Диалектологиялық іс-тәжірибе есебі

МАЗМҰНЫ:
1. Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3
2. Жергілікті тілдік ерекшеліктер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .4
3. Сәйкесті, сәйкессіз, дәстүрлі, дәстүрсіз диалектілер ... ... ... ... ... ..5
4. Жергілікті диалектілерді зерттеудің маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ..6
5. Кейбір тұрмыс атауларына қатысты диалектизмдер ... ... ... ... ... ..7
6. Рухани мәдениетке қатысты диалектизмдер ... ... ... ... ... ... ... ... ...10
7. Шығыс Қазақстан өңіріне қатысты диалектілердің лексикалық, фонетикалық, грамматикалық ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ...17
8. Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..19
9. Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...20
Диалектология (гр. dіalektos – сөйлеу, гр. logos – білім) – тіл білімінің белгілі бір тілдегі диалектілік ерекшеліктерді, олардың шығу тегін, таралу сипатын, ұлттық және әдеби тілге қарым-қатынасын зерттейтін саласы. Диалектілік жіктелісі айқын тілдердегі диалектілердің саны ең кем дегенде екеу болады. Халық тіліндегі диалектілердің жігі оларды бір-бірінен ажырататын белгілердің сипатына байланысты. Қазақ тіліндегі мұндай белгілер әр түрлі. Олар көбіне-көп тілдің дыбыс жүйесіне, грамматикалық құрамына, сөз құрамына қатысты болып келеді. Қазақ тұрмысына ең тән деген, ең дәстүрлі деген киіз үйдің өзін Жетісу өңірі қазақ үй, Сырдың төменгі бойы қара үй, Ойыл-Жайық жағы ағаш үй, Еділ маңы терме үй, Қазақстанның солтүстігі мен орталығы киіз үй деп атайды. Сол сияқты оңтүстік, оңтүстік-батыс қазақтарындағы етістіктің барың, келің секілді тұлғасы өзге өңірлерде ұшыраспайды. Халық тіліндегі осы секілді құбылыстарды жинап-теру, хат бетіне түсіру, олардың тілде өмір сүру тарихын, пайда болу жолдарын, таралу тегін анықтау – диалектологияның міндеті. Осыған орай диалектология ғылымы сипаттама диалектология және тарихи диалектология болып бөлінеді. Дұрысында, бұлар бір ғылым нысанның екі түрлі әдіспен зерттелуі.
Тарихи диалектологияның міндеті – жазба ескерткіштердегі және этнография, т.б. тарихи мәліметтерге сүйене отырып, диалектілердің даму сипатын, қалыптасу тарихын ашу.
Сипаттама диалектологияның міндеті – диалектілер мен сөйленістердегі ерекшеліктердің қазіргі жайы мен таралған көлемін сипаттап түсіндіру, әдеби тілден қандай ерекшеліктері бар екенін анықтау. Диалектологияға қажетті материал экспедициялық жолмен ел арасынан жинау нәтижесінде және лингвистикалық география әдістерін қолдану арқылы жасалады. Зерттеушілер бұл екі әдісті көбіне бірлікте, бір-бірімен сабақтастыра алып қарайды. Қазақ диалектологиясы жөніндегі алғашқы талпыныс 1937 жылы Нарынқол, Кеген, Мақтаарал, Нұра аудандары қазақтарының тілінен дерек жинаудан басталды. 1944 жылы Ж.Досқараевтың қорғаған кандидаттық, 1948 жылы С.Аманжоловтың докторлық диссертациясы қазақ диалектологиясының ғылым ретінде дүниеге келуінің басы болды. Қазір қазақ диалектологиясы тіл білімінің дербес саласына айналды.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1. Балақаев С. «Қазақ тілінің мәдениеті». Алматы, 1971
2. Досқараев Ж., Мұсабаев Ғ. «Қазақ тілінің жергілікті ерекшеліктері». Алматы, 1951
3. Жүнісов Н. И. «Халық тілінің жергілікті ерекшеліктері». Алматы, 1981.
4. Кеңесбаев І. , Мұсабаев Ғ. «Қазіргі қазақ тілі». Лексика / фонетика. Алматы, 1975
5. «Қазақ диалектологиясы» 1 – шығуы. Алматы, 1965
6. «Қазақ тілінің диалектологиялық сөздігі». Алматы, 1969
7. «Қазақ тілі тарихы мен диалектологиясының мәселелері». 2 – шығуы. Алматы, 1960; 3 – шығуы. Алматы, 1960; 4 – шығуы. Алматы, 1962; 5 – шығуы. Алматы, 1963
8. Сарықбаев Ш., Нақысбеков О. «Қазақ тілінің аймақтық лексикасы». Алматы, 1989
        
        МАЗМҰНЫ:
* Кіріспе.................................................................................................3
* Жергілікті тілдік ерекшеліктер.........................................................4
* Сәйкесті, сәйкессіз, дәстүрлі, ... ... ... ... ... маңызы..................................6
* Кейбір тұрмыс атауларына қатысты диалектизмдер......................7
* Рухани мәдениетке қатысты диалектизмдер...................................10
* Шығыс Қазақстан өңіріне қатысты диалектілердің лексикалық, фонетикалық, ... ... ... ... ... ... Диалектология (гр. dіalektos - сөйлеу, гр. logos - ... - тіл ... ... бір ... ... ... олардың шығу тегін, таралу сипатын, ұлттық және әдеби тілге қарым-қатынасын зерттейтін саласы. Диалектілік жіктелісі айқын тілдердегі ... саны ең кем ... екеу ... ... ... ... жігі оларды бір-бірінен ажырататын белгілердің сипатына байланысты. Қазақ тіліндегі мұндай белгілер әр ... Олар ... ... дыбыс жүйесіне, грамматикалық құрамына, сөз құрамына қатысты болып келеді. Қазақ тұрмысына ең тән деген, ең дәстүрлі деген киіз ... өзін ... ... ... үй, Сырдың төменгі бойы қара үй, Ойыл-Жайық жағы ағаш үй, Еділ маңы терме үй, Қазақстанның ... мен ... киіз үй деп ... Сол ... ... оңтүстік-батыс қазақтарындағы етістіктің барың, келің секілді тұлғасы өзге өңірлерде ұшыраспайды. Халық тіліндегі осы ... ... ... хат ... түсіру, олардың тілде өмір сүру тарихын, пайда болу жолдарын, таралу тегін анықтау - ... ... ... орай ... ... ... диалектология және тарихи диалектология болып бөлінеді. Дұрысында, бұлар бір ғылым нысанның екі түрлі әдіспен зерттелуі. ... ... ... - ... ... және этнография, т.б. тарихи мәліметтерге сүйене отырып, ... даму ... ... ... ашу. ... диалектологияның міндеті - диалектілер мен сөйленістердегі ерекшеліктердің қазіргі жайы мен таралған көлемін сипаттап түсіндіру, әдеби тілден ... ... бар ... анықтау. Диалектологияға қажетті материал экспедициялық жолмен ел арасынан жинау нәтижесінде және лингвистикалық география әдістерін қолдану арқылы жасалады. Зерттеушілер бұл екі ... ... ... ... ... алып қарайды. Қазақ диалектологиясы жөніндегі алғашқы талпыныс 1937 жылы Нарынқол, Кеген, Мақтаарал, Нұра аудандары қазақтарының тілінен дерек жинаудан басталды. 1944 жылы ... ... ... 1948 жылы С.Аманжоловтың докторлық диссертациясы қазақ диалектологиясының ... ... ... ... басы ... ... ... диалектологиясы тіл білімінің дербес саласына айналды. ... ... ... - ... тіліміздің бір аймаққа тән тілдік көрінісі. Ол аймақтың тілдік материалы ... тіл ... ... ... да, ... дыбыстық, грамматикалық, лексикалық ерекшеліктері жағынан одан ажырап тұрады. Жергілікті ерекшеліктердің қамтитын ... ... ... ... ... ... ... терминдері қолданылады. Сөйленіс - ... ... ... ... ... ... Мәселен, Қазақстан жағдайында диалект 2-3 облыс көлеміндей жерді қамтыса, сөйленіс 1 облыс не 2-3 аудан көлеміндей жерді қамтиды. ... ... ... - белгілі бір жердің, аймақтың халқына қызмет ететін, дыбыстық, грамматикалық және лексикалық жағынан өзіне тән ... бар ... ... ... ... диалектілер ерекшеліктерін 3 топқа бөлінеді:1. Фонетикалық ерекшеліктер. Бұл ерекшеліктер кейбір дыбыстардың ... ... ... ... ... ... кейбір дыбыстардың түсіріліп не қосылып айтылуымен байланысты. Мысалы: пысқан-піскен, құлдану-қолдану, маңлай-маңдай, чақыру-шақыру.2. Грамматикалық ерекшеліктер сөздердің тұлғаларымен, олардың түрленуімен немесе ... ... ... ... ... ... бұйрық райдың барғын, келгін тұлғалары кездеседі. 3. Лексикалық ерекшеліктер. Бір нәрсенің атауы не оның сын-сапа қимылының әр жерде ... ... ... ... ... ... күйенте, құрамыс, мойынағаш т.б. Осы 3 топтың сандық ... ... алып ... ... ... ... ... екені байқалады. Тілдегі диалектілер мен сөйленістер диалектология мәселелерін шешу үшін ғана зерттелмейді. Оларды танып-білудің тіл ... ... ... ... сөз ... меңгеруде теориялық та, практикалық та маңызы зор. Қазіргі тілдердегі диалектілер (сөйленістер) бұл күнге дейін өте күрделі ... ... ... ... Олар бір ... ... бір ... сипатта болып, келе-келе жергілікті сипатқа көшкен. Тіл жүйесінің негізгі белгілері оның диалектілері мен ... де тән, ал ... ... мен сөйленіс жүйесінің ерекшеліктері мен тілдік белгілері тұтас тілге және оның ... мен ... тән ... Мыс, ... - лық, йық ... райы жалпыхалық тілге де, әдеби тілге де, оның сөйленістеріне де тән. Ал оның - лы, лі түрі ... ... ғана тән, ... ұлттық сипатсыз.
Сәйкесті, сәйкессіз, дәстүрлі, дәстүрсіз диалектілер. Диалектілік ерекшеліктерді тарихи даму жағынан, пайда болу, шығу ... ... алып ... оның ... көне ... ... ... сақталып қалған ертедегі тайпа тілдерінің қалдықтарын, көнеленген қат-қабаттарын табамыз. ... ... ... халқының әртүрлі дәуірде көрші халықтармен қарым-қатынас жасаудың ... ... ... ... ... сөздер де бар. Осыған орай оларды дәстүрлі және ... ... деп екі ... ... ... болады. 1. Дәстүрлі диалектілік құбылыстар. Бұл топқа ... келе ... көне ... тілдерінің қалдығы ретінде сақталып қалған ерекшеліктер жатады. Мысалы: жандық (ұсақ мал), үріптес (туыстас), сой (тұқым).2. Дәстүрсіз ... ... Бұл ... ... кейінгі замандарда пайда болған, қоспа ретінде басқа ... ... не ... ... пен ... ... жасалған сөздер жатады. Оларды ішінара екі топқа бөлуге болады: а) кірме сөздер. ... ... ... пірнәбес; ә) қоғамдық-әлеуметтік өміріміздегі, мәдениет, ғылым, тұрмысымыздағы өзгерістердің ықпалымен тіліміздегі бар ... ... ... ... мен ... Мысалы: тапсырыс (тапсырма, задание), көрсетпе (инструкция), жатыс күні ... т.б. осы ... ... келтіруге болады. Жергілікті ерекшеліктердің диалектаралық қатысы тұрғысынан, яғни бір ... ... ... ... ... болу-болмауы, бір-біріне сәйкес құбылыстың бар-жоғына қарай 2 топқа бөлуге ... 1. ... ... - ... ... бір затты не ұғымды түрліше атаудан пайда болған сөздер. Мысалы: оңтүстікте - кемпірауыз, ... - ... ... - ... деп ... ... 2. ... диалектизмдер - белгілі бір сөйленісте қолданылған сөздердің түрлі географиялық немесе шаруашылық, ... ... ... ... ... ұғым ... ... сөзі болмауы мүмкін. Мысалы: оңтүстікте кездесетін қарық, қоларық, қазына арық, көл арық, ... арық ... ... ... арық ... ... қазақтарының тілінде жоқ. Е.И.Убрятованың пікірінше, оның себебі басқа түркі тілдері сияқты қазақ ... ... ... ... ... ... диалектілік жүйесі жете дамымағандығында. . Сөйтіп, белгілі бір түркі тіліндегі диалектілік құбылыстардың тек оған көршілес жатқан ... ... ғана ... одан алыс ... ... тілдерінде де кездесуі, генетикалық, типологиялық белгілері бірыңғай түркі тілдерінің туыстық жақындығында, сонымен бірге олардың дамуындағы жалпытүркілік тенденцияларға байланысты екендігін ... ... а/ы ... ... ... ... сөйленістеріне тән (ықпыл - ықпал) құбылыс болумен қатар, ... ... әр ... ... ... де тән құбылыс. А орнына якут, чуваш тілдерінде ы айтылса, Сібір мен Кавказдағы түркі тілдерінде де осы сәйкесті. ... ... ... тіліндегі диалектілерді , сөйленістерді топтауда әр түрлі пікірлер болып келеді. С. Аманжолов оңтүстік, батыс, солтүстік-шығыс сияқты үш диалект бар ... ... ... ... ... ... ... екі үлкен сөйленістер тобы бар деп көрсетті. Қазір қазақ тілінде төрт түрлі сөйленістер тобы айқын көрініп, таныла бастады: ... ... ... ... ... және басқа сөйленістер тобынан ерекшеленетін аймақтың бірі қазақ тілінің шығыс сөйленістер тобы. Бұл өңір қазақтары тілін көп ... бойы ... ... 1970 жылы ... ... ... ... топшылауынша шығыс сөйленістер тобы Баян-Өлгей, Шыңжаң, Қошағаш, Өскемен, Аягөз тәрізді бес сөйленіске бөлінеді.1. Аягөз сөйленісі. Бұл сөйленіс Шығыс Қазақстан облысының ... ... ... ... ... Мақаншы және Зайсан, Тарбағатай аудандары, яғни Ертістің сол жағына орналасқан тұрғындар тілін қамтиды.2. ... ... ... ... тобын зерттеуші Ж.Болатов Монғолияның Баян-Өлгий, Хобда аймақтарында тұратын қазақтар тілін қазақ тілінің шығыс ... ... 3. ... сөйленісі. Қошағаш сөйленісі Ресейге қарайтын Таулы Алтай автономиялық облысында тұратын қазақтар тілін ... ... ... ... ... ... ... қоныстас тұрады. Бұлар христиан дінін қабылдап алған қазақтар. Тіл ... ... ... ... әсерінің молдығымен сипатталады.4. Шыңжан сөйленісі. Бұл сөйленіс 50-жылдардың басында Қытай Халық Республикасынан келген қазақтар тілін қамтиды. 5. ... ... ... ... ... ... Шығыс Қазақстанның Үлкеннарын, Марқакөл, Күршім, Катонқарағай аудандарын, яғни Ертістің шығыс жағындағы тұрғындар тілін ... ... ... тобы. Ә.Нұрмағамбетов өзінің еңбегінде қазақ тілі сөйленістерінің батыс тобын Орталық, Маңғыстау, ... Сыр ... ... ... ... тілі сөйленістері деп іштей бес сөйленіске бөліп қарастырады. ... ... ... төмендегі топтарға бөледі.1.Орталық сөйленіс. Орал, Атырау облыстары, Ақтөбе облысының Шалқар, Ырғыз аудандарынан басқа жерлер, ... ... ... ... Еділ ... (Астрахан, Волгоград, Саратов облыстары мен Қалмақ автономиялы республикасындағы) қазақ аудандары. 2.Маңғыстау сөйленісі. Маңғыстау облысының жерін қамтиды. 3. Арал ... ... ... Шалқар, Ырғыз аудандарын, Қызылорда облысының Арал, Қазалы, Қармақшы аудандарын қамтиды. 4. Қарақалпақстандағы қазақ сөйленісі. Қарақалпақстаннның оңтүстік ... ... ... қазақ сөйленісі. Түркіменстандағы қазақтар мекендеген өмір сүріп, тұрақтанған аудандарды қамтиды. Оңтүстік сөйленістер тобы. О.Нақысбеков қазақ тілінің ... ... ... 6 ... бөледі.1.Ташкент сөйленісі - Өзбекстан республикасының Ташкент, Бұхара облыстарындағы қазақтар тілін қамтиды. 2.Қызылорда сөйленісі - ... ... ... ... ... дейінгі Сыр бойын қамтиды. Ауыспалы сөйленіс болып есептеледі. 3.Шымкент ... - ... ... жерін қамтиды. Бұл жерде бірден көзге түсетіні - ... ... ... 4.Шу ... - ... облысының жерін қамтиды. Бұл өлке тілі егінге, ирригацияға, техникаға байланысты атаулардың молдығымен ... 5. ... ... - ... Талдықорған облыстарының жерін қамтиды. 6. Тәжік сөйленісі - Тәжікстан Республикасындағы қазақтар тілін ... ... ... ... ... тілінің жергілікті ерекшеліктерін жинап зерттеу жұмысының басталғанына жарта ғасырдан артық ... өтсе де, ... ... ... ... Арқа ... ... Көкшетау, Павлодар, Қарағанды облыстары және Қостанай мен Семей облыстарының кейбір аудандары орналасқан өңір) қазақтарының тілі осы ... ... ... ... ... ... ... алғашқы кезде зерттеуші кадрлардың жеткіліксіздігі, екіншіден, солтүстік-шығыс диалектісі әдеби тілдің негізі деп ... ... ... ... С.Аманжолов қазақ тілі диалектілерін топтастырғанда, орталық-солт облыстарды Шығыс Қазақстан Семеймен қосып, солтүстік-шығыс диалектісі деп ... ... ... кейінгі зерттеу материалдарына қарағанда орталық облыстардан республиканың шығыс жағындағы тұрғындар тілінің едәуір айырмашылығы бар екені анықталды. 1960 жылдардан бергі зерттеу ... ... ... ... ... ... жинаған) Арқа қазақтары тілінің басқа аймақтардың тіліне қарағанда әдеби тілге жақын екендігін байқатады. Сонымен бірге зерттеу ... бұл ... ... тіл ... ... тар ... сипаты бар ерекшеліктер бар екендігін де көрсетеді. Профессор С.Аманжолов солтүстік-шығыс облыстардағы халық тілін ... ... деп ... бұл ... ерекшеліктер бар екендігіне өз кезінде назар аударған ... ... ... ... ... ... қатысты екені, ал фонетикалық, грамматикалық ерекшеліктер өте аз, тапшы екені айқындалады. С. ... ... ... ... ... солтүстік-шығыс диалектісі болды деген пікір айтқаны белгілі. Ол бір еңбегінде: Әдеби тіліміздің жасалуы үшін оңтүстік, батыс диалектілері негіз ... жоқ, ... ... соңғы кезде ғана халық шаруасының бірлесіп өркендеуі арқасында ғана көрініп отыр десе тағы бір ... ... үш ... ... ... ... ... тілде, бірнеше бөлек диалектіде жазып, әр қайсысы өз беттерімен,өз білгендерімен шығармаларын таратуға тырысты дей келіп, Қазаргі ... ... ... ... ... тілі ... болды- деген пікір түйді.Бұл пікірді ғылыми тұрғыдан дәлелді пікір дей алмаймыз. Белгілі бір ... бір ... ... түсінікті әдеби тіл нормасынан (сондай-ақ тілдегі басқа диалектілерден) өзгеше ерекшеліктері болса ғана ... бола ... ... ... жалпыға белгілі сөз, яғни зат атауы диалектіде басқаша айтылуы мүмкін, мысалы , ... ... ... ... ... ... ... жерде зарпы, тегі, заты деудің орнына сойы , талаушы - шабаған, беймаза- ... ... ... ... ... ... есік ілгегі- тепкі, шұлғау-байтаба, болып айтылады. Тіпті әдеби тілдегі кейбір сөздердің жергілікті халық тілінде әлденеше варианты кездеседі: сіріңке-кеуірт, ... ... ... ши, ... ... шылапшын-леген, жам, кірлен, шылаушын, тас; кесе- самал, пиялай, кәсе, тас аяқ, шыны аяқ, ... ... ... ... ... ... ... шабра, кепе, аткүрке, алтаяқ, қопын, лапас, жаппа; известь-әк, ақтас, нотас, утас, ақкеріш т.б. Бұл сияқты лексикалық өзгешеліктер жеке сөздердің мағыналарында да ... ... ... де, диалектіде де кейде сөздердің айтылуы бірдей болады да, мағыналарында әр түрлі ... ... ... көрім деген сөз бір жерде жақсы деген мағынада, бір жерде жаман ... ... ... Сол ... там деген сөз үй және мола деген мағынада әр жерде әр ... ... Тәте бір ... әке, бір ... аға, ... апа, ... ... қолданылады. Тәртіп-қаулы, бұрыштама, нұсқау, бұйрық мағыналарында айтыла береді. Диалектологияның бұл екі саласы бір-бірімен тығыз ... ... ... ... алдымен әбден анықтап, танып, түсініп алмайынша, көлемін белгілемінше , тарихи диалектологияны жасау мүмкін емес. Совет тіл білімінде жергілікті тіл ... ... , ... ... зор мән ... ... ... қазіргі кезде біздің еліміздегі тілдердің қай-қайсысында да сипаттама диалектологияның негізі салынды. Ал тарихи диалектологияның жайы басқаша. Тілдің диалектілерге бөлінетіндігі ертеден-ақ ... ... көне ... ... ... ... ... провинциализм (аймақтық, областық тіл ерекшеліктері) сияқты терминдердің кездесуі- диалектілік ерекшеліктерді білгендіктен шыққан. Бірақ ХІХ ғасырға дейін диалектілік ... ... ... ... ... сөздің "бұрмалануы" сияқты болып көрініп келеді. ХІХ ғасырдың бас кезінде Батыс Европада, Россияда халық мәдениетіне, энтографияға, фольклорға, сол сияқты тілге де ... ... ... ... ... ... энтография мен фольклордан әлі толық жіктеле қоймаған диалектология жеке сала ... дами ... ... ... ... ... ... да кездеседі, мысалы: е мен і (ерегес-ерегіс), а мен ә (қатты-кәтті,қайтып-кәйтіп), о мен ұ ... ө мен ү ... б мен п ... ... алмасып айтылады. Сол сияқты, грамматикалық құрылыста да кездеседі. Мысалы, көмектес септік жалғауы - мен- ... - ман ... ... есімдігі І жағының көпше түрлік жалғауы қосылғанда бізің түрінде айтылады. Осындай ерекшіліктер сөз тіркестерінде де кездеседі, мысалы, ... ... ... жүру ... ... аяқ ... жүру, күдер үзу- баз кешу, көрсе қызар - көрсе басар, құлып салу, ... - ... ұру, ... жеу - ... жеу, жарыс сөз - талқы сөз, ... ... - ... басы қату - тату болу т.б. ... ... ... ... тілінде кейде бір сөздің қатысуымен жасалған сөздер мен сөз тіркестері кездеседі. Мысалы, тас сөзімен тіркесу арқылы; тас ... ... ... ... өкпе ... тас аяқ ... шыны аяқ), тас құдық (таяз құдық), тас қорық (қорықтық), тасқабақ (қабағы қатты асқабақ), тас ... ... ... ... ... шөп), тас табақ (тәрелке) т.б. Жергілікті диалектілер мен ұлттық тіл. ... ... ... ... мен ... тарихына көз жүгірітіп қарасақ, оның қалыптасуы мен кемелдеуіндегі ... ... түп ... ... тілі екенін айқын сеземіз. Әдеби тіл деп, белгілі бір жүйеге түсіп қырналған, жонылған, ел-жұрттың бәріне бірдей ортақ нормалары бар тілді ... ... ... ... ... ... аз, бірінде көп мөлшерде сақталған. Қазіргі диалектілер алғашқы қауымдық құрылыс кезінде ... ... тілі ... ... ... ... жалпы халықтық тілдің бір тарауы, одан тыс құбылыс емес. ... тіл ... ... тіл ... ... , ... ... зор мән беріледі. Соның нәтижесінде қазіргі кезде біздің еліміздегі тілдердің қай-қайсысында да сипаттама ... ... ... Ал ... диалектологияның жайы басқаша.
Жергілікті диалектілерді зерттеудің маңызы. Қазақ тілінің ... ... ұлт тілі ... қалыптасу процесін, әдеби тілдің жеке категориялардың тарихын зерттеу керек. Бұған қажетті материалдар бұрынғы ... ... ... ... ескерткіштерде, көне нұсқаларда, туысқас түркі тілдерінде және осы күнгі халық тілінің өзінде, оның жергілікті диалектілері мен говорларында жатыр. Жалпы қазақ ... ... ... мен ... даму жолы біркелкі емес. Осыған байланысты халық тілінің жергілікті ерекшеліктерінде қазіргі кезде әдеби тілде жоқ, әлдеқашан жойылып кеткен көне ... ... ... қалған. Олардан қазақ тіліндегі көптеген категориялардың тарихына қатысты материал табуға болады. Әдеби тілмен салыстырғанда қазақ тілінің кейбір тілінің ... ... сөз ... ғ, г ... ... ... Мысалы, әдеби тілдегі шаңырақ, біз (құрал мағынасында) , ие сөздері кейбір ... ... ... ... ... еге түрінде айтылады. Тілдегі диалектілік ерекшеліктерде қазақ тіліндегі грамматикалық, лексикалық категориялардың даму, өзгеру жолын ... ... да ... Мысалы, қазіргі тілдік норма бойынша кезкелген етістіктен өздік етіс туа бермейді. Өздік етіс жасайтын белгілі етістіктер бар. Бірақ осы ... ... ... ... ... сияқты. Жергілікті говорларда кейде - ын жұрнағының қосылуымен ... да ... ... етіс ... ... болыну, шығыну, оқыну, қалыну) байқалады. Осыған ұқсас жағдайды қазақ тіліндегі ... даму ... да ... болады. Шығыс Қазақстан облысының кейбір аудандарында көсемшенің - ғалы, -гелі,-қалы,-келі жұрнақтары - ... ... ... ... ... ... ... говорларда септік жалғауларының , әсіресе көлемдік, кеңестік ұғымға қатысты ... ... ... ... толық сараланбай, бірінің орнына бірі айтылу фактілері кездеседі. Мысалы: мұғалімге оқыдым ( мұғалімнен оқыдым деу орнына), жұмысқа шұғылдану ( ... ... осы айға ... ... ( осы ... суға ... ( суда ... т.б. Септіктердің бірінің орнына бірі жүруі, бірінің қызметін екіншісі атқаруы ... ... ... ХІ-ХІІІ ғасырлардан қалған жазба нұсқалардан, сондай-ақ халақтық әдебиет мұраларынан да кездестіреміз. Жергілікті халық тілінде көне сөздер де ... ... ... бір сыпырасы ескі нұсқаларда кездеседі: бітіг- жазба (Күлтегін ... ... ... ... тас жазу ... ... қапы - есіг ... білігте" қапуғ- қақпа), айуан- кіре беріс (ұйғыр жазуы " Қасыды"-веранда), арзу ... ... , ... болу ... білігте", Замахшариде- тілдік, арман мәнінде) т.б. Бірсыпыра сөздер туысқан түркі тілдерінде және парсы ... ... ... жер үй, ... тілінде- ердөле, сыпа- сәкі, өзбек тілінде - супа, ашық-машақ- топса, өзбек ... - ... ... - ... кесе, өзбекте- сопол, ауқат- тамақ, өзбекте- авхат, пал- мақта, қызылша түптерінің қатары, өзбекте- пал, пай- сіңір, ... ... ... де ... дес ... - қол ... өзбекте-досмал, ұйғырда - дәстромал, байтаба- шұлғау, ... ... ... ... топ ... ... - паде, кепе- күрке, қырғызда - кепе т.б. ... ... ... ... ... ... мен ... даму жолы көне тіл құрылысымен сабақтасып, қабысып жатқаны байқалады. Қазақ тіліндегі диалектілік ерекшеліктердің қолданылу өрісі, таралу шегі ... емес ... ... ерекшеліктердің таралу аймағы бір-екі аудан немесе бір облыс көлеміндей ... ... ... енді бірқатар ерекшеліктердің таралу аймағы- изоглостық шектері- одан әлдеқайда кең. ... ... ... ... ... түндік болып айтылатын сөздер, оңтүстік-шығыста маңдай, таңдай, ... ... ... ... ... бәрі ... бір дәрежеде қолданылмайды. Біреулерді жиі қолданылса, енді біреулері өте сирек қолданылды. Қазақ тілінде жалпы халықтық сипат ... , ... тіл ... ... жатқан немесе белгілі бір аймақ көлемінде ғана қолданылып, әдеби тіл дәрежесіне көтеріле алмай жүрген жергілікті ерекшеліктер ... ... л е к с и к а л ы қ, ф о н е т и к а л ы қ және г р а м м а т и к а л ы қ ... деп, ... үш топқа бөліп қарауға болады. Осы үш топтың ... ... ... алып ... ... ... ... гөрі лексикалық ерекшеліктердің әлдеқайда басым екені байқалады. Жергілікті диалектілер мен говорлар жүйесі өте күрделі. Олардың қазіргі ... өз ара ... және ... ... ... ... туралы түсінікті неғұрлым жеңілдету үшін, тіл тарихына қысқаша тоқтауға тура ... ... мен ... қай кезед қалай, қандай жағдайда қалыптасқанын, бір-бірімен қандай қатынаста болып келгенін қазіргі кезде дәл көрсету өте қиын. Дегенмен, шолу ... ... да, тіл ... ... ... ... ... деректермен танысу мәселесінің жалпы қойылысын, бағытын аңғаруға себепші болмақ. Қазақ халқының және оның біртұтас халық тілінің ... ... ... ... ... бола ... да, бұл- әлі түгелдей жан-жақты талданылып шешелмеген мәселе. Ғылыми болжам, байымдау дәрежесінде жүрген жайлар аз емес. ... ... ... ... ... ... ... арқылы қазақ тілінің басқа түркі тілдерімен туыстығын ... ... ... ... ... ... Оған ... келтірілгендерден басқа тағы мынадай мысалдар айтуға болады. Кейбір батыс говорларында кездесетін алажақ (алашақ, алатын), бережақ (берешек, беретін) ... ... ... ... т айтылатын жерде д айтылуы ( теңіз- деңіз , төрт - дөрт, тізе -дізе), г ... ... к ... ( үзеңгі- үзеңкі, үгіт- үкіт, жауынгер - жауынгер )- қазақ ... ... ... оғуз ... ... түркімен, азербайжан т.б. тілдердің ) негізгі белгілері болып табылады. Ал бұл тілдік формалардың тарихы сонау ... ... ... Бұл келтірілген мысалдар қазіргі тілдегі диалектілік өзгешеліктердің өзіндік тарихи жазба ескерткіштері аз ... ... тілі ... тіл ... оның ... ... ... нақты материал болып табылатынын көрсетеді. Бірқатар диалектілік ... ... ... ... ... ... сол жерде кездесетін мақал-мәтелдердің құрамында да сақталып қалған. Мысалы, әкең мұрап болса да , ... ... жүр. ... құсқа ұшу жоқ, там үйлерге көшу жоқ. Жаңыр болмаса, жер ... ... ... сөз ... Сонымен бірге диалектологиялық материалдарға қарағанда , жергілікті говорларда жалпы халықтық архаизмдер мен тарихи сөздердің , тіпті ... ... ... ... бар ... ... Бұлар белгілі мөлшерде көркем әдебиеттен де орын алыды. Ондай сөздерді талдап, оқушыға мағынасын түсіндіруге оқытушының ... ... ... ... ... ... Маңғыстау қазақтарының тілінде қыз ұзатуға байланысты: алапа (кәде), дойыр жығар, бастам-барай ( қыздың жеңгелеріне күйеу тарапынан берілетін кәделер); ... ... ... ... ұран от ... от ... ... беру), шамшар (сауыт) сияқты тарихи сөздер; көшек ( бота), шақы (мүйіз), сүмесін (шалап) тәрізді архаизмдер; жар газеті ( ... ... ... ... күн), ... (жүн ... орын), қатерлеу (хабарлау), еңбеккүн құю (еңбеккүн есептеу) сияқты неологизмдер ... ... ... диалектілік ерекшеліктердің қолданылу өрісі, таралу шегі бірдей емес дедік. Бірқатар ерекшеліктердің ... ... ... ... немесе бір облыс көлеміндей шағын территорияны қамтыса, енді бірқатар ерекшеліктердің таралу аймағы- изоглостық шектері- одан әлдеқайда кең. Мен ... ... ... ... ... емсеген, Жайықты көріп жемсеген. Аламанға жол бердік. Аса жұртты меңгердік. Мен ақ ... ... сойы ... ... , тағы кетермін, Аса шапқан құлаша ат, ... ... күн. ... ... ... Аяңдай түсіп марай ма? Көлденең жатқан Жайықтан Құралайдың күнінде Еркек қойдай ... , ... ... ер т.б. (Махамбет шығармалары, 1951ж.) Туғаным деп аямай, Сәуленің алтын ... ... ти ... ... қуды ... Тентек ісі өзіне Егізбай ердің мақұлды. Егізбай мен Сегізбай Қос тұлпармен жөнеді, Кигені ... ... ... ... ... Жал-құйрығын жел соғып, Жұлдыздай аққан сырғыды. Бір жабынды астынан Былаң етіп жөнелді, Ат сабылтып далады, Түлкі ... ... ... ... Өлімтігін қаңғының Түркімендегі көк төбет Алдына сүйреп тастаймын. Айнымайды Нарқыз да Ойлаған намыс қаралдан, Қатты таяқ зарпынан Қарашаш сұлу ... Ас ... даң ... Асқа сойған көп малдан Аққан өзен қан болды (Байғанин,Таңд.Шығармалары,1956ж). Шиендеп, қаулап, жасарып, Қарады бойлап жаңа өмір. ... ... ... ... ... ... Көмірдің мойтап алабы, жайқала орман-ну, бадал өсіп сол бір ... , Жер ... ... мық шегедей тау екен т.б. Диалектілік ерекшеліктерді зерттеу ... тілі ... оның ... ... ... жасауға, тіл байлығын жинап пайдаға асыруға мүмкіндік береді. Қазір халық ... жеке ... ... ... ... ... ... кәсіби сөздер аз емес. Қазақ әдеби тіліндегі өндіріс-шаруашылық лексикасының әлі де қалыптасып болмаған процесс екенін ескерсек, халық тілі ... ... ... зерттеу аса қажет екені өзінен-өзі түсінікті. Қазақ тіліндегі диалектілік ... ... ... таралу шегі бірдей емес дедік. Бірқатар ерекшеліктердің таралу аймағы ... ... ... бір ... көлеміндей шағын территорияны қамтыса, енді бірқатар ерекшеліктердің таралу аймағы- изоглостық шектері- одан әлдеқайда кең. Мысалы, солтүстік- ... ... ... ... ... ... ... оңтүстік-шығыста маңдай, таңдай, түңлік болып айтылады. Диалектілік ерекшеліктердің бәрі бірдей бір дәрежеде қолданылмайды. Біреулерді жиі қолданылса, енді біреулері өте сирек ... ... ... жалпы халықтық сипат алмаған , әдеби тіл нормасынан аулақ жатқан немесе ... бір ... ... ғана ... ... тіл ... көтеріле алмай жүрген жергілікті ерекшеліктер кездеседі. Тілдегі диалектілік ерекшеліктерде қазақ тіліндегі грамматикалық, лексикалық категориялардың даму, өзгеру жолын байқататын материалдар да ... ... ... ... ... ... ... етістіктен өздік етіс туа бермейді. Өздік етіс жасайтын белгілі етістіктер бар. Бірақ осы заңдылық норма болып бірден қалыптаспаған сияқты. Жергілікті ... ... - ын ... ... ... да ... өздік етіс жасалатыны (мысалы, болыну, шығыну, оқыну, қалыну) ... ... ... жағдайды қазақ тіліндегі көсемшелердің даму жайынан да көруге болады. ... ... ... ... диалектизмдер. Ыдыс-аяқ атауларындағы диалектизмдерді күнделікті тұрмыс қажетін өтейтін зат атаулары құрайды. Бұлардың да көлемі мол: дүмше, бақыраш, ... ... ... ... күйентей т.б. Дүмше - шай шығаратын аққұман, шәйнек Шәйдың дәмі ұнайма, айтыңыз. Сізге шәйді ... ... ... ... -- шай ... ақ ... қолға су құятын ұзын мойынды құман. Парсыша - дом>дүм - құйрық, бір нәрсенің ... жағы ... ... ... Сол сияқты бір нәрсенің түп жағы, түбі. Бақыраш 1) кішкене шелек, 2) ожау, шөміш. Бұл сөз көршін деп те ... ... ... күрке, асқаны бақыраш, иті үрегеш, қызы күлегеш, ақ боз үйге кіре алмас, шоңқайма етік кие алмас, шөккен түйе міне ... Ал ... ... бұл ... бес ... ... ... Cөздің архисемасы М.А.Хабичевтің бақыр сөзінің түсімен, металмен ... ... ... анықталады, кур, гур түркі тілдеріндегі сөзінің түбірі де, бой - бояу - ... бәрі жез ... ... атауларға негіз болады. Бақыраш - жезден жасалған ыдыстың бір түрі. Заттық мәдениет категориясына жататын ... ... ... ... заттар мен шаруашылыққа қажетті зат атаулары жатады. Тақыт - тақ. Мысалы, . Осы сөз Ә.Кекілбаевтің ... жиі ... ... тәхт ... екі ... ... ... 1) патшалардың отыратын орны, орындығы; 2) ауысп. мәртебесі жоғары, шоқтығы биік. Ә.Кекілбаев осы ... тақ ... ... ... ... ... ... сөз соңындағы қатар келген екі дауыссыз дыбыстың біреуі ... ... ... тақт>тақ не болмаса ол екі дауыссыз дыбыстың арасына бір дауысты қыстырма (дәнекер) дыбыс қосылып айтылады: тақыт. Тәхт сөзі тақ ... ... ... тілінде парсыша дуст, раст сөздерінің соңындағы т дыбысы ... дос, рас ... ... заңдылығымен салыстыруға болады. Тақ пен тақыт бір ... екі түрі ... ... ... - ескі түрі ... ... - оның жаңа түрі ... Олар әуелі қатар жүріп, жарыса қолданылады да, жүре-бара біреуі ... ... ... Ай ... отырып тас қорғанның ішіндегі алтын тақыттан дәмету, бір қарағанда, есерлік сияқты!. ... сөзі ... ... а-ә алмасуларына сәйкес абдыра - әбдіре түрінде ұшырасады, мағынасын білдіреді. Монғол тілінде авдар - ... ... ... ... - ... ... сандық, тува - аптара, хакас тілінде - абдыра қобдиша, ... ... ... - авдр, сандық, жәшік. Бұл сөз абдари түрінде ... ... ... және ... ... ... тілдерінн ауысқан дейтін пікір бар, өйткені маньчжур тілінде емен тұқымдас ағаш атауын білдіреді. Кебеже, сандық ... ... ... жасалған, оның ағаш мағынасын білдіретін моо сөзі түсіріліп, атауы зат ... ... Бұл сөз ... сөйленістерде абдырая тұлғасында, Қытай қазақтары тілінде Абдыра гидронимі, Абдыра ойконнимі ретінде қолданылады. Ә.Кекілбаев шығармаларында әбдіре формасында мағынасында қолданылып тұр>> ... мен ... екі ... жіберді). Киім-кешек және тағам атауларындағы диалектизмдер. Түніменен деп жүргенде, құжантық ... ... ... 17 б.). Қара кемпір арқасындағы ішіне түйе жүн салып сырыған пүліш ... ... аяқ ... бір уыс боп ... жатқан келінінің иығына жапты (Ә.Кекілбаев 51 б.). Бірен-саранының киімі жаңа дүрсін тәуір: дөңгелек қара ... ... ... ... ... ... 5 б.). Ашық омырау, қынама бел қара мауыт бешпет, шашақты тақия ауыл арасының ... ... ... ... 22 б.). Қыз ... иығына жеңіл іле салып үйіне қайтпақ ниет білдірді (Ғ.Сланов 217 б.). шарқат сөзі - бас ... ... деп ... Н.Ильминский сөздігінде шарқат сөзі үлкен қызыл шәлі>> деп сипатталады. ... ... сөзі шор - ... қат - жақ, ... ... ... екі ... біріккенін айта келіп, қазақ тіліндегі мағынасын деп түсіндіреді. Яғни ... ... ... ... ... ... ... түп-төркіні туралы Ә.Нұрмағамбетов былай дейді: ұшыу>ұшу) болса керек. Л//н сәйкестігі арқылы ол ұшқанақ болып та ... ... ... қар ... ... тұр ... Ә. Кекілбаев бұл сөзді ұшқанақ... (сөз түбірі -- ... деп ... ... ... ... Ал қағу - ... ... самал жел. Миы зеңитіндей күн бүгін әдеттегісінен әлдеқайда қағу. ... ... ... ... ... ... ... Көркем әдеби стилінде кейбір диалектизмдер әдеби тілдік баламасы бола тұрса да қолданылады. Бұл - таза ... ... ... ... ... бір ... бір сөзді екі рет немесе одан да көп қайталап қолдануға тура ... Егер ... ... сөздің жергілікті халық тілінде диалектілік сыңары бар болса да оны жазушылар көркем әдебиет стилінде қолданады. Жергілікті ерекшеліктер ... ... ... таныс болмайтындықтан, олардың көркем әдебиеттегі қолданылуы көп талас тудырған мәселелердің бірі ... ... Ол, ең ... шығарманың тақырыбына, мазмұнына, суреттелетін оқиғаларға, автордың мақсатына, эстетикалық идеалы мен шеберлігіне байланысты. Кейіпкерлерінің тілін бейнелеуде жергілікті ерекшеліктер қолданылады. Орынды, ... ... ... ... ... ... ... тиімді құралы болып табылады. Жергілікті тіл ерекшеліктерінің эстетикалық мәні контекстегі қолданысы мен ішкі уәжділігі ... ... ... ... тіл ... қолданылуы белгілі бір аймақтың колоритін, шығарманың шынайылығын бере алмайды. Сонымен қатар әдеби тілде жергілікті ерекшеліктерді шамадан тыс ... да ... ... ... түсініксіз етеді. Көркем шығармадағы жергілікті ерекшеліктердің эстетикалық мәні туралы сөз еткенде, автордың қай сөздерді ... ... ... ... Мәтіннің түсінікті болуы сияқты талаптар үдесінен қарағанда, қосымша түсіндірулерді қажет етпейтін, констекст арқылы да ... ... ... тіл ... ... ... сөз ... Диалектілер, сөйленістер (говорлар) - ұлттық тілдің ... бір ... сөз ... сөз ... ... тарихи қалыптасқан, өзіне ғана тән дыбыстық ерекшеліктері бар тармақтары болып табылады. Алайда ол ... ... ... нормадан ауытқу болып есептеледі. Жергілікті тіл ерекшеліктерінің эстетикалық мәні контекстегі қолданысы мен ішкі уәжділігі негізінде айқындалады. Шығармада жергілікті тіл ... ... ... бір ... ... ... шынайылығын береді. Алайда әдеби тілде жергілікті ерекшеліктерді ... тыс ... да ... ... ... түсініксіздікке ұрындырары сөзсіз. Демек, көркем мәтінде қолданылатын диалект сөздердің мән-мағынасын ашып, қолданымдық аясын зерттеп, ... ... ... ... ... ... ... тіл ерекшеліктері мен әдеби тіл қатарына енуге бейім тұрған диалектизмдерді айқындауға мүмкіндік береді. ... сөз ... ... тілдің сөздік құрамы ұлғаяды. Олардың индивидуальді-авторлық сөз ... ... ... ... ... мен ұмытылып бара жатқан көне этнографизмдерді жаңғыртуы арқылы және де кейбір естілмей жүрген заттық мәдени диалектизмдері дүниеге ... ... ... сөздік қордың шеңбері ұлғая түседі. Диалектизмдердің көркем әдебиет стиліндегі қолданылуы екі түрлі: бірі - ... ... ... - диалогта. Авторлық ремаркада, кейіпкер тіліндегімен салыстырғанда, диалектизм аз қолданылады. Ақын, жазушылардың қай-қайсысының да шығармасынан диалектілік ерекшеліктер ... ... ... әр адам, әсіресе әрбір сөз шебері - таза ... ... ғана ... ... қатар белгілі дәрежеде, белгілі бір аймаққа тән ... де ... ... ... қатысты диалектизмдерге мына диалектизмдер жатады: туыстық атауларына, жас, жыныс ерекшелігіне, гендер категориясына қатысты диалектизмдер, мал шаруашылығына, ауруды ... ... ... және ... тұрмыс-салт, әдет-ғұрып атауларына қатысты диалектизмдер. Туыстық атауларына, жас, ... ... ... категориясына қатысты диалектизмдер. Туыстық атауларына, жас, жыныс ерекшелігіне, гендер ... ... ... ... апа, ... ақа, ... әке ... жатқызуға болады. Жоғарыда аталған сөздер Қазақстанның барлық өңірінде де қолданылатыны белгілі. Алайда ... ... ... өзіндік себептері бар. Апа сөзі оңтүстік өңірінде әже сөзінің баламасы ретінде қолданылатын болса, ... ... бұл сөз ... жасы ... ... қыз балаға қатысты ("сестра" мәнінде) қолданылады. Сол сияқты тәте сөзі Жетісу өңірінде әйел адамға қатысты қолданылса, батыс өңірінде ер ... ... ... Талдауға негіз болып отырған шығармалардың ішінде Қ.Сланов еңбектерінде әке сөзі қолданылады. Бұл сөз "Қазақ тілінің сөздігінде": 1. Баласы болған ер ... 2. ... Бір ... ең ... зоры. Қуырдақтың әкесін түйе сойғанда көресің (мақал). 3. жергілікті. Қарағым, ... ... ... ем, оқып ... бе, әке, - деп ... ... қолданысында бұл сөз ауыспалы мәнінде, яғни жасы кішіге, балаға қатысты ... ... - ... ... қалғанын қарашы! - деп ақкөңіл Қайырбек төрдегі қонақтарына бірі, өз қызы ... бір ... мәз боп отыр ... ... 4-т. 56-б.). - ... ба деп ем ораза күні де келіп қалды, қайдам әкем ... - деп қасындағы Жабағыға ... бір ... ... ... ... Шалқар. 4-т. 163-б.). - Айналайын, Баршагүл! Әкем-ау ... (Қ.Сланов, Шалқар. 4-т. 147-б.). Әке ... ... ... қолданылуы Жетісу өңіріне тән "Әке" және "тегі" сөздерінің семантикалық өзгеруі ... атты ... ... әке ... "Жетісу төріндегі дулат, шапыраштылардың, олармен өріс-қонысы бір Сорбағыш, Солты қырғыздарының ... ... әке ... негізгі мағынасымен бірге ауыспалы мағынасының болуы", яғни жасы ... ... ... ... ... ... ол көненің қалдығы ретінде қарастырылған. Бұл жерде тағы да Қ.Слановтың батыс өңірін суреттеп отырған шығармасында ... ... тән ... ... орынсыз қолданғанын көреміз. Әке сөзі осы мәнде М.Әуезов шығармаларында да кездеседі: ... ... ... - ... бір ... ... ... мен қарасы, шоңы мен шорасы сүйсінгеннен таңдай қақты! Шұлғып ... ғой ... ... ... ... ... жолың болғай-ақ, та! (М.Әуезов, Шығ.). Бұл орайда сөз құдіретін терең түсінген жазушы ... ... ... ... ... ... ... әке сөзін өте сәтті қолданған. Көркем шығармада ... тіл ... ... ... ... сөз ете ... ... Р.Сыздық былай дейді: "Диалектизмдерді көбірек қолдану өзге жазушыларды да, әсіресе соңғы ширек ғасыр ішінде жарық ... ... ... үлгілерінде орын алады. Мұндайда екі нәрсені іздеуге тура келеді: бірі - ... ... ... ... ... тыс әрі ... ... көркем шығарманың басты шарты жалпыға ортақтықтан ауытқу, екіншісі - шығарма тілін диалектілендіру екендігі ... ... ... ... ... бірінші жағдай танытады, мұнда диалектизмдерді жазушы белгілі бір стильдік мақсатпен әдейі қолданған ... ... ... ... ... көркем сөз нормасынан ауытқыған деп тануға тура келеді". Қазақ тілінің жергілікті ерекшеліктерін зерттеуде жер-жерлерге ... ... ... ... ... көркем шығармалар мен баспасөз материалдарының мәні ерекше. Алайда жазушының жергілікті тіл ерекшеліктерін орынды-орынсыз қолданған тұстарын бағалау - ол ... ... ... ... ... ... қатысты диалектизмдерге: тоқым сілкер, байрақ, суын, дүз, қауын, сыранғы, ырысқан, т.б. жатқызуға болады. Тек салынып ... ... бір ... ... орылған беткейде балалар шулап, қақпақыл салып, доп ойнап жатыр (Қ.Сланов, Шалқар. 4-т. 135-б.). "Ақ көйлектер" жаңа сергігендей ашына ... ... ... ... оң ... айдаушысы Тұрдыахонға жөнелткен добын қақпақылдап әкетті де лезге жеткізбей-ақ "Шалқыма" қақпасына шүйіріп барып та қалды (Қ.Сланов, Шалқар. 4-т. ... ... ... ... ... сөзіне былайша анықтама берілген: 1. Домалақ бес тасты қолмен қағып ойнайтын ойын; бес тас, қақпақтас. 2. Допты бірден-бірге жүгіртіп ... тебу ... 3. ... ... ... ... қақпай. Құдалық жол-жоралғылары, кәделері мен ырымдары: жаушы жіберу, алдынан өту, қалың мал, құда түсу, өлі-тірі, бата-аяқ, жазып ішу, той ... есік ... ат ... той ... ... көрімдік, отқа құяр, құда аттандарар, кебіс киер т.б. Күйеу жолы мен кәделері: ұрын бару, есік көру, ... ... ... ... ойнау, қызқашар, құда-күйеу келгенде: сүт, ат байлар, босаға аттар, ... ... ... отау ... қол ... шаш сипатар, ит ырылдатар, бақан салар. Жергілікті тіл ерекшеліктерін ... ... ... бір жағынан, сол аймаққа тән сөйлеу ерекшелігін танытса, екінші жағынан, сол жердің тұрғындарының ... де ... ... ... береді. Қазақ халқының салт-дәстүрі ортақ болғанымен, белгілі бір аймаққа тән өзіндік ерекшеліктері де бар. Мәселен, Қазақстанның ... ... ... күні "көрісетіні", онда "бір жасыңмен", "жастан-жасқа жете бер"-деген сияқты бата-тілектер айтылып, жасы кіші ... ауыл ... ... адамдарға бұрын барып амандасуды өздеріне парыз санайды. Е, бұ да бір ағайын. Ныспысы - ... Осы ... ат ... ... бірі. Қалада қызмет атқарады. Еліне демалысқа келіп жатыр екен, маған көрісе келіпті, - деді (Ә.Кекілбаев, Аш ... 23-б.). ... ... ... ... ... көрісу сөзі "қайтыс болған адамның жақын-жұрағатымен құшақтасу" мәнінде қолданылса, батыс өңірі жазушыларының ... бұл сөз ... ... ... ... ... ... Тәттібекпен жас мөлшері қатар болған соң құрбылық әжуаға ашынажай екен. Қолдасып көрісіп жатыр... (Қ.Сланов, ... ... Ал ... оңтүстік аймағында көрісу атауы негізінен кісі қайтыс болғанда жасалатын ырымдармен байланыстырылады. ... ... ... ... сөз ... тарылуы негізінде түсіндіруге болатын сияқты. Яғни әуел баста "көрісу" сөзінің мағынасы батыс өңірлерінде сақталғандай, амандасу, ... ... ... ... кейін сөз мағынасы тарыла келе "қаралы адаммен кездескендегі жылап-сықтау" мәніне көшкен сияқты. Ал батыс өңірінде "көрісу" ... ... ... ... ... - ... әдет-салтқа байланысты. Яғни жақыны қайтыс болған адам келген кісілермен дауыс шығарып, көріспейді, мүмкіндігінше жыламауға ... ... ... ... ... ... ... тіркестер мен мақал-мәтелдердің стильдік мәні. Диалектілік тұрақты ... ... ... жемісі. Олар да әбден екшелген, қалыптасқан тіркестер, ұтымдылығы мен экспресситік бояуы жағынан ... ... кем ... ... - әдеби тілдің фразеологиясы жалпыхалықтық қолданыстағы тіркестер де, диалектілік фразеологизмдер - ... бір ... ... аса ... тек ... ... тілінде қолданылып жүрген тіркестер. Диалектілік фразеологизмдердің стильдік қолданысын зерттей келе, олардың шығарма көркемдігіне ешбір нұқсан келтірмейтіндігін, керісінше, образдылық жағынан шығарма ... ... ... ... ... тілімізде әдеби фразеологизмдер тұрғанда, жазушы неге диалектілік фразеологизмдерді қолданған деуге болмайды. Мысалы, Ә.Нұрпейісовтің ... ... ... жазылған шығарма болғандықтан, кейіпкердің тілінде балық шаруашылығына байланысты диалектілік фразеологизмдер орынды қолданылған. . Осында ісі оңға басты ... ... ... ... өте ... ... >, - деп ... да, сыртқа шығып кетті>>. Шайдың қызылы кесілуі - шайдың ағарып кетуі, батыс қазақтарының тілінде әлі күнге қолданылады. ... өз ... ... тіл ... ... ... ... шыңдығын арттыра түскен. Жалпы жинақтай келгенде айтарымыз - көркем шығарма тілінде диалект ... мен ... ... ... бір ... ... болмайды. Диалектілік сөздердің әдеби тілде, жалпы халықтық қолданыста мағыналас атаулары бар. ... олар ... ... қарай кейде орынды, кейде орынсыз қолданылып жатады. Ал ... ... ... - мүлде басқа мәселе. Диалектілік ... ... ... ... тіркестер, осы жағынан, олардың көркем шығармада қолданылуы негізінен орынды,- деп те ойлаймыз. Қандай да бір ... ... бір ... ұзақ ... өмір ... ... жергілікті географиялық ерекшеліктер оның лексикасынан, сөздік қорынан көрініс табады. Аймақтық ... ... ... көп ... ... ( (оңт.қаз), (өзбе.қаз)); жануарлар мен жәндіктермен (ҚХР), ... ... ... ... (

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Іс-тәжірибеден есеп беру
Көлемі: 32 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сөздіктің түрлері және олармен жұмыс27 бет
Тілдің аумақтық өзгешеліктері (диалектілер, шет тілдің нұсқалары)8 бет
Түрік және монғол тайпаларының қалыптасуына байланысты зерттеушілердің ұстанымдары9 бет
В.С. Библердің мәдениет диалогы мектебі идеясын жоо-да оқытудың тәжірибесіне енгізу13 бет
Мұғалім мен оқушылардың қарым-қатынас мәдениеті10 бет
Қазақ тіл біліміндегі когнитивтік парадигма441 бет
Options диалогты терезесінің қосымшалары (AutoCAD)11 бет
«Тілдің аумақтық өзгешеліктері (диалектілер, шет тілдің нұсқалары)»4 бет
Ауызекі және көркем шығарма мәтініндегі диалог: лексикалық, синтаксистік, стилистикалық сипаттама153 бет
Диалектілік сөз тіркесі47 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь