Бастауыш сыныпта көркем шығармалардың түрлерін оқыту

Кіріспе

I. Теориялық бөлім

Көркем шығармалар
1.1 Көркем шығармалардың түрлерін оқыту
1.2 Бастауыш сыныпта оқылатын көркем шығармалардың түрлері

II. Практикалық бөлім

Жеке тұлғаны оқытуда көркем шығармалардың маңызы
2.1 Көркем шығарманы оқытуда оқу үрдісінде қолданылатын негізгі әдістер
2.2 Сыныптан тыс оқу барысында көркем шығарманы оқыту
2.3 шығарманы тұтастай оқу

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер
Кіріспе.
Көркем шығарманы талдау. Көркем шығарманың үлгілерін класта. Үйде оқу, жоспар жасау , ауызша, жазбаша мазмұнының ұғынуын көздейді. Ол бірақ оқоқудың бастауыш формасы ғана. Текстің мазмұнын анықтаған соң, енді талдап оқудың кезегі туады. Мұның орталығында кейіпкерлерге мінездеме жасау, шығарманың компазициясы мен тілін талдау, суреттеу тәсілдерін анықтау(пейзаж, портрет), жанрды таныту, ең аяғында, жаттау, көркемдеп оқу міндеттері тұрады. Жоғарыда айтылғандай, бұл үштіні бір- бірінен бөлмей, әдебиеттік оқу сабағының бірін- бірі толықтыратын тұтас жүйесі деп алу қажет.
Талдап оқу дегенді көп жайда алғашқы ұғынып оқудың нәтижесіне сүйеніп, сұрау- жауап әдісімен балалардың өзіне істету арқылы жүргіземіз. Мұның мақсаты:
1. Шығарманың идеялық мазмұны мен көркемдік формасын бірлікте тұтас алып талдау.
2. Образ- кейіпкерлерін анықтап оларға түрлінше (дараланған, салыстырмалы, топтастырылған түрде) мінездеме жасату
3. Пейзаждық, суреттемелік тәсілдерін анықтау
4. Компазициясы мен сюжетін, оның элементтерін ашу, солардың тқызметін таныстыру.
5. Шығарманың ақындық көркем тілін зерттеу.
6. Түрлі жанрдың табиғатын анықтап, соған сай жұмыс әдістерін қолдану.
7. Осы ұғымдарды теориямен ұштастырып, бекіту міндеттері болмақ.
Осыған сай мұғалім сабақты дұрыс жоспарлап, қай жұмысты қай жерде кімнің жүргізетінін белгілейді. Талдау сабақтарында мұғалім түсінігінің орны біраз елеусізденіп, балалардың өздеріне істету, әңгіме әдісі бірінші орынға түседі. Бұл үшін әрбір міндетке сан өз тұсында арнаулы тапсырма сұрау беріледі. Сол сұраулер негізінде әңгіме әдісімен талдау жүргізіледі. Кейде жеке балаларға баяндама беріліп, өзгелер соған пікір қосады. Кейде айтыс әдісі де қолданылады. Үйге және сыныпта берілетін сұрақтардың жүйесінде мұғалім үлкен шеберлік көрсетуге тиіс. Әңгіме әдісі ттек шығарманың мазмұнын ұғыну барысында ғана емес, әсіресе талдау сабақтарында қажеттірек.
Әрине, талдауда үнемі бір саранда, бір формада жүргізіп, схемалауға болмайды. Мысалы кішігірім әңгімелеу тұсына оның бөлімдері сыныпта, үйде оқылып, жоспар жасалып, мазмұндатылса, содан соң кейіперлеріне мінездеме беріледі. Өлең жанрында образ кем болып келсе, оның бөлшектерін, тақырыбын анықтай келіп, өлеңді не жаттау, не көркемдеп оқумен көмкеріледі. Кейбір өлеңдердің композициясы мен тілін талдай келіп, оның идеялық мазмұнына ой баса бөлінеді. Оқу, талдау, көркемдеп оқу дегеннің өзі жанр ерекшелігіне қарай алуан түрде кездеседі. Текст тұтас оқылып бітпей жатып, тұтас талдау жүргізуге болмайды. Бірақ оның бөлшегі оқылғанда, жол- жөнекей композициясы, кейіпкерлері бөлек әңгімеленеді. Ол кейінгі тұтас талдауға негіз болады. Кейбір методиеттер қысқа өлеңді қайталап, көркемдеп, байытып оқудың өзі де талдау дейді.
Зерттеу объектісі: Бастауыш сыныптардағы оқу тәрбие үрдісі.
Зерттеу пәні: Көркем шығарманы тиімді әдіс тәсілдер арқылы оқыту
Зерттеудің ғылыми болжамы: Егер
- Көркем шығарма материалдары бастауыш сыныптардың әрбір пән мазмұнына енгізіліп, оқушылардың даму ерекшеліктеріне сәйкес сұрапталса;
- Бастауыш сынып оқушыларына көркем шығарманы меңгерту тиімді әдіс- тәсілдер арқылы жүзеге асырылса;
- Көркем шығармаларды оқу үрдісінде пайдалану оқу- әдістемелік кешендермен оқу құралдармен қамтамасыз етілсе, онда бастауыш сынып оқушыларына тиімді әдіс тәсілдер қолдану арқылы оқушыларға саплы білім мен сапалы білім беруге негіз болар еді.
Зерттеудің міндеттері:
- Жалпы мектепт,ерде жасалған жұмыстарды айқындау;
- Көркем шығармаларды тиімді әдіс -тәсілдер арқылы оқыту;
- Көркем шығармалардың түрлерімен таныстыру, олардың маңызы мен ерекшеліктерін көрсету.
Зерттеу жұмысының құрылымы: Зерттеу жұмысы кіріспеден, үш тараудан, қорытынды, пайдаланылған әдебиеттерден тұрады.
Кіріспеде зерттеудің ғылыми ақпараты, тақырыптың көкейкестілігі зерттеу жұмысының мақсаты, объектісі, пәні, болжамы, міндеттері, әдіснаалық негізі, зерттеу әдістері, зерттеу кезеңдері, зерттеу көздері, зерттеу нәтижелерінің дәлелденгендігі, оның мақұлдануы, тәжірибеге енгізілу қарастырылды.
Қрытынды зерттеу тақырыбының көкейкестілігімен байланысты тұжырымдар мен ұсыныстар ретінде қарастырылды.
Әдебиеттер:
1. Кенжехан Ісләмжанұлы «Рухани уыз» Алматы,2008ж.
2. Рахметова С.Р. Қазақ тілін оқыту әдістемесі, Алматы, 2003.
3. Т. Ақшолақов, Шығарманың көркем айшықтарын таныту, А., «Жазушы», 1998.
4. А. Байтұрсынұлы, Тіл тағылымы, А, «Жазушы», 1992.
5. Р. Сыздықова, Б. Шалабаев, Көркем тексті лингвистикалық талдау, А., «Мектеп», 1989.
6. Мейірманқұлова Т.М «Қазақ тілін оқыту әдістемесі», Астана «Фолиант» баспасы, 2010
7. Қ. Бітібаева. Әдебиетті оқытудың тиімді жолдары, А., «Жазушы», 1990.
8. Қ. Бітібаева. М. Әуезов шығармашылығын мектепте оқыту А., «Жазушы», 1994.
9. Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы,
10. Қазақ энциклопедиясы, 4 том; Әдеб.: Қазақтың халық жұмбақтары, А., 1959.,
11. Қазақ жұмбақтары, А., 1993.,
12. Әбжанов М., Қазақ халқының жұмбақтары, А., 1966.
13. Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.
14. Мухина В. Мектеп жасына дейінгі балалар психологиясы. Алматы. 1986 ж
15. Әдебиеттану терминдер сөздігі. Алматы, 1998 ж
16. Қазақ әдебиетінің тарихы. 1 том,1948 ж., 23-бет
17. Ахметов Ш. Қазақ балалар әдебиеті тарихының очерктері. Алматы, 1965. 31-
18. Ұзақбаева С. Қазақ халық шығармашылығының балалар мен жастарға эстетикалық тәрбие берудегі мүмкіндіктері. Алматы 1994 ж
19. Байтұрсынов А. Шығармалар жинағы. 1-том. Алматы 2002 ж
20. Дәуітұлы Т. Жаңылтпаш - тәрбие құралы Ұлағат - 2009. - Б. 130-136.
21. “ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.
22. “Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы”
23. 3 сынып «Әдебиеттік оқу» Атамұра баспасы, 2015ж
24. Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: 2011
        
        Кіріспе.
Көркем шығарманы талдау. Көркем шығарманың үлгілерін класта. Үйде оқу, жоспар жасау , ... ... ... ... ... Ол ... оқоқудың бастауыш формасы ғана. Текстің мазмұнын анықтаған соң, енді талдап оқудың кезегі туады. Мұның орталығында кейіпкерлерге мінездеме жасау, шығарманың ... мен ... ... ... ... ... портрет), жанрды таныту, ең аяғында, жаттау, көркемдеп оқу міндеттері тұрады. Жоғарыда айтылғандай, бұл үштіні бір- ... ... ... оқу ... бірін- бірі толықтыратын тұтас жүйесі деп алу қажет.
Талдап оқу дегенді көп ... ... ... ... ... ... сұрау- жауап әдісімен балалардың өзіне істету арқылы жүргіземіз. Мұның мақсаты:
1. Шығарманың идеялық мазмұны мен ... ... ... ... алып ... Образ- кейіпкерлерін анықтап оларға түрлінше (дараланған, салыстырмалы, топтастырылған түрде) мінездеме жасату
3. Пейзаждық, суреттемелік тәсілдерін ...
4. ... мен ... оның ... ашу, солардың тқызметін таныстыру.
5. Шығарманың ақындық көркем тілін зерттеу.
6. Түрлі жанрдың табиғатын анықтап, ... сай ... ... ... Осы ... ... ... бекіту міндеттері болмақ.
Осыған сай мұғалім сабақты дұрыс жоспарлап, қай ... қай ... ... жүргізетінін белгілейді. Талдау сабақтарында мұғалім түсінігінің орны біраз елеусізденіп, балалардың өздеріне істету, әңгіме әдісі бірінші орынға түседі. Бұл үшін әрбір ... сан өз ... ... ... сұрау беріледі. Сол сұраулер негізінде әңгіме әдісімен талдау ... ... жеке ... ... ... ... соған пікір қосады. Кейде айтыс әдісі де қолданылады. Үйге және сыныпта берілетін сұрақтардың жүйесінде мұғалім үлкен шеберлік көрсетуге ... ... ... ттек ... ... ұғыну барысында ғана емес, әсіресе талдау сабақтарында қажеттірек.
Әрине, ... ... бір ... бір ... ... ... ... Мысалы кішігірім әңгімелеу тұсына оның бөлімдері сыныпта, үйде оқылып, жоспар жасалып, мазмұндатылса, содан соң кейіперлеріне ... ... Өлең ... образ кем болып келсе, оның бөлшектерін, тақырыбын анықтай келіп, өлеңді не жаттау, не ... ... ... ... ... ... мен тілін талдай келіп, оның идеялық мазмұнына ой баса бөлінеді. Оқу, ... ... оқу ... өзі жанр ерекшелігіне қарай алуан түрде кездеседі. Текст тұтас оқылып бітпей жатып, тұтас талдау жүргізуге болмайды. Бірақ оның ... ... жол- ... ... ... бөлек әңгімеленеді. Ол кейінгі тұтас талдауға негіз болады. ... ... ... ... ... ... байытып оқудың өзі де талдау дейді.
Зерттеу объектісі: Бастауыш ... оқу ... ... ... ... ... ... әдіс тәсілдер арқылы оқыту
Зерттеудің ғылыми болжамы: Егер
* ... ... ... бастауыш сыныптардың әрбір пән мазмұнына енгізіліп, оқушылардың даму ерекшеліктеріне сәйкес ... ... ... ... ... шығарманы меңгерту тиімді әдіс- тәсілдер арқылы жүзеге асырылса;
* Көркем шығармаларды оқу үрдісінде ... оқу- ... ... оқу ... ... ... онда ... сынып оқушыларына тиімді әдіс тәсілдер қолдану арқылы оқушыларға саплы білім мен сапалы ... ... ... ... ... ...
* Жалпы мектепт,ерде жасалған жұмыстарды айқындау;
* Көркем шығармаларды тиімді әдіс -тәсілдер арқылы оқыту;
* Көркем шығармалардың ... ... ... маңызы мен ерекшеліктерін көрсету.
Зерттеу жұмысының құрылымы: Зерттеу жұмысы кіріспеден, үш тараудан, қорытынды, пайдаланылған әдебиеттерден тұрады.
Кіріспеде зерттеудің ғылыми ақпараты, тақырыптың ... ... ... ... ... пәні, болжамы, міндеттері, әдіснаалық негізі, зерттеу әдістері, зерттеу кезеңдері, зерттеу көздері, зерттеу нәтижелерінің ... оның ... ... ... ... ... тақырыбының көкейкестілігімен байланысты тұжырымдар мен ұсыныстар ретінде қарастырылды.
Көркем шығарма.
1.1 Көркем ... ... ... оқуды оқыту үдерісінде көркем шығарманы өнер ретінде таныту басты назарда ... ... сол ... оны ... ... ... ескере отырып ұйымдастыру қажет. Осыған орай бастауыш әдебиеттік оқудың басты мақсаты кіші мектеп жасындағы оқушыларды ... ... ... ... ... ... ... көркем шығарманы толық қабылдауға қабілетті оқырман қалыптастыруды; оқушылардың әдеби шығармашылығын ... яғни өз ... ... жеткізуге қабілетті, сөйлеу мәдениеті қалыптасқан оқушы тәрбиелеуді түсінеміз.
Бұл мақсаттың жүзеге асуы бірнеше міндетті шешуді ... ... ... ... оқырмандық және шығармашылық әрекет мотивтерін, ауқымды мәдени қызығушылық, құндылық бағдарларды қалыптастыру;
* оқырмандық және ... ... ... ... ... және ... бастапқы білім беру;
* көркем шығарманы интерпретациялау және талдау ... ... ... ... ... ... ... ақпараттарды ала білу және өңдеу тәсілдерін үйрету;
* ойлау, қиялдау, эмоцияны дамыту;
* оқырмандық және мәдени кеңістігін кеңейту;
* ... ... ... ... ... мен ... қалыптастыру;
* оқу дағдысын жетілдіру.
Көркем мәтінді оқыту мен талдауда оқушының мәтін мазмұнын меңгеруіне көңіл бөлу керек. Көркем шығарманы ... ... ол ... ... әсері, пікірі туындайды. Оқушылардың зейіні, есте сақтау, қабылдау қасиеттеріне ... ... ... ... ... ең ... ... мәселелерін ғана мазмұндатып, оны меңгеруді одан әрі жалғастырғаны тиімді ... ... ... ... мүмкіндігінше жазушы тілімен мазмұндатуға икемдеу керек. Оқушыларды әңгімелеу, мазмұндау кезінде жиі ... ... ... ... ... ... жуық ... талап етемін. Көркем шығарманы үйге тапсырма ретінде бергенде, түсініксіз сөздерді, сөйлемдерді оқушылардың алдын ала белгілеп келуін талап еткен жөн. ... ... ... мазмұнына талдау жұмысын жүргіземін. Күрделі, түсініксіз сөздерге түсінік беремін. Мысалы: қыстау, атан, шам, ру, шариғат бұйрығы, ... ... ... ... оқи ... ең ... мәселелерді түсіндіремін.
- (Бөжейдің сөзі).
- (Қодардың сөзі).
Әдеби талдаудың басты мақсаты-оқушылардың өзіндік қабылдауларын, ... ... ... ... сай ... ... ... болып табылады. Әдебиетті оқыту көркем шығарманы оқудан басталады. Көркем шығарманы оқу үйде, сыныпта жүргізіледі. Көркем ... ... ... оқу, әр ... ... ... оқу, жинақы оқу, дауыс естілімінің де ашық болуы талап етіледі. Оқушыны көркем мәтіннің оқу түрлеріне дағдыландыру ... ... ... оқу ... ... ... ... мәтіндегі жазушы ойын мұғалім көмегімен аңғара оқу. Оның мән-мағынасын тұшына, түсіне оқу. Қиын, түсініксіз образды, ... ... ... оқу, яғни лингвистикалық түсіндірмелі оқу;
2) таңдап оқу. Белгілі мақсатпен қойылған сұрақтарға жауап іздеп, тіл көркемдігін дәлелдеу, ... ... ... ... іштен оқу немесе өздік оқу. Іштен ... ... ... өз бетімен жұмыс істеуге баулудағы маңызы ... зор. ... өз ... ... ... ... дербес белсенділігін арттырудағы іштен оқудың атқарар рөлінің ерекше екендігі;
4) рөлге бөліп оқу. Рөлге бөліп оқу таным белсенділігі, қызығушылығын арттыруда, ... ... ... эмоциялық, психологиялық мәнін нәрлендіруде пайдалы;
5) хормен оқу. Оқу техникасын жетілдіру, мәнерлі, ... оқу, ... ... ... ... баулу бүкіл сынып оқушыларын көркем оқуға ұйымдастыруда тиімді;
6) ұжымдық оқу. Әсіресе, даралап оқытуда тиімді. Оқу техникасына, мәнерлеп оқуына қарай, ... ... бөле ... ... ... оқуды тиімді ұйымдастырса, көркем мәтінді тез меңгертуге ықпал жасайды, ... ... ... ... ... ... әсер етеді;
7) жұптық оқу. Жұптық оқудың тиімділігі, біріншіден өз беттерімен оқу техникасын жетілдіру дағдыларын дамытады, ... ... ... ... ... ... талдау жасай білуге икемдейді;
8) мәнерлеп оқу. Мәнерлеп ... ... ... ... бірі. Мәнерлеп оқудың мақсаты:
а) оқушыларға көркем туындының эмоциялық-эстетикалық әсерін ... ... ... жан ... әр сөздің мәні мен мағынасын, сөз бояуларының нақышын сезе білу;
в)көркем мәтіндегі айтар ой мен поэтикалық көркемдікті өздеріне ... ... ... ... ... ... шығарма өмірді түсінуге көмектеседі. Ақын жазушылардың идеясы, көркем шыедығы ... ... ... оқушыларды баурап оларға түрлі сезім, ой туғызады, өмірге деген көзқарасын қалыптастырады. Көркем әдеби шығармалардың мұндай ерекшеліктері ... ... ... ... ... сыныптан Ана тілі оқулықтарына көркем шығармалардың мынадай жанрлары енгізілген: өлең, жұмбақ, әңгіме, мысал, ... ... ... мәтелдер, айтыс, шешендік сөздер, мақалалар, очерктер т.б. ... ... ... ... ... талап етеді.
+ Бастауыш сыныпта оқылатын көркем шығармалардың түрлері
Өлең- шағын көлемді поэзиялық шығарма. Өлең- оқушылардың мәнерлеп, ... ... ... өмір ... үйрететін көркем шығарманың түрі. Ырғағы мен ұйқасы қалыпқа түскен, шумағы мен бунағы белгілі тәртіпке бағынған нақысты сөздер тізбегі. ... ауыз ... ... ... еңбек- кәсіпке орай (аңшылық, төрт түлік, наурыз өлеңдері), ескілік наным- сенімге байланысты (бақсы сарыны, арбау), әдет- ғұрып негізінде (салт, үйлену, мұң- шер ... қара ... ... ... ... ... болып бөлінеді. Өлең - шағын көлемді поэзиялық шығарма. Ырғағы мен ұйқасы қалыпқа түскен, ... мен ... ... ... ... ... ... тізбегі. Өлеңнің түрлері мен жанрлары әр алуан: ода, элегия, ... ... т.б. Кең ... өлең ... ... ... туындылардың жалпы атауы болса, тар мағынада музыка өнер мен сөз өнеріне ортақ туынды, яғни ән өлеңі. Қазақ ауыз ... ... ... ... орай (аңшылық, төрт түлік,наурыз өлеңдері), ескілікті наным-сенімге байланысты (бақсы сарыны, арбау), әдет-ғұрып негізіндегі (салт, үйлену, мұң-шер өлеңдері), қара өлең, ... ... ... ... ... ... Өлең ... болмысы, жаратылысы аса күрделі, оған ишара, меңзеу, салыстыру, жұмбақтау, ... ... ... ... т.б. тән. Өлең ... жанрында кең тарады, тақырыбы жағынан саяси, көңіл күйі, табиғат, махаббат және философия түрлерге жіктеледі
Жұмбақ. ... ... ой- ... ... білімін сынау мақсатында нақты бір зат немесе құбылысты ... ... ... ... ... ... халық шығармаларының ең көне түрінің бірі және барлық жұрттың фольклорлеріне ортақ түр. Ерте ... ... ... ... ... ... да, тіпті, бүгінгі біздің дәуірімізде де маңызын жойған жоқ. Қай кезді алсақ та жұмбақ өткір, ұшқыр сөз есебінде ... ... ... болған. Жұмбақты халықтың өзге тапқырлық сөздері мен бірге саяси құрал есебінде жазуға қарсы ... ... ... ... уақытта жазба әдебиеттің күшеюімен деген ойлар болушы еді, анығында бұл теріс болып шықты. Жұмбақ қазақ халқы мен ... ... ... ... да әлі ... өмір ... ... келеді. Олай болса халықтың жұмбақ қорын жинап, зерттеу қажет. Жұмбақ - ... ... ... ... сынау мақсатында нақты бір зат немесе құбылыс тұспалдап сипатталатын шағын әдеби жанр.
Жұмбақ жанры дүние жүзі ... ... ... бар. Бұл ... ... "Жұмбақ - жақсы жымдасқан метафора" деп ... ... ... әдебиеттің ежелгі үлгілерінде, ауыз әдебиетінде жиі кездесетіндіктен оны ... ... ... ... ... ... ... деп санау орын алған. Алайда, қазіргі заман әдебиеті өкілдерінің, әсіресе, балалар ... ... ... ... топтамасы жиі кездеседі. Сондықтан оны тек фольклорлық жанр аясында шектеуге болмайды.
Жалпы, жұмбақты сөз образының кілті есебінде тануға болады. Жұмбақ ақындықтың ... дәні ... ... ... өз ... ... жоқ, оны мектеп балалары тілді ұстарту мақсатында пайдаланып, оқып жатпайды.
Халық ... ... өте көп. ... ... ... ... еңбек кәсіп құралдары, хайуанаттар мен өсімдіктер, адам және оның өмірі, өнер- білім, техника және т.б.жұмбақтардың басты тақырыбы ... ... ... ... Бұл ... бәрі жұмбақ әлеміне енгенде, әрқайсысы жалпылама емес, бөлшектене, жекелене алынады.
Жұмбақтар- оқушылардың ойлау қабілетін, тіл байлығын дамытатын ... ... ... ... көркем шығарманың әртүріне байланысты беріліп отырады.
Әңгіме. Әңгіме- ... ... қара ... ... ... ... ... жанры. Әңгіменің жанрлық ерекшеліктері оқиғаны баяндау тәсілі, композициялық, сюжеттік құрылысы, ... ... ... айқындалады. Әңгіменің көлемі шағын, кейіпкерлер саны аз, сюжет ұйытқысын құрайтын оқиғаның басталуы, шарықтау шегі мен ... ... Онда адам ... мен ... аса ... ... оқиға жинағы беріледі. Әңгіме, әдебиетте -- оқиғаны қара сөзбен баяндайтын шағын көркем шығарма ... ... ... ... оқиғаны баяндау тәсілі, композициялық, сюжеттік құрылысы, көркемдік жүйесі арқылы айқындалады. Әңгіменің көлемі шағын, кейіпкерлер саны аз, ... ... ... оқиғаның басталуы, шарықтау шегі мен шешімі болады. Ондаадам, оның ... мен ... аса ... ... ... жинақы беріледі. Мұнда бір айтылған жайларға қайта оралуға, тәтпіштеп баяндауға, ұзақ суреттеуге орын жоқ. ... ... аз ... ... көп ... аңғарта білетін айрықша көркемдік шеберлікті талап етеді. Оқиға көбіне бірінші жақтан баяндалып, әңгімешінің ... ... ... көрсетеді. Б. Майлин, Ж. Аймауытов, М. Әуезов, Ғ. Мүсірепов тағы басқа. Әңгімелері -- ... ... осы ... ... ... шығармалар. Қазіргі әңгіменің бастаулары халық ауыз әдебиетінде жатыр. Сонау көне заманнан-ақ халық өзінің тұрмыс-салты, күнделікті тіршілігі жайлы ... ... ... отырған. Мұндай әңгімелер бір рет қана айтылып ... әр ... жиын ... ... ... да, ... оқиға бірте-бірте тұрақты сюжетке айналған. Сөйтіп, ауыз әдебиетіндегі дәстүрлі жанрға айналған. Жеке адамның басынан өткен оқиға ... ... ... ... ... фольклортануда меморат деп атайды
Мысал. Әдебиеттің мысал түрінің арғы анасы- халық. Баяғы заманнан бері халық жасаған мысалдар оның ... ... күні ... ... ... ... ... Әдебиеттің бұл мысал жанры- ең қысқа ықшам жанр. ... ... ... ... ... ... ... болып келсе, мысал оқиғаны табан астынан, төтесінен туғызады, шұғыл қайырады. Негізгі әдісі- меңзеу. Сондықтан, көңілден тез орын ... ... ... ... мысалдарында да, онан соң туған жеке авторы бар, ... ... да, ... ... ... ... ... көбінесе аңдар, хайуанаттар, құстар, құрт - құмырсқалар, ағаштар, тастар тағы тағыларды ... ... адам ... ... уаждастыру арқылы беріледі.
Мысал үрдісі ерте заманнан бар. Ежелгі грек әдебиетінде - Эзоп, Рим әдебиетінде Федр- ... ... ... ... ... ... ... өз алдына жеке жанр ретінде қалыптасып, дамуы ... ... ... Ол ауыз ... ... ... емеурінмен білдіретін өсиеттік жанры- мысалды әлеуметтік сатира дәрежесіне көтерді, оның кейіпкерлеріне реалистік, типтік сипат дарытты. Ы.Алтынсарин, А.Құнанбаев, XX ... бас ... ... ақын ... ... С.Торайғыров, С.Дөнентаев, орыс әдебиетінен мысал өлеңдер аударып, қазақ ... ... ... ... ... Осы аудармалар негізінде қазақ балалар әдебиетінде мысал өлеңдердің төл үлгілері пайа бола ... ... ... ... ... ... қуат-күшінен, тұспал бейнелер арқылы сан алуан адамдардың мінез-құлқын; іс-әрекетін аңдатып, айқын көзге елестетеді. Cолар жылы қоғамдық ... ... ... ... ашып бере ... мол ... іздессе керек. Көркем шығармада мәселе не айтылғандығында ғана ... ... ... қалай айтылғандығын да, қалай әсер ететіндігін де осы- әсіресе мысал өлеңге, яғни ... ... пен ... шарттылықты шебер сабақтастырып, ұштастырып келтіретін жанрды байланыстыра айтуымыз керек. Мысалдағы ойды тура, ашық айтпай, ақтара салмай, тұспалдап, ... ... ... ... өз артықшылығы бар екені сөзсіз. Оқушы бүкпелеп айтылған жайды, астарлы мағынаны өз ойымен бағдарлап, өзінше аңғарып, ... ... ... Бұл одан ... ... астарына үңіле білудің, айтылып отырған нәрсені де, ишарат етіп, тұспалмен аңғартылған нәрсені де айқын елестете білуге қабілеттілікті талап етеді, ... ... ... сөзіміне әсер береді. Сонымен қатар Мысалда сан алуан жан-жануар, аң-құстарды, жәндіктерді іс-әрекет үстінде бейнелеу, тілдестіру, айтылған жайдан ғибратты түйін түю және осы ... ... ... ... ... ... мағыналы қоғамды қой қорыту үлкен ақындық шеберлікті, талғампаздықты танытады. Абайдың мысал өлеңдерінен осындай қасиеттердің, әсіресе ақынның әзілдеуге, ... ... ... ... шеберлігін айқын байқаймыз. Кейде Мысалда тілге тиек болатын шынында да әлде қандай бір ғажайып жай ... атты ... ... ... алсаң да, ділдә бірінен кейін бірі шыға беретін дорбаның кедейдің қолына келіп түсуі - бұл, әрине, арғы түбі ескі ертек, ... ... ... Ал ... ... ... өзі ... қарапайым, күнделікті өмірде көздесетін жай боп шығады. Айталық, дейтін өлендегі қораға ұры түскенін айту ешкім таң қалатындай нәрсе емес. ... ... ... ... бір ... ... жұрдай болып қалғана дамға ағайындары келіп әр ... ... ... ... есіп , деп ... ... атты ... егіздей бола аламын деп ісініп, көбініп іші жарылған бақаның ессіз мақтаншақтықтың құрбаны ... ... ... ... ... әдейі әсірелеп айтушылық Мысал жанрында жиі көздесетін үйреншікті жай, сондықтан оны табиғи құбылыс деп санап, осы ... ... ... беріліп айтылғанына көбірек кеңіл қою орынды секілді. Крылов осы мысалдың сюжетінен әр түрлі қоғамдық топтардың ... ... бола ... ... ... ... ... қатардағы жай адам атақты адамдай, ақ сүйектей бола алмайды деп түйіндеген.
Мысал ... ... ... ... басқа да жансыз нәрселе арқылы адамдардың мінез - құлқы, іс- әрекеті осылай ... ... ... ... деп ...
Мысалдарда еңбек сүйгіштік, әділдік, адалдық, қарапайымдылық сияқты жақсы қасиеттерді мадақтап, уағыздайды. Жағымсыз қылықтарды мысқал ... ... ете ... одан ... ... ... ... жанрларының бірі. Ертегі жанры- халық прозасының дамыған, көркемделген түрі, яғни, фольклорлық көркем проза. Оның ... ... ... ... ... ... ләззат беру. Ертегінің атқаратын қызметі кең: ол әрі тәрбиелік, әрі көркем эстетик, әдеби ... ... ... ... ... осы екі ... ... Сондықтан ертегілік прозаның басты міндеті- сюжетті барынша тартымды етіп, көркемдеп, әрлеп баяндау. Ертегі деген ат деген сөздерден ... ... ... ... ... тілі бай, ... әр ... оқиғасы қызғылықты шығармалардың бірі- ертегілер. Ол әдеби мұрамыздың ең көне түрі ... да, осы ... ... ... ұрпақты жан жақты тәрбиелеуде маңызын жоймаған жанр. Ертегі- көркем фантастикалық шығарма.
Ертегілер көбінесе қара сөз ... ... оны ... ерте ... ... ... деп қараймыз.
Ертегі - фольклордың негізгі жанрларының бірі. Ертегі жанры - халық прозасының дамыған, көркемделген түрі, яғни ... ... ... ... ... әрі ... ... жағынан әр алуан. Ол іштей бірнеше жанрға бөлінеді:
* жануарлар туралы ... ... ... ... ... ... ертегілер, сатиралық ертегілер;
Сюжеттері тек қазақтың өзіне тән ертегілермен қатар, басқа елдермен ортақ сюжетке құрылған ертегілер де бар. Олардың көбі ... ... ... ... ... ... яғни туыс халықтарға ортақ болып табылады, кейбірі тарихи-мәдени байланыс нәтижесінде қазақ жұртына ... Сол ... ... ертегілерінде таза ұлттық та, халықар. та, көшпелі сюжеттер де қатар өмір сүрген.
Негізгі кейіпкер мен мазмұны және қияли ... ... ... ... бұл ... әр қайсысы тағы бірнеше топқа бөлінеді. Бұлардың ішінде:хикая, өсиет, мысқыл, батырлық туралы ертегілер болады
Ертегі жанрының пайда болып, қалыптасу тарихы өте ... Оның ... - ... ... туған көне мифтер,аңшылық әңгімелер, хикаялар, әр түрлі ырымдар мен аңыздар. Өзінің ... ... ... осы жанрлардың көптеген белгілерін бойына сіңірген. Бұл жанрлардың кейбірі өз бітімін мүлде жоғалтып, толық ертегіге айналған. Солардың бірі - миф ... ... ... ... ... ... ... өткен
Халық әдебиетінің басқа түрлері секілді ертегілер де адам ... ... ... ету, ... тіршілік ету тәрбиесіне байланысты туған. Жаратылыс құбылыстарын, табиғат сырын ... ... ... неліктен болатынын түсінбеген ертедегі адамдар әр нәрсені қиял етіп, өздерінің ауыр еңбектерін ... ... ... Сол ұғым- түсініктерін, нанымы мен сенімін әңгімелеп айтатын болған.
Жас ұрпақ тәрбиесінде ертегілердің ... рөлі ... ... ... ең ... ... ... Ш.Уәлиханов, Г.Н.Потанин, О.Әлжанов, Р.Дүйсенбаев, М.Көпеевтер және Н.Березин, В.В.Радлов, ... ... ... ... ауыз ... шағын жанры. Жаңылпаш ойын сауыққа жиналған жұртты күлдіру; жас ұрпақтың тілін ұстартып, әртүрлісөзді шапшаң айтуға үйрету мақсатында пайда болған. ... ... ... ... ... ... ұяң және ... дауыссыз дыбыстардан құралған, қара сөз немесе өлең түрінде болады. Жаңылпаш ойын- сауықтарда ән білмейтін, жатқа тақпақ айта алмайтын ... жаза ... де ... ... ... жағдайға қалмас үшін әр жас жігіт пен қыз ән- жыр ... ... ... кезде жаңылпаш жаңа мазмұнға ие болып, түрі мен мазмұны ... ... ... Жас ұрпақты достыққа, бірлікке, адамгершілікке, ізгі қасиеттерге тәрбиелеуде маңызды құралға айналды. Жаңылпаш- қай халық фольклорында да кең ... ... түр. Бұл жанр тек қана ... ... ... көбінесе мектеп жасына дейінгі балалар мен бастауыш мектеп оқушыларына лайықты. Олай дейтініміз жеке дыбыстар мен ... қиын ... ... ... ... ... ... балаға ғана тән нәрсе. Мұнда міндетті түрде оқыту арқылы ғана емес, ... ... ... ... та ... ... әуестену, соған еліктіру арқылы жаттығу жүргізу үшін қолданылған шеберлік бар. Ертеде халықтар баланың тілінің тезірек шығуы үшін ... ... ... ... ... ... бала ... жаттықтыруға байланысты қызметі- оның басты міндеті.
Жаңылтпаш -- қазақ ауыз әдебиетінің шағын ... ... ... ... ... ... жас ұрпақтың тілін ұстартып, әр түрлі сөзді шапшаң айтуға үйрету мақсатымен пайда болған. Жаңылпаштың сөздері адамды жаңылдыратындай қиын, ... ұяң және ... ... ... ... қара сөз ... өлең ... болады. Жаңылпаш ойын-сауықтарда ән білмейтін, жатқа тақпақ айта ... ... жаза ... де ... ... ұятты жағдайға қалмас үшін әр жас жігіт пен қыз ән-жыр үйренуге талпынған. Қазіргі кезде Жаңылпаш жаңа мазмұнға ие болып, түрі мен ... ... ... ... Жас ... достыққа, бірлікке, адамгершілікке, ізгі қасиеттерге тәрбиелеудің маңызды құралына айналды. "Қамаштан көріп қалашты, Қалашқа Жарас таласты, Бөлінсін ... ... тең, ... ... ... ... тәрбиелік мәні зор Жаңылпаштар бала бақшалар мен ... жиі ... ... сөз ... әдемі ұйқасты, үйлесімді, ырғақты, өлеңді өрнекпен не шешендік қара ... ... ... да ... ... ... ... мәйегі. Көбінесе екі тармақтан құралады. Бірінші тармағында ойдың түп нұсқасы пайдаланылады, екіншісінде ой қорытындыланып, түйінделеді. Мақал ... тура және ... ... ... ... - ... - әр халықтың өз даму тарихында басынан кешкен алуан түрлі оқиғалары, өзі аңғарған табиғат ... ... ... ... қарым-қатысы, мінез-құлқы, психологиясы жөніндегі жасаған қорытынды, тұжырымдарының түйіні, өмір тәжірибесінен жинақталған философиялық ойлардың ұтқыр да ұтымды, жатық та көркем ... ... ... ... ... әбден қалыпқа түскен тұрақты түрлері. Ол бір ғана емес ертеден бері қалыптасқан ой дәлдігімен, мазмұнының тереңдігімен ерекшеленетін ауыз ... бір ... ... ... бойы сұрапталып, ұрпақтан- ұрпаққа беріліп келе жатқан халқымыздың сөз қазынасы.
Мәтел- ... ... ... ... 2-3 ... ... өлең ... құрылатын ықшамды, кестелі нақыл сөз. Ұмытылмай ұрпақтан- ұрпаққа жаттала тараған өнеге, үлгі, ... ... ... ... ... ... ... - мәтелдер тақырып сайын және әр бөлім сайын ... Олар ... ... ... де ... ... ауыз әдебиетінде ежелден қалыптасқан поэзиялық жанр, топ алдында қолма- қол, ... ... ... сөз ... жыр ... Айтыс- синкреттік жанр, ол тұрмыс- салт жырларынан бастау алып, келе келе ... ... ... ... ... орай ... эпикалық, драмалық сипатта мол ұшырасады. Сол арқылы бұл жанр ауыз әдебиеттің өзге түрлерімен қанаттаса дамып, бір ... ... ... ықпал жасап отырған. Батыр және лиро- эпос жырларына да әсерін ... өзі де ... кең мол ... ... ... ауыз әдебиетінде ерте заманнан келе жатқан айтыс жанрының туу негіздері мен өзіне тән ерекшеліктері, даму тарихы бар. ... - ... ауыз ... ... бір ... ... ... басқа арабтың бәдеуилер тайпасында және түрік тілдес елдердің бірқатарында, ірі ақындар айтысы Үндістан халықтарында бар. Кейбір зерттеушілер айтыстың алғашқы шығу тегі өте ерте ... келе ... ... Оның ... элементі көркемөнердің түрлері сараланып, бір-бірінен әлі ажырамай, бәрі бірігіп бір бүтін өнер саналып, әні де, өлеңі де, оны ... да, ... да, ... бет құбылысы, тағы басқалары да қосыла жүрген дәуірде туса керек деп топшылайды. Айтыстың алғашқы адымы осы кезеңде ... ... ескі түрі деп ... ... айтысының негізінде адам баласының табиғатқа әсер ету мақсаты ... ... ... ... ... ... ... кеш туды, оны айту қиын. Дегенмен, кейбір айтыстардың мазмұнына, лексикасына, сөйлем құрылыстарына қарап, қай заманда пайда болғанын топшылауға ... ... ... ... өлі мен ... айтысына қарағаңда, жұмбақ айтысының анағұрлым кеш туғандығы анық.
Салт айтысының ескі түрі қыз бен жігіт айтысында негізгі тақырып - ... ... күйі мен өнер ... ... ақындар айтысында өнер салыстыру, сөз сынасудың үстіне әр ақын өз руын ... ... ... ... көреміз. Әсіресе бұл XIX ғ. етегін кеңірек жайған. Осы дәуірде өмір ... ... ... ... Балта, Орынбай, Кемпірбай, Тезекбай, Сүйінбай, Түбек, Омарқұл, Тәбия, Мұрат, Сүгір, Жаскілең, Бала Омар, ... ... т.б. ... ... ... қысқа өлеңдерімен қатар, айтысқа түсіп, сан алуан сөз тартыстарын бастарынан кешірген және тарихта ... ... осы ... ... ... ... жанры қазақ ауыз әдебиетінде саны жағынан да, сапасы жағынан да ... орын ... Тек ... ғана емес, бүкіл Шығыс елінде бар айтыс қазір өзінің жанрлық қасиетін, түрін қазақ әдебиетінде ғана ... ... ... сөз- ... ... табиғат құбылыстарына байланысты терең ой, бейнелі шебер тілмен айтылған халық шығармасы, тапқырлық сөздер мен ... ... ауыз ... ... көлемді, дидактикалық жанр. Жанр мазмұнына қарай шешендік арнау, шешендік толғау, шешендік дау болып 3 салаға бөлінеді. Шешендік сөздер жазба әдебиетке ... ... ... ... ... пен ... ... көркем сөз үлгісі ғана емес, халықтың көне тарихымен бірге жасап келе жатқан тәрбиелік мәні зор халық даналығы. Ол ... ... ... көпшілігінде кездеседі.
Шешендік сөз немесе шешендік өнер - ежелгі Грекия мен Рим заманынан бермен қарай көптеген халықтардың мәдени, рухани, өмір ... ... бір ... Грек ... өнерiнiң игi әсерi арқасында көне Римде де бұл өнер дами ... ... ... ... III ... Рим мен Грек ... эллиндiк дәуiр деп аталып, әдеби-мәдени құндылықтардың алмасуымен сипатталады. Бұл сипат шешендiк өнерге де тiкелей қатысты. Байырғы салалары: бейнелі сөз, ... сын, ... ... ... ... ... дау, шешендік толғау. Әр қайсының әсерлі өңі, сұлулығы, татымдығы, дуалылығы, зерделігі адам ой ... ... ... ... ... ... ... тебірентеді. Тыңдаушының еркі мен сезімін билейді, толғандырады.
Шешендік сөздер ағып тұрған ... ... ... ... Ақ өлеңмен өрілген сөз тұнығы: сырлы теңеу, астарлы сын, жинақы ой, жұмбақты меңзеу, қисынды толғам, тылсымды талай. Бәрі тіл ... ... ... ... ой толғағының әмбебап туындысы.
Өмір құбылыстарына байламды шешендік сөздер орны-орнына қойылса шебер шендестіріледі. Сырланып, әрленіп, ... ... ойды ... ... ... адам ... ... өрнекті әр шешендік сөздің өзіне тән терең мағыналы және ... ... бар. ... ... ... ... пір, ... зіл, шат көңілге шабыт, қам көңілге демеу, батырға айбынды ұран болар әрі ... әрі ... әрі ... әрі ... ... тіл ... ... - ұшқыр ойдың қас қағымда тілге оралымдылығы, байламы; дер кезінде дәл мағынасын дөп басар бейнелілігі; ... ойлы ... ... ... мен ... айналуы; дау-дамайда қазылық, мәмілегерлік; ара қатыста елшілік, жаугершілікте бітімгерлік; ұрпаққа, ... ... ... ... ... де, ... кетпесін" дейтін қазақтың сөзге қонақ беруі. Қазақ ауыз әдебиетінің ерекше бір жанры - ... ... ... ... ... ... сөздер - ғасырлар бойы халық сынынан ерекшеленіп өткен құнды мұра, асыл қазына. Шешендік өнеріне ерте замандардан-ақ, үлкен мән ... ... ... рим ... шешендік өнерді "риторика" деген атпен жеке пән ретінде оқыған. Дүние жүзіне әйгілі ерте заман ... ... ... ... Квинтилиан сияқты өз заманының мемлекет қайраткерлері, ел аузына қараған ойшылдары болған. "Риторика" ғылымы өнердің падишасы ретінде ерекше бағаланған. ... 1748 жылы ... ... ... қысқаша басшылық" атты еңбегі бұл өнердің Ресейде дамып, қалыптасуына түрткі болды.
Шешен ... ... ... орақ ... от ... ... ... - тілге жүйрік,сөз қисынын тауып айтатын халық қалаған сөз шебері. Ел-жұртты ... ... ... ... ардақтаудың ана тілімізде атаулары мен дәріптеу, бейнелеу сөздерін айтып тауысу қиын. Оны қазақ теңеп те, ... те, ... та айта ... Ел ... ... ... ... "арыстан", "арыстан", "ерім", "азаматым" деген сияқты теңеулермен мадақтап, ардақтаумен бірге әділді "қара қылды қақ жарған"; шешенді "ердің құнын екі ауыз ... ... ... ... түйін түйген"; жомартты "атын түсіп беретін мырза"; ... ... ақ, ... ... сұлуды "ай мен күндей"; әдептіні "қыз мінезді жігіт"; бәйбішені "бес биенің сабасындай"; баланы ... ... ... ... ... ... көз", деп дәріптеген.Жақсы адамдарды көріп, білмесе де сырттай сүйініп, ұрпағына үлгі еткен. Олар ауылына келгенде баласының аузына түкіріп, отырған ... ... ... ... ... есімі халық жадында мәңгі
Шешендік сөз мынадай талаптарға жауап беруі керек.
* Белгілі бір әлеуметтік мәні бар тақырыпты қозғайтын және шаршы топ ... ... ... сөз болу.
* Әңгіме өзегінің дәлелі (аргумент) болуға тиіс, соның арқасында ... бір ... ... ... ... соң ойлантып, ақырында белгілі бір харекетке ұмтылдыруды көздеуі қажет.
* ... ... әсер ... ... құрышын қандыратын, сүйсіндіретін эстетикалық қасиеті болуы игі. Шешендік сөз дәстүрінің ... ... ... ... ... ... арта ... Жиналыс, мәжіліс, құрылтайларда, пікірсайыс жиындарда, семинар, симпозиумдарда шешендік өнер өте қажет.
Қазіргі замандағы шешендік ... ... бұл ... ... (мазмұнына) қарай негізінен былайша ажыратылады.
* Әлеуметтік-саяси тақырыптағы шешендік сөздер, бұларға осы тақырыптарға жасалған баяндамалар, сөйленетін ... ... ... ... ... ... ... радио, теледидардан ауызша жүргізілетін саяси-әлеуметтік шолулар жатады.
* Академиялық шешендік, бұл топты жоғары оқу орындарында оқылатын ... ... ... ... ... ... Сот ... қолданылатын шешендікке прокурордың айыптау сөзі, айыпкердің қорғану сөзі кіреді.
* Әлеуметтік тұрмыста жұмсалатын шешендікті мерейтойларда, ... ... ... айтылатын сөздердің "шешендік сөз" деген мәртебеге ие болу үшін оған қойылатын талаптардың бірі - оның ішінде көркем, әсерлі ... Ал ... ... ... оның ішінде көркем әдебиетте, поэзияда жұмсалатын көріктеу құралдары мен тәсілдері арқылы жүзеге асырылады. Атап айтқанда, билер аузынан шыққан шешендік ... дәл ... ... ... болғанымен, ұйқас ырғақ сияқты поэтикалық элементтер қатысады. Бұрынғы шешендік сөздерге ... ... ойға ... ... ... ... көріктеу амалдардың бірі болса, бүгінгі шешендердің аузынан шыққан сөздерде мақал-мәтелдерді келтіру көріктеу ... бірі ... ... ... ... келтірілген сілтемелер орын алады. Сондай-ақ шешендік сұраулар да, ықшамдау тәсілімен келген ... де ... ... ... реңк беріп, оның экспрессиясын күшейтеді.
Мақалалар- журналистиканың аналитикалық жанрына жатады. Бұл маңызды мәселені көтеретін, шағын көлемдегі публицистикалық туынды. ... ... ... бұл, жазу ... ең кең ... және қиын жанр болып табылады.
К.Д.Ушинский ғылыми мақалаларды логикалық гоқу деп атады. Бұл өте дұрыс. Өйткені ғылыми ... ... ... ... ... сезіміне әсер етіп, кейіпкерлердің әрекетімен балаларды еріксіз еліктіріп әкетпейді, зейінді ерік күшін ... ... ... автордың алдында әлеуметтік жағдайларды, өмірлік процесстерді жан- жақты ... және ... ... ... тұр. ... ... және өзгешелік ерекшеліктері: нақты әлеуметтік бағыт; фактілердің терең анализі және жан - ... ... ... ... ... очерктер, суреттемелер, фельетондар, памфлеттер және тағы басқа. Мақсатты түрде бағытталған мақалаларды бас мақала, пропагандалық, проблемалық, ... ... ... ... деп ... ... ішінде бастауыш сыныптарда ғылыми мақалалар кездеседі.
Очерк- көркем әдебиеттің жанры ретінде де, ... ... ... де төл ... ие. Бұл ... ... белгі- нышандарын жазу мәдениеті орныққан кез - келген тарихи- әлеуметтік ортадан шырамытуға болады. ... ... ... ... тым- тым ... ... ... жәдігерлерімен сабақтасып зерттеудің де қисыны бар. Бұл мәселе өз алдына бөлек арна тартатын ғылыми ізденіс саласы. Оның үстіне, ... ... ... ... ... ... ... және катергориялық сипаты өзінің жанрлық табиғатына жауап беретін материалдар төңірегінде ғана ой өрбітуді қажет ... Ал, ... ... ... ... ... XVIII ... алғашқы жартысындағы қоғамдық қатынастардың алмасу кезеңімен тұспа- тұс келеді деп айтуға болады. Очерктану -әдебиеттану ... бір ... ... әдебиетіндегі очерк жанрының қалыптасуы туралы Қазақ ССР-нің ... ... ... ... ... (1969ж) ... ... т.б әдеби зерттеулер жазды. Очерк- дербес көркем шығарма. Сондықтан ол ... ... мен оған ... ... мен ... да белгілі дәрежеде жауап береді. Очеркке берілген анықтамалардан аңғарылатыны, очерк- ... ... ... ... тез бейімделетін жанр. әдебиеттану терминінің қысқаша сөздігінде: дейді. Негізінде бұл да шағын көлемді шығарма. Очерк- , деген ... ... яғни ... бір ... ... ... беру ... сөз. Белгілі бір идеяны әсерлі, айшықты формада жеткізу, оны ... ... ... ... ... сөз. Ол XIX ғасырда бастау алады.
Жеке тұлғаны ... ... ... ... ... ... ... оқу үрдісінде қолданылатын негізгі әдістер
Көркем шығарманы оқытудан бұрын дайындық жұмысы жүргізіледі. Ол өтілетін шығарманың ... мен ... ... ... ... ... ... оқыған тиімді. Өйткені, бөліп оқыса, балалар мазмұнын толық ұқпай қалады. Шығарманы шабытпен, тыңдаушылардың көкейіне қондырып оқу керек. ... ... ... ... ... ... сөйлеген сөздердің керемет әсер ететіні, олардың есту сезімін дамытып, санасын оятатыны, ... ... ... ... ... ... мәлім. Бастауыш сынып оқушылары көркем шығарманы мұғалімнің мәнерлеп оқуына, қызықты, тартымды әңгімелеп беруіне ... ... ... оқу мәнеріне еліктеудің көп болатыны да содан. Мәнерлеп оқу- ... ... ... ... ... ... ... ойнақылығы емес, шығарманың мағыналығын терең сезінудің, оның мазмұнын саналы игерудің көрінісі, мәтінді оқудан туған үлкен сазды үнге айналуы. Оқудың екі түрі бар: ... ... ... оқу; ... ... оқу. ... оқу 1-2 ... оқушылары үшін тиімді. Мұғалім шығарманы әуелі шығарманы өзі оқып көрсеткені дұрыс. Егер ... ... ... әр ... әр ... ... шығарманы оқытудың оңай жолы- бөлімге бөліп оқу. әр бөлімді оқып ... соң, ... ... ... оның мазмұны айтқызылады. Бұл әдісте шапшаң, асықпай оқудың ... де ... ... оқу- ... ... ... ... солай бастырмалап, немесе сөздердің ара жігін айырмай оқу емес. Бұл оқығанды түсінетіндей қалыптағы шапшаңдықпен оқу. ... және ... ... оқу бір- ... тығыз байланысты.
Бастауыш сынып мұғалімі оқушылардың оқуға қаншалықты төселгенін арнаулы есеп жүргізу арқылы бақылап отырады. Балалар саналы түрде түсініп, дұрыс оқуға ... ... ... ... ... Мәтіндегі сан алуан оқиғалар, құбылыстар, іс- әрекеттер бірден оқылмайтынын түсінеді. ... ... ... талпынады. Оқу үлгісінің түрлерін мұғалім көрсетіп береді, үйретеді.
Көркем шығармада адам ... ... ... ... Жазушы көркем туындыны жазу үшін өмірімен оның заңдылықтарымен таныстырады. өзі суреттеп отырған ... ... ... орта мен дәуірге сай талғап, іріктейді. Жазушының шығармасы оқушысын терең ой, эмоциялық ... ... ... ... ... ... ... осындай қасиеттерін оқушы санасына ұялату, шағармамен жақынырақ танысуға ықыласын арттыру үшін мұғалім оны ... өзі ... оқып ... ... ... әңгімелейді. Көркем шығарманың негізгі құралы- сөз, мәнерлеп оқудың құралы- ... ... ... мен ... Сол ... мәтінді талдауда, оқуда мұқияттылық қажет. Тыңдаушы зейінін бірден баурап алу ... ... ... ... ... 3 сынып оқушыларына әңгіме, ертегі, өлең, мысал, мақал- мәтел мен жұмбақ оқытуды талап етеді. Оқулықта осы ... сай ... ... ... 3- сыныпқа дейін ертегілер, өлеңдер, жұмбақтар біліп үйренеді. 3- сынып оқушылары көркем шығармалардың қай түрі ... ... ... ... ертегі, әңгіме, мысал, өлең, жұмбақтармен танысады.
Өлеңдерді оқыту- бастауыш класс оқулықтарында ... ... ... ... ... ... бір ... құрылса (мысалы: Джон - негр баласы) қайсыбірі табиғат құбылыстары жайлы (Күз, жазқы дала, Жазғытұрым т.б.с.с), ал енді бір тобы ... ... ... ... ойын ... ... ... Жамбыл:
деп, Ата заң бойынша қабылданған заңды ардақтай, оған деген өзінің асқақ сезімі мен қуанышын білдірсе, онан әрі осы ... ... мен ... метафора мен эпитет арқылы () бейнелеп көрсетеді. Т.Жароковтың, Б.айлиннің, І.Жансүгіровтың осы ... ... ... ... ... ... сөзді мәнерлеп, өлеңді мәнерлеп оқып, жатқа айтудың, ... ... ... қалыптастыруда маңызы зор.
Өлеңді өтуде мұғалім мынадай талаптар қояды. Өлеңді әсерлі етіп оқу, өлең ... ... ... ... ... ... ... жеткізу, өлеңді сүйе білуге үйрету. Көркем шығарманың басқа жанрынан гөрі ... адам ... ... ... ... ... тыңдаушыларын өзіне баурайтын сазды әуезді өрнек- нақышы эмоциялық бояуы, үні, дыбыс әуені, мәні, табиғаты ауызекі естілгенде ғана ашылмақ. Осындай ... ... де ... ұлы Абай ... өлең сөздің құдіретті қасиетін бала бойына ерте бастап сіңіру, зердесіне жеткізу- оқу тәрбиесінде үлкен мәнге ие. ... өлең ... ... оның өңі қашады, мазмұны сүреңсіз, әсерсіз шығады.
Өлең ... ... ... ... ... шумақ кідірістері- қара сөзбен жазылған шығармалардан даралап тұратын белгісі. Осы ерекшеліктер өлеңді ауызша оқығанда, жатқа ... ... ... ... оқушыларына берілген өлеңдер алуан түрлі болып келеді. Кейбір өлеңдер белгілі бір оқиғаға құрылса, ал енді бір түрі автордың көңіл - ... ... ... ... ... оқу тәртібін шамамен былайша көрсетуге болады:
* Өлең ... ... оның ... ... ... әңгіме өткізіледі. Бұл әңгімеде өлең ішіндегі оқушылардың ұғымына ауыр- ау деген бейнелі сөздер мен сөз тіркесінің мағынасы ... ... ... ... мәнерлеп алдымен мұғалімнің өзі оқып шығады. Оқу барысында балалар кітаптарын жауып тыңдап ... ... ... ... ... көз жүгіртіп өтеді де, содан кейін оны дұрыстап оқиды.
* Өлең ... ... ... көлемдірек өлеңдер бөлім- бөлімге бөлініп, ал қысқа өлеңдер тұтас талданады.
* өлеңнің мазмұны бойынша жалпы сұрақ қойылады.
* өлеңді екінші рет ... ... ... ... жүргізіледі. Оқу техникасы (шапшаң оқу, жай) дауыс сазы, хормен оқу, жеке оқушыға оқыту.
Дауыстап оқуға үйрету үшін ... ... ... мәнерлеп оқу. Ол дауыс интонациясы арқыла дұрыс оқу, мәтіндегі негізгі ойды жеткізу, ... ... ... ... ... ... сезіну, сондықтан әр сөз, сөйлем дұрыс оқылуы керек. Мәнерлеп оқуға дауыстың да ... бар. Оған ... күші мен ... ...
Өлең шумақтары бір- біріне байланыссыз тұрады. Мұндай өлеңдердің бір тақырыптан екінші тақырыпқа тез ауысып, тез ... ... ... ... ерекшеліктері мен білім деңгейіне байланысты. Екіншіден, баланы қоршаған ... әр ... ... ... ... ... ... байлықтары мен ондағы түрлі құбылыстардан, тез әсер алуына байланысты бір тақырыптан екінші тақырыпқа тез ... ... ... өзін қоршаған ортаның және табиғат сырларын білуге ынталанған бала тілі жаңа шыға ... ақ ... тыс көп ... ... ... айтқанда бала ата- анаға бір күнде ең кемі 250-300- ге дейін сұрақтар қояды. Бала сөзі сұрақтан басталады. Баланың бір ... ... ... тез ... ... оның әр нәрсенің себеп- салдарын білуге тырысатынына байланысты. Балаларға арналған өлең- тақпақтары да әр ... ... ... ... ... ... болуы үшін қайталаулар да жиі кездеседі. Қайталау, өлең айырмасы, өлең құрылысы, формасы, көлемі, өлшемі, варианттары, ... ... ... ... ... ... ... балаларға арналған халық өлеңдерінде ерекше орын алады. Бұл әдебиеттік түсініктерді бастауыш сыныпта беру қажет.
Жұмбақтарды оқыту. Оқулықтарда жұмбақ, мақал-мәтелдердің көпшілігі ... ... ... ... қатар бастауыш мектепке арналған жұмбақ, мақал -мәтелдер жинағы жоқ ... ... ... ... ... бұл ... орасан зор маңызын еске алып, оқулықтарға бірсыпыра жұмбақ, мақал- мәтелдер, жаңылпаштар енгізген. Бұл материалдар бір ... бір ... ғана ... ... ... да ... бір ... жұмыс жасау барысында ол жұмбақтар мен мақал- ... ... өтіп ... ... ... сай ... іріктеп пайдаланады. Немесе олардың кейбіреуін үйге оқуға немесе жаттауға тапсырады. Мысалы, әңгімесін оқығаннан кейін, оқулықтағы ... ... ... , , немесе И.Крыловтың мысалын оқығанда жұмбағын ... оның ... ... ... яғни оның жүрген жері неге айқай- шу болатынын сұрап, анықтай отырудың артықтығы жоқ.
Жұмбақ, мақал - ... бір ... ... ... көзқарасын кеңейтсе, екінші жағынан, сөздік қорын байытады. К.Д.Ушинский бастауыш мектеп балаларына жұмбақ, мақал - ... ... ... айта ... оның ... да дәл және ... ... байырғы тілімен қандай да болмасын табиғат немесе адам тұрмысының шындық құбылысын сипаттайтынын көрсетеді.
Жұмбақтар мен мақал - ... ... ... ... ... ... сиректеу болса да, жеке сабақ арнаудың да пайдасы мол. Дай ... ... ... ... бір тақырыпқа арнап, іріктеп, топтап, алады.
Мақал - ... ... мәні ... ... ... ... жамандықтан аулақ болуға үгіттейтін өнегелі сөз. Сондықтан әр мақалдың ... ... ... қарай белгілі бір қорытынды жасалады.
Мақал- мәтелді оқыту арқылы:
1. ... тіл ... ... ойын ... ... ... оқушылардың бойына дарытып, жамандықтан жирендіреміз;
Мұғалім мақал- мәтелдердің алдыңғы тақырыппен бірге өтеді, өйткені ол шығарманың ... ашу үшін ... ... ... мақал- мәтелмен шектелмейді, сыныптан тыс оқыған шығармаларынан ... ... ... ... ... пайдалануға міндетті.
Жұмбақтар бойынша жұмыс, негізінен, оның шешімін табу бағытында жүргізеді. Ол үшін нәрселерді, құбылыстарды жұмбақтардан айтылған белгілеріне қарай, ... жолы мен табу ... ... ... жағдайда жұмбақтарға нәрсенің жалпы жасалған жататыны, қандай бағытта ізделінетіне айтылады. ... ... ... ... ... Бұл нәрсені өзінен, көлден іздеу керектігі, оның суда болатыны ескертіледі. Мұндай бағыт берілмеген жағдайжа балаларға қиындық ... ... ... ... ... бейне сол жұбақтарға нәрсені іздестіріп табу барысында өз- өзінен ашылады. Мысалы, жоғарыда айтылған жұмбақты шешу барысында өзен, ... ... ... ... Балалар бірден суда болатын балық, бақа, шаян сияқтыларды айтады. Олардың ізі болмағанымен, қаны болатыны, ал біздің ... ... қаны да, ізі же ... ... шешуі табылғаннан кейін сұрақ- жауап арқылы метафоралық бейне ашылады, жұмбақта қандай із жөнінде айтылады? ... ... ... ... ... ... болады? (Қайықтың тұмсығымен су толғанын кесуі) т.с.с. Мақал - сөз анасы. Әдемі ұйқасты, үйлесімді ырғақты, өлеңді өрнекпен не ... қара ... ... ... да нұсқа айтылған нақыл сөздердің мәйегі.Көбінесе екі тармаңтан құрылады. Бірінші тармағында ойдың түп нұсқасы пайымдалады, екіншісінде ой ... ... ... ... тура және ауыспалы мағынада қолданылады.
Мәтел-мақалға ұқсас, бірақ мақалдай ... ... ... өлең сипатында құрылатын ықшамды, кестелі нақыл сөз. Ұмытылмай ұрпақтан-ұрпаққа жаттала тараған өнеге, үлгі, ... ... ... ... Бастауыш сыныпта мақал-мәтелдер тақырып сайын және әр бөлім сайын оқытылады. Олар ... ... ... де ... - ... шығармаларының ең көне түрінің бірі және барлық жұрттың фольклоріне ... тұр. Ерте ... ... ... ... ... ... да, тіпті, бүгінгі біздің дәуірімізде де маңызын жойған жоқ.
Қай кезді алсақ та жұмбақ өткір, ұшқыр сөз есебінде халық ... ... ... ... ... өзге ... сөздері мен бірге саяси құрал есебінде жауға қарсы қолданған.
Сырт қарағанда, соңғы уақыттарда жазба ... ... ... ... шығар. Жаңадан жасалмайтын шығар" деген ойлар болушы еді. Анығында бұл теріс боп шықты. Жұмбақ қазақ халқы мен қатар ... ... ... да әлі күнге, өмір сүріп, дамып келеді. Олай болса халықтың жұмбақ қорын жинап, зерттеу қажет.
Жалпы, ... сөз ... ... ... ... болады. Жұмбақ ақындықтың ұрығы - дәні тәрізді.
Біздің уақытымызда жұмбақ өз бағасын жойған жоқ, оны ... ... ... ... ... ... жаттайды.
Халық жұмбақтарының тақырыбы өте көп. Жаратылыс дүниесі, табиғат жайы, еңбек - кәсіп құралдары, ... мен ... адам және оның ... өнер -білім, техника, т.б. жұмбақтардың басты тақырыбы болуымен қатар, ... ... Бұл ... бәрі ... ... ... әрқайсысы жалпылама емес, бөлшектене, жекелене алынады.
Мақал-мәтелді қазақ тілі сабағында көптеп қолдануға болады.
МЫСАЛЫ: Сын есімді өткенде:
Туған жердің күні де ... түні де ... ... ... татқаның тәтті болады.
Бұлттан шыққан күн ащы, жаман кісінің тілі ащы,-деген сияқты сан есімдерді өткенде:
"Ел құлағы ... бірі - ... ... ... тыю.
Ұлға отыз үйден тыю.
Алыстан алты жасар бала келсе,
Алпыстағы шал келіп ... ... ... - ... ... - ақ ... ... - он саулық.- деген сияқты есімдіктерді өткенде:
Кісі еліне сұлтан болғанша,
Өз еліңе ұлтан бол.
Бұлай тартсаң, өгіз ... ... арба ... деген мақал-мәтелдерді қолдану, олардың мағынасын ашу жоғарыдағы қойылған мақсаттардың кейбірін іске асырады. Мұндай сабақтарда оқушыларға да тақырыпқа байланысты ... ... ... ... ... ... оқушылар ынтамен орындайды, өйткені, мақал-мәтелдер - сөз мәйегі, әрі қысқа, әрі ... ... ... да жеңіл, әрі балалардың тілін дамытып, ой-өрісін өсіре түсері ... ... ... ... ... ... ... сөйлем мүшелеріне талдауды оқушылардың қызығушылығын туғызып, сауаттылығын арттырады.
Балалардың тіл байлығын, сөздік қорын молайту және де ... ... ... қазақ тілі пәнінен 3-сыныпта "Жалпы және жалқы ... ... ... бекіту бөлімінде оқушыларды 3 топқа бөліп мақал сайысын өткізуге болады. I бөлімінде
Еңбек туралы мақал ... ... ... ... ... ... және мәнін-мағынасын айту.
III бөлімінде: Белгілі тақырыпқа байланысты мақал айту.
Мысалы: Ат айналып қызығын табар,
Ер ... елін ... ... ... ... ең ... ... бөлімінде: Әр топқа белгілі тақырып беріліп, сол тақырыпқа байланысты мақа айтып жарысу. Мысалы:
I топқа: "Оқу білім туралы мақал"
Ақыл ... ... ... ... ... ... ... топқа: Мал жөнінде:
Мал өсірсең қой өсір,
Өнімі оның көл көсір.
Ат ерінді келеді,
Ер мүрынды келеді.
III топқа: Тіл өнері ... ... алды ... ... - ердің қанаты.
Сонымен қатар "Әрі қарай жалғастыр" жарысында топ басшыларына арналған өлең ... ... Бар ... бас ... ... ... Ғылым таппай мақтанба,
Орын таппай мақтанба.
А. Құнанбаев.
3. Кел балалар оқылық,
Оқығанды көңілге ыңыласпен тоқылық.
Ы. Алтынсарин.
Бұл жарыста III топ ... ... ... ... ... жетті.
Мақал-мәтелдер әр бөлімнің, әр тараудың соңында беріледі.
Оқушылар ... ... ... ... ... ... ... педагогиканың тарам-тарам жолдарын орынды пайдалана білу әр мұғалімнің өз үлесінде. Тек оқушыларымыздың ұлттық санасын оятып, жүргеніне жол таба ... ... ... ... ... ... емес, жылдар керек. Оның үстіне жинақталып, кітап болып басылып ғылыми тұрғыдан жүйеленбеген, сараланбаған қазынаны ... алу оңай ... ... ел аузындағы есті сөздерге құлақ түре жүру, ата-бабалардың баспа сөз бетінде жарық көрген ұлағаттарын тере жүру ... ... ... да татымды білім олжасы. Өзің пісірген астың дәмді болатыны сияқты, өзің терген сөздің қадір-қасиетін де тере бойлай танисың, тәжірибеңде тиімді, ... ... ... педагогикасын тудырған халың әр дәуірде ақылды сөзбен, парасатты ... ... ... ... Осы ... К. ... "Қандай да тарихи тірлік жасаушы халық - жер ... ең ... ... ... тек қана осы бай да таза ... ... ... ала білу керек!" - деген даналық ойына құлақ асу әр ата-ананың парызы. Өйткені халық педагогикасының ғылыми тәрбиеге кесе-көлденең ... сәті жоқ, ... ... ... қабысып, тигізер себебі көп.
Әңгімені оқыту. Әңгіме жанрын оқыту- оқушының сөйлеу дағдысының ... ... ... ... ... ... ... болып табылады. әңгімені оқытуда берілетін білім мен тәрбиенің аясы өте кең. ... ... ... ... ... ... туралы түсінік үшін, ең алдымен, материалды неше сағатта өтуге болады, әр ... ... ... ... ... мен ... және оның оқушыларға таныс не таныс еместігі, сондай- ақ, ... ... алу ... ... ... бар- жоғы ... мәселелерді күн ілгері ойластырып, жоспарлап алу қажеттілігі туады. әңгімені оқытуда оқушыларға берер тәрбиесі мол. ... ... ... ... ... ... оқушыларды ойға жетелейді. Яғни, оқушы әңгіме мазмұны түсіне ... оның ... ... ұнамды, ұнамсыз қасиеттерін ажыратып, отырады. Сол арқылы өзін- өзі тәрбиелеуге көп көңіл ... ... ақ ... авторы оқушыларға жеке тұлға ретінде жақсы қасиеттерімен танылады. Кей оқушылар әңгіме авторын үлгі ете ... ... кей ... ... отырып, оларды өнеге тұтуға ұмтылады. Мектепте оқытылатын қазақ әдебиеті курсының бағдарламасында ... ... ... орны мен оны ... ... зор. ... ... оқыту - оқушылардың сөйлеу дағдысының, мәнерлеп оқи ... ... ... ... ... ... болып табылады. әңгімені оқытуда берілетін білім мен тәрбиенің аясы кең. Атап айтқанда, оқушылар мынадай ... ... ... ... ... түсінік.
* әңгіме жанрының өзіндік белгілері мен ерекшеліктерін сезіне ... оны ...
* ... ... ... ... ... ұғымдар туралы түсінік.
Мектептегі оқу мен тәрбие оқушылардың жас ерекшелігіне, ... ... ... ... ... ... оқыту, кітапқа деген құмарлығын, сөз өнеріне деген ынтасы мен құлшынысын дамыту әдебиет пәнін оқытудың күрделі жұмыстарының бірі болып табылады. Бұл ... де ... ... ... мен жасы, оқып жүрген сыныбы ескеріледі.
Адамның күнделікті тұрмыста, қоғамдық жұмыс барысында өз ойын ... және ... ... ... сөйлей білуі мен сауатты жазуының маңызы зор. Бұл мектеп қабырғасында қалыптасады. Оқушыларды сөз қадірін біліп, оны ... ... ... өз ... ... ... ... білуге баулу мектепте, әсіресе, қазақ әдебиеті, қазақ тілі сабақтарында жүзеге асады. Оқушылар қазақтың әдеби тілін көркем шығармаларды оқу ... ... ... ... ... ... ... тіл дамыту жұмыстарын мәтінді талдаумен, әңгімені мәнерлеп ... ... ... ... ... ... байланыста жүргізген тиімді. Ауызша, жазбаша тіл дамытуда мынадай жұмыс ... ... ... ... ... ... а) ... жуық мазмұндау, ә) мәтін мазмұнын қысқартып тезис ретінде мазмұндау, б) мәтінді екінші жақта мазмұндау, в) қажетті үзінділерді мазмұндау, т. ... ... ... ... а) жай жоспар, ә) күрделі жоспар.
4. Шығарма жаздыру: а) ... ... сай ... ... ... бойынша шығарма; б) әңгіме мазмұнын қабылдауын байқау үшін эссе жаздыру.
Әңгімені ... да, ... ... процесіндегідей мына екі түрлі қызмет жүзеге асады. Біріншісі- мұғалімнің оқытуы, екіншісі- оқушының ... ... мен ... осы ... әр ... ... ... оқыту әдістеріне жатады. Мысалы, мұғалімнің әңгімелесуі- әңгіме әдісі немесе кітаппен жүргізілетін жұмыс түрлері- ... ... ... ... ... беру ... ... білімін тексеру әдісі деп аталады. Сонымен, әдіс-тәсіл ... мен ... ... жұмыс түрлеріне байланысты әр түрлі болып келеді. ... ... ... ... ... ... асады. Мысалы, әңгіме мазмұнына сай пікірталас тудыратын сұрақтар оқушы белсенділігін арттыратын тәсілі болып келеді. Әңгімені оқытуда сөздік әдіс, ... ... ... әдіс, түсіндірмелі- иллюстративтік әдіс, эвристикалық әдіс, зерттеу әдісі, өзіндік жұмыс әдісі, проблемалық баяндау әдісі, мәнерлеп оқудың орны ерекше.
Мысалды ... ... ... пен драма элементтерінің болуы оны оқудан гөрі мәнерлеп айтуға жаттығуды талап етеді. Мұғалім автордың аң, құс, заттар арқылы іс- ... ... ... ... ... ... ... түрлерінен қарағанда мысалда мынадай ерекшеліктер бар:
а) ... ... ... ... ... тәлім- тәрбиелік мән болатыны
б) оның оқылу ерекшелігі
Осындай келіп, ... ... ... ... ... ... ашу керек пе, жоқ па? Мұндай сұраққа жауап беру ... ... ... ... оны ... қалай қабылдайтынын байқап қараған дұрыс.
Бастауыш класс оқушылары мысалды оқығанда суреттелген оқиғаның тартымдылығына қызығады, оның ... деп ... ... ... оқып, шығысымен, авторлардың ондағы суреттеп отырған жан- жануарлары кімдердің бейнесі, оны кім деп түсінесіңдер? Дегендей, сұрақ қою қателік болар, елді ... ... ... ... ... ... ... оқығанда алған әсерін жояды. Сондықтан балалардың одан алған ... ... ... ... ... ... ... іс- әрекеттерін тереңірек ұғынады.
Қорыта айтқанда ... ... ... ... болады:
* оқылатын мысал жөнінде мұғалім алдын ала әңгіме өткізеді; онда балаларға түсінігі ауырлық келтіретін сөздердің (сол мысалдың ... ... ... ... отырып, олардың мағыналарын ашып кетеді.
* мұғалім мысалды әуелі нақышына келтіре, өзі ... ... ... ... ...
* ... мазмұны талданады
* мысалдың кей жерлерінен үзінді келтіре отырып, ондағы негізгі ойдың не екенін қорытындыда әңгімеленеді.
* мысалдың мазмұнына ұқсас өмірде ... іс- ... ... ... ... ... ... көрсетілгендер өзгеріссіз осы күйінде үнемі сақталып отырылсын деген ой ... ... ... ... ... мен ... ... бұл айтылғандардың кейде қысқартылуы немесе толықтырылып отырылуы да ... ... ... ... осы ... ... жөн.
Мысалдың басты мақсаты - адам баласының ... ... ... ... ... ... ғибрат пен тәлім-өнеге беру. Мәселен, ақын, сатирик Асқар Тоқмағамбетовтың "Бидай мен қаңбақ" мысалын алып көрейік. Мысалдың мәні - адам ... ... ... ... ... ... жақын болып, қоғамға пайдалы болуды насихаттау. Осы ретте, мысал кейіпкерлері ... мен ... ... ... екеуінің өздерінің қасиеттерін санамалап, кімнің мағыналы өмір кешіп жатқаны сарапқа салынады. Қаңбақ:
Ашып айтсақ ... қай ... ... ... кезбейсің,
Не бар, не жоқты да сезбейсің,
Көктемде шығып,
Күз болса бұғып,
Бастарың салбырап,
Тұрғандарың маужырап,-деген ... ... ... ... ... таяз ойының таразысына салады. Өзін асқақ ұстап, жөнсіз әрекет-тірлігін дәріптейді:Қаңбақтың бұл есірген мінезіне шыдамаған бидай оны ащы сөзбен ... ... ... ... қай ... ... тұрағың жоқ,
Бас түгіл құлағың жоқ.
Қаңғырған қаңбақсың,
Кімге пана болмақсың ?
Бидай өздерінің дән мен ... бақ пен ... ... пен ... толы ... ... ... уәж етеді. Қаңбақ пен бидай дауының дұрыстығын саралауды ақын оқырманның өздеріне салмақтауды ... Осы ... ... ... жиі ... ... ... оқыту арқылы, мұғалім оқушылардың адамның мінез-құлқы, кәсібі, ... ... ... ашық ... бейімдейді. Ол үшін мынадай сұрақтар қоюға болады:
1) бидай мен қаңбақтың таласынан не ... ?
2) ... ... өмір ... ... ... адам кездесе ме ?
3) сәнді, абыройлы өмір сүру дегенді қалай түсінесің ?
4) ... ... неде ... сұрақтарға жауап алғаннан кейін мақал-мәтелдер мен қанатты сөздер келтіріп мәнін ашқызуға ... ... ... ... түбі - ... ... атын еңбек шығарады", "Жан қиналмай жұмыс бітпес, талап ... ... ... ... ... - күні кеш", ... ... жеңілдің үстімен," "Арсызға алты күн мейрам". Осыдан соң, мысалда кездесетін астарлы ой, ишарат мағынаның ерекшелігін ашып, мәтіннен дәлел ... ... ... ... салыстыруға болады. Негізінен екі жанрда да жан-жануарлар, табиғат құбылыстары мол қатысады. Екеуінің де танымдық мәні ... ... ... ... ... ... ... мол. Тек, ертегілерде бірыңғай хайуанаттар қатыса бермейді. Кейде адам мен ... ... ... ... мысал көбіне, өлең түрінде келетін ықшам жанр. Ал, ертегі негізінен қара сөз, баяндау түрінде келеді. Екі жанрдың аяқталысы да ... ... ... халық қалаған қаһарманның барша мұратына жетуімен аяқталса, мысал да негізінен өмірдегі жақсылықты насихаттаумен, ишаралаумен бітеді. ... ... ... ... ... өлең түрінде келеді. Және ондағы сөздер өзара үндесіп, үйлесіп, ассонанс, аллитерациялар мол болады. Мағына-мәні де мейлінше ... ... ... ... ... пен ... ... пен батырлықты ертеден- ақ өте жоғары бағалап, ... ән- ... ... етіп ... ... ауыздан ауызға тарап, бүгінге жеткен ертегі, аңыз- әңгімелерінің барлығында да ақылдылық пен ақымақтық, арамдық пен ... ... пен ... ... жүргізіледі.
Ертегілердің тәрбиелік маңызы орасан зор. Ертегілерді оқыту арқылы балалар ... ... ... ... ... бойына сіңіреді. Ертегі- 3-сынып оқушыларын оқуға ынталандыратын шығарма. Оқулықтағы ертегілердің тілі жеңіл, оқиғасы ... ... ... ... ертегінің мазмұнын тез түсінеді, жамандықтан жиренеді. Үй жануарлары, аң, құстардың ерекшелігін аңғарады. Ертегінің тілі ... ... ... мен ... суреттерге бай болып келеді. К.Д.Ушинскийдің сөзімен айтқанда, ертегі ... ... ... ... халық рухымен араластырады. Мұғалім кіріспе әңгіме жүргізіп, түсініксіз сөздерге тоқталады. Сөздік жұмысын жүргізеді.
Мұғалім ертегінің мазмұнын ... ... соң, ... ... ... керек. Оқушылардың түсінігін білу үшін сұрақтар қояды. Мазмұнын толық айтқан соң, рольмен оқытады. Мазмұнын оқушыға айтқызу керек. Ертегілерді оқытуда ... ... ...
* ... ... ... деудің қажеті жоқ, балықтың, жан- жануарлардың ... ... ... де біледі, бірақ ертегіде кездесетіндерді қиялдау оларды көңілдендіреді, армандауға үйретеді.
* оқушыларды кейіпкерлерге ... ... ... ... ертегілердің пайдасы мол. Ертегі кейіпкерлеріне берілетін мінездеме әдетте бір- екі айқын белгілерді көрсетіп, анық түсінікті болып келеді.
* қара сөзбен жазылған ... ... ... ... ... ... ертегіні оқымай ақ оның мазмұнын қызықты етіп айтып береді.
Ертегі балаларды жоспар жасауға үйрету үшін де өте қолайлы. Оны ... ... ат қою, ... ... ... ... анықтау т.б.осындай жұмыстарды 2-3 класс оқушылары орындай алады, ал 4 ... ... өз ... жоспар жасау тапсырылады.
* жануарлар туралы ертегілерді оқығанда дайындықтың онша керегі жоқ
* кейбір ... ... ... қуыршақ жасатып, кластан тыс сабақтарда балаларға орындатуға болады.
* ертегінің композициялық ерекшеліктеріне қарапайым түрде бақылау жүргізіп үйрету керек.
Ертегілерді ... ... ... ... ... бір ... ақ игереді. Сондықтан бірқатар ертегілерді оқығанда жалпы идеясын әңгімелеп, мазмұнын үйден оқуға тапсыруға да болады. ... ... мен ... ... ... ... оқушыларына ғылыми салаларына хабар беру және табиғат құбылыстары, елімізде бұрын болған және қазіргі қоғамдық саяси оқиғалар туралы бар мағлұматтарын толықтыру ... ... ... ... ... ... мақалалардың ерекшеліктері бар. Олар:
* Тақырыптың не нәрсеге арналатындығы анық және оны ... ... ... ... еңбек процесіне, коллективтің немесе жеке адамдардың әлеуметтік тұрмысына т.с.с.арналады. Ал мақаланың мақсаты- осы ... дәл ... ...
* ... мақалалар бір құбылыстың ерекше белгілерін көрсетіп қана қоймайды, сонымен қатар оның ... ... ... ... ... оны пайдалануға үйретеді. Сондықтан ғылыми мақалалардың мазмұнын айтқанда ... ... ... ... мақаласын индукция тәсілімен айтады. Онда совет армиясының не істейтіні жөнінде фактілер тізіліп көрсетіледі де, соңында деп ... ...
* ... ... тіл ... де болады: арнаулы терминология, сөзді дәл қолдану, ... ... ... ... ... Алайда мұндай ерекшеліктерге қарап ғылыми мақалаларда балалар үшін бейнелі тіркестер мүлде кездеспейді екен деген ұғым тумасқа тиіс. Мысалы, ... ... т.с.с ... ... ... мен бейнелі тіркестер молынан ұшырасады. Сонда да болса, ғылыми мақалаларға тән ... ... бар. ... ... мен ... тақырып жағанан ұқсас. Очерктің ғылыми мақалалардан ерекшелігі- көркемдік сипатта жазылып, сюжетте құрылады. (, , ... ... және ... арқылы сын тұрғысынан ойлап, талқылауға үйретеміз. Осы мақсатқа жету үшін пайдаланатын стратегиялар ... ... ... ...
* бір- ... ... ... ортаны қамтамасыз ету
* оқушыларға анық та, нақты мақсат қоюға мүмкінді береді.
* ... ... ... пен ... ... ... ... істеуге ұмтылады.
* айтыс ақындарына деген құрмат сезімін нығайтады.
* өздерінің айтқан, жазған жауаптарына толғанып ойлануын қамтамасыз етеді.
* ... сын ... ... қабілеттерін дамыту арқылы өз ойын тұжырымдауға және басқалардың көзқарасын сыйлауға үйретеді.
тақырыбын толық меңгеру үшін ... ... ... ой ... ... ... Венн ... еркін жауап (мағынаны тану)
* түсініктеме күнделігі
* ой- толғаныс
Шешендік сөз мәдениетін оқыту. 1 сынып- оқушылардың дұрыс ... сөз ... ... ... молайту.
* сынып- шешендік сөздер- терең оймен, шебер тілмен айтылған халық шығармасы. Ол тапқырлық пен шешендікке үйрететін көркем сөз ... ... ...
3 ... ... ... ... айшықтары мол қолданылады. Сөйлеу айшықтарына қайталау, реторикалық ... ... ... ... ... сөйлеу адамның тіл амалдарын пайдалану арқылы пікір, ой білдіру әрекеті. Сөйлеу үшін жұмсалатын тілдік амалдар- сөз ... сөз ... ... құру ережелері- ұзақ ғасырлар бойында адамдардың пікір ... ... ... ... ... ... категориялар. Шешендік сөздер сырты қандай сұлу болса, ішкі мазмұны да ... ... ... Мақалаларда немесе очерктерде әдетте мүлде жаңа фактілер беліледі, сондықтан оқуға кіріспес бұрын міндетті түрде дайындық жұмысы керек. ... ... біз ... жаңа ұғым ... ... яғни ... оқуға деген қызығушылық сезімін туғызып, мақаланы қабылдауға балалар толық дайындалады. Екішіден, балаларды мақалаларды ... ... қана ... ... ... ... білім береміз. Мысалы,
Дайындық жұмысынан кейін текс оқылады. Егер текс қысқа болса, тұтас оқылады, мазмұнын ... ... ... тексті оқығаннан кейін берілген сұрақтарға жауап қайтарып, тапсырмаларды орындайды. Мұндай қандай ... ... ... ... ... ...
Мақала оқылу барысында екі рет талданады. Бірінші оқығанда сөздердің мағынасы, кейбір фактілер анықталып, бөлімдердегі басты ойды аңғару мәселелері жөнінде жұмыс ... ... рет ... ... ... ... табу, қорытынды жасау жұмыстары жүргізіледі. Кейбір жағдайларда мақаланың мазмұнын меңгерту үшін ... рет ... ... ... ... ... ... мен қорытындыларға ерекше көңіл аударылады. Терминдер, түсінуге ауыр сөздер ... ... ... ... ... ... берілген анықтамалар қайталанылады, қорытындылар талқыланады, егер қысқа ... ... ... ой ... ... бағалаған халқымыздың ғасырлар бойы жиып, көздің қарашығындай сақтап келген асыл мұрасы - сөз өнері ұлтымыздың ... ... ... - ... мен ... - құлқының көрінісі іспеттес. Жас ұрпақты ұлттық сана - сезім рухында тәрбиелеуде ана әлдиімен даритын ана тілін дамытуда, ауызекі ... ... ... сөз ... ... - сөздің алар орны зор. - деп, кеңдігін де, ... де бір ... ... білген халқымыздың асыл қазынасының бірі, қадірлі - інжу маржаны - шешендік сөздер.
Ана тілін ардақтау, тілді құрмет тұту, оны ... ... ... ... ... ... амал - ... қарым - қатынас мақсатына сай қолдана білу - ... ... ... аса ... шаралар. Осы шарттарға жауап беретін сөз - шешендікке ұласады. Тегінде сөз өнерінің шеберлері қоғамдық өмірде болып жататын әр ... ... ... ... ... ... ... - жағымсыз көріністерді, елдің тұрмысында ұшырасатын жағдайларды ... ... ... ... ... жақсылық пен татулыққа меңзеуге, қайырымдылыққа, адамгершілікке еңбекқорлыққа тәрбиелеуге ықпал жасаған. Шешен билер сөз өнері арқылы ... ... ... сөз ... ... ... ... сөздер адамзат өркениеті тудырған рухани - мәдени құндылықтардың бірегейі
Шешендік өнерді меңгертудің басты бір әдісі - оқушылар алдында түрлі проблемалық ... ... ... ... ... тіл ... білдіру, онда да тілін әсерлі де дұрыс, дәл, орынды болуын қажет ету. Сондықтан да әдістер ... ... ... - лық әдістер жүйесін танымдық, ізденімпаздық тұрғыдан қалыптастырып, дамытатын әдістер ретінде ... ... ... ... жағдайды шешу кезінде оқушылар өзіне сенімді болады, қызығушылығы артады, ... ... ... ... ... ... Сабақта шешендік сөздердің астарын талдау, дауды шешу, шешендік сөздерді ары ... ... ... ену, ... ... ... сөздерді толықтыру, топта талқылау, пікір айту, ой қорыту тағы басқа әдіс - тәсілдерді проблема қоя отырып ... ... ... сабаққа деген қызығыушылығын арттырады.
Оқушыларды шешендік өнерге бейімдеуде монолог әдісі, ... ... ... ... ... ... ... әдістері кеңінен қолданылады. Осындай әдіс - тәсілдердің арқасында оқушының бойында белсенді оқу әрекеттері қалыптасады, оқушының жеке ізденіс қабілеті дамиды, ... ... ... ... ... ... қалыптасады, нәтижесінде сөздік қоры молаяды, яғни дәстүрлі сабақпен салыстырғанда меңгерілетін жаңа ... екі ... ... ... жеке дара ... дамиды.
Бүгінгі шәкірттеріміз - ертеңгі маман, ел билейтін, халыққа қызмет ететін, әр алуан-алуан ... ... Ол өз ... ... ... алатын, өз ой - пікірін жұртшылыққа ауызша және жазбаша түрде ... ... ... ... ... ... ана тілінде сөйлеу мәдениетін, тіл шеберлігін арттыру үшін шешендік сөздерді сабақта қолдану арқылы оқушылардың шығармашылық қабілеттерін, эстетикалық талғамдарын, тұлғалық сезім ... ... ... ... жүргізіледі. Сондықтан олардың алдында сөйлеген сөздері шебер де көркем ... ... ... билер мен шешендер, ақын - жыраулар шығармашылығы тіл игерудің үлкен мектебі ... ... ... ... ... ... ... байланысты халықтың немесе елдің тағдырын шешу сиқты үрдістің маңыздылығы да бабалар дәстүрінің негізі. Әрине шешендікке қойылатын талап қоғамның ... ... ... ... алады. Бұл ұлттық озық дәстүрімізді әлемдік өркениеттілікпен ұштастыра отырып, шәкірт бойына қалыптастыру - біздің парызымыз болмақ.. Ол ... ... ... ... танымдық және практикалық бағыттағы бірнеше міндеттер қойылады.
Танымдық бағыт бойынша
- қарым - қатынас жасауда сөйлеу әдебін үйрену;
- шешен ... ... мен ... ... ... ... шешен сөйлеу мәдениетін қалыптастыру;
Практикалық бағыт бойынша
- ауызекі сөйлеу, ... ... тіл ... жетілдіру;
- сөздікпен жұмыс, мәтінді талдау;
- тірек сөздер арқылы мәтін құрастыру;
- сөйлеу талаптарына сай дағдыларды жетілдіру;
Соңғы жылдары еліміз егемендік алғаннан ... ... ... ... күн санап артып келеді. Қорыта келгенде бұл күнде шешендік сөздің рөлін көтеру - тіл мәдениетін ... бір ... ... ... ... ... ... пен жауапкершілік жатыр.
Болашақ ұрпақтың жағдайын бүгіннен ойлап, олардың тұлғалық қасиеттерінің жастайынан дұрыс дамуын қарастыруымыз ... Ол үшін ... ... ... тәрбиелік мәнін аша түсуіміз керек. Бастауыш мектеп баланы оқуға үйрету мен тәрбиелеу, оның тұлға ретінде өзін - өзі ... ... ... қалыптасуына жағдай жасайтыны негізгі саты. Бастауыш мектептегі тың өзгерістер ... ... беру ... ... ... жеке ... ... оқыту, тұлғаның өзіндік ерекшеліктерін ескеру арқылы оның жан - жақты дамуын қамтамасыз ететін жаңа педагогикалық ... оқу, ... ... нәтижесінде көрініп отыр
өз бетімен білім ала алатын және алған білімін өмірдің түрлі жағдайларында қолдана білетін жеке тұлғаның ... ... ... ... ... ... көшу ... қойып отыр. Осы орайда егеменді еліміздің өсіп келе жатқан ұрпағын ойлы да іскер, жігерлі де ... ... - өзі ... ... ... биік, дүниетанымы дұрыс қалыптасқан азамат етіп тәрбиелеу - ... ... ... бірі ... ... сыныпта оқушыларға тек білім беріп қана қоймай, халықтық педагогика арқылы баланың бойында ... ... - ... кішіпейілділік, сыпайылық, рухани - адамгершілік сияқты ізгі қасиеттерді дарыту қажет.
Мектеп табалдырығын аттаған жас бала ертеңгі ел тұтқасы десек, оларды ... ... ... етіп ... - ... ұстаздың борышы.Еліміз тәуелсіздік алып, дербес мемлекет болды. Осы тұста шешендік өнердің қажеттігі күн санап артып келеді. Елдің тәуелсіздігі өзімен ... ... ... санадағы, танымдағы тәуелсіздікті, тіл тәуелсіздігін ала келді. Еліміздің Конституциясында қазақ тілі - мемлекеттік тіл болып ... ... ... ... ... ... ... ұлттық сан - сезім рухында тәрбиелеуде, ана әлдиімен даритын ана тілін дамытуда, ауыз екі ... ... ... сөз ... ... - ... алар орын ... жалпы білім беретін мектептің басты мақсаты - дара тұлғаның дамуына мүмкіндік жасау болса, сол тұлғаның басты көрсеткіші - ... ... ... ... өз ойын ашық айта алуы ғана емес, сонымен қатар, оның ... ... ... ... заман талабы іскер, белсенді, қандай жағдайда да өздігінен ... ... жол таба ... ... адам ... ... етіп отыр. Сондықтан жалпы білім беретін мектеп қабырғасында әр оқушыны дара тұлға деп танып, оның шығармашылық қабілеттерін дамытуға алғышарт ... мән ... ... ... сыныптарда шешендік сөздерді оқытудың негізгі мақсаты бастауыш сынып оқушыларының өз ойы мен ... ... ... ... ... алатын тұлға деңгейіне көтеру, яғни ұлттық шешендік сөйлеудің айла амалдарын, шешендік өнердің қыр - сырын, тапқырлықты, тақырыптық тәсілдерді қолдану бүгінгі ... ... ... Жас ... ... би - ... өмірінен мәлімет беріп қызықты тұстарынан сөз қозғау өнегелі істерге апарар жол және де билер мен шешендердің ... ... ... ... жатқа айтқызу жас ұрпақты шешендікке, ата - бабада бабадан қалған мол ... ... ... ... тыс оқу ... ... ... оқыту
Сыныптан тыс оқылатын шығармалдардың ережелері.
Сыныптан тыс оқу- сыныптағы оқудың заңды жалғасы. өйткені оның көздейтін мақсаты- сыныпта пән ... ... ... ... ... кеңейту, баланың оқуға құмарлыған арттыру, керек кітапты дұрым іріктеп, оны пайдалана білуге үййрету, бала бойәында оқу ... ... ... ... ... ... тыс оқудың түрі мен әдісі де әр түрлі: бірде кітапты талқылау, бірде бірігіп оқу, бірде балалардың әрқайсысын өзіне ... ... ... ... ойын, бірде инсценировка- ертеңгілік, бірде оқығандарына байланысты қорытынды сабақ жүргізу түрінде болып келеді. Сыныптан тыс оқу ... ... ... оқи алу ... ... бірге, оқулығындағы шығармалардың мазмұны мен көркедік ерекшеліктерін түсінуге көмектеседі. Балалар ... ... ... ойды аңғара білуге, сол оқиғаға өзінің қалай қарайтынын айтып, ... ... баға бере ... талаптануы қажет. Кейбір жекеленген шығармаларды сыныптан тыс оқу сабағында да талдауға болады. Онда талданатын ... ... мәні ... ... Мысалы, тақырыбына жалғастырылып, сыныптан тыс уақытта башқұрт жазушысы М. Кәрімнің атты шығармасынан үзінділер оқуға болады. ... ... ... ... ... сүю, ... қастерлеу сияқты сезімдердің бала жүрегін тербеткеі байқалар еді. Л.Н.Толстойдың деген әңгімесін оқуға болады. әңгіме оқушылардың өлген ... ... ... ... ... ... ... Сыныптан тыс кітап оқуға ынтықтыра түсу мақсатында оқылған ертегілер мазмұнына түрлі түсті бояумен суреттер салып, ертеңгіліктер өткізу өте ... деп ... ... ... ... алдында оқушыларға мынадай тапсырма беруге болады:
* Оқыған ертегілерді еске түсіріп, қайталап оқу, қабырғаға ілінген суреттерге қарап, оның қай ... ... ... айтып, мәтіннен сол жерін тауып, оқып шығу;
* Өздері ... ... ... ... ... ол қай ертегіден алынған және ол ертегі оқиғасы немен аяқталушы еді?
* Екі- үш ертегіден 2-3 ... ... ... қай ... ... ... табыңдар.
Ертеңгілік өткен бөлімнің қабырғасына , , , , ертегілердің мазмұны бойынша суреттер ілуге болады.
Оқу сабағында еңбек тақырыбы- ең ... ... бірі және бұл ... ... ... Оқу бағдарламасы оқушылардың еңбекке сүйіспеншілігін тәрбиелеуді тек сыныпта оқылатын оқу сабағы арқылы ғана емес, сыныптан тыс оқу кездерінде де іске ... ... ... ... ... ... ... біртұтас түсінігін қалыптастыру ниетімен мынадай жұмыс жүргізуге болады: деген үлкен тақырып бойынша сыныптағы оқу сабағының бірі- Әнуарбек Дүйсенбиевтің ... ... , , , , , , атты ... , , , , деп ... ... бар ... айта ... соңғы кітаптан , деген екі өлеңін сыныптан тыс оқу.
Сыныптан тыс кезінде жүргізілетін осындай жұмыстарға ... ... ... ... ... ... бастауыштан басталып, білімі мен дағдысы жетілген сайын арта түсуге тиісті дәрежеде жүргізілумен бірге, сыныптан тыс кітап оқуды ... да ... етіп ... ... Ол ... та ... ... асқан жағдайда ғана баланың оқу дағдысы қалыптасып, сол ... ... ... адам ... зор ... жол ... ... Аталмыш әлемдік тәжірибені таразылаған соң, мұғалім тарапынан оқушыларды көркем әдебиетке қызықтыру үшін алғышарттар жасалды. Арнайы қағидалар мен жұмыс тәсілдері жасалды. Осы ... ... ... ... ... дағдысын қалыптастыруға негізделді.
Жалпы оқылым тапсырмаларының бірнеше түрі бар. Олар:
- Тұтастай мәтінді оқу;
- Мәтінді жоспарлау мен бірнеше ... бөлу ... ... ... жоспар бойынша оқу;
- Мәтін мазмұнына сай сурет таба білу үшін оқу;
- Мәтіннен 3-4 қанатты ой түю үшін ... Оқи ... ... ... көркем тіркесті таба білу және т.б
Сыныптан тыс ... ... ... ... ... ... бірнеше түрлері бар. Оқушы білімін әр сабақтың соңында тексеруге болады. Арнайы қосымша сабақтың уақытын белгілеп, сол уақытта оқушылардың көркем әдебиетті оқу ... де ... ... Біз өз ... ... заман талабына сай, ақпараттанған мүмкіндікті ескере отырып, ... үшін де, ... үшін де ... ... ... көркем әдеби шығарманы оқуы әлеуметтік желімен байланыстырылды. Зерттеу нысаны ретінде өзіміз дәріс беретін бір орыс сыныбы, бір қазақ сыныбы ... ... 30 ... ... ... ... тілін меңгеру деңгейін ескере отырып, олардың жас ерекшелігіне сай ... ... ... ... ... мен повесті берілді. Барлық көркем шығармалар туындысы бағдарламасы тізімінен алынды. Оқушылардың оқыған шығармалары бойынша білім-біліктерін ... ... ... ... ... ... ... адресімен Оқырмандар порталы құрастырылды.
Сондай-ақ, сыныптан тыс жұмыстың бұл түрін қолдану барысында оқушылардың сыныпта ... ... ... оны ары ... ... ... зор. ... тыс жұмыстардың оқушылардың белсенділігін арттыруда, өзіндік көзқарасының қалыптасуында, білімін жетілдіруде бірден - бір ... ... ... ... ... ... шығармаларды сыныптан тыс оқыту оқушылардың шығармашылық ойын дамытып, ... ... ... ... ... орай ... ... белгіленген білімді игеріп қана қоймай, жан - жақты ізденіп, ой - ... ... ... тыс ... оқу мен ... ... ... жұмыстарды әрі дамытып, жалғастыру мақсатын көздейді. Оны жүзеге асыру жолында мұғалім ең озық әдістерді таңдап алып, оны іс жүзінде ... ... ... Бұл ... бәрі ... көп ... күтеді. Қорыта келгенде, сыныптан тыс оқытудың үздік әдісін жүйелі түрде таңдап алғанда ... адам ... ... үлес қосуға алады.
2.3 Шығарманы тұтастай оқу.
Тәжірибелі мұғалімдер оқу сабағында көркем шығарманың қайсысын жатқа айтуды, ... ... ғана айту ... ал ... ... оқып беру керектігін күні бұрын жоспарлап алады. Мұндай мұғалімдер оқу сабағының негізгі мақсаты- ... ... ... ... ала ... деп ... Кез келген шығарманы кітаптан оқи бермейді немесе оның ... айта ... Кей ... ... ... жатқа айтады, мазмұнын түсіндіріп, әңгіме немесе очеркті ... ... ... ... қай ... өтсе де, ... оқу мен мәнерлеп сөйлеуге назар аударады. Сонда ғана көркем шығарма балаға ерекше әсер етіп, ұққанын немесе қорытындылаған ойын мұғалімге еліктеп, ... ... ... ... айту. Мұғалім жатқа айтқанын немесе оқып берген мәтіннің мазмұнын оқушылардың түсінген- түсінбегенін білу үшін ... ... ... ... ... ... аша ... болуы керек. Егер оқушылар қойылған сұраққа толық жауап берсе, онда түсінгендері.
Сөздік жұмысын жүргізу. Сөздік жұмысын жүргізу ... ... ... ... ... ... ... түсіну қиындық келтіретін көркем сөздерді іріктеп алады да, шығармадағы киын сөздерді қайсысын қай кезде түсіндіру ... ... ... ... ... ... ... мәтін мазмұнын жете түсінуге әрі оның тілдік қорын байытуға ықпал етеді.
Шығарма мазмұнын құру. Оқушылар бөлімге ... ... соң, осы ... ат ... ... ... болады. Мұғалім тақырыптарды бөлімге бөлу қажеттілігін ойластырады.
* тақырыпты түсіну
* жоспар жасау
Шығарманы тұтас және бөліп оқу арқылы мазмұнын ... ... ... соң, қалай түсінгенін байқау үшін ол туралы әңгіме өткізу керек. Шығармадағы айтылмақ ойды, негізгі түйінді жерін қорытынды сабақта ... ... ... ... ... Сонда олар оқығанынан әсер алады. Алған білімді жинақтау, қорыту. Оқулықта көркем шығармалар бағдарламаға сай ... ... ... әр ... ... соң, оны ... қаншалықты меңгергенін байқау- мұғалімнің міндеті. Бөлімді қайталау оны қалай түсінгенін айтқызу арқылы іске ... ... ... оқу машығын жетілдіру үшін сыныптан тыс тапсырмалар береді.
Әдебиетті оқыту көркем ... ... ... ... шығарманы оқу үйде, сыныпта жүргізіледі. Көркем туындыны оқуда мәнерлеп оқу, әр сөзді ... ... оқу, ... оқу, ... ... де ашық ... ... етіледі. Оқушыны көркем мәтіннің оқу түрлеріне дағдыландыру керек. Көркем мәтінді оқу ... ... ... ... ... ... ойын ... көмегімен аңғара оқу. Оның мән-мағынасын тұшына, түсіне оқу. Қиын, түсініксіз образды, айшықты сөздерді ұғына оқу, яғни ... ... ... ... оқу. ... ... ... сұрақтарға жауап іздеп, тіл көркемдігін дәлелдеу, портрет, пейзаж, образды табу;
3) іштен оқу ... ... оқу. ... ... ... ... өз ... жұмыс істеуге баулудағы маңызы ерекше зор. Ойлану, өз бетімен іздену, жауап табу, дербес белсенділігін арттырудағы іштен ... ... ... ерекше екендігі;
4) рөлге бөліп оқу. Рөлге бөліп оқу ... ... ... ... қабілеттерін дамытуда, сабақтың эмоциялық, психологиялық мәнін нәрлендіруде пайдалы;
5) хормен оқу. Оқу ... ... ... ... оқу, көркем мәтінмен жұмыс істеуге баулу бүкіл сынып ... ... ... ұйымдастыруда тиімді;
6) ұжымдық оқу. Әсіресе, даралап оқытуда тиімді. Оқу техникасына, мәнерлеп оқуына қарай, ... ... бөле ... мұғалім ұжымдық оқуды тиімді ұйымдастырса, көркем мәтінді тез меңгертуге ықпал жасайды, мәтінді оқуға деген оқушы ынтасын арттыруға әсер ... ... оқу. ... ... ... ... өз беттерімен оқу техникасын жетілдіру дағдыларын дамытады, екіншіден ұқыпты тыңдай білуге, бір-бірінің жұмысына талдау жасай ... ... ... оқу. Мәнерлеп оқу-әдебиетті оқытудың басты әдістемелерінің бірі. Мәнерлеп ... ... ... көркем туындының эмоциялық-эстетикалық әсерін сезіндіру;
ә) көркем мәтінге жан беру, әр сөздің мәні мен мағынасын, сөз ... ... сезе ... мәтіндегі айтар ой мен поэтикалық көркемдікті өздеріне болжату, түсіндіру, мәтінді талдау дағдыларын дамыту.
Әдебиет сабағының күре тамыры көркем мәтінмен жұмыс ... деп ... Оның ... сол - ол ... ... ... ... әсер етуі. Оқушылармен бірге көркем шығармамен жұмыс істей отырып, ... ... ... ... ... ... жасаймын. Оқушылар көркем шығарманы оқып біткен мерзімде, ауызша, жазбаша сұрақтар арқылы мазмұнын ... ... ... бір ... ... баяндатамын, бір кейіпкердің іс-әрекетінен мысалдар келтірткіземін, ең ... ... ... ... ... деген сұрақтарға жауап аламын, әр түрлі әдеби ойындарын жүргіземін.
Көркем мәтінді талдау шығармашылық жұмыстарды ... ... ... ... ... мен ... оқушының мәтін мазмұнын меңгеруіне көңіл бөлу керек. Көркем шығарманы оқығанда, оқушылардың ол туралы өзіндік әсері, пікірі туындайды. ... ... есте ... ... ... қарай мұғалім мәтінді тұтастай емес, ең негізгі басты мәселелерін ғана мазмұндатып, оны ... одан әрі ... ... болады. Үзіндіні мазмұндағанда, оқушыларды мүмкіндігінше жазушы тілімен мазмұндатуға икемдеу керек. Оқушыларды ... ... ... жиі ... үңілдіріп, кейбір негізгі мәселелерді мәтінге жуық айтуды ... ... ... шығарманы үйге тапсырма ретінде бергенде, түсініксіз сөздерді, сөйлемдерді оқушылардың алдын ала белгілеп келуін талап еткен жөн. Сабақ ... ... ... талдау жұмысын жүргіземін. Күрделі, түсініксіз сөздерге түсінік беремін. Мысалы: қыстау, атан, шам, ру, шариғат ... ... ... Кейбір диалогтерді оқи отырып, ең басты мәселелерді түсіндіремін.
- ... ... ... сөзі).
Әдеби талдаудың басты мақсаты-оқушылардың өзіндік қабылдауларын, пікірін әдебиеттану ғылымының талабына сай ғылыми арнаға бағыттау болып табылады.
Көркем шығарманы талдаудың ... ... ... ... ғалымдар: Ә. Қоңыратбаев, Ә.Көшімбаев, Ә. Дайырова, Т. Ақшолақов, т.б. Көрнекті әдіскер, ғалым Төлеутай Ақшолақов көркем ... ... ... таза ... - ... ... ... ұсынды >>. Біз шәкірттерді сөз сырына бойлатуымыз ... ... кілт - ... ... ... әдебиетте сөз -мазмұн да, форма да. Шәкірттерді сөздің алуан сырына ... ... ... - ... шығармасын танытудың басты жолы. Ақын шығарма құрылымында сөздерді қандай кәдесіне жарата білген, сөз кірпіштерін ... ... ... ... ... бүкіл бітімін қалай сомдаған, қандай жаңа поэтикалық жаңалықтар әкелген, қандай сом образдар жасаған, мұғалім осыған үнемі, сабақ үстінде, сабақтан тыс ... ... ... беру ... ... ... ... шәкірттер өнер туындысының қадыр қасиетін танумен, астарлы сырына үңіле білумен қатар, жазушы стилін, шығарма ... ... ... баланы өздігінен жұмыс істеуге, өздігінен білім алуға үйрету -ең ұтымды жол>> ... ... ... ... ақын тілі және ... тіл деп ... ... деп жазады
Көркем туындының құрылысы әртарапты көптеген компоненттердің бірлігінен тұрады. Олар көркем шығарма тілінің заңдылығына бағынады және ... жүйе ... Осы ... жасайтын жазушының өзі. Осыдан мәселесі туындайды>>. -көркем әдебиет тілінің ішкі сапалық қасиеттері мен заңдылықтарын анықтауға мүмкіндік беретін категориялардың бірі әрі ... ... ... Автор өзі жазып отырған шығарманың өн бойында ойы мен идеясын, көзқарасын, ... ... ... яғни ... ... ... оқығанда автор бейнесін де байқауға болады. Көркем мәтінде жазушы өз идеясын, көзқарасын ... ... ... ... ... ... ... бірліктерді қолданады.
Көркем мәтінді талдауда композиция, сюжет, жазушы стилі, көркем туынды негізінде жатқан идея, оның көтерген мәселесі ... ... ... ... ... ... оқушылардың әр түрлі реңдегі эмоциясына, сезіміне әсер етеді, ойларына ой, пікірлеріне пікір қосып, бүкіл жан ... ... ... ... түсіну, талдауда әңгімелеудің де маңызы ерекше деп санаймын. Әңгімелеу әдісінің тәжірбиемде қолданып жүрген мынадай түрлері бар: мәтінге жуық, көркем мәтін ... ... ... ... ұнаған эпизодын, әсерін әңгімелеу, шығармашылық жолмен әңгімелеу болып табылады. Мәтінге сәйкес ... ... еске ... ... әсер етеді, зерделілікке, ұғымдылыққа, алғырлыққа баулиды. Сондай -ақ ең бастысы, оның сөздік қорын, тіл байлығын, өз сөйлеу тілінде пайдалануға ... ... ... ... ... ... ... Тұжырымды әңгімелеудің өзіндік басты ерекшелігі -оқушылар ең басты, негізгі мәселелерді бөліп алып, тиянақты, қысқа ғана айтулары керек. Әңгімелеудің бұл түрі ... ... ... ойын ... ... ғана, негізгісін айтуға баулиды. Шығармашылықпен еркін әңгімелеу оқушылардың қиялын, арманын ойын дамытады, ... әсер ... ... мәтіннен негізгі ұғымды толық меңгеріп, талдау жұмысы жүргізілгеннен кейін, осы әңгімелеуді ... ... Оны ... ... талап ету де міндетті емес. Оқушылардың өз тілегі, ынтасын ескерген жөн. ... ... ... ... ... жатқан авторлық ойдан ауытқымау керек, қайта сол ойды дамыту қажет. ... ... ... не ... жақта әңгімелеуде, автор баяндауын өзгертіп, мәтін ... ... ... ойы ... Тек ... жақта жазылса, оны үшінші жақта әңгімелеу талап ... ... бұл ... ... оқушының тілін дамытады, кейіпкерлер іс -әрекетін түсінуге, ... ... ... бас ... ... ... қызықты да, күрделі де болып келеді. Бұл жұмыста оқушылар ... ... ... ... өз ... толғанысын да арқау етеді.
Көркем шығармадағы кейіпкерлердің ... ... оның ... тілі ... ... ... ... шығармадағы сюжет пен композициядан бастап, әрбір деталь, көркемдік тәсіл белгілі бір ... ... ... ... ... ... байланысты оқушы дағдысы, икем машықтарына қойылатын талаптар, осыған байланысты істелетін жұмыстар:
а) Өз бетімен, жеке талдау. ... ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ, көмек-карточкалар ұсынылады.
ә) Ұжымдық талдау. Ұжымдық талдау мұғалімнің басшылығымен жүргізіледі. Ол оқушыны көркем ... ... ... ... ... ... бір пікірге келуге, қорытынды жасауға жетелейді. Ұжымдық талдау сұрақ-жауап, мәтінмен практикалық жұмыс, пікірлесу, әдеби айтыс негізінде жүзеге ... ... ... жолдары мен бағыттары Рәбиға Сыздықова мен Бердібай Шалабай еңбектерінде жан-жақты сараланады. ... ... ... ... жолы мен ... ... мәтіннің негізгі белгілеріне байласым, тұтастық және эмотивтілік жатады. Байласым- лингвистикалық ұғым, ал тұтастық-психолингвистикалық ұғым. Байласым көмегімен мәтін құрылысының ... ... ал ... ... ... мәтіннің терең қабатындағы орналасқан әрекеттері түсіндіріледі
Көркем шығармаларды оқытудың тиімді де өнімді жолдарын ... ... ... әдіскер Қанипа Омарғалиқызы Бітібаеваның еңбегі зор. ... ... ... М.Әуезов шығармашылығын оқыту мәселесіне байланысты үш кітап жазылған. . Көркем шығарманы талдау жүйесі, ең ... ... ... туындыда жазылған, баяндалған оқиғалардың тарихи негізіне назар аудартады. Мұғалімнің түсіндірме әңгімелерінен кейін, ... ... ... ... ... ... бөлшектерге бөліп, ат қою, әр бөліміне жоспар құру, құрылған жоспар бойынша тірек сөздерді қолданып мазмұндату, шығарманың басталуы, шығарма ... ... ... ... ... шегі, шешімі айқындалады. Әр шығармадағы адам тағдыры жеке кейіпкерлер арқылы пайымдалып, іс-қимылы, мінезі, қылығы, әрекеті айқындала ... ... ... ... даралап беретін негізгі элементтер: портрет, іс-қимыл әрекеті, тілдік көрінісі, көркемдік детальдар, суреттеме, кейіпкерлер диалогы, жанама сипаттамалар, ... ... ... ... күресі т.б. Кейіпкерді талдап, тану барысында оқушы көркем шығармадағы кейіпкердің жүйесін нақтылайды, өзара байланысын, ... әр ... ... ... бергенін, портретін, кейіпкерлердің диалогтары арқылы олардың мінезін ерекшелеп айқындап, негізгі орталық тұлғаны анықтайды.
Оқушы ... ... ... білу ... ... дәлелді сөйлеуге дағдыланады, сөз құдіреті мен қасиетін ұғынады. Сол ... ең ... ... ... ... ... керек. Әр сөйлемнің негізінде нақты ой, сол ойды анық, айқын кестелейтін сөз оралымдары болу ... ... ... ... ... ... баланы оны кестелеп, әдемілеп қолдануға дағдыландыру керек. Мағынасыз сөздер, шұбалаңқы сөйлемдер, айтатын ойын ... ... ... көркемдеп сөйлеуге зиянын тигізеді. Сондықтан көркемдеп сөйлеуді әр сабақта жүйелі түрде жүргізген тиімді болмақ. Көркем ... оқып ... ... ... да ... байланысты. Оқушыларды әңгімелеу, мазмұндау кезінде жиі мәтінге үңілдіріп, кейбір негізгі мәселелерді мәтінге жуық айтуды талап ету-осы көркемдеп ... ... ... ... ... сөйлеудің негізгі белгілері топтар, фигуралар түрін меңгерту, теңеулер мен баламаларды сөйлемде жиі қолдану болмақ. Көркем мәтінді оқу ... ... ... ала ... ... ... теріп алуға баулу. Көркем шығарма тілін талдауда жазушының суреткерлік шеберлігін, эстетикалық мүмкіндігі, тілдік құралдарды поэтикалық деңгейге сай қолданылуы, сөздің, ... ... ... ... ... - ... өмірдің шынайы жағын танытар басты құрал. Әрбір ... ... ... ішкі ... сезімталдық сұранысқа әкелуі керек. Әрбір ақын-жазушының өзіндік стиль машығын, зергерлік ... ... ... білу ... ... ... ... арқылы оқушы әдеби шығарманы оқып қана қоймай, ол жөнінде ... оны ... ... ... танысуға мүмкіндік алады. Көркем шығарма - өнердің басқа салалары сияқты шындықты эстетикалық тұрғыда танытуға үйретеді. Ондағы образдық жүйе ... ... ... кейіпкер тағдырына ортақтастырады. Сабақта әсемдікті түсіну, адам ... ... ... ... ... - бәрі де ... шынайылығымен байланыстырылса, оқушының адмгершілік қасиетін толықтырып, жақсы тәрбие алуына кең мүмкіншілік береді.
Оқушы ... ... сарп ... ... ... білу ... үлкен білімділікті талап етеді.
Көркем шығарманың көркемдік ерекшеліктеріне, құрылымдық компоненттеріне мән беру көзделеді. Терең білім көркем шығарманы теориялық жағынан талдау ... ... оқу ... ... нәр ... ... ... ашумен пара-пар. Сондықтан кітап оқып көзімізді ашып, санамызды толықтыра түсейік дегіміз келеді. Бұдан оқушылардың
1.Оқуға деген қызығушылығы ... ... ... жазу ... артады.
3. Сөйлеу тілдері,сөйлеу мәнері мен мәдениеті дамиды.
4. Оқу жылдамдығы артады және сөздік қоры ... ... ... ... деген сүйіспеншіліктері,махаббаттары артады.
Мұғалім сабақты дұрыс жоспарлап, қай жұмысты қай жерде кімнің жүргізетінін белгілейді. Талдау сабақтарында мұғалім түсінігінің орны ... ... ... ... істету, әңгіме әдісі бірінші орынға түседі. Бұл үшін әрбір міндетке сан өз тұсында арнаулы тапсырма сұрау беріледі. Сол сұраулер ... ... ... ... ... ... жеке балаларға баяндама беріліп, өзгелер соған пікір қосады. Кейде айтыс әдісі де ... Үйге және ... ... ... жүйесінде мұғалім үлкен шеберлік көрсетеді.

Пән: Іс жүргізу
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 48 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Көркем шығарманың кейбір түрлерін бастауыш сыныпта оқыту11 бет
Математиканы оқыту барысында оқушының шығармашылық қабілетін дамыту26 бет
Драмалық монологтың көркем әдебиеттегі рөлі24 бет
Драмалық шығармалар7 бет
Лирикалық шығарманы талдау жолдары22 бет
Қазақ әдеби туындыларының аударылуы4 бет
"Аудит түрлеріне сипаттама."36 бет
Echinops туысының Echinops Sphaerocephalus l. және E.Chantavicus l. түрлерін фитохимиялық зерттеу4 бет
Іс-әрекет түрлерінің бала психикасына әсері8 бет
Аддиктивтіліктің түрлеріне психологиялық талдау8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь