"Қайрақ" ЖШС шарттарындағы абердин ангус тұқымды малдардың сипаттамасы

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
1 Әдебиетке шолу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .4
1.1 Етті мал шаруашылығының даму қиындықтары мен оларды шешу
жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .4
1.1.1 Ірі қара малдың жекелей дамуының негізгі заңдылықтары ... ... ... ... 9
1.1.2 Қазақстанда «Абердин.ангус» тұқымын дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ..16
2 Тәжірибелік бөлім ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .21
2.1 «Кайрак» ЖШС кәсіпорнының сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..21
2.2.1 Зерттеу әдістемесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...28
2.2.2 Зерттеу нәтижелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .31
2.2.3 Абердин ангусс тұқымының әр түрлі аталық ізіне жататын
бұқашықтардың өсіп . дамуы мен дене бітімінің индекстері ... ... ...31
3 Экономикалық тиімділігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .39
4 Қоршаған ортаны және еңбекті қорғау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..40
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..43
Қолданылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..45
Кіріспе

Қазіргі кезде Қазақстанда мал шаруашылығын дамытуға аса көніл бөлініп мемлекеттік қолдау көлемдері артып келеді. Соның ішінде, малдардың гендік қорын жақсарту жұмыстары жүргізілуде. Бұл жұмыстардан Солтүстік Қазақстан облысы қатардан қалмай келеді.
Қазіргі кезде Қазақстанда елбасымыздың алға қойған тапсырмаларына сәйкес «КазАгроФинанс» АҚ «Ірі қара малы етінің экспорттық потенциялын дамыту» бағдарламасы бойынша мал шаруашылығың деңгейін жоғарлату үшін шет мемлекеттерден асыл тұқымды малдар әкелінуде. Бұл жұмыс аз уақыт ішінде мал шаруашылығын асылдандыруға әкеліп соғады, бірақ осы кезге дейін әкелінген малдардың адаптациялық ерекшеліктері толықтай зерттелмеген. Осыған байланысты, шетелден әкелінген малдарының адаптациялық қасиеттерінің өнімділік сапалықтарына тигізетін әсерін зерттеу болып табылады.
Ірі қара шаруашылығы - мал шаруашылығындағы ең маңызды сала, біріншіден- халқымызды ең жоғары сапалы тағамдармен қамтамасыз етеді, екіншіден, жеңіл өнеркәсіпті шикізатпен қамтамасыз етеді, әрі бұл сала маңызды органикалық тыңайтқыштарды да өндіреді.
Отанымыздың азық-түлікпен ( ет, сүт, сүт тағамдарымен) қамтамасыз ету үшін ірі қара шаруашылығының маңызы өте зор, себебі сүт өнімі оның 99 пайызын, ал ірі қара еті 40-45 пайызға дейінгі деңгейін құрайды.
Ірі қара шаруашылығының нәтижелі дамытудың ерекше жолы, бұл саланы толығымен қарқынды технологияға көшіру, әрі әр табынның сапасын жақсарту, сұрыптау және жұп таңдау тәсілдерін молынан қолдану, мал азығын молайту, мал азығының сапасын «Қайрак» ЖШС шарттарында өсірілетін абердин ангусс тұқымының әр түрлі аталық іздеріне жататын бұқашықтардың өсіп дамуын зерттеу.
Қойылған мақсатқа жету үшін келесі міндеттерқойылды:
- «Қайрак» ЖШС-да өсірілетін 8, 12, 15 айлық бұқашықтардың өсіп-дамуын зерттеу;
- бұқашықтардың күтіп-бағу және азықтандыру жағдайларына мінездеме беру;
- абердин ангусс тұқымының әр түрлі аталық іздеріне жататын бұқашықтардың экономикалық тиімділігін есептеу.
Зерттеу объектісі: «Қайрак» ЖШС-да абердин-ангусс тұқымының әр түрлі аталық іздеріне жататын бұқашықтар.
Қолданылған әдебиеттер тізімі

1 Қазақстан Республикасының Үкіметінің 8 сәуір 2008 жылғы №336 Қаулысымен бекітілген, «Ет және ет өнімдерінің қауіпсіздігі туралы» техникалық регламент;
2 Тұжырымдаманың іске асу мақсатында Қазақстан Республикасының келесі бағдарламалық құжаттары мен агроөнеркәсіптік кешенді дамытуды реттейтін құқықтық актілерге өзгертулер мен толықтулар енгізілді:
3 2010-2014 жылдарға арналған Қазақстан Республикасының агроөнеркәсіптік кешенін дамыту бағдарламасы;
4 ҚР Үкіметінің 2009 жылдың 31 желтоқсанындағы № 2329 Қаулысымен бекітілген 2010-2014 жылдарға арналған ҚР АШМ стратегиялық жоспары.
5 Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011ж.
6 Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2002ж.
7 Крючков, В.Д., Тореханов, А.А. Мясное скотоводство Казахстана. – Алматы, 2008. – 418 с.
8 Смагулов, А.К., Тойкин Н.С. Специализированные мясные породы крупного рогатогоскота. - Алматы, 1993. – 375 с.
9 Назарбеков Б.К. Скрещивание скота местной популяции с быками зонального типа жетісу//Вестник с/х науки Казахстана.-2004.- №12. – С. 28-29.
10 Жеребилов, Н., Кибкало, Л. Генотип бычков и их мясные качества // Животноводство России.- 2008.-№ 11. – С. 53 – 57.
11 Тамаровский, М.В. Хозяйственно полезные признаки галловейского скота при разведении в горном регионе Южного Казахстана // Вестник с/х науки Казахстана.- 2004. №8. – С. 47-48.
12 Омарқожаұлы Н. «Мал азығын бағалау және малды азықтандыру».- Алматы: 2005 – 230б.
13 Производство продукции животноводства / Мохов., Б.П. Шаронин, А.Н.. – Ульяновск, ГСХА, 2005.
14 Ысқақбаев, Б. «Ірі қара шаруашылығы». –Алматы: Қайнар, 1996-57 б.
15 Красота, В.Ф., Лобанов, В.Т., Джапаридзе, Т.Г.. «Раэведение сельскохозяйственных животных». – Москва: Агропромиздат, 1990-40 б.
16 Рузский, С.А «Племенное дело в скотоводстве». – Москва : Колос, 1977-293 б.
17 Багрий, Б.А. «Разведение и селекция мясного скота». – Москва: Агропромиздат, 1991 – 33 б.
18 Борисенко, Е.Я., К.В.Баранова, А.П.Лисицын «Практикум по разведению сельско-хозяйственных животных». – Москва: Колос,1984 – 89 б.
19 Садықұлов, Т.С. Бексейітов,Т.К. «Мал өсіру және селекция».– Павлодар: «Кереку» баспасы, 2009-308б.
20 Костомахин, Н.М.. «Скотоводство».- Санкт-Петербург-Москва-Краснодар,- 2009-315 б.
21 «Молочное и мясное скотоводство». – 2010- №3 11б.
22 «Қолда мал өсіру». Алматы. Қайнар, 1995-352 б.
23 Бегучев, А.П., Безенко, Т.И., Боярский, Л.Г.и др. «Скотоводство», - Москва: Агропромиздат, 1992 – 286 б.
30 Анцыпович, И.С. «Охрана природы на предприятиях мясной и молочной промышленности». Москва. Агропромиздат, 1991-512 б.
31 Репп, К.Р. «Охрана окружающей среды на предприятиях агропромышленного комплекса». Алма-ата. Кайнар, 1986-150 б.
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
...................................................3
1 ... Етті мал ... даму ... мен ... ... Ірі қара ... ... дамуының негізгі
заңдылықтары................9
1.1.2 Қазақстанда «Абердин-ангус» ... ... ... ЖШС ... ... ... ... ангусс тұқымының әр түрлі аталық ізіне жататын
бұқашықтардың өсіп – ... мен дене ... ... ... ортаны және ... ... ... Қазақстанда мал шаруашылығын дамытуға аса көніл бөлініп
мемлекеттік қолдау көлемдері артып келеді. Соның ішінде, малдардың ... ... ... ... Бұл жұмыстардан Солтүстік Қазақстан
облысы қатардан қалмай ... ... ... ... алға қойған тапсырмаларына
сәйкес «КазАгроФинанс» АҚ «Ірі қара малы ... ... ... ... ... мал шаруашылығың деңгейін жоғарлату үшін шет
мемлекеттерден асыл тұқымды ... ... Бұл ... аз ... ... ... ... әкеліп соғады, бірақ осы кезге дейін ... ... ... толықтай зерттелмеген. Осыған
байланысты, шетелден әкелінген ... ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Ірі қара шаруашылығы - мал ... ең ... ... ... ең жоғары сапалы тағамдармен қамтамасыз етеді,
екіншіден, жеңіл өнеркәсіпті шикізатпен ... ... әрі бұл ... ... ... да өндіреді.
Отанымыздың азық-түлікпен ( ет, сүт, сүт тағамдарымен) қамтамасыз ету
үшін ірі қара шаруашылығының маңызы өте зор, ... сүт ... оның ... ал ірі қара еті 40-45 ... ... ... ... қара шаруашылығының нәтижелі дамытудың ерекше жолы, бұл ... ... ... ... әрі әр ... ... ... және жұп таңдау тәсілдерін молынан қолдану, мал азығын ... ... ... ... ЖШС шарттарында өсірілетін абердин ... әр ... ... ... ... ... өсіп ... мақсатқа жету үшін келесі міндеттерқойылды:
- «Қайрак» ЖШС-да өсірілетін 8, 12, 15 айлық бұқашықтардың өсіп-дамуын
зерттеу;
- бұқашықтардың күтіп-бағу және ... ... ... ... ... тұқымының әр түрлі ... ... ... экономикалық тиімділігін есептеу.
Зерттеу объектісі: «Қайрак» ЖШС-да абердин-ангусс тұқымының әр түрлі
аталық іздеріне жататын ... ... ... Етті мал шаруашылығының даму қиындықтары мен оларды шешу жолдары
Жануарлардың ... ... ... агро ... ... даму
бағытының бірі, ал оның басты міндеті сүт пен етті ... ... ... Алыс емес ... осы ... ... және ресурсты
сақтаушы жоғары сапалы етті өндірістерде етті ірі қара малы ... ... (X. ... 2004).
Мал шаруашылығының басқа салаларымен салыстырғанда етті ірі ... ... ... ... сиымдылығы мен материал
сиымдылығы мен ... ... пен ... процестің
механизациялануында салыстырмалы төмендігімен ерекшеленеді.
Ірі қара шаруашылығында іс жағдайының нормализациялануы мен ... ... ... ... жеделдетілуі отандық өнеркәсіптердегі
жоғары сапалы сиыр етін жақсарту бойынша келешегі бар ... бірі ... ... және ... ... мол ... ... Белоусов, Л.З. Мазуровский, 1988; И. Дунин, В. Шаркаев, А. Кочетков,
2003; А .Я. ... 2003; Н.И. ... и ... 2007) ... ... ... ... міндет талаптарына жауап береді.
И. Дунин, А.Кочетка, В. ... (2003) ... ... ... ішіндегі салыстырмалы салмақтар арасында қалмақ (59,4%),
герефорд (25,2%) және ... ақ бас ... (10,0%) ... ... ең кемі - абердин-ангус, обрак, галловейская, салерс, ... ... ... болып табылады.
A.B. Ланина (1973), A.M. Белоусов, М.И. Дымент (1986), Г.И. ... ... (1990) мен З.М. ... (1991), Д.Л. ... ... етті ірі қара шаруашылығында генетикалық потенциалды ... таза ... ... ... ... және асыл тұқымды жануарларды
сатып алу асыл тұқымды мал шаруашылығы аумағы сияқты Ресейдің жетекші ... ... да ... тұқымды жануарлардың көлемі және асыл тұқымды мал саны бойынша
жүзеге асырылуының материалының анализі асыл тұқымдық базасы ... ... ... ... асыл ... ... ... құрастырылуынан етті мал
тобына асыл тұқымды төлдер қарқынды жіберіледі(Н.Г. Гамарник, 2001; ... 2001; А. ... А. ... ... ірі қара ... етті ... ... үшін жануарларды
қайтадан ұрпағы мен түрін құрастыру маңызға ие.
Осы салада Ресейдегі және табынның жалпы құрылымының ең кем ... асыл ... ... – 84% - ды ... ... тұқымы маңызды
рөлді атқарады(Н. Капустин, С. Третьяков, 2003).
Л.З. Мазуровский (1990), В. А. ... (2001) ... және ... ... ... қадағалануы барысында
азықтандырудағы норма, малдың генетикалық потенциалының жоғары жүзеге асуы
бойынша ... ... ... ... 800-1000 г ... ... уақытта герефорд тұқымын шаруашылық аумағында жүзеге асыру жеке
заводтық тұқым мен жануарлардың жоғары сапалы, кең ауқымдағы дене ... тірі ... ... ... ... ... туыстас
топтарын құру болып табылады. Бұндай жануарларды өсіру – герефорд тұқымының
ірі маштабтағы селекция бағдарламасын жүзеге асырудың ... ... ... ... ірі қара мал ... ... әрқайсысының биологиялық
ерекшеліктері мен міндеттерімен көрінеді.
R.L. Blackwell (1962), A.B. Черекаев (2001) етті ... мал ... ... ... ... әртүрлі табиғи климаттық жағдайларға
жақсы бейімделген, ... ... және ... еттің және қалың тері
шикізатының жақсы шығымын береді. R. Wyatt (1987), В.И. ... ... ... ... (1997), A.B. ... (1997); A.M. ... Бойко (2004); A.M. Монастырев, С.Г. Половниковтың (2006) зерттеулері
герефорд малы тұрақты тұқымқуалаушылыққа ие екендігін және ... ... ... ет ... ... ... .Я. Дудин (1967) етті мал төмен температураға шыдайды, сондықтан оны
жеңілдетілген түрдегі орында ұстауға болады. Ол табиғи ... ... Етті ... ... ... талап етпеді,етті ірі қара
шаруашылығы ... ... аз сала ... ... ... аз уақытты алады(С.С. Гуткин, 1975).
Кез келген мақсатты құрылған кәсіпорындардың негізгі ... ... ... ... Ірі қара ... ... өнімділік деңгейімен, сондай – ақ оларды шағылыстыру мен
бордақылау кезіндегі ... ... ... Етті ірі қара
шаруашылығының тағайындалуы – сауда орнына жоғары сапалы, арзан етті қою.
Ет сапасы жоғарыда айтылғандай арнайы ... ... ... ... ... төмен өзіндік құны осы сала қатарындағы
технологиясында ресурстарды сақтаушы элементтермен тығыз байланысты.
Олар етті сиырларды ... ... ... ... ... ... ... тұрады. Етті мал үшін қымбат сиыр қора керек ... ... ... ... арзан бордақылау алаңдарында
жүргізіледі(Р. Суербаев, 2003).
Герефорд тұқымы XVIII ғасырдың екінші жартысында Герефорд графствасында
Англияның оңтүстік – ... ... ... ұзақ жолмен дамыту арқылы
шығарылған. Тұқымды құру бойынша жұмыстың басталуы мал заводшылары Вильяма
Голлиор, Джона Прайс, ... ... ... Томкинсов және тағы да
басқа (А.Г. Зелепухин, В.И. Левахин, 2000) есімдермен тығыз байланысты.
Азықтың өнімділік ... ... ... ... өсімділігі
мен сапасының жақсартылуы мен асыл тұқымды жұмыстың қорытындысы бойынша ... ... ... ... мал тұқымының бір түрі ... .П. ... 1975). Ол ... кең ... ие ... ... В.И. ... (2000) мәліметінше Ресейде герефордтың етті
бағыттағы мал тұқымдары арасында ... ... 15% - ды ... ... ... ... малын 1928 жылдан бастап Англиядан,
Канададан, АҚШ, Уругвайдан әкелетін болды. Тұқым қара – ... ... ... ... ... ... ... бөлігі мен құйрығының ұшы ақ түсті
(А.Г. Данкверт, С.А. ... ... ... ... ... жерсінуімен, дене бітімінің
дөңгелектігімен, жеңіл сүйектерімен және бұлшық еттерінің жақсы жетілуімен
ерекшеленеді. Толық ... ... тірі ... 545-570 кг, ... ... кг, бұзаулар 185-250 кг құрайды.
Герефорд тұқымының бұқасы қарқынды бордақылау кезінде 18 айлық жасында
тірі салмағы 500-600 кг, ... ... 65% - ды ... ... қарынды
шағылыстыру мен бордақылауда 450 кг және 58 - 62 % - ды ... ... ... 80-85 % - ы ... 15-16 % - ... ... «мәрмәрлі», нәзік, жақсы таға мдық және кулинариялық қасиетке ие. 1 кг
еттің калорийясы - 2800-2900 ккал (A.A. ... ... ... экстерьері етті жануарларға сай. Герефордтарда арқасы
жақсы қойылуымен және бұлшық еттенуімен ерекшеленеді. Қабырғасы дөңгелекше
келген, белі кең және ... ... ... ... ... ... аяғының
сызығына дейін түседі, сан еті жақсы ... аяғы ... және ... ... ... (2005) осының бәрі конституциясының мықты екенін
көрсетеді деп санайды. Герефордтың мінездемелік ...... тік ... болуы. Жүн жамылғысы қысқа, бірақ төмен температурада
әсіресе қыста ол ... , ... ... бола бастайды.
Өндіруші бұқалардың темпераменті бойынша олар өте салмақты және
тілалғыш. Сондай – ақ олар ... ... ие, ... ... ... ... өз ... азықтандыру үшін жеткілікті. Сиырлар
өзінің коңдылығын сақтайды. Ағылшын таза тұқымды герефордтық өндірушінің
тірі салмағы 900-1000 кг – ды ... ... одан да көп, ал ...... ... 600 кг, ал ... саны -700-750.
В. Еременко и А. Зелепухин (2007) ойынша герефордтардың ірі түрі
жайылымға және ... ... ... ... ... ... емес, сондай – ақ ... ... ...... ... жануарлардың өсірілуі травматизм деңгейін төмендетеді
жәнежануарлардың қоңдылығын 18-20% - ға жоғарылатады.
Герефорд тұқымының асыл тұқымдық табыны жақсы көрінген етті ... ... ... ... ... бар дене тұрқы, шабыс буынына
жиі түспейтін үлкен сан еті, дамыған кеуде алқымымен мықты ... ... ... ... етті ... ... мамандандырылған.
Сонымен қатар, Снэпп (1956), J. Н. Knox (1957), М.Л. Митин(1977), Г.
Миниш және Д. Фокс (1986), Г.П. ... мен ... да (1994), ... В.А. ... соавторлармен бірге (2002), П.Т. Золотаревның
(2006) зерттеулерінде герефорд малы бір ... ... ... ... ... ішкі ... ... бөлінеді: жоғары өсімділік және ... ... түрі аса ... ... ... өсім ... құны ... өтеледі. Жануарлардың екінші түрі шағын, ірі емес, қысқа
аяқты. Олар шапшаң өсетіндігімен және таңғы бордақылауға ... ... ... емес тірі ... ие ... ... етті ірі қара шаруашылығында қажетті ... ... сырт ... ... өзгерген. Дене бітімінің қажетті түрі әрбір
тұқым үшін өзінің ерекшелігімен де ... ... ... де, асыл ... жұмыстарда іріктеу мен сұрыптаудың
ортақ бағытын ... ... ... ... жұмыстың қандай тиісті
түріне тиесілі ... ... ... A.B. ... И.А. ... ... ... етті малдарды сырт келбетіне ... дене ... екі ... бөледі – жоғары өсімді және шағын.
Селекциялық жұмыс процесстерінде жеткілікті ... ... ... ... тірі ... мен ірі өлшемінің сәйкестігіне ... Р.И. ... ... Мазуровскийдің (2003) зерттеу мәліметі
бойынша 12 жастағы Инок бұқасына жүргізілген қатынастар орнатылған: ... 400 кг, ... ... - 124 см, 2 ... тірі ... ... ... ұзындығы - 136см.
К.М.Жоламанов (2005) сегізкөзінің биіктігінің 1 см – ге ... тірі ... 7-10 кг – ға ... ... Ғалым жануарлардың
сұрыптауын жүргізуді ұсынады – өндіруші ... ... тез ... дене ... ... және ... селекцияда сегізкөз биіктігі
бойынша бұл да тірі салмақтың өсіміне әкеледі.
Қазіргі таңда жануарлардың ірі, гормональді түрлері ... ұсақ ... ... кең ... Ірі ... ... мен сиырлар бұзаулар
кезінде үлкен салмақты бұзауларды береді.
Қазақтың ақ бас сиыры мен ... - ... ... ... ... ... ... орташа деңгейінде 1,5-2 жасқа дейін
екі жануар түрінің де тірі салмағы іс жүзінде ... ... ... ... кейін ірі типтегі сиырлар шағын бола бастайтынын көрсетті. Бұл шағын
түр өсудің қысқа кезеңімен сипатталатынын және құрылымы ерте ... осы ... ірі тип ... ұзақ ... сипатталатынын көрсетеді.
Жеткілікті азықтандыру жағдайларында ірі және ұсақ жануарлардың
генетикалық ерекшелігі ерте білінеді. ...... ... ... ... мен ... алынған бұқашықтар 18 айлығында орташа
тірі салмағын 440 кг, ал сиырлардан алынған ... мен ұсақ ... - 418 кг- ға ...... пен ... коммунды жұптастыру кезінде бұқа мен
сиырды іріктеудің тиімді ... ұсақ ... ірі ... ... ... массасы 43,2 кг немесе 10 % құрады және осы кезде ұсақ
бұаны ірі ... ... ... тірі ... түсуіне әкелді. Ірі
бұқа мен ірі сиырдан элита-рекорд класына тиесілі ... және ... 68
% - ды, ал ірі бұқа мен ұсақ ... 62% ... ... ... ... селекциялық – асыл тұқымдық
жұмыстың негізгі бағыты ... ... ... ... ... ... табылуы
керек [11].
1.2 Ірі қара малдың жекелей дамуының негізгі заңдылықтары
Жануарлардың дамуы ... ... және ... ... ... басталатыны белгілі. Ол өз ... ... ... және ... әртүрлі кезеңдерінде клетканың мен ұлпаның
дифференциасын қосады.
Дамушы ағза дене ... ... тыс және ... мөлшерінің
өзгеруіне, пішін құрылу процессімен тығыз байланысты ішкі ... ... ... ... әкеледі. Осыған орай жаңадан
құрылған бөліктердің арасында байланыс ... өз ... ... дене ... ... анықталады.
Даму мен өсудің әртүрлі сұрақтарына жіберілген жұмыстар әлі аз болып
табылады. Өсуді өлшеу үшін ... ... ... ... ... ... ... ғалымдар пікірі айтылды, бірақта тәжірибе жануарлардың даму
мүмкіндігін және дене салмағының жоғарыламайтынын да көрсетеді.
Өсу мен даму – бұл екі бір – ... ... ... ... ... ... ,оның көлемі, ағзадағы активті ақуызды заттар жоғарылайды.
Өсу мен даму ... және ... орта ... ... ... ағза өзінің ата – тегінен белгілі бір даму қабілеттілігін
қабылдау арқылы дамиды және сыртқы әрекетке бейімделуіне ... Д.К. ... Т.Т. ... ... ... өсуі дамумен тығыз байланысты, демек бірінші
кезекте онтогенез ... ... де ... байланысты. Онтогенез
өсуді (клетканың бөлінуі жолымен ағза ... ... ... ... ... және ... ( ... сапалы
жаңаның пайда болуы) білдіреді.
Өсу процессі өзіне өмірлік құрылудан бастап өлімге дейінгі ... ... ... ажырамас және бір ізді цепті білдіреді. В.Н. Никитин
(1962), К.Б. ... (1976) ... осы ... ... ... ... ... салмақты қосумен, бөліктердің өзара қарым – қатынасы
өзгереді және жаңа сапаның, ... ... ... ... факторы
болып табылады.
Өсу онтогенезде сапалық өзгерістің сандық өзгерісін көрсетеді. ... (1971) ойы ... ... мен ... , ... ... дененің зат алмасуыдың үлкеюінен көрінетінін айтқан. ... ... ... процесспен байланыста, сондай – ақ сыртқы
ортаның қолайсыз әсер етуі жеке ... және ... ... ... ... ағза бүтіндей қаралады.
Биологиялық түсінікте өсуді жалпы жасуша, ұлпа, ағза көлемнің ұлғаюы
ретінде тірі ... ... ... қарай анықтауды айтады.
Жүйелік өлшеу жолымен жеткілікті түрде жануарлардың дене массасын ... дәл ... ... ... – ақ оның кез ... уақыттағы өсімін де
қарауға болады. Н.Г. Фенченко (1976, 1991) бұл көрсеткіштер жануарлардың
еттілік сапасының ... ... ... ие деп ... ... (1964) ... жас аралық тірі салмағының өзгеруі белгілі
мақсатта төлдің еттілік сапасының құрылуында айтылатынын көрсетеді.
Е.А. ... (1971) ... ... ... организмнің
сапалық өзгеруі клетканың, ұлпаның мамандануымен, сондай – ақ құрылым
кезінде құрылымның жеңілденуімен байланысты. Сондықтан ... ... ... ... қосады [14].
Зерттеудің қорытындысы бойынша организмнің дамуының көптеген жануарлар
ағзасына әсер ететін заңнамалары ашылды. Бірақ та осы ... ... ... ... әли де ... қырлары бар.
Ғылыми ой мен зерттеу техникасы жанданады, жаңа ... және ... ... ... өте ... танылуы ашылады, демек жаңа
құрылымдар туындайды.
Биологиялық заңнамаларды зерттеу ... ... ... ... ... ... ие. Ауыл ... малдарының дамуын тану екі аспектісіне
қызығушылық туғызады: біріншіден, дамуды басқару жануар ... ... ... асыл тұқымдық жұмыста, ... ... ... тез әрі экономикалық рационналды түрде өнімділік малдарын
шағылыстыру. В.В. Веселовского (1971), С.С. ... (1983), К.О. ... М.Р. ... 8. ... (1991), Е.А. ... (2000), ... (2004).
Жануарлар организміне барлық керекті материалдар , соның ішінде оның ең
қажеттісі – қозғалыс. Барлық материя сияқты ... ... ... керісінше, ол әрдайым өзгереді, өседі.
Дамудың бағыты және оның қарқыны организмнің ішкі ... ... ... ... ... ... байланысты айқындалады.
Зат алмасудың сипаттамасы ... ... ... ... ... де тиесілі болады.
Неғұрлым зат алмасу ... ... ... соғұрлым ағзаның
өзгергіштікке икемді ... ... ... ... малдың
жасына, даму кезеңіне байланысты, ол жас малдарда жоғары және ... аса ... ... ... үшін белгілі жағдайлар жасай отырып
олрадың дамуын сол немесе басқа ... ... ... ... ... шектеусіз, ол тұқымқуалаушылыққа байланысты.
Тұқымқуалаушылығы бойынша бірдей ... әр ... ... ... әр ... ... Сол себепті бір табында бір жүйе ... де ... ... ... ... болмауы сияқты барлық
тұқымдар мен түрлер үшін малды өсірудің бір ... ... ... ... ауыл ... ... ... үйрену бойынша алғашқы
жұмыстар тек сыртқы бақылаумен шектелді және дамудың көрсеткіші ретінде тек
жануар салмағының өсімін ескерді ... ... ... кейбір органдардың
морфологиясына тиді, мысалы, П.А. Кулешовтың(1947) асыл тұқымды ... ... ... ... немесе Н.П. Чирвинскимен (1949)
өткізілген қаңқа дамуын оқу, ал ... ... ... биохимиялық
және гистологиялық әдістемеліктерді қолдану арқылы зерттеудің ... ... ... және ... рентгеноскопиямен бақылау,
таңбаланған атомдармен және басқа. Әлбетте, бұл жануарлардың дамуы ... ... ... ... жасайды және бұл процессті
басқарудың рационалды әдістерін өңдеу.
Жануардың барлық қасиеттері, оның денесінің ... ... ... ... ... ... және ... жеке даму
процессінде іске асады және тұқымқуалаушылықпен және орта жағдайларымен
ескертіледі.
Бірдей тұқым қуалаушылық ... ... ... және ... ... жағдайларында өнімділігі бойынша әр түрлі жануарлар қалыптасады.
Туғанынан бастап өмір бойы кәрілікке және ... ... ... ... даму ... онтогенез деп аталатын процесс сандық және сапалық
өзгергіштіктің үзілмейтін және ... ... ... тірі ... тіршілік етуі ең алдымен жасуша затының үзілмейтін
ыдырауды (диссимиляции) және олардың ... ... зат ... ... ... заттың бұзылуы нәтижесінде механикалық қимылға, ... және ... ... функциясына баратын энергия бөлінеді.
Қоршаған ортадан алынатын ... ... ... ... ... жасуша
затының ыдырауы оның толықтырылуысыз ұзаққа созыла алмайды [17].
В. И. Кремянский (1965) өсу ... оқи ... ... ... ... ... активаторлар пайда болады, ассимиляция үшін
қажет коэнзимдар және энзимдар босатылады, ассимиляция үшін ...... ... ... және ...... ... деп бекітті. Ассимиляция тірі ... ... ... ол диссимиляция процессінің жағдайымен ғана іске аса алады.
Тіршілік процессінде ... бір ... ... ... бойы ... болып
қалмайды. Оның заты үзілмей бұзылады және қалпына келтірілуде немесе барлық
жасуша толығымен ... және оның ... ... ... ... немесе органның жаңаруы жүреді.
Ағза өмірінде метаболикалық процесс және демек даму мүлдем ... жоқ. Ол ... ... ... ... ... ыдыраудан басым болуы
немесе керісінше, бірақ тірі ... ... оның ... және ... бір сәтке де тоқтамайды. Бұл даму маңызының бастысының бірін
құрайды.
Мұндай түсінікте ағзаның дамуы ... ... ... ... ... ... тірі заттың бұл ерекшелігін үзілмейтін даму заңы
ретінде тұжырымдауға болады.
Ағзаның даму процесстері жастық ерекшеліктерге ие. Жас ағзаларда ... ... ... бұзылу процессінде басым, осымен бірге
жасушалардың және ұлпалардың дифференциация процессі аса ... ... ... (1984) малдардың өсімталдығы ауыл шаруашылық өндіріс үшін
маңызды сұрақ екенін бекітеді. Бұл ... ... ... ... ... ескеру қажет.
Ауыл шаруашылық малдарының өсімталдығын бақылау негізінде олардың
біреулері тез өсетін, басқалары кеш ... яғни ... ... ... және ... жетілуі әр түрлі уақытта болатыны бекітілді.
Әр түрлі жануарларда туғанынан кейінгі төлдің салмағының өзгеруі жалпы
заңдылықа ие, ... ... ... ... ... ... ... тез көтерілумен алмасатын, содан кейін белгілі жасқа ... ... ... үшін тән ... және дене ... ұзақ уақыт тұрақты
болып сақталады, тек кәрілікпен оның баяу төмендеуі ... ... А.Б. ... (1996), Б.Х. ... В.Г. ... ... ... жетіспеуі және басқа сыртқы жағдайдың нашарлауы
өсуді тоқтатудың себебі болуы мүмкін. Өсім жылдамдығы әр ... ... ... ... қабілеті, сонымен қатар қосылған салмақтың өсуі
жасына қарай төмендейді [18,19].
Жас малдарда уақыт ... өсім ... ... ... ... бұл ... әбден толық зерттелген. Тәжірибелік мал
шаруашылығы үшін білу ... ... ... жас мал аса ... ... ... аса ... азықтандыруымен кезеңдегі өсімінжоғарылатудың қандай
мүмкіндіктері барын, мысалы, жайылымда немесе ... және ... ... тәжірибелік бақылаулармен және арнайы тәжірибе орнатумен
ірі қара малда азықтандырудың және ұстаудың жақсы жағдайында максималды
өсімді ... 15-18 ... ... қара ... ... ... дене бітімінің өзгеруін зерттеген Б.
В. ... (1963) ... әр ... кезеңінде бөлек дене бөліктерінің өсуі
біртекті еместігін анықтады. Оның ойынша эмбрионалды ... аяқ ... аса тез ... сол себепті үлкен малмен ... ... ... ... аса биік ... қысқа және тар денелі, қысқа
және кең ... ... ... ... ... ... ... аз өседі, көп жағдайда денесінің көлемдері ұзынына және еніне
қарай өзгереді. Бөлек дене ... әр ... ... өсуі
нәтижесінде малдың дене бітімінің түрі жасына қарай өзгереді. Малдың денесі
қысқа аяқтарына қарағанда аса созылған болады, бір ... ... ... ... мен ... ... ... өзгерістер бар, олардың
генетикалық және физиологиялық ерекшеліктеріне келісілген (А.Н. Carter,
1973). Бұл ірі қара малдың ... анық ... және ... ... малдардың өсу жылдамдығы және көлемі
еркектер мен ұрғашылар арасында генетикалық айырмашылық ... және ... ... ... ... ... ... қарағанда ауырырақ. Бұл уақытта жыныс
бездерінің функциясы маңызды емес. Сәйкесінше, ірі қара малда эмбрионалды
кезеңде ... ... ... ... әсер етеді, малдың жынысын
келісілетін және ... ... ... (JLM. ... ... ... J.N. Wiltbank (1962), В.Ю. ... (1986), S.
Newman, М. Р. Deland (1991), Д.К. Найманова, Т.К. Илеуова (1996), ... А.Б. ... С.И. ... (1989) ... ... дене ... өсуіне де әсер ететіні, сәйкесінше, сонымен қатар ұша
құрамына және ... ... ... да әсер ... Massey (1989) ... жыныстың әсері бұлшықет арқылы дене ... ... ... ... салмағы бойынша бұлшық еттердің орналасуына
сәйкес жыныстық айырмашылық малдың өсуі бойынша аса анық болады.
Сол ... ... және ... ... ... ал бұқаларда үлкен деңгейде ... ... ... ... ... ... (ұшаның алдыңғы бөлігі көбінесе
бірнеше төмен бағаланады). Бірақ егер бұқалардың аса тез ... ... ... кеш семіру қабілеттілігін назарға алса, сонымен қатар
ұшаның майсыз үлкен салмағын, онда ұшада ... ... ... ... ие болмайды.
Бірдей қоңдылықты бұқалар қашарлармен немесе пішілген ... аса ... ... сүйекке ие, себебі бұқалардан аса ауыр
ұша алады, және, сәйкесінше, олар қашарларға қарағанда бұлшық еттері тез
өседі.
Ағзаның даму ... оның ... ... дейін зат алмасудың
сипаты, оның қарқындылығы және бағыты өзгереді, бұл органдар мен ұлпалардың
химиялық құрамының өзгеруіне алып келеді, ал сәйкесінше, және де ... ... ... ... (1973) мәліметтері бойынша мал денесінде белоктік азоттың
көлемі өзінің максимумын үлкен жасында ... Бұл ... ... ... және де оның ... ... ... малдарда белок құрамы денеде
азаяды.
Д. Л. ... (1966) ірі қара мал ... ... ет және ... құрамын талдай отыра жасына қарай онда су және протеин ... ... ... ... мен май ... ... Б. Свечин (1967) мал ұлпаларында судың және күлдің құрамын зерттей
жасына қарай су құрамының ... ал ... ... ... барлық ұлпаларда емес – бүйректе ол ... ... және тек ... ... ... ... жалпы
мөлшері барлық органдарда өседі.
А. А. Малигонов (1971) әр түрлі ... ірі қара ... ... құрамын зерттей құрғақ заттың көлемі ... ... ... ... органдарда бірдей көлемде емес.
Онтогенездің әр деңгейінде ағзада зат алмасу сипаты өз ерекшеліктеріне
ие және оның тіршілік ету ... ... ... даму деңгейіне
байланысты. Бұл жағдай организмде ... ... мен ... ішкі ... әсер етеді.
Ағзада бір уақытта ... ... ... ... ... оның бөлек бөліктерінің арасында байланыс құрау
жүреді (J.M. Hemer, 1954).
Бөлек бөліктерінің және ... ... - ... ... даму ... қалыптасатын, ағзаны толық жүйелі сақтайды,
ал механикалық емес қосылыстарға бөлек жеке органдар.
Ағзаның тіршілік етуі оның барлық ... ... ... ... ... ғана ... оның ... функцияның бұзылуына, малдың
өліміне алып келеді.
Малдың бөлек ... ... ... ... оның ... немесе органдармен байланысатын өзгергіштікке алып келеді, және
бұндай жолмен ағзаның толық өзгеруі ... ... ... өз арасында ежелгі табиғат танушылармен
белгіленген. Аристотель (384-323 ... ... ... ... ... ... деп ... Бұндай алғашқы түрде сәйкестік заңы немесе
корреляция, даму түсіндірілді, кейіннен оның ... Ж. ... ... - Ч. ... Кювье корреляция даму заңын аса толық қалыптастырды. Оның ойынша, ... ... әр ... бөліктері байланысты болуы керек, толық өз өзінде
осы ағзаның тіршілік ету ... ... ... ... ... ортамен
қатынаста да.
Малдың барлық органдары бөліктері бір - бірімен байланысты бір ... ... ... ... жалғыз әрекет етеді және қарсы тұрады.
Қалған барлық ... ... ... ... үшін ... ... ... өзгергіштік болуы мүмкін емес.
Ч. Дарвин (1941) органдардың дамуының және қызметінің қарым – қатынасын
корреляция заңы деп атады. Ол бір органның дамуы ... ... ... ... ... әсер етпеуі мүмкін емес деді.
Ұлпалармен және органдардың арасындағы қарым – ... ... бір ... ... ... және өмір бойы сақталады. Әр түрлі
ұлпалардың барлық жасушалары бір – бірмен ... ... әр ... ... Lush (1942) ... органдардың байланысының болуы, ауыстырылатын
функциялар, ағзаның корреляциялық дамуы қажетті қасиет ретінде түрдің ... ... ... ... етуге бәсекелестікке және өмірдің
жағдайларына бейімделу функциялары сияқты түрді сақтауды қамтамасыз ететін.
Сонымен бірге ... орта ... ... ағза ... ... ... ... және жаңа байланыстың қалыптасуына алып келуі
мүмкін.
Дамудағы корреляциялық ортаға бейімделу ... ... ... ... ... ... ал барлық ағзаның. Корреляция ағзаның жеке
дамуында оның толықтығын сипаттайды. Сәйкесінше, дамуда корреляцияны
дамудың ... ... бірі деп ... керек.
Жоғарыда айтылғанды есепке ала отырып малдың жеке даму ... ... ... ... ... ... және ... басқаруға
мүмкіндік ашады деген шешім шығаруға болады [21,22,23].
1.3 Қазақстанда ... ... ... ... ... асыл тұқымды малдары ІҚМ етінің ... ... ... ... ... ... ... еншілес
компаниясы - «ҚазАгроҚаржы» АҚ арқылы 2011 жылы Солтүстік ... ... ... 440 ... етті мал ... ... ... ауданының
Шалқар ауылындағы (Астана қаласынан 70 км жерде) асыл тұқымды репродуктор
фермасына орналастырылған. Шетелдік мал бейімделу кезеңінен ... ... ... ... ... репродукторы алғашқы төлдерін де алды.
Бүгінгі таңда фермада ... ... ... 175 ... ... шаруашылығының директоры Дулат Қамзибаевтың айтуынша, таяуда
тағы да 175 бұзаудың туылуы ... ... ... ... ... саны 2014 жылы екі есе ... тиісті. Бүкіл малды шаруашылыққа
орналастыру үшін, ендігі 800 бас малға арналған 4 сиыр қора ... ... ... ұлғайту шеңберінде мал бордақылау алаңының
Біздің облыс 2016 жылға қарай 16 мың тонна ет ... ... Бұл - ... ... экспорт көлемінің 25 пайызы деген ... ... ... 4 мың ... - ірі қара ... еті, 9 мың
тоннасы - шошқа еті, ... - қой, құс ... ... ет ... ... Алға ... ... зор. Мұнда
сиыр, шошқа, құс еттері өндіріледі. Аталған аудандағы «Парижская коммуна»
ЖШС былтырдан бастап шошқа етін ... ... ... мен жоба ... ... ... шетелге шығарылатын  60 мың тонна еттің 9 мың тоннасын
бір ғана Алға ауданының бір ғана мал кешенінің өзі ... ... ... - 16 мың ... ... жүктеген міндетті орындауға біздің
облыс айтарлықтай үлес қосады. Біздің өңір 2016 жылға ... 16 мың ... ... жоспарлап отыр. Бұл республика бойынша экспорт көлемінің 25
пайызына тең.
Ел Үкіметі 2011-2015 жылдарға арналған «Ірі қара мал ... ... ... ... ... ... Онда шетелдік
селекцияның жоғарғы өнімді ірі қара малының ... ет ... ... құру ... әр ... ... ... Соған сәйкес, біздің облыс 5 300 асыл тұқымды мал әкелуі тиіс.
Биылғы ... ... 1000 ... ... ... керек-тін. Алға ауданындағы «АкТеп» шаруа қожалығы бұл міндетті
артығымен орындады десек те ... ... бұл ... 1500 ... ірі қара мал ... жөнінде Канадамен келісімшарт жасасып та қойды.
«АкТеп» серіктестігіне  тамыз ... ... ... ... Бұл үшін «ҚазАгро» ұлттық холдингі 12 жылға несие беріп ... 2 ... ... ... ... ... ... 6 пайыз
үстемеақымен қарыз қайтарылуы керек. Бұл - шаруаларды қолдауда ... ... ... ... ... зор мүмкіндік[14,15,16].
Бес жылдық бағдарлама бойынша орындалуы тиіс ... бірі ... ... ... Соған байланысты біздің өңірде 10 мың басқа
арналған бордақылау алаңдары ... ... Биыл 2 мың ... ... ... ашу  тапсырылған болатын (Бордақылау алаңы құрылысына
 «ҚазАгроҚаржы» АҚ арқылы 9,5 ... ... ... ... ... бұл ... да ... орындапты. Аталған серіктестік  өз
қаржысына 3 мың ... ... мал ... алаңын салды. Қазірдің өзінде
онда 1500 мал бар. Бағдарламада репродукторлық шаруашылықтар мен ... ... ... ... қамтамасыз етуі керектігі
көрсетілген. Былтыр күзде «Сыбаға» бағдарламасы бойынша 47 ... ... ірі қара ... ... ... ... ... биылдан бастап «АкТепке»
өткізіледі. Сонда бордақыланады.
Бағдарламаға сәйкес, біздің өңірдегі  шағын және орта ... мың бас ... ... ... ... 2390 мал беру ... ... артығымен орындалды: шаруа қожалықтары 2570 мал алды[17].
Бес жылға жоспарланған бағдарламаны жүзеге асыру үшін ... ... 72 мың ... ... ... ... сиыр әкелінуі
жоспарлануда. Өйткені, абердин-ангус тұқымы -  әлем бойынша ең көп тараған
сиыр тұқымдары. ... ... ... мен ... аптап ыстығына шыдамды.
Жайылым  талғамайды. Қазақстанның жер бетіне орналасу бедері Канадамен
бірдей ... ... ... ... Екі ... ... жағдайлары да
өте ұқсас. Шөп құрамының құнарлылығы да Қазақстанмен ... ... ... ... ... ... тез бейімделеді.
Абердин-ангус сиыры - сиырдың етті тұқымы. 1917 жылы ... ... ... ... ... алынды. Елімізге 1932 жылы
Англиядан ... ... ... тез ... 210 ... ... 250 ... түспейтін жас төл алуға болады. Аталған тұқымның төлі тәулігіне ... 800 ... ... ... тірі ... 500-550 ... ... -  750-950
килограмм. Жаңа туған төлдің ... -  18-28 ... ... ... күн ... ... ... грамға дейін салмақ қосады.
Ет өндірісін арттыру үшін мал азығы сапалы, құнарлы ... ... ... соя, ... рапс және тағы ... дақылдарды араластырып
беретін құрама жем болуы тиіс. Құрама жем ... ... ... рапс ... ... ... ғана өседі. Сол себепті суармалы
жердің көлемін кеңейту керек. Қазір бұл мақсатта да ... ... ... ... ... мол азықтарды дайындау жоспарлануда. ... осы ... ... ... ... майлы дақылдарды
көбірек өсіру туралы тапсырма қолға алынуда[18].
Малдың ... ... ... байланысты. Мал азығының ... үшін ... жем ... ... ...  Бұл ... Мұхтар
Сабырұлы былай  дейді:
Жер ресурстарын басқару агенттігінің мәліметтеріне сүйенсек, елімізде
2010 жылы 1991 жылмен салыстырғанда суармалы жерлер көлемі 298 мың ... 575 мың ... ... жер ауыл ... айналымынан шығып
қалған. Ал пайдаланылып жатқан суармалы жерлердің көбісінің су ... ... лас және ... ... салдарынан малдарды
азықтандыратын өнімдердің өсімдері төмен.
Н. Назарбаев Жолдауында соынмен ... ... қой ... ... ... мал шаруашылығын дамыту ... ... ... шаруашылығы министрлігі қосымша ет
өндірісін ілгерілету үшін етті қой ... ... ... бойынша
жобаның  тұжырымдамасын жасады. 2012-2022 жылдарға арналған бұл құжат
жобасы биыл ... бұл ... ... ... басталады. Мемлекет
басшысының тапсырмасын орындауға біздің облыс та ... үлес ... ... ... ... тапсырмасын орындауда алғалықтар
белсенді жұмыс жасап жатыр. Оған ... ... құс және ... ... ... ... ет экспортын дамытуда аудандардың үлесі зор болады.
Қазақстан Көшбасшысы халыққа Жолдауында еліміздің агроөнеркәсіптік
кешен алдына 2016 жылы ... ... ет ... 60 мың ... ... ... міндет қойғаны мәлім. Елбасы республикада тексіз, аз
өнім беретін малдың басын қысқартатын кез жеткендігін, енді асыл ... ... ... қажеттігін баса айтқан[19].
Ауыл шаруашылығы министрлігінің дерегінше, әзірге қазақ ... ... ... 82 ... - дәл осы ... аз өнім ... мал»
болып табылатын көрінеді. Алайда бұл үлес-салмақ үлкен қарқынмен өзгеруде.
Қазақстан ... ... мал ... өркендетуге
бағытталған бастамасын іске асыру мақсатында «ҚазАгро» холдингі «Ірі қара
мал етінің экспорттық әлеуетін дамыту» жобасын ... Осы ... ... ... «ҚазАгроҚаржы» 2011 жыл түгесілгенше, 7 000-нан астам ірі
қара малдың ... ... ... жасауды жоспарлап отырған көрінеді.
Бүгінгі таңда холдингтің бұл құрылымы осы бағыттағы 24 ... ... ... ... ... ... ... саны 9 мың 171 бас ірі ... ... алу ... Соның ішінде биылғы жылы 20 жоба іске асып, елге ... 383 асыл ... сиыр мен бұқа ... деп күтілуде. Тұтастай
алғанда, малды асылдандыруға құлшынғандар көшін Алматы облысы бастап тұрған
көрінеді, бұл өңірден 2029 бас асыл ... мал ... ... ... ... ... орында Ақмола облысы тұр: бұл аймаққа алдағы уақытта 1617 асыл
тұқымды мал ... ... ... 1585 бас ... ... ... - 1560 бас ... түсіпті. «ҚазАгроҚаржы» «перспективалы жобаларды ... ... ... ... одан әрі ... деп хабарлады. Осылайша,
Қазақстанда бордақылау алаңдары, ет өңдеу кешендерін және асыл ... ... салу және ... ... ... ... ... биылғы жылдың ортасынан бастап, «ҚазАгроҚаржы»
қаржыландыратын 14 перспективті ... ... ... ... ... ... асыл ... етті ірі қара малдың
үлкен табын әкелінді. Қазақ жеріне табан тіреген 400 бас сиыр ... ... бет ... ... ... тұқымының осы етті
жануарларын Қостанай облысының шаруашылығы - «Север-Агро Н» ... ... ... ... ... ... сатып алды.
Сонымен қатар, Астанаға ғана емес, сондай-ақ Алматының әуежайына ... ұшып ... ... 222 бас ірі қара мал ... ... Бұл - ... арқылы Оңтүстік Қазақстан облысының шаруашылығы ... ... ... ... ... ... ... Оның екінші партиясының ұшып келуі қараша айының ортасына
жоспарланып ... Жоба құны 300 млн ... ... ... ... «Қайрақ» ЖШС кәсіпорнының сипаттамасы
Зерттеу жұмысының тәжірибелік ... ... ... РФ
шекаралас Қазақстанның Жамбыл облысының ауданында орналасқан жауапкершілігі
шектеулі серіктестік «Қайрақ» Компаниясында ... ... ... ... ... ... 18 км және ... ... ... 250 км ара ... ... ... ауылында орналасқан.
Ашылуынан бастап Компанияның негізгі жұмысы ауыл шаруашылық өнімдерді
өндіру және өңдеу, сонымен қатар жергілікті ... ... ... ... Компанияда дәнді дақылдарды сақтауға арналған қоймалар ... ... ... жабдықтар бар. Дәнді дақылдар өңделген түрде түседі,
бұл өз кезегінде оны ... ... ... ... ... ... ... құрамына дәнді дақылдарды (бидай, арпа, қара
бидай), майлы дақылдар (рапс, зығыр) мен ... ... ... шөбі,
пішендемеге арналған біржылдық шөптер, көпжылдық шөптер: эспарцет, жоңышқа)
өсіруге арналған жер-сулары кіреді.
2012 жылдың қараша ... ЖШС ... және ... ... ... ... ... алды. Ирландияның команиясы арқылы ... ... ... 506 бас ірі қара мал ... ... соның ішінде
ангус тұқымы: 101 бас тайынша, 141 бас ... 10 бас ... ... 99 бас ... 94 бас тұмса, 10 бас бұқашық. 31.12.2014 ... ... 1272 бас ірі қара мал ... ... ... ... 397 бас әкелінді.
Шаруашылықтағы жалпы мас басы 2014 жылдың аяғында ... ... 1272 ... ... оны төмендегі кестеден көруге болады.
Кесте 2
ІҚМ өндіру бағдарламасы (жылдың аяқ ... ... топ |2012 жыл |2013 жыл |2014 жыл ... | |338 |395 ... |20 |20 |19 ... ... ... ... |0 |132 |149 |
|6 - 18 ай ... |0 |72 |180 ... ... | | | |
|6 – 18 ай ... |0 |57 |149 ... | | | ... |200 |0 |130 ... |235 |80 |250 ... |455 |699 |3272 ... ... ашық алаңда қалқанның астында ... ... ... ... ретпен дайындайды: алаңның ішінде
қалқанның астына суық мерзім басталғанға дейін 45 – 50 см ... етіп ... ... кейін алаңға сабанды ылғалдандырып, тығыздау үшін
жануарларды айдап ... ... ... ... ... ... ... биологиялық процестер өтеді. Қыста әрбір бас
есебіне 1 – 3 кг сабан қосады.
Шаруашылықта малдарды ең ... ... ... ... ... ... байлаусыз күтіп-ұстаудың арқылы ... ... ... ... ... мен ... ... мен жануарларға күтімді жеңілдетуге болады.
Қыста жануарларды терең төсеніште, ал жазда ... ... ... ... ... ... қазан-қараша айлары аралығында
жайылымда болады. ангус және герефорд тұқымының малдары бөлек ұсталынады.
Әр ... ... ... ... ... құрады: емудегі сиырлар
мен бұзаулар, құрғақ мерзіміндегі сиырлар, төлдеуге 5-6 ай ... ... ... және ... ... 3-4 айындағы ремонттық
төлдер, асыл тұқымды сатуға арналған бұқашықтар, бордақылаудағы бұқашықтар,
бодақылаудағы тайыншалар.
Жануарларды азықтандыру рационы ... ... ... ... және ... Сиырладың төлдеу мерзімін қысқы-көктемгі
мезгілге келтіреді. Себебі бұл ... ... ... ... ... ... ... алады, бұл олардың интенсивті дамуына
әсер етеді. Жануарларға азықты арнайы Eutomix I – Kunh азық ... ... ... ... ... жармалық фураж,
пішен, пішендеме, сабан, жасыл азықтар, тұз – ... ... ... ... ... ... түрі ... Сиырлар
тұрған алаңдарға бірнеше бұқа – өндірушілерді кіргізеді. Сондағы бір ... ... 35 ... не ... 25 ... көп болмауы керек.
Шаруашылықта арнайы төлдеу ... бар. ... 100 ... орта есеппен 80
%бұзау алынады.
Адам саны 500 ... ... ... ... ... ... үлкен жұмыс тәжірибесі бар мамандырылған қызметкерлер
жұмыс істейді.
Мал шаруашылығындағы Компанияның стратегиялық мақсаттары ірі қара
малдарды ... ҚР ішкі ... асыл ... малдардарын сатып, сиыр етін
өндіруге бағытталған.
Кесте 3
Компанияның мықты және ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... тиімді орналасу жері, |-ауа райы жағдайларына тәуелдігі, |
|-бірден бірнеше өсімдік ... ... мен сату ... ... ... ... үзілісінің болу |
|-сақтау мен сатудың оңтайлы ... ... | ... ... ... | ... ... және ... | ... | ... ... ... | ... 6 ... ... қызмет етіп | ... ... ... ... ... | ... | ... өнімді қайта өндіруші | ... ... ... | ... | ... ... сонымен қатар бағытталған:
-қазіргі технологияларға сәйкес өнделетін ... ... ... ... ... ... уақытылы өндірістің
инфрақұрылымында ... ... ... ... ... ететін дәндерді өсіру бойынша
жеке элита шаруашылығының дамуы;
- тұрақты әрі ірі өнімді ... ... ... мен беріктігін арттырады, табыстың өсуіне септігін тигізеді;
-мал шаруашылығы саласында ... ... ... ең ... ... орташа және ірі тауарлық фермаларды құру жолына
аударылған;
-ірі масштабты ... ... ... ... мен ... пен азық ... даму ... мақсаттарға жету мен нарықтық ... ... ... диверсификациясы (астық тұқымдастар – 50 %,
майлы дақылдар – 40 %, бұршақ тұқымдастар – 10 % ... ... ... ... отыра, сыртқы және ішкі нарықта
клиенттер ... ... ... мен өнім сапасын арттыру;
-жаңа технологияларды ендіру, ауыл шаруашылық ... ... ... ... ... ... ... ырғақтығын,
сала табысын анықтайтын ет бағытындағы ірі қара ... ... ... табылатын әрбір сиырдан жыл сайын бұзау алу.
2.2 Зерттеу әдістемесі
Тәжірибелік бөлім 2014-2015 ... ... ... ... ... ЖШС шарттарында абердин ангусс тұқымына жататын әр ... ... ... ... өсіп ... зерттелді.
Тәжірибе жасау үшін туғаннан бастап 15 айға дейінгі бұқашықтар ... ... ... ... ... ... 15 ... 2
топқа бөлінді. Топтарды бөлу барысында тірілей ... ... ... ... ... бөлінген малдар ARDROSSAN EQUATOR A241 NAQA241, DUNOON Z191
BRINDABELLA B197 BHRB197 аталық ізіне жатқызылды.
1. Абсолюттік ... мына ... ... ... W1 - ... ... ... салмағы, г
W2 - тәжірибе соңында тірілей салмағы, г
2. Орташатәуліктік өсімді келесі формула бойынша анықтайды:
Мұндағы, t1 – тәжірибе басында ... ...... ... ... ... Салыстырмалы өсім келесі формула бойынша есептелінеді:
Мұндағы, W1 - тәжірибе басында тірілей салмағы, г
W2 - тәжірибе соңында ... ... ...... екі дене ... бір- біріне пайыздың байланыс
қатынасын айтамыз. ... ... ... ... ... ... ... индексі, кеудесінің жауырын ... ... ... ... ...... ... т.б. сол
сияқты түсінеміз. Индекс тәсілінің маңызы зор, себебі ол тек қана ... ғана ... ... ... ... анықтайды. Индекстің,
әсіресе малдардың тобын бірі мен бірін салыстырғанда маңызы зор, ол үшін 10
шақты индексті ... ... ... өсіп ... ... дене құрылысының сыртқы сымбатын
бағалау, әрі малдың дене бітімінің сипатын білу үшін дене ... ... ... екі мүше ... ... ерекшеліктері арқылы
бірімен бірі байланысты болады.
Дене құрылысы индексін есептеу арқылы ... ... ... сипаттама
беріледі, оның жасының өзгеруіне қарай дене құрылысындағы өзгерістер
анықталады.
Зерттеу құрылымы
2.3 Зерттеу ... ... ... тұқымының әр түрлі аталық ізіне жататын
бұқашықтардың өсіп – ... мен дене ... ... және жеке дене ... ... яғни экстерьері
бойынша бағалау етті ірі қараның ... ... әсер ... ... өнімділігінің бағытын және типін пікірлеу үшін ... ... ... ... ... ... оқып – білудің
мәні – малдың өнімділігімен тығыз ... ... ... ... ... қажетті ірілігін, дене ... және жеке ... ... ... және ... ... тұқымды аталық іздерден алынған ұрпақтардың өсіп дамуы (n
=15)
|№ т/н |Жасы, ай |Салмағы, кг |
| | ... |
| | ... EQUATOR A241 |DUNOON Z191 ... |
| | |NAQA241 |B197 BHRB197 |
|1 ... ... |28,9 |29,1 |
|2 |8 ... ... |
|3 |12 ... ... |
|4 |15 ... ... ... ... осы шаруашылықта бірінші топтағы жаңа ... ... ... ... ... ... 1,2 ... және орташа
тұқым стандартынан 2,5 кг-ға яғни 8,5% ... ... ... ол кәсіпорындағы
бұзаулардың туу салмағының қалыпты екендігін көрсетеді. 8 айлығында ... топ ... 27,0 кг, ... 11,9%, ал 12 ай ... ... тірі ... 30,6 кг ... яғни 9,5%-ға жоғары.
15 және 18 айлық жасында зереттелген абердин-ангус малдары 1-ші класты
тұқым стандартынан 20,9 кг және яғни 5,7% ғана ... ... Ол өз ... и К» ... ... өсіп ... ... деген қортындыға келуге
болады.
Кесте 4
Абердин-ангус тұқымдарының әр ... ... ... ... ... кезден бастап 15 айға дейінгі өсімдерінің ... т/н ... ай ... кг |
| | ... EQUATOR |DUNOON Z191 ... B197 |
| | |A241 NAQA241 |BHRB197 ... ... кг |
|1 |0-8 |188,3 |195,6 |
|2 |8-12 |95,3 |99,7 |
|3 |12-15 |28,4 |40,9 ... ... ... ... ... ... кезінен бастап 8 айлық
жасына ... ... ... 24,5 ... ... ... (12,4%), ал 8 ... айға дейін 3,6 немесе 3,8 % жоғары болды.
12 ай мен 15 ай ... ... 1-ші ... ... ... ... 9,7 кг кем (17,6%) болды, ол әр түрлі сыртқы
жағдайлардың әсерлерінен болуы мүмкін. ... ... ... ... пен 18 ай аралығында өсім 15 кг немесе 21,4% артты (Кесте 5).
Кесте 5
Абердин-ангус ... әр ... ... іздеріне жататын
бұқашықтардың орташа тәуліктік көрсеткіштері
|№ т/н |Жасы, ай |Салмағы, кг |
| | ... EQUATOR |DUNOON Z191 ... B197 |
| | |A241 NAQA241 |BHRB197 ... ... ... г |
|1 |8 |785 |815 |
|2 |12 |794 |831 |
|3 |15 |616 |637 ... ... ... ... 8 ... ... көрсетікіші 822,9
грамм болды, яғни тұқым стандартынан 101,9 граммға немесе 12,4%-ға ... 12 айда ... ... көрсеткіштері 780,0 кг-ды құрады, ол
абердин-ангус тұқымының стандарт көрсеткіштерінен 30,0 кг ... ... ... 15 ай ... ... ... ... факторлардың
(азықтандыру, күтіп ұстау, вакцинациялау мен пішу секілді) әсерінен болуы
мүмкін 107,8 кг 17,6% аз ... ... бола ... 18 ... жасында орташа
тәуліктік өсімі 777,7 кг болып, тұқым ... ... ... ... ... ... өсім ... дәл осындай көрсеткіштер сақталды.
Кесте 6
Абердин-ангус тұқымдарының әр түрлі ... ... ... қатынасты өсім көрсеткіштері
|№ т/н |Жасы, ай |Салмағы, кг |
| | ... EQUATOR |DUNOON Z191 ... B197 |
| | |A241 NAQA241 |BHRB197 ... ... % |
|1 |8 |86 |87 |
|2 |12 |30 |31 |
|3 |15 |18 |20 ... 7
8 айлық абердин ангусс тұқымы бұқашықтарының дене ... ... ... EQUATOR |DUNOON Z191 |
| | |A241 NAQA241 ... B197 |
| | | |BHRB197 |
|1 ... |124 |125 |
|2 ... |102 |106 |
|3 ... |80 |81 |
|4 ... |141 |143 |
|5 ... |14 |15 |
|6 ... |100 |101 |
|7 ... ... |34 |35 |
|8 ... |22 |24 |
|9 ... |445 |450 ... ... өлшемдерден тәжірибелік малдардың индекстері
есептеп шығарылды. Алдын ала алынған нәтижелер бойынша ... ... ... дене бітімінің биіктігін көрсетеді.
Кесте 8
12 айлық абердин ангусс ... ... дене ... ... ... EQUATOR |DUNOON Z191 |
| | |A241 NAQA241 ... B197 |
| | | |BHRB197 |
|1 ... |116 |117 |
|2 ... |101 |100 |
|3 ... |69 |71 |
|4 ... |125 |130 |
|5 ... |12 |13 |
|6 ... |99 |101 |
|7 ... ... |34 |35 |
|8 ... |23 |25 |
|9 ... |415 |420 ... ... туар ... ана ішінде даму кезі ең жоғары болып
саналады. Кестеде байқалғандай зерттеуден ... ... ... ... ... ... DUNOON Z191 BRINDABELLA B197 BHRB197тараған малдар II-
ші топ ARDROSSAN EQUATOR A241 NAQA241 туған малдар көрсеткіштерінен, барлық
көрсеткіштері бойынша ... ... ... ... етке ... мақсатында өсіргенде және
бордақылау кезінде олардың қарқынды өсуіне көп көңіл ... атап ... ... ... ... ... салмақ қосуы және семіздігі сияқты
сандық көрсеткіштеріне аса назар аударылады. Бұл ... ... ... мал ... мен бордақылаудың экономикалық тиімділігіне де ... ет ... ... факторлар болып малдардың дұрыс
жетілмеуін, атап айтқанда, буаз сиырлар мен жас ... ... ... ... ... толыққанды азықтандырмау салдарынан
туындаған, эмбрионализм мен инфантилизмді санауға ... ... ... ... ... өсуі мен ... тежелген малдарды, кейін
қарқынды бордақылағанмен, ет өнімдерінің төменгі сапасының орнын толықтыра
алмайды.
Кесте 9
15 айлық абердин ... ... ... дене ... ... ... EQUATOR |DUNOON Z191 |
| | |A241 NAQA241 ... B197 |
| | | |BHRB197 |
|1 ... |123 |127 |
|2 ... |102 |108 |
|3 ... |79 |83 |
|4 ... |141 |145 |
|5 ... |14 |16 |
|6 ... |101 |104 |
|7 ... ... |33 |37 |
|8 ... |23 |27 |
|9 ... |455 |475 ... ... сапасы қаңқа бұлшық еттерінің дер кезінде дамуына тікелей
байланысты. ... ... ... дәлелдеуі, жас төлді өсіруді
дұрыс ұйымдастыру үшін ... өте зор. ... ... төлдің өсуінің
тежелуі мал азығының аз ... буаз ... азық ... ... ... ... мен дәрумендер жетіспегенде анықталады.
Сондықтан буаз сиырлардың азығына айрықша ... бөлу ... ... сүт ... ... жас төлдер толық құнды азықтандырылмағанда инфантилизм
көрінісі байқалады. Өсудің тежелуінің кез-келген түрі орын ... ... ... үрдістері жалғаса береді, ал пішім қалыптастыру
үрдістерінің ... ... ... ... ... келтіреді. Сондықтан,
малды тиісті мөлшерде, толық құнды азықтандырмаудың қандай орасан ... ... ... ... кейін қанша жақсы жемдегенмен, салмақтың
орнын толтыру мүмкін емес, жас төлді қарапайым тәсілмен табиғи ... да, ... ... де бере ... Сонымен, ет өнімділігін шектейтін
факторлар болып малдардың ... ... атап ... буаз ... мен
жас төлдерді өмірлерінің алғашқы айларында ... ... ... ... ... эмбрионализм мен инфантилизмді санауға
болады. Біраз уақыт ... ... ... өсуі мен ... малдарды, кейін қарқынды бордақылағанмен, ет өнімдерінің төменгі
сапасының ... ... ... ... ... ... қаңқа бұлшық
еттерінің дер кезінде дамуына тікелей байланысты.
2.3.2 Зерттелетін бұқашықтарды ... бағу және ... ... (Е.С. ... 1994; Н.Г. Фенченко, М.Ф. Юдин,
H.A. Юдина, 2001; Б.Х. Галиев, В.Г. Тазетдинов, 2003; J.A. ... ... мал ... ... ... ... және рациональды
азықтандыруды қажет етеді.
Бұндай азықтандыру малдың өнімділігінің ... ... ... іске ... етті мал ... ... ... экономикалық
тиімділігінің қажетті жағдайы болып табылады. Азықтандыру малдың ... оның ... және ... ... ... ... алдымен ол азықты сіңіру және қорытумен ... ... ... әсер ... ... ... ... сіңірілген қоректік
заттарды қолдануды қамтамасыз ететін органдар мен ... және ... ... ... Азықтандырумен пайда болған өзгергіштік
органдардың функционалдық қызмет байқалады, және де ... ... ... ... да, ... ... ... және
оның жалпы жағдайына да.
Жас малдардың даму және өсу ... ... ... ... жіне ... ... ... азықтандыру
барысында малдың дамуы және өсуі баяулайды, олардың дене бітімі нашарлайды.
Бұндай жағдайларда аз қоректі азықты ... ... ... ... ...... биік аяқты, дұрыс емес арқа линиясымен, жиі
үлкен салбыраған қарынмен.
Асыл тұқымды шаруашылықта үлкен рөл атқаратын азықтандыру сонымен қатар
мал ... ... және ... ... ... ... өнімділігін
анықтайтын басты фактор болып табылады.
А.П. Калашников және басқалары(2003) мал шаруашылық өнімдерін өндірудің
көбеюінің ... ... бірі ... ... жоғарылату, тұқымдары
жетілдіру және малдың генетикалық потенциалын жоғарылату – жоғары қасиетті
азықты өндіру өсімі және ... ... ауыл ... ... теңестірілген азықтандыруды ұйымдастыру деп санайды.
Ғылыммен бекітілген және тәжірибемен дәлелденген, тек қана толыққанды
және теңестірілген азықтандыру барысында ауыл шаруашылық малдары ... ... ... ... ... ... бұл, ең алдымен, рациондардың теңдігін қамтамасыз ететін және
азықтану элементтерінде ... ... ең ... ... ... ... ... жануарлардың генетикалық потенциалы малдың барлық жынысы
жетілген жастық топтарын тек қана ... және ... ... пайда болуы мүмкін. Әлемдік мал шаруашылығының тарихы қолайсыз
шаруашылық жағдайларда жоғары ... және ... асыл ... шығаруда мысал білмейді. Сонымен қатар бекітілді, малдардың
бағалы қасиеттерін теңдестірілген азықтандырусыз сақтау мүмкін ... ... ... ... мал өзінің бағалы қасиеттерін
жоғалта тез азғындайды. Рационалды, толыққанды азықтандыру ... ... ... ал ...... ... және шаруашылық-пайдалы қасиеттерінің қол ... ... ... алып ... ... ... жоғары қарқындылығы, тез өсімталдығы, азықтың
өсімді жақсы ... ... ... ...... ... мардымсыз
азықтандыруда іске аса алмайды.
Етті мал өсудің жоғары жылдамдығына ие, сол себепті мақсат қойылады –
азықтандыруды ұйымдастыру барысында ... ... ... осы бағалы
қасиетін максималды қолдану. Жеткілікті және толыққанды азықтандыру тез
өсуге, ... ... және ... толық қалыптасуына жағдай
жасайды.
Шаруашылықта асыл тұқымды етті мал шаруашылығын қарқынды жүргізудің
негізгі жағдайының бірі ... жеке ... ... ... ету болып
табылады.
Толыққанды азықтандыруды ұйымдастыру – жануарлардан максималды өнім
алудың керекті жағдайы. Сол ... ... ... ... ... ... және азықтандыру нормалары малдың өнімділік
қасиетін жоғарылатуға мүмкіндік жасайды.
Малдардың қоректік заттарға деген қажеттілігі ... тірі ... ... ... ... және азық ... ... Рациондар протеин, минералдық заттар және жеткілікті көлемде
дәрумендердің болуы бойынша теңдестірілуі керек.
Барлық тәжірибе бойы ... ... ... жағдайларында болды.
Туғанынан кейін алғашқы 3-4 айлығында жаңа туған төлдер үшін сүт негізгі
қоректену өнімі ... ... ... ... бірінші айда төледер
қажетті қоректік заттарды енесінің сүтінен алды.
Кейінгі ... ... ... ... ... өсті ... сүті арқасында толық қанағаттандырмайды. Сол себепті төлдерді 15
күндігінде ... және шөп ... ... ... ... үшін ... ... қолданды – жоңышқа-бидайық шөп, қоспа
түріндегі концентратталған азық (арпа - 20%, сұлы - 60%, бұршақ - ... ... ... етті мал шаруашылығында қабылданған
технология бойынша өсірілген: төлдер 8 ... ... ... ... және ... ... ... кезеңде малдар бөлмелерде терең
ауыспайтын төсеніште байлаусыз ұсталды. Терең ... ... ... ... ... ірі ... азықтандыру және суару серуен – азықтық алаңдарда
жүргізілді, ал концентраттармен және пішендемемен – ... ... ... ... ... ... ... ішінде
жүргізіледі. Малды сумен қамтамасыз ету үшін қысқы кезеңде суды электрлік
жылытуы бар АГК-4 типті топтық суарғыштар ... - ... ... малдың демалысы үшін сабанмен төселінетін
төбе жасалынды.
Емшектен айырғаннан кейін бұқашықтарды қашарлардан бөлек ұсталынатын
шаруашылықтың екінші ... ... ... ... ... ұйымдасқан тасымалды жайылымдарында
болды. Осы кезеңде энергияның шоғырлануын ... ... ... ... ... ... Экономикалық тиімділігі
Ірі қара малын шаруашылық ... ... ... ... ... ... оның ... тиімділігі болып саналады.
Экономикалық тиімділік ... ... ... ... тірі ... өсім ... етке ... қоңдылығы мен сойыс шығымдылығына тікелей байланысты. Есеп
шығындалған шығындар мен тірі салмақтары ... ... ... бойынша
жүргізіледі.
Біз осы шаруашылықта өсірілетін малдардың ... ... ... ... ... өсірудің экономикалық тиімділігі
|Көрсеткіштері |1-ші топ |2-ші топ ... басы |15 |15 ... тірі ... кг |334,1 |358,0 ... ... ... |5 100 000 |5 100 000 |
|1 ... құндылығы, тенге |340 000 |340 000 |
|1 ... ... ... ... |434 330 |465 400 ... ... ... ... ... |94 330 |125 400 ... % |27,7 |36,9 ... алынған нәтижелер негізінде малдардың орташа тірі саламағы
бірінше ... 334,7 кг, ал ... ... 358,0 кг ... ... бірге
жалпы материалдық ақша шығындары бір басқа 340 000 ... ... Ең ... ... ... 125 400 теңге болды. Соның негізінде, рентабельділік
деңгейі 36,9% құрады. Бұл өз кезегінде ... ... 9,2% ... ... шаруашылық өндірісіндегі жүргізілетін жұмыстардың экономикалық
тиімділігін көрсетеді.
4 Қоршаған ортаны және еңбекті қорғау
Қоршаған ортаны қорғау ... ... ... ... ... ... және қоршаған ортаны қорғау бойынша тиiмдi
шараларды рационалды пайдалану тек табиғи заңдылықтарды және оларды ... ғана ... ... ... – бұл көптеген мамандар мен жұмысшылардың күш-
жiгерiн талап ететiн кешендi мәселе болып табылады. Таза ... ... ... мал ... кенттерінде, жағдайдың экологиялық
талдауын жүргізу керек. Жануарлардың 35 %-дық ... ... ... ... ... Сондықтан, қорадағы бүкіл микроклиматтық
көрсеткіштер жануарлар организімінің ... ... ... болуы
керек.
Санитарлы-гигиеналы профилактикасына: медициналық шаралар ... жеке ... ... қарсы шаралар мен ... ... ... ... ... ... қалыпта ұстап
тұратын дезинфекция, дезинвазия, дезинсекция және ... ... ... ... өртке қарсы шаралын ұйымдастырған жөн.
Яғни сумен ... ету. ... ... болу ... ... ... фермасында әр қызметкерлерге өз міндеттерін тапсыру ... ... ... ... ... онда сол ... көп күш ... құтқары
шараларында жылқылардың көзін қапшықпен не әлде бір басқа ... ... ... ... ... көмегімен ерітіп шығару керек. Ат
қоралардың ... ... ... болса, бұл цехтың ... өрт шығу ... ... ... да ... жағдайларда
жылдам эвакуациялануға мүмкіндік береді.
Мал шарушылық объектісі халық шоғырланатын ауданнан ... ... ... ... Бұл аймақ сыртағы мал жүретін ортадан ауру
тудыратын микробтардың аймақ ... ... ... ... болады.
Жылқы шаруашылық ұйымның санитарлы – қорғаулы аймағы 100 ... ... ... зоналарын орналастыру.
Шаруашылықтың жан-жағы тегіс не сымнан ... ұсақ ... ... и К» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің территориясы
азық ... ... ... ... ... және утилизацияға шығатын
қалдықтар аймағынан тұрады. Негізгі өндірістік аймақтың айналасында қосалқы
аймақ орналасып тұр, онда: техниканы сақтау ... мен ... ... ... ... тиеу мен ... ... эстакада, раскол алаңы
бар. Дезинфекция, ... және ... ... пайдаланылатын
сілті, қышқыл, формалин сияқты заттардан адам да, мал да ... ... ... жол ... үшін түрлі химикаттарды сақтау және ... ... ... ... бұлжытпай орындау керек.
Залалсыздандыру 3 түрлі мақсатпен, атап ... ... ... ... ... және ... жою ... жасалады.
Малшаруашылық қалдықтарын дұрыс жою қоршаған ортаны ластанудан
қорғайды. Малшаруашылық қалдықтарын рационалды әдіспен ... ... ... ... ... теңдеп бөлу (қоршаған аумаққа бөлінеді;
көңді компастирлеу; сонымен қатар көлемі шығарылғаннан 30%-ға кем, ... 50%- ға кем ... бір ... ... ... ... ... техникалары да қоршаған ортаға зиян
келтіруі мүмкін. Ауылшаруашылық техникалары мен көліктері өндіріс зонасына
тек санитарлық- ветеринарлық рұқсат ... ... ... шығарылады.
Қоршаған ортаны қорғау бойынша ластандыру көздерiн рационалды
орналастыру шараларына көп ... ... ... ... ... жүзеге асатын шарасы әсері рұқсат етілген шектегі ӘРШ қабылданған
нормада болып табылады. Бұл атмосфераның әрбір ... ... ... ... заттарды шығуын реттеулі нормада жүргізуге ... ... ... ... мен ... ... ... и К» ЖШС ӘРШ нормативтерін шығару «Қоршаған ортаны қорғау
туралы» ҚР Заңы негізінде жасалған ... және ТБО ... ... жыл ... қоршаған ортаны
ластағаны үшін салық төлейді
Республикамызда еңбекті қорғау – ... ... іс. ... ... ... жұмыс бере отырып ... және ... ... ... ... Бұл ... ... заңды түрде бекітілген.
Заң толыққанды және қауіпсіз жағдай жасауды, ... ... ... ... ... ... ... және
санитарлық – гигиеналық шарттардың заманаул түрлерін енгізу арқылы ... ... ... ... мемлекет негізінде еңбек
қорғау бойынша заң шығарылып және ол бекітілген, онда еңбек ... ... ... ... ... ... қарастырылған.
Әсіресе мал шаруашылық зауыдтарының, фермаларының өсуі және ... ... бар ... ... ... ... ... қауіпсіздікті сақтауы керек. Сондай - ақ қызмет
көрсетушілерге жануарлар қауіп ... ... ... білу керек.
Мал шаруашылығымен айналысатын ... ... ... ауаның
бактериалды ластануы, өрт қауіпі, газды орта т.б. ... ... және ... ... жағдайын жасауға бірінші кезекте аса
маңыз аударылады. ҚР Заңына сәйкес қауіпсіз және зиянсыз еңбек ... ... ... Жыл ... бөлім бастықтарының
бақылауындағы еңбек жағдайын жақсарту ... ... ... және өндірістік санитария тәртібіне сәйкес қауіпсіз еңбек
жағдайын қамтамас ету және жақсы санитар-гигиеналық ... ... ... ... ... орналастырған кезде қауіпсіз еңбек
әдісімен таныстыру ... ... ... ... ... ... өзгерумен барлық жұмысшылармен көктемгі-алқаптық
және жинақтау жұмыстарының алдында, азық дайындауда, тракторлар ... ... ... ... бағу мен ... ұстауға
көшкенде қайталама нұсқау жүргізіледі. ... ... ... жүргізіледі. Тіркеу журналында жұмыс орнында нұсқауды өткені туралы
тіркеу жасалады. Яғни әр жұмыскер ... ... ... ... тіркеу журналына қол жазбасын қояды
Техникалық қауіпсіздік ережесін сақтаған дұрыс болар еді. Жылқы
заводында жылқыларға, ... ... ... бет бұрып келгені дұрыс
болмас, сондықтан ... ... ... ... жөн ... еді. ... адамды ол көрмей тұрғаны жақсы болар. Оларды ветеринарлық
тексерістен өткізу үшін, ... ... не ... ерітіп әкеледі. Содан
оның мінезіне қарай және өткізілетін процедураларға байланысты әр ... ... ... ... ... ... кезеңдері бойынша алынған тірі
салмақтар көрсеткіштері бойынша екі ... ізін ... ... нәтижелері келесідей болды. Қосымша біз оны абердин-ангус тұқымының
стандартпен ... ... ... ... бойынша осы шаруашылықта жаңа ... ... ... орташа тұқым стандартынан 2,5 кг-ға яғни 8,5%
үлкен болып келеді, ол ... ... туу ... ... көрсетеді. 8 айлығында 27,0 кг, немесе 11,9%, ал 12 ай жасында
жас малдардың тірі ... 30,6 кг ... яғни ... ... 15 және ... ... зереттелген абердин-ангус малдары 1-ші класты тұқым
стандартынан 20,9 кг және яғни 5,7% ғана ... ... Ол өз ... ... НС» ... малдарының өсіп дамуы қалыпша деген қортындыға келуге
болады.
Абсолюттік өсімі бойынша 1-ші топ туған кезінен бастап 8 ... ... ... ... 24,5 кг-ға артық болды (12,4%), ал 8 айдан 12
айға дейін 3,6 немесе 3,8 % ... ... 12 ай мен 15 ай ... ... абсолютті өсімі 9,7 кг кем (17,6%) ... ол ... ... ... әсерлерінен болуы мүмкін.
Бірақ, бодақыланып союға араналған 15 пен 18 ай аралығында өсім 15 ... 21,4% ... ... ... ... бойынша 8 айында малдардың
көрсетікіші 822,9 грамм болды, яғни ... ... 101,9 ... ... ... ... 12 айда ... малдар көрсеткіштері 780,0 кг-
ды құрады, ол абердин-ангус тұқымының ... ... 30,0 ... (3,8%) ... 15 ай ... ... ... қолайсыз факторлардың
(азықтандыру, күтіп ұстау, вакцинациялау мен пішу секілді) әсерінен болуы
мүмкін 107,8 кг 17,6% аз ... ... бола ... 18 ... ... ... өсімі 777,7 кг болып, тұқым стандартынан 166,6кг немесе 21,4%-ға
артық болды.
Ірі қара ... ... етке ... және етке ... ... ... технологияларын орынды пайдалану, қаржылай шығындарды
үнемдей отырып, етті ірі қара мал ... ғана тән ... ... ... ... сиыр етін өндірудің тиімділігін
арттыруға мүмкіндік туғызады.
Ет өндіру ... ... ... ... 18 - 20 ... ... қоңдылығы жоғары сойыс малын алуға, ал пішпелерді соңғы екі
айында қарқынды бордақылауға қойып, байлауда-жайылымда бағу ... ...... 20 -22 ... ... ... ... сойысқа жіберуге
мүмкінді береді
Экономикалық тиімділік шаруашылықтағы ... ... ... тірі ... өсім ... етке өткізілетін
малдардың қоңдылығы мен сойыс шығымдылығына тікелей байланысты. ... ... мен тірі ... ... алынған өсімдері бойынша
жүргізіледі.
Малдардың орташа тірі саламағы бірінше топта 334,7 кг, ал ... ... кг ... ... ... ... ... ақша шығындары бір басқа
340 000 тг-ні құрады. Ең үлкен пайда екінші топта 125 400 теңге ... ... ... деңгейі 36,9% құрады. Бұл өз кезегінде
бірінші топтан 9,2% артық. Осы ... ... ... ... экономикалық тиімділігін көрсетеді.
Өндіріске ұсыныс
Шаруашылықтағы бұқаларды сиырларға қолдану кезінде DUNOON ... B197 BHRB197 ... ... ... ... керек.
Қолданылған әдебиеттер тізімі
1. Қазақстан Республикасының Үкіметінің 8 ... 2008 ... ... бекітілген, «Ет және ет өнімдерінің ... ... ... ... іске асу ... Қазақстан Республикасының келесі
бағдарламалық құжаттары мен ... ... ... ... актілерге өзгертулер мен толықтулар енгізілді:
3. 2010-2014 жылдарға арналған Қазақстан Республикасының ... ... ... ҚР Үкіметінің 2009 жылдың 31 ... № 2329 ... ... ... ... ҚР АШМ стратегиялық жоспары.
5. Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011ж.
6. Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. - ... ... ... 2002ж.
7. Крючков, В.Д., Тореханов, А.А. Мясное скотоводство Казахстана. – Алматы,
2008. – 418 ... ... А.К., ... Н.С. ... ... породы крупного
рогатогоскота. - Алматы, 1993. – 375 с.
9. ... Б.К. ... ... ... популяции с быками зонального
типа жетісу//Вестник с/х науки Казахстана.-2004.- №12. – С. ... ... Н., ... Л. ... ... и их мясные качества //
Животноводство России.- 2008.-№ 11. – С. 53 – ... ... М.В. ... ... ... ... ... разведении в горном регионе Южного Казахстана // Вестник с/х науки
Казахстана.- 2004. №8. – С. ... ... Н. «Мал ... ... және малды азықтандыру».- Алматы:
2005 – ... ... ... ... / ... Б.П. ... А.Н.. ... ГСХА, 2005.
14. Ысқақбаев, Б. «Ірі қара шаруашылығы». –Алматы: Қайнар, 1996-57 б.
15. Красота, В.Ф., Лобанов, В.Т., Джапаридзе, Т.Г.. ... ...... ... 1990-40 ... ... С.А ... дело в скотоводстве». – Москва : Колос, 1977-
293 б.
17. Багрий, Б.А. «Разведение и ... ... ...... 1991 – 33 ... ... Е.Я., К.В.Баранова, А.П.Лисицын «Практикум по ... ...... ... – 89 ... ... Т.С. ... «Мал өсіру және селекция».– Павлодар:
«Кереку» баспасы, 2009-308б.
20. Костомахин, Н.М.. «Скотоводство».- Санкт-Петербург-Москва-Краснодар,-
2009-315 б.
21. «Молочное и мясное скотоводство». – 2010- №3 ... ... мал ... ... ... 1995-352 ... ... А.П., Безенко, Т.И., Боярский, Л.Г.и др. «Скотоводство», -
Москва: Агропромиздат, 1992 – 286 б.
30 ... И.С. ... ... на ... ... и молочной
промышленности». Москва. Агропромиздат, 1991-512 б.
31 Репп, К.Р. «Охрана окружающей ... на ... ... ... ... 1986-150 б.
-----------------------
Тәжірибе
DUNOON Z191 BRINDABELLA B197 BHRB197
(15 бас)
ARDROSSAN EQUATOR A241
NAQA241
(15 бас)
Зерттеулер
Өсіп-дамуы
(тірілей салмақ, абсолюттік өсім, орташа тәуліктік өсім, қатысты ... ... ... ... и К» ЖШС-де әр түрлі аталық іздеріне жататын бұқашықтардың өсіп-
дамуы мен дене бітімінің индекстері

Пән: Ауыл шаруашылығы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 39 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Бек+» ЖШС шарттарындағы әр түрлі ізге жататын сиырлардың сүт өнімділігі49 бет
«Асыл тұқымды көк түсті қаракөл қой шаруашылығында жұптау түріне байланысты селекциялық белгілерінің көрсеткіші»30 бет
Ірі қара, ұсақ малдардың бауырын тексеру7 бет
Ірі қара,ұсақ малдардың бауырын тексеру3 бет
Ірі қара,ұсақ малдардың бауырын тексеру жайлы4 бет
Ірі қара,ұсақ малдардың бауырын тексеру туралы10 бет
Ірі қара,ұсақ малдардың бауырын тексеру туралы ақпарат4 бет
Ірі қара,ұсақ малдардың бауырын тексеру туралы мәлімет4 бет
Асыл тұқымды бұқалардың табынын толықтыратын таналарды азықтандыру34 бет
Асыл тұқымды еділбай қой тұқымының өнімділік және биологиялық ерекшеліктері43 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь