Жергілікті диалектілер

Жоспар:

І Кіріспе
1.1 Негізгі диалектілік ерекшеліктер
ІІ Негізгі бөлім
2.1Диалектілік, говорлық ерекшеліктер
2.2Жергілікті диалектілер
2.3Жергілікті диалектілердің қалыптасуы
2.4Әдеби тілдегі немесе жергілікті халық тіліндегі диалектілер
Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Жергілікті тілдік ерекшеліктер-жалпы халықтық тіліміздің бір аймаққа тән тілдік көрінісі. Ол аймақтың тілдік материалы жалпы халықтық тіл арнасымен жалғасып жатады да, кейбір лексикалық, фонетикалық, грамматикалық ерекшеліктері жағынан одан ажырап тұрады. Өзінің сөздердің таралу шегін картаға түсіру шегарасы бар нақтылы территорияда өмір сүріп жатқан тілдік ерекшеліктер ру-тайпалық тілдің қалдықтарынан сол жердің халқының шаруашылық кәсібіне байланысты қалыптасқан сөздерінен, қонысы, тұрмыс тіршілігі жағынан жақын көрші отырған елдер тілінің әсерінен кейбір грамматикалық формалар арқылы семантикалық өзгеріске түскен жергілікті тілге ғана қатысты сөздер мен формалардан құралады.
Жергілікті ерекшеліктердің қамтитын территориясы, тілдік материалының көлеміне қарай лингвистикада диалект, сөйленіс терминдері қолданылады. Диалект-жалры халықтық сипаты жоқ белгілі бір жерде ғана қолданылатын тілдік ерекшеліктері бар территория. Ал сөйленістің қамтитын аясы-шағын. Бірнеше сөйленіс бір диалектінің құрамына енуі мүмкін.
Диалект, сөйленісті зерттейтін тіл білімінің саласы диалектология деп аталады.
Тіл білімінің диалектілер мен говарларды зерттейтін саласы – диалектология (диалектос – сөйлеу, говар, логос – ілім деген грек сөздерінен құралған) деп аталады. Диалектологияның міндеті – жергілікті тіл ерекшеліктерін тексеру. Қазақ диалектологиясы қазақ тіліндегі говорлар мен диалектілерді зерттейді.
Диалект - деген термин тілдегі жалпы халықтық сипат алмаған, белгілі бір жерде ғана қолданылатын ерекшеліктердің жиынтығын, өзіне ғана тән тілдік ерекшеліктері бар жекелеген аймақ, территорияны білдіреді. Бұл мағынада диалект халық не ұлт тілінің құрамды бөлігі болып табылады.
Говор – жергілікті диалектілердің шағын аймақты қамтитын бөлігі. Мәселен, Қазақстан жағдайында диалект екі-үш облыс көлеміндей жерді қамтыса, говор бір облыс немесе екі-үш аудан көлеміндей жерді ғана қамтуы мүмкін.Оның қанша аймаққа таралуы говорлардың қалыптасу тарихына, ондағы нақты жағдайларға байланысты. Негізгі тілдік белгілері бірыңғай говорлар ғана диалект ұғымын тудырады. Бір диалектінің ішіне оның басқа диалектілерден айырмасын көрсететін негізгі ерекшеліктерін және өздеріне ғана тән неғұрлым ұсақ ерекшеліктерін сақтай отырып , бірнеше говор енуі мүмкін.
Шынында, диалект, говор деген терминдер бірінен-бірі сонша алыс кеткен ұғымдар емес.Бәріне де жергілікті тіл ерекшеліктері негіз болады.
Жергілікті диалектілердің зерттеле бастауы 19 ғ.2- жартысында Германия, Франция, Италия сияқты елдерде кеңінен дамыған. Диалектологияның жеке сала ретінде қалыптасуына орыс ғалымдарыда көп еңбек сіңірген. Зерттеу нысанының саралануына және сипатына қарай диалектология –сипаттама диалектология және тарихи диалектология болып екі салаға бөлінеді. Сипаттама диалектологияның міндеті- тілдегі диалектілер мен сөйленістердің дыбыстық, грамматикалықжәне лексикалық құрылысын сипаттау, сол жайында жүйелі түсінік беру. Тарихи диалек. Міндеті- тілдегі диалектілер мен сөйленістердің диалектілік ерекшеліктердің пайда болу сырын, тарихын зерттеу.
Пайдаланған әдебиеттер:
1.Ғ. Қалиев, Ш. Сарыбаев. “Қазақ диалектологиясы” А. 1967. 5-9 беттер.
2.Н. Жүнісов. “Халық тілінің жергілікті ерекшеліктері” А. 1981ж.
3.Ғ. Қалиев. “Қазақ говорларындағы диалектік сөз тудыру” А. 1985ж.
4.А. Әбілқаев. Қазақ тіліндегі төл сөз бен төлеу сөз. А. 1956ж.
5.А. Байтұрсынов. Тіл тағылымы. А. 1993 ж
6.Қазақ тілінің диалектологиялық сөздігі. А. 1969ж
7.Ә. Нұрмахамбетов. Қазақ говорларының грамматикасы. А. 1986
8.Ө.Нақысбеков. Қазақ тілінің оңтүстік говорлар тобы. –А., 1982
        
        Жоспар:
І Кіріспе
1.1 Негізгі диалектілік ерекшеліктер
ІІ Негізгі бөлім
2.1Диалектілік, говорлық ерекшеліктер
2.2Жергілікті диалектілер
2.3Жергілікті диалектілердің қалыптасуы
2.4Әдеби тілдегі немесе жергілікті ... ... ... ... ... тілдік ерекшеліктер-жалпы халықтық тіліміздің бір ... ... ... Ол ... тілдік материалы жалпы халықтық тіл арнасымен
жалғасып ... да, ... ... ... ... жағынан одан ажырап тұрады. Өзінің сөздердің таралу шегін
картаға түсіру шегарасы бар ... ... өмір ... ... тілдік
ерекшеліктер ру-тайпалық тілдің қалдықтарынан сол жердің ... ... ... қалыптасқан сөздерінен, қонысы, тұрмыс
тіршілігі жағынан жақын көрші ... ... ... ... кейбір
грамматикалық формалар арқылы семантикалық өзгеріске түскен жергілікті
тілге ғана қатысты сөздер мен ... ... ... ... ... ... ... қарай лингвистикада диалект, сөйленіс терминдері ... ... ... жоқ ... бір ... ғана қолданылатын
тілдік ерекшеліктері бар территория. Ал сөйленістің қамтитын аясы-шағын.
Бірнеше сөйленіс бір диалектінің құрамына енуі ... ... ... тіл ... ... ... ... білімінің диалектілер мен говарларды зерттейтін саласы – ...... ... ... – ілім деген грек сөздерінен құралған)
деп ... ... ... тіл ... ... ... қазақ тіліндегі говорлар мен диалектілерді
зерттейді.
Диалект - деген термин тілдегі жалпы халықтық сипат алмаған, ... ... ғана ... ... ... өзіне ғана тән тілдік
ерекшеліктері бар жекелеген аймақ, территорияны білдіреді. Бұл ... ... не ұлт ... ... бөлігі болып табылады.
Говор – жергілікті диалектілердің шағын аймақты қамтитын ... ... ... ... екі-үш облыс көлеміндей жерді қамтыса, говор
бір облыс немесе ... ... ... ... ғана қамтуы мүмкін.Оның
қанша аймаққа таралуы говорлардың ... ... ... ... ... Негізгі тілдік белгілері бірыңғай говорлар ғана
диалект ұғымын ... Бір ... ... оның ... ... көрсететін негізгі ерекшеліктерін және өздеріне ғана тән неғұрлым
ұсақ ерекшеліктерін сақтай отырып , бірнеше говор енуі ... ... ... ... терминдер бірінен-бірі сонша алыс кеткен
ұғымдар емес.Бәріне де жергілікті тіл ерекшеліктері негіз болады.
Жергілікті ... ... ... 19 ғ.2- ... ... Италия сияқты елдерде кеңінен дамыған. Диалектологияның жеке сала
ретінде қалыптасуына орыс ... көп ... ... Зерттеу нысанының
саралануына және сипатына қарай диалектология ... ... ... ... ... екі салаға бөлінеді. Сипаттама диалектологияның
міндеті- тілдегі диалектілер мен сөйленістердің дыбыстық, грамматикалықжәне
лексикалық құрылысын сипаттау, сол ... ... ... ... Тарихи
диалек. Міндеті- тілдегі диалектілер мен ... ... ... болу ... ... ... ... диалектілерді , сөйленістерді топтауда әр түрлі пікірлер
болып келеді.С. Аманжолов ... ... ... ... ... бар ... қорытынды жасады.Ж. Досқараев болса қазақ тілінде екі
үлкен сөйленістер тобы бар деп ... ... ... төрт ... тобы ... ... бастады.1. оңтүстік, 2. батыс, 3. шығыс, ... ... ... ... ... ... ... солтүстік-шығыс диалектісі болды
деген пікір айтқаны белгілі. Ол бір ... ... ... ... ... батыс диалектілері негіз болған жоқ, бұлардың байлығы соңғы
кезде ғана халық ... ... ... ... ғана ... ... тағы бір ... Қазақтың үш жүзінен шыққан ақын-жазушылар біріне-
бірі қайшы тілде, бірнеше ... ... ... әр ... ... ... шығармаларын таратуға тырысты дей ... ... ... ... ... ... тілі негіз болды-
деген пікір түйді.Бұл пікірді ғылыми тұрғыдан дәлелді пікір дей алмаймыз.
Белгілі бір халыққа, бір ... ... ... ... тіл ... тілдегі басқа диалектілерден) өзгеше ерекшеліктері болса ... бола ... ... ... ... ... сөз, яғни зат ... басқаша айтылуы мүмкін, мысалы , әдеби ... ... ... ... заты ... талаушы – шабаған, беймаза- бейана, кебек- буыз, үнемі-
бойлай, әрең-шаққа, табалдырық-тебелдірік, есік ілгегі- тепкі, шұлғау-
байтаба, болып айтылады. Тіпті әдеби ... ... ... ... ... әлденеше варианты кездеседі: сіріңке-кеуірт, күкірт, ... ши, ... ... жам, ... шылаушын, тас; кесе-
самал, пиялай, кәсе, тас аяқ, шыны аяқ, ... ... ... ... ... ... ... аткүрке, алтаяқ, қопын, ... ... ... ... ... ... сияқты лексикалық
өзгешеліктер жеке сөздердің мағыналарында да кездеседі. ... ... ... де ... сөздердің айтылуы бірдей болады да, мағыналарында ... ... ... ... сөз бір ... ... жерде жаман деген мағынада қолданылады. Сол сияқтытам деген
сөз үй және мола деген ... әр ... әр ... ... ... ... қолданылады.Тәртіп-
қаулы, бұрыштама, нұсқау, бұйрық мағыналарында айтыла береді.
Диалектологияның бұл екі ... ... ... байланысты. Тілдегі
жергілікті ерекшеліктерді алдымен әбден анықтап, танып, ... ... ... , ... ... ... мүмкін емес. Совет тіл
білімінде жергілікті тіл ерекшеліктерін жинауға , зерттеп білуге зор мән
беріледі. Соның ... ... ... ... ... тілдердің қай-
қайсысында да сипаттама диалектологияның ... ... Ал ... жайы басқаша.
Тілдің диалектілерге бөлінетіндігі ертеден-ақ белгілі. Тіпті көне
замандардағы ... ... ... сөздер), провинциализм
(аймақтық, областық тіл ерекшеліктері) сияқты ... ... ... білгендіктен шыққан. Бірақ ХІХ ғасырға дейін
диалектілік ерекшелік тілдегі “қате сөйлену”, дұрыс ... ... ... ... ... ХІХ ... бас кезінде Батыс Европада,
Россияда халық мәдениетіне, энтографияға, фольклорға, сол ... ... ... ... ... ... ... былай энтография мен фольклордан әлі
толық жіктеле қоймаған диалектология жеке сала ретінде дами бастады. 
Диалектілік, ... ... ... ... да кездеседі,
мысалы: е мен і (ерегес-ерегіс), а мен ә (қатты-кәтті,қайтып-
кәйтіп), о мен ұ(құлдану-қолдану), ө мен ү (дөнен-дүнен), б мен п (болат-
полат,бейнет-пейнет) дыбыстары алмасып айтылады. Сол ... ... да ... ... ... ... ... –мен- мынан, -
ман түрінде, жіктеу ... І ... ... ... ... айтылады. Осындай ерекшіліктер сөз тіркестерінде
де ... ... ... ... ... тіркес аяқ үстінде
жүру, күдер үзу- баз кешу, көрсе қызар –көрсе басар, құлып салу, ... ... жеу ... ... сөз ... сөз, тосыннан
тосын – торсадан-торса, басы қату – тату болу т.б. ... ... ... ... ... бір ... қатысуымен жасалған сөздер ... ... ... ... тас ... ... ... өкпе ауруы), тас аяқ (кесе, шыны аяқ), тас
құдық (таяз құдық), тас қорық (қорықтық), тасқабақ (қабағы ... ... ... шөп), тас
табақ (тәрелке) Қазақ әдеби тілінің өткені мен ... ... ... ... оның ... мен ... ... ұйытқы, түп
қазығы халық тілі екенін айқын сеземіз. 
Әдеби тіл деп, ... бір ... ... ... ... ... ... нормалары бар тілді айтады.
Диалектік ерекшеліктер түрлі тілдерде бірінде аз, ... көп ... ... ... ... ... ... кезінде тайпаның
сөйлеу тілі болған. ... ... ... ... ... одан тыс ... ... диалектілердің қалыптасуы, дамуы белгілі тарихи жағдайларға,
қоғамдық-экономикалық формациялардың ауысуына байланысты. Кейбір ... ... ... ... ... тілдегі диалектілік ерекшеліктердің молаюына қолайлы болады. Кей
тарихи жағдайлар, керісінше, диалектілердің ... ... ... ... ... әкеп ... Диалектілердің дамуына неғұрлым қолайлы
жағдай феодализм дәуірінде туады, себебі натуралды ... ... ел ... тығыз экономикалық байланыстың ... ... ... ... ... жеке ... жергілікті диалектілер
қалыптаса бастайды. Феодалдық дәуірдегі бөлінушілік неғұрлым күшті болса,
соғұрлым диалектілердің ... ... ... ... Тілдегі жалпы
халықтық емес жеке элементтер феодализм дәуірінде бұрынғысынан да ... Сол ... де ... дәуірінде тіл де жергілікті диалектілер
өте көп болады. 
Жергілікті диалектілердің жойылуына ... ... ... ... туып отыр. Әдеби тілдің әсері бұл кезде мейлінше күшейді. Халық
ағарту ісінің, мәдениетінің алға ... ... ... кең ... б ... диалектілерге әдеби тілдің әсерін арттыратын факторлар
болып табылады.
Халық я ұлт ... ... ... еш уақытта бірыңғай сипатта
болған емес. Олар пайда ... ... да, ... ... ... қатысы жағынан да, халық тілінде қолданылуы жағынан да әр түрлі
болып келеді. Бұлар тіл ... ... және ... диалектілер
немесе говорлар болып екіге бөлініп жүр. ... ... ... ... бір ... ... халқына қызмет ететін, дыбыстық, грамматикалық
және лексикалық жағынан ... тән ... бар ... халықтық тілдің
бөлігі, тармағы. Ал әлеуметтік ... деп ... бір ... ... я ... ... шұғылданушылардың тіліндегі ерекшеліктерді
айтамыз. Бұлардың қай- қайсысы болсын халықтық тілдің тармақтары ... ... ... ... қалыптасуы, тіл тарихында
алатын орны, ұлттық әдеби тілге қатысы тұрғысынан ... ... ... бар.
Диалектологияның бұл екі саласы бір-бірімен тығыз ... ... ... ... ... ... танып, түсініп алмайынша,
көлемін белгілемінше , тарихи диалектологияны жасау мүмкін емес. Совет ... ... тіл ... ... , ... ... зор мән
беріледі. Соның нәтижесінде қазіргі кезде біздің еліміздегі тілдердің қай-
қайсысында да сипаттама диалектологияның ... ... Ал ... жайы ... ... бір тілдегі диалектілер мен говорлар сол ... ... ... ... ... ... ... морфологиялық,
синтаксистік және лексикалық жағынан түрліше ерекшеліктерге ие ... ... ... ... алғанда, әдеби тілдегі немесе жергілікті
халық тіліндегі ... ... ... ... құрылысты және
сөздік құрамды пайдаланады. Олардың ерекшелігі тек арнаулы сөздер ... ... ... ... және кейбір синтаксистік
тәсілдерді жиі қолдануынан көрінеді.
Екіншіден, жергілікті диалектілер мен ... ... ... мен шегін белгілеуге әбден болады. Ал әлеуметтік диалектілердің
қамтитын ондай ... ... ... жоқ. ... бір ... ... әр
түрлі кәсіп адамдары, әлеуметтік топтар болады.
Үшіншіден, тіл тарихын жасауда жергілікті диалектілер мен ... орны зор. Шын ... ... ... мен ... ... ұлттық тілдер мен әдеби тілдің қалыптасу тарихын
толық білу мүмкін ... ... тіл де, ... ... тіл де ... ... ... дамиды. Мысалы, орыстың ұлттық әдеби
тілі Москва говорының, ағылшынның ұлттық әдеби тілі ... ... ... ... тілі ... говорларының, түріктің ұлттық әдеби тілі
Стамбул мен Анкара говорларының негізінде жасалғаны белгілі.
Диалектілік ерекшеліктердің бәрі бірдей бір ... ... жиі ... енді ... өте сирек қолданылады. Бірқатар
ерекшеліктерді тұрғын халық жаппай қолданса, енді бірқатары көп ... ... ... егде ... ... ескінің сарқыншағы ретінде ғана сақталып
қалған. Мұндай ... ... ... ... ... Қазақ
тілінде жалпы халықтық сипат алмаған, әдеби тіл нормасынан аулақ жатқан
немесе белгілі бір ... ... ғана ... ... тіл ... ... ... жергілікті ерекшеліктер кездеседі. Оларды лексикалық,
фонетикалық және грамматикалық ерекшеліктер деп., үлкен үш топқа ... ... Осы үш ... ... ... тұрғысынан алып қарағанда,
фонетикалық, грамматикалық ерекшеліктерден гөрі лексикалық ерекшеліктердің
әлдеқайда басым екені байқалады.
Халық тілі деп атап ... тіл де бұл ... ... ... ... норма деген болмайды. Мәселен , қазақ тіршілігі мен ... ... ... келе жатқан киіз үйдің өзінің аталуы әр ... ... әр ... ... ... ... шығыс бөлігінің барлық
жерінде киіз үй болып ... ... ... ... ... ... шегаралас өңірдің кей жерінің қазағында боз үй, Қарақалпақ
еліне жақын-жуық ... ... ... ... ... ... кей
жерінде қара үй , ал Қазақстанның бүкіл батысынада ағаш үй деген сөздер
қолданылады.
Қазақ халқы тараған ... ... ... ... ... ... өзбектермен іргелес өңірдің
қазағының тілінденыштар//мыштар түрінде ұшырайтыны кездеседі.
Бір ... ... әр ... қазағының тілінде әр түрлі
айтылатын суағаш,мойынағаш,күйенте, құрамыс,әпкіш деген варианттары мәлім. 
Диалектілік ... ... ... тілі сөздіктерін оның
диалектологиялық картасын, атласын жасауға, тіл ... ... ... мүмкіндік береді. Қазір халық шаруашылығының жеке салаларында әдеби
тілді байыта түсетін ... ... ... аз ... Қазақ әдеби
тіліндегі өндіріс-шаруашылық лексикасының әлі де ... ... ... ... халық тілі говорларын түбегейлі, жан-жақты зерттеу
аса қажет екені өзінен-өзі түсінікті.
Пайдаланған әдебиеттер:
1.Ғ. Қалиев, Ш. Сарыбаев. ... ... А. 1967. 5-9 ... ... “Халық тілінің жергілікті ерекшеліктері” А. 1981ж.
3.Ғ. Қалиев. ... ... ... сөз тудыру” А. 1985ж.
4.А. Әбілқаев. Қазақ тіліндегі төл сөз бен ... сөз. А. ... ... Тіл ... А. 1993 ... тілінің диалектологиялық сөздігі. А. 1969ж
7.Ә. Нұрмахамбетов. Қазақ говорларының грамматикасы. А. 1986
8.Ө.Нақысбеков. Қазақ ... ... ... ... –А., 1982

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жергілікті диалектілер және оларды зерттеудің маңызы12 бет
Жергілікті диалектілер мен әдеби тіл22 бет
«Тілдің аумақтық өзгешеліктері (диалектілер, шет тілдің нұсқалары)»4 бет
Диалектілер мен қарапайым сөздердің қолданылу ерекшеліктері29 бет
Диалектологиялық іс-тәжірибе есебі32 бет
Лексикология туралы түсінік 5 бет
Ежелгі Мысырдың, халқы, тілі, діні, салт-дәстүрі4 бет
Сыр өңірі жазушыларының тіліндегі жергілікті қолданыстар41 бет
Түрік қағанаттарындағы мемлекеттілікті нығайту үшін күрес24 бет
Қазiргi дүние жүзiнiң этникалық мiнездемесi17 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь