаумен бірге қорғаушы ... және ... ... беру құқығын түсіндіреді. Ұстау хаттамасына оны жасаған адам ... адам қол ... [20, 114 ... тұрғанымыздай, бүгінгі күнде сезіктінің осындай құқықтарының
іске асырылуына, аталған тергеу әрекетін жүргізу барысында ... ... ... қолы ғана ... болып табылады.
Біздің ойымызша, бұл мәселенің тиімді ... ... ... ... ... хаттаманың көшірмесі берілуі қажет. Сонымен ... ... ... ... ... заң ... ... қажет. Себебі
аталған құжат тек сезіктіге ғана ... ... ... оның ... ... да ... ... тергеуші қылмыстық істе болатын мұндай құжатпен сезіктіні ... ... ... Бірақ ұстау уақыты, күні мен орны көрсетілген
осындай құжаттың ... ... ... өзінің қорғауындағы тұлғаны тура
мақсатта қорғауына үлкен көмегін тигізер еді деп есептейміз. Алайда ... бар ... ... ... ... ... ҚР ... 134-ші
бабында, ұстау туралы хаттаманың көшірмесі сезіктіге берілу керек деген
ереже көрсетілмеген.
Сонымен ... ... іс ... ... ... ... он екі
сағаттың ішінде сезіктінің отбасының кәмелетке ... ... ал олар ... ... басқа туыстарына немесе жақын
адамдарына сезіктінің ұсталғандығы және оның қай ... ... ... ... ... хабарлау мүмкіндігін сезіктінің немесе
айыпталушының ... ... ... ... ... (ҚР ҚІЖК 138- ... бұл ережедегі «жақын адамдар» деген сөз тіркесі күмән ... ... іс ... ... жақын адамдар деген түсінік
қамтылмаған. Сол ... ... ... ... кімдерді жатқызуға
болатындығы бүгінгі күнде белгісіз. ... ... ... ... ұсталғандығы туралы хабарлаудың қандай ... ... ... ... асырылатыны туралы да ештеңе айтылмаған.
Біздің тұжырымдауымыз бойынша анықтаушы, тергеуші мұндай ... ... ... ... көрсетілген он екі сағаттың ішінде прокурормен
қатар сезіктінің туыстары мен ... ... ... өкілдеріне және жұмыс
орнына (мектеп, басқа да оқу орындарына) жүзеге асырулары қажет.
Жалпы, тәжірибедегі қылмыстық істерді оқып танысып, ... ... ... ... ... ... оның ... жасайтын орнына
құқық қорғау органдарының қызметкерлерімен хабарланбайтыны ... ... ... ... оның ... жасаған орнына хабарланбауына
негізгі себеп болып, мұндай талаптың заң жүзінде бекітілмеуі табылады.
Біздің ... ... ... осы ... ... ... ... іске асыру үшін, сезіктінің ұсталғаны туралы заңда
көрсетілген он екі сағаттың ішінде прокурорға, сезіктінің жанұясы мен ... және ... ... ... оның ... жасаған орнына міндетті
түрде жазбаша түрде хабарлануы қажет. Себебі, сезіктінің еңбек ететін ұжымы
өзінің ... қай ... ... ... соң, ... еш шығын
келтірместен өз уақытысында жоқ жұмыскерді ауыстыруы мүмкін. ... ... ... ... ... ... қызығушылық білдіріп, іс бойынша
ақиқатқа жету үшін заңды тәсілмен көмектесе алады. Демек, қажет ... ... ... ... болмаған жағдайда немесе жанұясының
жартылай толық болмауы), ... ... ... ... қалған мүлкінің
сақталуына немесе сәби балаларының тағдырын қамсыздандыруға қатысуы мүмкін.
Осы жоғарыда көрсетілген жағдайларға ... ҚР ... ... ... ... мушелерімен қатар, қажет болған жағдайда оның
еңбек ұжымына да ұсталғандығын хабарлау ... ... ... ... ... деп ... қатар қылмыстық іс жүргізу заңында, қылмыс жасады деген сезік
бойынша ұсталған адамды босатудың келесідей ... ... ... ... ... расталмаса; ұсталған адамға қамауға алу ... ... ... негіз болмаса; ұстау заң ... ... ... анықтаушының, тергеушінің, прокурордың қаулысы бойынша
босатылады [21, 46 б.]. Әрине, мұндай ... ... ... ... туралы
заңцы сүрақ туындайды. Мұндай ақтауды, сөзсіз ол тұлғаның жанұясының және
еңбек ұжымының алдында ... ... ... ... ... ... аталған негіз болған жағдайда анықтаушы, тергеуші, прокурор
сезікті түлғаны ... ... ... ... ... ... жетпіс екі
сағаттың ішінде ұстау органының бастығына ... ... алу ... сот
қаулысы келіп түспесе, ұстау органының бастығы өз қаулысымен ... ... оны кім ... ... негізі, орны және уақыты,
босатудың негізі мен уақыты көрсетілетін анықтама беріледі ... ... осы ... заң ... ... қағидасының орын алуын ... ... ... ... ... кінәсіздігін дәлелдейтін
мұндай анықтама тек оның өзіне берумен шектелмей, оның жанұясы мен ... да ... оқу ... ... қажет. Бұл дегеніңіз аталған
тұлғаның заң мен ... ... таза ... және еш қылмыс
жасамағандығын және оның ... ... ... ... ... ... ... анык,.
Осы көрсетілген біздің ұсыныстарымызды іске асыру барысында Қазақстан
Республикасының қылмыстық сот ісін жургізудегі жариялылық туралы ... ... ... ... беру мен оны ... қолдану барысында туындайтын
алалық пен байланысты қиындықтарды жеңуге ... ... ... ... ... ... таңда, біздің ойымызша, сезіктінің еңбек
ужымына, жанұясына оның ұсталғандығы туралы жазбаша түрде хабарлау ... іске ... ... іс ... құқықтық институттарына
сәйкес жетілдіруді қажет етеді.
Ж
ауап алудың тиімділігі тергеушінің тактикалық арсеналына, ... ... ... болып табылатын екі жақтың қасиеттеріне де байланысты.
Жауап алудың қорытындысы, негізінен, жауап алынатын адам ... ... ... кабылдады және ол оған қалай әсер етті деген мәселеге қатысты
болады.
Жоғарыда айтылып ... ... ... ... жеке
қасиеттерін ескере отырып жауап алғанда ол ... ... ... ... ... ... жауап беру процесіне беремін, сол кезде
менің бет-әлпетім былай болу керек, егер тергеуші менің сөзіме кұлақ салса,
мен өзімнің ... ... жаңа бір ой ... ... деп ... алынушының мұндай дайындығы кей жағдайларда жүзеге асуы да мүмкін.
Егер тергеуші жауап алынушының әсерін ... ... онда ... ... ... ... әсерінен ол осы әңгімелесуді барлық, жағы-
нан қадағалап отыра ... ... ... ... ... ... ... әсер ете алады. Құқықтық әсер ету нақты бір ... ... ... бір жауап берудің мазмұнын қажет етпейді, ол ішкі
психологиялық процестерге араласып, тұлғаның ... ... ... құкықтық-психологиялық әсер ету ... ... ... ... ... ... ол ... алушының
белгілі бір бағытта қызметіне жағдай жасау, шыға жауап беруіне мәжбүр ... ... - ол ... ... ойынын имитациясының негізінде және
нақты шешім қабылдау кезіндегі оның қызмет басқаруынан тұрады. Ол ... ... ... яғни оның ... нақты шешім қабылдауы болып
табылады [22, 221 б.].
Рефлексті басқару ... ... ... ол ... ... ойына өзінің ойында негіз табу қабілеті ... ... ... ... - ол жай ғана ой ... ... ... әсер ету емес, ол оның іс-әрекетін болжап, ... ... ойын ... ... рефлекісті басқару алдын-ала білумен және
басқаны я әрекетін ... ... ... ... бұл ... деп ... Әр ... авторлардың зерттеулері антиципация
феномені адам психологиясында ... ... ие ... керсетеді.
Антиципацияның дамуы балалық шақта тоқтап қалмайды, ол ... ... ... ... С Геллерштейін антиципацияны тәжірибеде
зерттеудің маңыздылығын атап еткен. Ол өз зерттеуінің негізінде ... ... ... яғни ... ... ішкі зандылықтарға
байланысты және тәжірибелік қызметте кездесетін - антиципация деңгейін
жетілдіру ... ... ... ... жүргізу, сонымен қатар жауап алу кезіндегі
тергеушінің ... - ... ... жоспардың және оны нақты жүзеге
асырудың ... ... жою. Осы ... шешу үшін ... екі түрі ... алу жағдайына талдау жасау және баға беру.
Осы жағдайда колданылатын белгілі тәсілдер жиынтығын таңдау.
Зияткерлік қызметке антиципация процесі ... оның ... ... ... және оның жоқтығы тәртіп бұзушылыкқа, жүйесіз іс-
әрекеттерге әкеледі. Басқаша айтқанда, тергеуші қызметінің тиімділігі оның
ойындағы типтік моделдермен, жауап алу ... ... ... ... ... ... алу ... жауап алып отырған тұлғаның типтік моделдік
жағдайдағы позициясын бөліп көрсетуге болады.
1.Жауап алынып ... ... ... ... ... ... ... адам осы ақпаратқа өзіне тиімді жағынан ғана қарайды. Ол
ешқандай із қалдырмадым, оны ешкім ... жоқ, оның ... ... бар ... ... ... ... тиімді жағынан айтып және
оған тергеуші сенеді деп ойлайды. ... ... ... ... ... толықтай мән бермейді.
2. Жауап берушінің оптимистік көзкарасы оның жалған жауап беруі
қезінде, ... ... ... жауапкершілікке тартылмайтындығына
сенімді болуына байланысты. Егер қылмысты ашу жоғары деңгейде ... ... ... ... осы жауапкершілікке тартылмаймын деген ойы ... ... ... болады. Жауап алынушыда осындай негіздер болады ... ... алу ... ... ... жауап береді.
Дәлелдеу ақпаратын жауап алынушының бұрмалауы. Мұндай бұрмалау объективті
болмаса, субъективті факторлар негізінде ... ... ... жауап алынушы негізсіз түпкілікті деп қабылдайды, уақыт факторы
да әсер етуі мүмкін, ... ... оның ... ... ... ... жауап беру жауап алудың шиеленіссіз өтуіне, оны жеңілдетуге әсер
етуі мүмкін деп ... ... ... ... ... ... ... беру бағытын
өзгертуге емес, қайта оны күшейтуге тырысады. Ол сол негізде нық ... ... бере ... ... ... ... ... алынушы тергеушіні
жақтырмаған жағдайда орын алады. ... ... ... ... деп атайды.
Жауап алынушының қарсылық әффектісі деген позицияны ұстануы. Бұл әффектінің
маңызы, ол осындай ... ... ... болып келеді. Мысалы: жауап
алынушының сезікті болмасада, айыпталушы ретінде қамауға алынуы. Көптеген
адамдар сезіктіге психикалық әсер ... ол ... ... ... бас
тартады, өзінің ойын дереу өзгертеді, оның мақсаты ... ... ... ... ... ... ... әдебиеттерде жазылатын «вабанк» позициясын ұстанады.
Мұндай позицияның іс мақсаты дереу әрі тез жағдайды өзіне ... ... ... ... ... ... алынушы өзін белсенді ұстайды.
Тәуелділік негізде іс-әрекет жасауы мүмкін. Мысалы: ... өз ... ... ... ... әшкерелеуі айқын болғанда мұндай позицияны
ұстанады. «Вабанк» позициясындағы жауап алынушының іс-әрекеті тергеуші мен
оның ... ... ... мен ... ... ... жағдайға дайын болуы, оны дұрыс қабылдауы керек. Көп жағдайда жауап
алынушының мұндай позицияны ... ... ... кері ... ... қарсы әсер ету позициясын ұстануы.
Егер жауап алынушы ашулы болса, оны өзі түсіне білсе, ол ... ... ... ... ... ... Ашу үдеген сайын сезіктінің ... ... ... ... ... жол берудің әр түрлі салдары болуы
мүмкін.
Жауап алынушы ... ... ... қате баға беру позициясын ұстануы.
Тергеу тәжірибесінде көп кездесетін жағдай ... ... ... ... машинаның жылдамдығы қанша болды деген сұраққа оны
төмендетіп көрсетеді, кейде небары 70-80 ... ... ... ... болған дейді.
Мұндай жауап беру, мұны объективті түрде тексеру мүмкін болса, ... ... ... ... ... т.б. жүргізушінің ойынша
оның кінәлі емес екенін ... Ал ... ... ондай
жағдайды болдырмауға болатынын, мұндай жағымсыз салдардың туындамауы мүмкін
болғанын көрсетіп, ... ... ... Осы ... ... ... ... жалған жауап беру әрекетінің алдын аламыз.
Ұйымдасқан топ ішіндегі ішкі қатынасты ... ... топ ... ... жеке іс-.әрекеттерінің негізін ашуға, осы ... ... ... ... ... объективті және субъективті ... ... ... ... Бұл әдіс ... ... ... жауап
беруден бас тартса, болмаса жауап берсе қолданылады. Тергеуші жауап
алынушыға оның ... ... ... ... Онда ... нұсқаларды
болжауға болады:
а) Жауап алынушы тергеушінің жобасымен келісіп, дәл ... ... ... ... ... өзіне айтылып отырған позицияның нақты жағдай
екенін айтып, өзінің ұстанымын өзгерте ... Жаңа ... ... ... ... оңай ... ... өйткені ол алдын-ала
ойланбай айтылған.
в) Жауап ... ... ... ... ... ... отырады. Бұл
жерде тергеушінің мақсаты - оның ... мен ... ... [23, 201 ... ... әдістерді қолданудың жағымды нәтижесі болады.
Рефлексті қадағалау кезінде жауап алынушыға психологиялық көмек көрсетілуі
мүмкін. Оның ... ... ... ... ... ... негізінде осы жағдайдан шығудың амалын таппаған кезде болады.
Тергеушінің мақсаты - осы ... ... ... ... ... ... ... жеңілдететін дәлелдемелерді көріп түсінуіне септесу. Осы жерде
қандай да бір қарсы ақпарат психологиялық ... ... ... ... адам ... оның ... зиян келді, бірақ тергеуші жауап
алынушының сезіміне қосылып жәбірленуші тірі ғой, деп оны ... ... ... ... ... Тергеуші жауап алынушыға өзін ... ... ... ... ... ... мен қылмыстық
жағдайына талдау жасалады. Бұл тәсілде ең бастысы - ... ... және осы ... ... ... ... Кейде рефлекция жауап
алу кезінде белгісіздік болса қолданылады. Жауап алынушы ... ... ол ... ... ... ... ... іс-әрекетін
ойланбастан жүзеге асырады, сонысымен тергеушігеде, өзіне де кедергі
келтіреді. ... оған өз ... ... ... Осы ... көрсету әдісі қолданылады. Жауап -алынушыға ... ... мәні - ... ... ... ... бір қателіктер жіберуі
мүмкін. Бұл сатыда тергеуші сезіктінің қалай қылмыс ... ... ... ... ... етпейді, оның қылмыс жасау ... ... ... ... Бұл әдіс ... тергеуші кеп біледі деген.
ой қалыптастырады. Қателерді талдау арқылы сезіктіні қылмыс жасағаны туралы
әңгімеге тартып, оның ... ... ... ... ... Айта
кететіні, осы қолданылып жүрген тактикалық тәсілдер бір-бірінен алшақ. Бұл
әдіс-тәсілдердің барлығын тергеушінің ... ... ... ... ... ... алу барысында жағдайдың өзгеруіне байланысты біреуінен
екіншісіне көше отырып қолдануы оның кәсіби ... ... ... айтылғанның барлығына қорытынды ретінде біз ҚР ҚІЖК 65-бабын
"Анықтау ... ... ... ... ... және ... деп атағанды жөн деп санаймыз. Сонымен ... ... ... ... деп тек оның бастығын ғана емес, сондай-ақ лауазымды
тұлғаларды, яғни анықтаушыларды да ... Ал ... ... ... мен ... ҚР ҚІЖК 67-бабында бөлек көрсетілген. Олай болса,
жоғарыда берген біздің ұсынымыз әбден жүзеге асырылуы мүмкін. Не болмаса,
анықтау органының ... ... ... яғни оған сай ... ... ... беріп, 65-баптың атауын өзгертпей, сол күйінде қалдыруға
болады. ... ... ... ... ... ... ... сәйкес нормаларына енгізу қажет,
өйткені, тек сол кезде ғана оның ... ... іс ... ... ... деп есептеледі.
Сол сияқты әзірлеушілердің ҚР ҚІЖК 123-бабының 2-бөлігінде тергеуге
дейінгі тексерудің материалдарына құқық қорғау ... ... ... ... ... ... сын котермейді.
Мысалы, әзірлеушілер «қылмыстық қуғындау органының ... ... ... ... ... ... ... осы түрі, егер
онда лауазымды тұлға баян еткен немесе расталған мәліметтердіц қылмыстық іс
үшін маңызы болса, дәлелдеме деп танылуы ... ... ... іс ... ... ақпараттың бастапқы көзі бола бермейді. Баянатқа дәлелдеме
мәртебесін сөзсіз беру дәлелдемелердің басқа түрлерін ауыстыруға әкелуі
мүмкін. ... ... ... ... ... егер онда ... тек қана жалғыз баянат болса, сотқа жіберу үшін ... деп ... ... ... ... ... ... тергеуге
дейін жүргізілетін тексерудің әрбір материалдарында кездеседі және бұл
талассыз ... сөз ... ... ... ... ал олардың көздері
ретінде қызмет етуі мүмкін материалдар туралы болуда, Егер олар ... және ... ... ресімделген болса, сонда ғана олар дәлелдеме
бола алады. Сол сиякты осы талаптың ҚР ҚК ... ... ... және ... ... түрлі құжаттарға және
анықталамарға қатысты күші бар. ... осы ... ... ... ... ... ұқсас. Олар тек баянат авторының - құқық
қорғау органы қызметкерінің лауазымдық мәртебесімен ажыратылады.
Үшіншіден, әзірлеушілердің ... ... ... ... ... полицейлердің айғақтары құқықтық сипаттағы сол не басқа
даулы жағдайдағы қарапайым азаматтардың айғақтарынан үстем болады.
Жоғарыда айтылғанды ... ... ... ... тергеуге
дейінгі тексеру материалдарының негізіне жататын, құқық қорғау ... ... ... ... қызметкерінің) баянаты сияқты
қүжаттың түрін бөлуді жөн санаймыз.
Елде жалпы ... ... ... әлеуметтік қауқарсыз
адамдарға қатысты жасалатын құқық бұзушылықтардың алдын алуын дамыту,
сондай-ақ олардың ... ... ... ... бар заң ... орай ... ... қызметтерінің үстінен әлеуметтік-
құқықтық ... ... ... ету үшін нақты негізді күру
жоспарында болжауды құруға болады. Мұндай ... ... ... ... ... ... алдын алу және
күзету-қорғау шараларына біртіндеп көтерілуі, ... ... ... ... ... қолдануды азайту қылмыстардың алдын алу
мен жолын кесу ... ... ... ... ... алу-
профилактикалық және жедел-іздестіру жұмысын барабар қүруға мүмкіншілік
беретінімен байланысты. Сол сияқты осы ... ... ... және ... ... ... әлеуметтік-құқықтық бақылау
тиімділігін арттыруға және оның алдын алу ... ... ... ... қатар алдын ала анықтауды жүргізуші ... ... ... ... ... жасыруы үшін қылмыстық жауаптылықты
енгізу, иммунитеті бар адамдарға катысты қылмыстық қудалауды болдырмайтын
мән-жайларды орнату, тергеуге дейінгі тексерістің, сотқа ... іс ... ... ... процессуалдық реттелуі, жоғалған
қылмыстық материалды немесе оның материалын ... ... ... өз ... мен ... ... үшін ... жасайды.
2.3. Тергеушінің процессуалдық функцияларына жалпы сипаттама.
Қылмыстық сот ісін жүргізуде қылмыстық-процессуалдық қызметтің дербес
қатысушы ретіндегі ... ... ... функцияларға
келетін болсақ, кейбіреулер тергеуші бір мезгілде үш функцияны атқарады деп
санайды: айыптау, қорғау және істің шешілуі, - және де ... ... мен ... ... тергеушіде процессте кінәлі пайда болғаннан
кейін ғана көрінеді деп атап көрсетеді [24, 401 б.].
Осы ... ... ... бүкіл қызметі – процессуалдық
функциялары жіктелмеген ... ... ... ... және де бұл қызмет
қылмыстық қуғындауға қажетті ... ... ... ... қылмыстық
қуғындаудың нақ өзі емес. Осының нәтижесінде тергеушінің аса ... ... ... ... ... айып тағуға дейінге әжептәуір
маңызды кезең бойы ... және ... да бір ... ... ... қалады.
Дегенмен де, тергеуші жұмысының қылмысты ашуға, қылмыскерді табу мен
әшкерелеуге бағытталған зор, ... ... ... ... ... ... ... көрінісін таппаған.
Кейбір авторлар тергеушіде бір ғана процессуалдық функция бар, ол –
істің жан-жақты, толық және ... ... ... ... де ... істі ... тергеушіге ғана тән функция емес; қылмыстық іс
бойынша сот та, прокурор да, ... мен ... ... ... ... ... ... орнықтырудың процессуалдық тәсілі.
Сондай-ақ, тергеушілерге бес функцияны бөліп берген авторлар пікірі де
бар, соның ... ... ... ... ... және ... сияқтылар.
Кейбір авторлар тергеуші қызметіндегі негізгі бір ғана функцияны
–тексеру ... ... ... ғана ... Бұл ... тергеушінің қылмыстық істі тергеу ісі бойынша процессуалдық
қызметінің біртұтас ... мен ... ... іс жүргізудің басқа
қатысушыларына тән бірқатар дара ... ... ... ... ... ... Қылмыстық істі тергеудегі тергеуші қызметінің ... ... ... ... ... атауы
қылмыстық процесстің нақтылы бір кезеңінін атауымен сәйкес келмеуі мүмкін
немесе бұл функцияны ... ... ... ... ... ... дейінгі барлық кезеңіне таралуы, яки қылмыстық ... ... ... ... ала ... белгілі бір уақытты ғана қамтуы
мүмкін.
Қылмыстық істі тергеу кезіндегі тергеуші жүзеге асыратын функциялар
жайлы ... ... ... ... ... лайық мынадай функциялар тән дегенді айтады: істің жайын
зерттеу, қылмыстық ... ... ... жою және ... ... талап
қоюға қарсы қарсылық білдіру, іске қатысушы тұлғалардың құқығы мен заңды
талаптарын қамтамасыз ету, ... ... алу, ... ... ... шешу [25, 115 ... функцияларды автор процессуалдық функцияларға өз анықтамасын бере
отырып айқындады: ... ... – бұл ... тікелей мақсаттар
бойынша ажыратылатын қылмыстық-процессуалдық қызметтің іс ... қол ... ... ... ... ... сөз қозғағанда күрделі және сан қырлы
болып келетін қылмыстық-процессуалдық қызметтің, шынында да, түрлі құрамдас
бөліктерден құралатынын атап өту ... ... ... ... процесстің сатысына жатқызу үрдіс алған. ... да, ... ... ... ... ... ... сатысына тән құрамдас бөліктері бар. Қылмыстық-процессуалдық
функцияларды қылмыстық-процессуалдық ... ... ... бойынша
яғни жуық арадағы мақсаттарға жіктелетін, қызметтің осы түрінің нәтижесін
көздеген аса маңызды түрі ... ... ... ... ... ... процесстің дамуы қылмыстық-
процессуалдық қызметтің өз бағыттары бойынша диалектикалық тұрғыдан қарама-
қарсы екі түрінің – ... мен ... ... ... ... ... және ... шешім шығару үшін ... ... істі ... ... түрі ... Демек, қылмыстық
процессте, тергеуші қызметінде қылмыстық-процессуалдық функциялардың үш
түрі бар: а) айып тағу (қылмыстық қуғындау); б) ... және в) істі ... ... ... көп ... ... авторлар да атаған
функциялармен ұқсас, бірақ ... ... қай ... ... ... ... шешілген.
Түрлі қылмыстық-процессуалдық функцияларды бөлуде, олардың процесстің
түрлі қатысушыларына жүктелуі тәрізді, психология заңының ... ... ... мен ... біріктірілген функциясын бір ... екі ... ... ... ... ғана ... ... мұндай адам ішкі сенім бойынша ол белгілеуге және бағалауға
тиіс істің нақтылы жағдайын ... ... алда ... таңдауға толық
еркіндік алуы тиіс. Екіншіден, бұл адам психологиялық тұрғыдан, ... ... ... ... ... күні ... байланысты
болмауы қажет. Тұжырымның әлі жасалмағаны маңызды. Демек, бұл – тұлға бір
мезгілде ... да, ... да оған ... ұғымында) ана жақ та, мына
жақ та артықшылықта, дұрыс немесе негізді болып көрінбегенге ... ... ... ... деген сөз. Қандай да бір тұжырыммен келген және оны ашық
айтқан адам, әдетте, бұдан әрі де осы ... ... және ... ... дәлелдерді жете бағаламауға бейім.
Жеке тұлғаның психологиялық мүмкіндігі шектеулі, сондықтан да ол,
әдетте, белгілі бір ... және ... ... ... ... ... ... қорытындылай келе, автор ... бір ... ... ... бір ... келуі керек, ал заңдылық,
өз кезегінде, оған істің нақтылы жағдайын ескере ... ішкі ... ол ... ... функцияны таңдауға еркіндік береді, және де
процесстің ... да бір ... ... сот) ... ... ... ... ол өз қызметінде толығымен
айыптауға да, ... да тең ... ... ете ... ... ... алады деп есептейді.
Тергеуші қызметін жеке құрамдас бөліктерге (фнукциларға) мүшелеу ... ... ... ... оның негізінде қарастырылып отырған қызметтің
сол және басқа да бағыттағы өзгешелігі бар.
Қылмыстық іс жүргізуден туындайтын қылмыстық-процессуалдық ... ... ... ... Олардың кейбіреуі
заңда анық көрсетілген (мысалы, қылмыс туралы хабарды қаарстыру ... ... ... ... ... ... нақтылы
институтар арқылы байланыстырылған (мысалы, айыптау функциясы). ... ... тек қана ... қана ... ... ... категория. Процессуалдық функциялар ... ... мен ... ... ... байланыстырушы буын, олар
көбінесе, ... ... ... оның ... ... алдын ала анықтайды, жекелеген құқықтық институттар ... ... ... ... жүйесін тану, оның қызметінің
негізгі бағыты ретінде қылмыстық іс жүргізудің міндеттерінің орындалуындағы
тергеушінің ... ... ... ... оның ... ... әрбір
құқықтық институт пен әрбір норманы дұрыс түсінуге және қолдануға мүмкіндік
береді.
Жоғарыда аталғандарды назарда ұстай отырып, бағыттар, түрлер, құрамдас
бөліктер, қылмыстық іс ... ... ... оның ... ... бөлігі ретіндегі тергеушінің ... ... ... ... ... Осылайша, тергеушінің
процессуалдық функциялары сот ісін жүргізу мен тергеушінің ... ... ... ... ... буын ... Ізінше, логикалық түсініктің бірізді қатарын түзуге болады,
олардың әрқайсысы ... ... ... ... сот ... ... – тергеушінің ... ... ... – тергеушінің процессуалдық
өкілеттілігінің қажеттілігін тудырады.
Процессуалдық функцияларға қылмыстық істің ... ... ... табуы тәуелді болатын процессуалдық қызметтің түрлерін жатқызу
керек. ... ... ... қызметтің арнайы бағыттағы ... ... ... және сонымен бірге қызметтің барлық түрлерін
қажетті мөлшерде анықтауға мүмкіндік береді.
Жалпы түрде, тергеуші қызметіндегі ... ... ... ... ... атап ... ... айыптау, қорғау, істің
жағдайын зерттеу, қылмыстық істі шешу.
Айыптау функциясын ... ... ... ... ... ... әшкерелеуге, оған тиісті жаза шарасын қолдануды ... ... яки ... ... ... әшкерелеуге және соттауға
бағытталған қызмет ... ... ... ... деп
қарастыруға болады.
Қылмыс жасаған тұлғаны айыптау үшін жеткілікті дәлелдердің бар екені
туралы тергеуші тұжырымын материалдауға ... ... ... ... ... ... өте күрделі. Бұл институтты қолдану айыптау функциясын
құрайды.
          Қорғау ... ... ... шығаруға, айыпталушының
кінәсіздігін қалпына ... ... оның ... ... процессуалдық әрекеттердің жиынтығы. Тергеу қорғау функцияларын
бір-біріне қарама-қарсы қою дұрыс еместігін аңғартады. Қорғау мен тергеудің
арақатынасын бұлайша талдау соңғысының ... ... ... ... қорғау
институтының бөлінбес құрамдас бөлігін құрайды. Тіпті бұл инстиут тергеу
орындарының да ... ... ... міндеттердің жетістігіне қызмет
етуге борышты: әрбір қылмыс жасаушы әділ жазаға ... және ... ... қылмыстық жауапқа тартылмай және жаза кесілмеу үшін заңның дұрыс
қолданылуын қамтамасыз ету.
Қорғауды тергеуге қарсы қою ... ... ... ... ... айыптау (күдіктену) фактісінің өзі тергеушіні оның негізділігін
тексеруден ол ... ... оны ... ... ... ... да босатпайды.
Бұны жүзеге асыру да «тергеу» ұғымына енеді, олармен ... ... ... ... ... тергеуге қарсы тұрмайды, айыптаудың негізділігін
тексеру немесе одан бас тарту айыпталушы немесе қорғаушы ... ... ... ... ... ... ... керісінше,
оны болжайды. Әрине, күдікті немесе айыпталушы ретінде негізсіз ... яки ... оның ... ... ... ... ... бұны мойындайды және ескереді. Міне, ... да ... ... бар: егер ... ала ... ... айып ... да бір бөлімде
дәлелденбеген ... ... ... ... осы ... ... бұл ... айыпталушыға хабарлайды.
Айыпталушының қорғануға құқығы коституциялық ... ... ... осы ... ... ... ... Қорғау
функциясын жүзеге асыруға тергеушінің қатысуы ... ... ... қамтамасыз етуге, сондай-ақ қылмыстық - соттық іс
жүргізудің ... бірі – ... бір ... ... ... орындалуына кепілдік береді.
Тергеуші қызметіндегі қорғау функциясы процессуалдық шешім қабылдауда
қандай да бар ... ... ... ... ... ... жеңілдететін мән-жайдың бар екендігі туралы шешім шығарудан,
яғни, азаматтарды негізсіз айыптаудан және қылмыс жасады ... ... ... ... бұл ... ... ... тергеушінің
айыптау мен қорғауды жүзеге асыруына қарсы дәлел бола алмайды. Көптеген
ғылыми ұғымдар жинақталған, жалпыланған ... ... бұл ... айыптау мен қорғау функцияларының
сәйкестігі, егер ... ... ... ... ... және ... бірін немесе басқасын жүзеге асыру ... ... ... ... ... екенін ескерсек, түсінікті және
ұғынықты.
Тергеуші қызметінің қисыны ... ... ... ... ... да осы ... ... сәйкес келуіне, оның дұрыс әрі онан
әрі теріске шығарылмауына (айыпталушымен, қорғаушымен, прокурормен, сотпен)
ниетті бола отырып, ол өзі ... ... ... ... яки ... ... немесе ауыстыра алатынын жоққа шығара алмайды.
Тіпті, оған негізсіз айыптау нәтижесінде ... емес ... ... ... алып ... ... ... ақтау, сондай-ақ
істі жеңілдету жауапкершілігін ескеруге, және керісінше, қорғау функциясын
жүзеге асыруда оның айыпталушыны қорғау ... ... ... қорғаштау
болып бағаланбауына мүдделі.
Тергеуші көбінесе дәлелді хабар алады, алынған сәтте оның әшкерелеуге
яки ақталуға бағытталғанын ... ... Тек қана ... және басқа
дәлелдемелермен салыстыруда ғана оның ... ... ... ... ... ... қорғау және істі шешу ... ... іс ... ... ... ақылға сиымсыз болып
табылады.
Қылмыстық процессте зерттеуге және соттық тергеуге арналған арнайы
құқықтық ... ... ... емес. Айыптау, қорғау және істі
шешу функцияларын іс жүзіне ... ... ... ... ... ... ... жалпыға таныс, тергеушінің барлық қызметіндегі
басым салмақ нақ осы істің мән-жайын зерттеу, ... ашу. ... бәрі ... мән-жайын зерттеу – ... ... ... бірі деп ... ... ... істі шешу функциясының орындалуы да жоғарыда санамаланған үш
функциялар сияқты тергеуші ... ... Бұл ... ... ... ... ... яки сот төрелігін жүзеге асыру деген
тұжырымға әкелмеуі керек, бірақ та ... ... ... ... ... жүзеге асырумен теңестіруге болмайды. Сот төрелігі бұл – ... ... ... ... ... және ... белгіленген тәртіпте
қылмыстық істі тергеуші мен прокурор тоқтата, яғни шеше алады.
Қылмыстық істің тоқтатылуы ... ... ... істің шешілуінің бір
формасы ретінде қарастырылады. Істің шешілуі тергеушіге өте тар шекте
ғана тән: ... ... ... ... ... ... тек
прокурордың келісім арқылы ғана тоқтатылуы формасында.
      Тергеуші қызметіндегі санамаланған бағыттар қылмыс туралы арыздар мен
хабарларды қарау мен шешуді, материалдық ... ... ... ету мен
мүлікті тәркілеуды, қылмыстың алдын алу мен болдырмауды, айыпталушыны
іздеуді ... ... ... сырт қалдырады.
Дегенмен, тергеуші қызметінің бұл ... ... сот ... ... ... заңда нақты белгіленген және ... ... мен жуық ... ... ... ... ... ұғымын қолданудың мәні – процессуалдық қызметтің
барлық негізгі қырларын айқындау және ашу, оның құрылымын танып-білу.
Процессуалдық ... ... ... ... ... ... сәттен
басталады. Қылмыс туралы арыз бен хабарды қарау және олар бойынша қылмыстық
іс ... ... ... ... яки ... ... бұл тұрғыда қарсылық
білдіру міндеті ... ... бұл ... да ... ... болады.
Жасалған қылмыс жауапкершілігінің бұлтартпастығы туралы ереженің мәні
кінәлінің қылмыспен залал ... ... ... ... ... ... Қылмыстық процессте ... ... ... келтірілген материалдық шығынды өтеуді
қамтамасыз етудің мақсаты – қылмыстан зардап шеккен тұлғаның (жеке ... ... ... материалдық игілігінің көлемін қалпына ... ... ... келтірілген материалдық шығын туралы жеткілікті
мәліметтер болған кезде тергеуші талап қоюды ... ... ... ... ... істі ... ету ... қолдануға міндетті.
Егер азаматтық талап ету қойылмаған болса, сот үкім шығару кезінде ... ... ... өтеу ... мәселені шешуге құқылы.
Демек, қылмыспен залал ... ... ... ... ... ... ... азаматтық талап етудің қойылған
қойылмағанына және ... ... ... бұл жөнінде өтініш ... ... ... ... шығынды өтеуді қамтамасыз
ететін шараларды қолдануға міндетті.
Қылмыстық іс бойынша іс қозғалған кезде мүлікті ... ... түрі ... ... ... ... ... мүлкін
жасырмауын қамтамасыз ететін шаралар қолдануға міндетті. ... ... ол ... ... ... ... ... ету
функциясына ұқсастығы сонша, тіпті онымен бірге қылмыспен келтірілген
материалдық ... ... ету ... және ... тәркілеу
бойынша үкім орындау функциясымен бірігіп кетуі мүмкін.
Тергеушінің процессуалдық қызметінің бірі қылмыстың жолын кесу ... ... ... жоюға бағытталған шара қолдану. Бұл функция
қылмыстық іс бойынша сот ісін ... ... ... алу мен ... жою ... жалпы мақсаттарынан туындайды. Тергеуші қылмыс жасауға
итермелейтін себептер мен жағдайларды ашып, және оларды жоюдың ... ... ... ... мен ... ... ... мән-
жайын зерттеу процесінде қол жеткізіледі.
Тергеуші қызметіндегі ... ... – бұл ... ... ... қылмыстық-процессуалдық заңда барынша анық көрсетілген: айыптының
мекен-жайы ... ... ... ... оны ... ... қабылдайды.
Сот тергеуі - бұл басты сот талқылауының басты, негізгі және орталық
бөлігі болып ... ... ... ... және ... ... мен тең құқықтылығы негізінде сот заңда көзделген тәртіп
бойынша дәлелдемелерді ... және ... ... Яғни ... мән-
жайын толық, жан-жақты зерттеу мақсатында сот тергеуінде сотталушы адамның,
жәбірленушінің, куәлардың айғақтарын тыңдауды, ... ... ... және ... ... дәлелдемелерді тексеруді, хаттамалар мен
өзге де құжаттарды оқуды, дәлелдемелерді зерттеу жөнінде басқа да сот ... ... [26, 126 ... сот тергеуінің пәні, ол ... ала ... ... ... ... немесе жеке айыптаушының шағымымен анықталады. Сот,
қылмыс ... ... және ... ... ... ... үшін сот ... қарастырылуға жата-тын
мәселелердің шеңберін әрдайым анықтауы тиіс.
Алдын ала тергеу барысында жүргізілген ... ... ... ... ... дәлелдемелерді зерттеу, бағалау, пайдалану қызметі
соттың іс ... ... және ... шешім қабылдауы үшін қайта
жүргізілетін әрекет. Судья, дәлелдемелерді жинауға ... емес [27, ... ... сот ... ... алу, қарау, айғақтарды оқиға болған жерде
тексеру мен нақтылау, куәландыру, тануға ұсыну, тергеу ... ... ... ... ... үшін ... алу сияқты
тергеу әрекетін жүргізуге заң құқық ... (ҚР ҚІЖК 354 б. 360 б.). ... ... ... ... ... және ол ақиқат
дәлелдемелердің ... ... ... тиіс.
Осыған орай, іс бойынша барлық дәлелдемелер толық, ... яғни ... ... ... ... ... ... заттай дәлелдемелер қаралып, зерттелсе және басқа да
сот әрекеттері толық ... ... ... және сот ... ... ... ... туралы пікірге келсе, онда төрағалық етуші
тараптардан, олар сот тергеуін толықтыру ... ... ... ... Бұл ... өзіндік маңыздылығы бар, себебі тараптар
сот тергеуі барысы бойынша барлық өтініштерді тек осы ... ... ... ... ... ... ғана бере ... Сот тергеуі аяқталғаннан
кейінгі берілген өтініштер сот тергеуін ... ... үшін ... Сол ... ... сот ... ... кезеңіне аса
мұқияттылық танытуы ... олар ... ... ... ... ... етілмей қалды және т.б. Сонымен ... сот ... ... өз ... тек сот ... ғана ... сүйенетінін тараптар ескеруі керек. Сот тергеуінің аяқталу
тәртібі ҚР ҚІЖК 362-бабымен реттеледі.
Жоғарыда атап ... мән ... ... отырып, сот тергеуінің
аяқталуын келесідей анықтауға болады.
Сот тергеуінің аяқталуы дәлелдемелерді ... ... ... аяқталғанан кейін, сот тергеуін толықтыруды қалай ма және немен
толықтырғысы келетіні ... ... ... ... сұрайды,
сот тергеуін толықтыру туралы ... ... ... сот ... қарастырады және ол бойынша шешім қабылдайды, егер сот тергеуін
толықтыру туралы тараптардан өтініші түспеген жағдайда төрағалық ... ... ... деп ... берілген өтініш төрағалық етушімен қанағаттандырылмаса, онда
мұндай өтінішті басты сот талқылауының келесі кезеңдерінде қайталап ... ... ... қатар сот өз бастамшылығы бойынша да ... ... ... ... ... құқылы.
Яғни, сотталушы өзіне берілген соңғы сөзінде сот тергеуі барысында
белгісіз болған іс үшін маңызы зор және ... күші бар ... ... оның ... ... ... ашылса, онда сот
тараптардың өтініші немесе өз бастамасы бойынша сот тергеуі қайта ... ... ... ... ... мен тексеру сот талқылау
сатысының басқа бөліктерінің емес, тек сот тергеуі ... ғана ... ... айта кету ... Аталған ережеге байланысты туындаған
немқұрайлы көзқарас, ол заңның қатаң ... ... жол ... және ... ... ... әкеп ... Сот талқылауы барысында
сотталушының соңғы сөзі маңызды орын алады. Сотталушының ... ... ... ... ... ... жатпайды. Ол тек қана ... ... ... себеп бола алады. Сондықтан, сот сотталушыдан жауап
алу барысында өз кінәсін мойындамай, соңғы ... ... ... ... ... ... екендігін мойындайтын болса, онда сот тергеуін қайта
жалғастырып, сотталушыдан қайта ... ... яғни осы ... ... ғана ... ... ... жатады.
Тергеуші қызметінің қисыны мынада: тұлғаны айыптай отырып ... да осы ... ... ... ... оның ... әрі ... теріске шығарылмауына (айыпталушымен, қорғаушымен, прокурормен, сотпен)
ниетті бола отырып, ол өзі таққан айыптауды теріске шығаратынын яки теріске
шығара ... ... ... ... жоққа ... ... оған ... ... нәтижесінде тиімді емес зардаптың туу
мүмкіндігі тұрғысынан алып қарағанның өзінде, тергеуші ақтау, сондай-ақ
істі жеңілдету жауапкершілігін ... және ... ... ... ... оның ... қорғау әрекеті кінәліні негізсіз қорғаштау
болып бағаланбауына ... ... ... ... алады, алынған сәтте оның әшкерелеуге
яки ақталуға бағытталғанын анықтай алмайсың. Тек қана бағалау және ... ... ғана оның ... ... ... ... болады. Айыптау, қорғау және істі шешу ... ... іс ... ... ... ақылға сиымсыз болып
табылады.
Қылмыстық процессте зерттеуге және соттық тергеуге ... ... ... ... ... емес [28, 14 б.]. Айыптау,
қорғау және істі шешу функцияларын іс жүзіне асыру істің мән-жайын ... ... ... ... жалпыға таныс, тергеушінің
барлық қызметіндегі ... ... нақ осы ... ... ... ... Жоғарыда айтылғандардың бәрі істің мән-жайын зерттеу – тергеуші
қызметіндегі процессуалдық функцияның бірі деп ... ... ... істі шешу ... ... да жоғарыда санамаланған үш
функциялар сияқты тергеуші қызметіне жатады. Бұл ... ... ... ... тиесілі, яки сот төрелігін жүзеге асыру деген
тұжырымға ... ... ... та ... ... ... шешімін сот
төрелігін жүзеге асырумен теңестіруге болмайды. Сот ... бұл – ... ... ... болған кезде және заңмен белгіленген тәртіпте
қылмыстық істі тергеуші мен прокурор ... яғни шеше ... ... тоқтатылуы туралы қаулы қылмыстық істің шешілуінің бір
формасы ретінде қарастырылады. Істің шешілуі тергеушіге өте тар ... тән: ... ... тоқтатылуы, кейбір жағдайларда істің тек
прокурордың келісім арқылы ғана тоқтатылуы формасында болады [29, 14 ... ... ... ... ... ... туралы
арыздар мен хабарларды қарау мен ... ... ... өтеуді
қамтамасыз ету мен мүлікті тәркілеуды, қылмыстың алдын алу мен ... ... ... ... функцияларынан сырт
қалдырады.
Дегенмен, тергеуші қызметінің бұл бағыттары қылмыстық сот ... ... ... ... ... ... және ... формалары мен жуық арадағы ... ... ... ... ... ... мәні – ... қызметтің
барлық негізгі қырларын айқындау және ашу, оның құрылымын ... ... ... қылмыс туралы дабыл түскен сәттен
басталады. Қылмыс туралы арыз бен хабарды қарау және олар ... ... ... туралы шешім шығару яки тиісті органдарға бұл ... ... ... ... ... [30, 2 б.], бұл ... да
тергеуші қызметіне жатқызуға болады.
Жасалған қылмыс жауапкершілігінің бұлтартпастығы туралы ... ... ... ... ... материалдық шығынды өтеудің де
бұлтартпастығын білдіреді. ... ... ... қолданудың, қылмыспен келтірілген материалдық шығынды өтеуді
қамтамасыз ... ...... ... шеккен тұлғаның (жеке немесе
заңды) қылмысқы дейінгі материалдық ... ... ... ... сәйкес, қылмыспен келтірілген материалдық шығын туралы ... ... ... ... ... ... ... болашақта болуы
мүмкін азаматтық талап істі ... ету ... ... міндетті.
Егер азаматтық талап ету қойылмаған болса, сот үкім шығару кезінде өз
бастамасымен материалдық ... өтеу ... ... ... ... қылмыспен залал келтірілген ... ... ... мәліметтер болған кезде азаматтық талап ... ... және ... ... ... бұл ... ... білдірген,
білдірмегеніне қарамастан тергеуші материалдық ... ... ... шараларды қолдануға міндетті [31, 3 б.].
Қылмыстық іс бойынша іс қозғалған ... ... ... ... түрі ... мүмкін болса, тергеуші айыпталушының ... ... ... ... ... міндетті. Өзінің мазмұны
бойынша ол қылмыспен келтірілген ... ... ... ... ... ... тіпті онымен бірге қылмыспен ... ... ... ету ... және ... тәркілеу
бойынша үкім орындау функциясымен бірігіп кетуі мүмкін.
ҚОРЫТЫНДЫ
Осы жұмыстың объектісі мен пәнін зерттеу және алға ... ... ... ... ... ... ойларға келдік.
Біріншіден, тергеушi - өз құзыретi шегiнде қылмыстық iс ... ... ... ... ... дейінгі жеңілдетілген іс жүргізуді жүзеге асыруға
уәкiлеттiк берiлген лауазымды адам: iшкi iстер органдарының тергеушiсi,
ұлттық ... ... ... және ... полициясы
органдарының тергеушiсi.
Тергеушi қылмыстық iс қозғауға, ол бойынша алдын ала тергеу жүргiзуге
құқылы. істiң жағдайын ... ... және ... ... ... ... оның ... жасағандығын көрсететiн жеткiлiктi
дәлелдер жиналған адамдарға қатысты айыпталушы ретiнде тарту, айып ... кесу ... ... алу, ... ... ... ... қылмыстық
iзге түсудi жүзеге асыруға мiндеттi.
Екіншіден, құқық ... ... ... ... ... ... ... тиімділігін арттыру ... ... ... мәртебесін арттыру қажет. Аталмыш шара
тергеушілердің қай ... ... ... ... ... ... қажет және тергеушілерді тағайындау мен қызметтен босату және
оларды жауапқа тарту мәселелері де қайта қарастыруды қажет ... ... ... ... ... ... жеке
қасиеттерін ескере отырып жауап алғанда ол ... ... ... болжай алады. Керісінше, жауап беру процесіне беремін, сол кезде
менің бет-әлпетім былай болу керек, егер тергеуші менің сөзіме кұлақ салса,
мен ... ... ... жаңа бір ой ... ... деп ... алынушының мұндай дайындығы кей жағдайларда жүзеге асуы да мүмкін.
Үшіншіден, егер тергеуші ... ... ... ... ... онда
өзінің іс жүргізушілік жағдайының күшінің әсерінен ол осы ... ... ... ... алады. Сонымен қоса, ... ... ... әсер ете ... Құқықтық әсер ету нақты
бір іс-әрекетті көздемейді, болмаса нақты бір жауап берудің мазмұнын ... ол ішкі ... ... ... ... құқықтық
позициясын калыптастырады.
Бұл бағытта тергеушілерге жүктелген міндеттердің уақтылы әрі ... ... ... бақылауда ұстауымыз қажет, сондықтан аталмыш
шараны жүзеге асыру мақсатында жедел топтарға ... ... ... жіті ... ... арнайы статистикалық есеп жүйесін
жасауды ұсынып отырмыз.
Елімізде тергеушілердің ... ... ... қайта
қалпына келтіру қажет. Қазіргі уақытта құқық қорғау органдарында аса ... ... ... жұмыстармен де тергеушілер айналысуда. Ал бұл
міндеттерді олардың көмекшілеріне де жүктеуге болар еді.
Осылайша заңшығарушы ҚР ... ... ... ... бағыт
беретін, тергеу және өзге де іс жүргізушілік іс-әрекеттер жасауға мүмкіндік
беретін өкілеттіктер береді.
Зерттеу жұмысын қорытындылай отырып ... ... ... жеке даралығы қылмыстық сот өндірісінің негізгі қағидаларына
сай келеді. Тергеушінің жеке-даралығы сот ... ... ... ... ... ... асыру барысында да оның қызметі айқын көрініс ... іс ... ... ... ... жеке көзқарасы бойынша іштей
сезіне ... ... ... әрекет етуі тиіс.
ҚР ҚІЖК 184-бабы бойынша қылмыстар туралы арыздарды немесе хабарларды
тексерудің мерзімі 3 күн, ал ... және ... ... бұл мерзімді
анықтау органы бастапқыда 10 ... ... және бір айға ... ... Анықтау органы бастығына берілген бұл құқық оның қылмыстық істің
заңды және ... ... ... қатар жауапты болатынын
айқындайды. Қылмыстық істі қозғау сатысында өндірісті жеделдету, сондай-ақ
қылмыстар туралы ... ... ... шешу ... ... ... мақсатында тексеруді он күн ... ... ... ... ... ... (хабарды) қабылдап алған органның басшысы
қабылдау қажет. Мұндай ереже орьндаушыларды тәртіпке ... ... ... ... ... өз ... ... ҚІЖК 65-бабын "Анықтау органы" емес, "Анықтау органдарының түрлері
және ... ... деп ... жөн деп санаймыз. Сонымен бірге кейбір
ғалымдар анықтау органы деп тек оның ... ғана ... ... ... яғни анықтаушыларды да жатқызады. Ал анықтаушының
түснігі, оның ... мен ... ҚР ҚІЖК ... ... Олай ... ... берген біздің үсынымыз әбден жүзеге
асырылуы мүмкін. Не болмаса, анықтау ... ... ... ... яғни
оған сай белгілерді түгел ескеретін ... ... ... ... сол ... қалдыруға болады. Сондай-ақ, анықтау ... ... ... ... заңцылығының сәйкес
нормаларына енгізу қажет, ... тек сол ... ғана оның ... іс жүргізу заңымен толық реттелінген деп есептеледі.
Заң әдебиеттерінде тергеу әрекеттеріне - іс бойынша дәлелдеме ретінде
қолданылатын іс ... ... ... ... барысында тауып,
бекітіп, тексеруге бағытталған іс жүргізу заңында бекітілген әрекеттер мен
әдіс-тәсілдер жиынтығы делінген. ... ... ... ... ... бір түрін бейнелеу мен табуды түсіну
тәсілдерінің ерекшеленген жиынтығы ретінде танылған.
ҚР-ның ... ... ... ... ... іс жүргізу
тапсырмаларымен қамтылатын болғандықтан, біз тек олардың ... ... ... ... ... бірі ... ... ұстау
тергеу әрекеті табылады. Жалпы осы көрсетіп отырған сезіктіні ... ... ... ҚР ... «Іс ... ... шаралары» деп
аталатын 4-бөлімінде қарастырылған. Қылмыстық іс бойынша қолданылатын
сезіктіні ұстау тергеу әрекетінің мәні мен ... және ... ... ... алдын алу болып табылатыны белгілі.
Демек, қылмыстық істер бойынша алдын ала тергеу әрекеттерін ... ... ... ... ... ... мәжбүрлеу шарасы, іс
бойынша дәлелдемелерді дұрыс жинауды, ақиқатты анықтауды қамтамасыз етеді
және қылмыстық жауапкершіліктен ешкім де ... ... ... қағиданы
жүзеге асыруға жәрдемдеседі.
Біздің ойымызша, жариялылықты қамсыздандыру ... ... ... ... ... ... жеткілікті реттелмеген. Біздің
заң бойынша сезікті болып - тергеуші, ... ... ... деп ... хабарлап, соған байланысты ҚР ... ... ... және ... ... қатысты қылмыстық іс қозғалған,
не ұстау жүзеге асырылған, не айып ... ... ... кесу ... адам ... - ... Дәл осы баптың 7-ші бөлігінде сезікті
адамның алдын ала тергеудегі құқықтары бекітілген.
Дегенмен, біздің ойымызша, іс жүргізулік ... ... ... ... мәні бір ... емес. Себебі, ол бір жағынан мәжбүрлеу
шарасын ... ... іс ... ... болса, ал екінші жағынан
дәлелдемелерді жинау тәсілі ретінде қызмет атқаратын тергеу әрекеті ... ... ... деп ... тұлғаны ұстау уақыты мен жағдайы,
орны туралы іске маңызы бар деректер ... ... ... ... көзі ... ... ... Алексеев А.И. Уголовная политика должна быть криминологически
обоснованной // Современные ... и ... ... ... ... и ... ... Казахстан: Материалы международной научно-практической
конференции. Караганда: ... МВД РК им ... 2009. Т.1. ... ... Нұрмашев Ү.Ө. Ұазақстан Республикасының ... іс ... ... және ... бөлімдер: оқу құралы. Алматы: «Жеті
Жарғы», 2008 ж. – 368 б.
3. Алауханов Е.О., ... С., ... С. ... ... оқу құралы. –А., «Өркениет», 2000 ж.
4. Белозеров, Ю.Н. С.П. Ефимичев Обвинительное заключение в уголовном
процессе, – М., ... ... ... / А.С. ... (и др.); под ред. А.С. ... М. ... – 2002г. – 373с.
6. Галимов О., Васильев О. ... ... ... ... из ... ... ... следующих за назначением и
подготовкой судебного заседания //Уголовное право, №4, 2008 ... ... Б. ... Республикасының қылмыстық іс жүргізу
құқығы: жалпы ... ... ... ... ... 2008 ж., - ... Бахтыбаев И.Ж. Концептуальные основы ... ... ... по обеспечению законности. –Алматы: «Жеті
Жарғы», 2008 ... ... Е. ... іс ... жалпы бөлім оқулық. –Алматы:
«Өлке», 2006 ж. – 213 ... ... ... ... ... ... / Б.Х.
Толеубекова . - Алматы : Баспа, 1998. - 432 с.;
11. Қазақстан Республикасының қылмыстық іс жүргізу ... ... ... 2009 ж.
12. Қазақстан Республикасының қылмыстық іс жүргізу құқығы [Лексиялар
жинағы] / Тәшібаев Қ.Ө., Тәшібаева А.Қ. - Караганда : ... ... 2009. - 545 ... ... Э.П. ... іс қозғау сатысындағы дәлелдеу
мәселелері: з.ғ.к. ... ... ... ... / ... ж. – 20 бет.
14. Рыжаков А.П., Сергеев А.И. ... ... ... ... С ... ... В.Н. Участники уголоного процесса.-Минск, 1970, С 160
16. Савицкий В.М. Прокурорский надзор за дознанием и ... ... С ... ... Р.Х. Уголовный процесс. –М., «Зерцало», 1999 С 180
18. Ағыбаев А.Н. ... ... ... бөлім. – Алматы, «Жеті Жарғы»,
1999 ж. -327 б.
19. Уголовный процесс. ∕ М.А ... (и др.); под ред. М.А ... ... ... лит. 1969. - 463 ... ... С.Е., Султанов С. Тергеу әрекеттерінің тактикасы / ҚР ІІМ
Академиясы. – Алматы: «Дәнекер», 2002 ж. – 228 б.
21. Аликперов Х. О ... ... ... обвинителя∕
Х. О Аликперов // Российская юстиция. – 2003.- № 3. - С. 46
22. ... Ф.А. ... ...... 1964, С 280
23. Нравственные проблемы советского уголовного судопроизводства.
(Горский Г.Ф. и др. Судебная әтика/ Г.Ф. ... Л.Д. ... ... - ... ... ... ун-та, 1973. - 226 с.);
24. Фойницкий И.Я. Курс уголовного судопроизводства. ∕ И.Я Фойницкий.-
СПб. Альфа. 1998. Т.2. – 605.
25. ... Е.О., ... М.М. Айып тағу және ... ... ... зерттеу. – Алматы, 2003 ж. – 175 б.
26. Ағыбаев А.Н. ... ... ... ... қайнар көзі // «Конституция: тұлға, қоғам және мемлекет»
атты халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдарының
жинағы, 30-31 ... 2005 ... ... ... ... – Алматы: «Жеті Жарғы»,
2007 ж.
28. Қазақстан Республикасының 2010 жылдан 2020 жылға дейінгі кезеңге
арналған ... ... ... ... ... Президентінің 2009 жылдың 24 тамызындағы № 858 Жарлығы
29. «Прокуратура туралы» Қазақстан Республикасының 1995 ж. ... № 2709 ... ... ... ... ... Республикасының 1994
жылғы 15 қыркүйектегі № 154-XIII Заңы;
31. «Қылмыстық процеске қатысушы адамдарды мемлекеттік ... ... ... 2000 жылғы 5 шілдедегі № 72-ІІ Заңы;

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 67 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 100 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
ҚР сот сараптамасы пәнінен лекциялар44 бет
Қылмыстық іс жүргізу және тоқтату23 бет
Қылмыстық іс жүргізу қағидалары79 бет
Қылмыстық іс жүргізу құқығы24 бет
Қылмыстық процестегі жедел-іздестіру әрекеттері62 бет
Азаматтық іс жүргізудегі құқықтық қатынастар3 бет
"Оңтүстік Қазақстан кәсіби тарихшыларының мәртебесі"29 бет
Expo 2017 – ел мәртебесінің асқақ рухы5 бет
«ХVIII-ХХІ ғ. Қазақстандағы кәрістердің тарихы, әлеуметтік және құқықтық мәртебесі»9 бет
Іс жүргізудегі ақпараттық жүйені қолдану23 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь