Зейінді дамыту және оны тәрбиелеу жолдары

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

І Бөлім Зейін туралы жалпы түсінік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..4
1.1 Зейін туралы теориялар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...4
1.2 Зейіннің физиологиялық негізі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7
1.3 Зейіннің қасиеттері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8
1.4 Зейіннің түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..13

ІІ Бөлім Зейінді дамыту және оны тәрбиелеу жолдары ... ... ... ... ...16

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...21

Пайдаланылған әдебиеттер тізім ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..22
Кіріспе

Көкейкестілігі: зейіннің адам өмірінде маңыздылығы өте жоғары екені белгілі. Зейін арқылы баланың ойы мен есін қалыптастырады. Зейінділікті балада дамыту мен қалыптастыру өте жас кезінен қадағалануы қажет. Болашақ ұрпағымыздың саналы да ақылды, білімді де білікті болуы үшін зейінділікті тәрбиелеуіміз қажет. Осы мезетте Ушинскийдің «Зейін адам санасында қорытылып, онда өтетін әр түрлі ойларды аңғартатын адам жанының жалғыз ғана есігі», деп айтқан өте ұтымды тұжырымдамасын айта кеткім келеді.
Міндеті: мектепке дейінгі, мектеп жасындағы балалардың зейінін қалыптастыру, теориялық тарихи практикалық жағынан дәріптеп, таныта білу.
Мақсаты. Психикалық іс-әрекеттің мақсат бағдарлы және нәтижелі болуы үшін, адам ең алдымен өзінің ой-санасын істеп жатқан әрекетімен сол әрекет нысанына тоқта білуі қажет. Ең негізгісі, зейінділікті балалардың бойында жас кезінен қалыптастыру.
Теориялық маңыздылығы: зейінді дамыту және қалыптастыру мақсатында ұйымдастырылған тест тапсырмалары мен кестелер мектеп жасындағы балаларға теориялық жағыннан түсіндірілуі қажет.
Практикалық маңыздылығы: зейінді дамыту және қалыптастыру мақсатында ұйымдастырылған тест тапсырмаларымен кестелер 5-10, 11 жастан ересектерге дейін қолданылып, олардың зейінін анықтауға болады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізім

1. Қ.Жарықбаев Жантану негіздері Алматы. 2002 ж.
2. Алмұратова Ә. Оқулардың грамматика ұғымдарын меңгеру психологиясы. Алматы Мектеп баспасы 1983 ж.
3. Жарықбаев Қ. Әбдірахманова Ә. Психология терминдерінің орысша-қазақша сөздігі Алматы. Мектеп 1976 ж.
4. Мұқанов М.М. Бақылау және ойлау Алматы. К.М.Б 1959 ж.
5. Мұқанов М.М. Жас және педагогикалық психологиялық лекция жинағы Алматы 1982 ж.
6. Мұқанов М.М. Ақыл-ой өрісі. Алматы. Қазақстан 1980 ж.
7. Мұқанов М.М. Жан дүниенің сыры Алматы. КМБ 1959 ж.
8. Мұқанов М.М. Қабілетілік әне оны тәрбиелеу Алматы. КМБ 1987ж.
9. Мухина В.С. Балалар психологиясы аударма Алматы. Мектеп баспасы 1987 ж.
        
        Мазмұны
Кіріспе.................................................................
.........................................3
І Бөлім ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... және оны ... жолдары...................16
Қорытынды...............................................................
................................21
Пайдаланылған әдебиеттер
тізім..........................................................22
Кіріспе
Көкейкестілігі: зейіннің адам өмірінде маңыздылығы өте ... ... ... ... ... ойы мен есін қалыптастырады.
Зейінділікті ... ... мен ... өте жас ... қажет. Болашақ ұрпағымыздың саналы да ақылды, білімді де
білікті болуы үшін ... ... ... Осы ... ... адам ... ... онда өтетін әр ... ... адам ... ... ғана есігі», деп айтқан өте
ұтымды тұжырымдамасын айта кеткім келеді.
Міндеті: ... ... ... ... ... ... теориялық тарихи практикалық жағынан дәріптеп, таныта
білу.
Мақсаты. Психикалық ... ... ... және ... ... адам ең ... ... ой-санасын істеп ... сол ... ... ... ... ... Ең ... балалардың бойында жас кезінен қалыптастыру.
Теориялық маңыздылығы: зейінді ... және ... ... тест тапсырмалары мен кестелер мектеп ... ... ... ... ... ... зейінді дамыту және ... ... тест ... ... 5-10, ... ... ... қолданылып, олардың зейінін анықтауға болады.
І Бөлім. Зейін туралы жалпы түсінік
1.1 Зейін туралы теориялар
Психикалық ... ... ... және ... болуы үшін адам
ең алдымен өзінің ой-санасын істеп жатқан әрекеті мен сол әрекет нысанына
тоқтата білуі ... ... ... салуға бекінген баланы көз ... ... ... оның түр-түсі мен қағазға қалай ... деп, жас ... ... ... сонша, тіпті ата-
аналарының оған ... ... ... мүлде аңғарар емес. Мұңдайда бала
зейінін істеп жатқан әрекетіне шоғырлады, назарын ... ... ... ... ... алаңдамастан, өз керегімен шұғылданды
дейміз.
Келтірілген ... ... бір ... әрқандай заттар туралы
ойлап, әртүрлі іспен бірдей шұғылдана алмайтынының дәлелі. ... ... ... ... ... ... бөлігінде өзіне қажет болған
заттар мен құбылыстардың ... да ... ... бағытталады. Ой-
сананың бағытталуы деп ең алдымсн ... ... ... нақты объектті күні бұрын ... ... не ... бермеуін айтамыз.
Бағытталу түсінігі сонымен бірге іс-әрекеттің біршама уақыт ... ... ... тұра алу ... де ... Зейіңді болу үшін қандай да
бір істің түрін таңдап қана алу ... сол ... ... қалу ... ... ... процесте оқушылар зейінін анау не
мынау, зат не іске бағыттау онша ... ... ... ... ... ... уақыт аралығында сақтап тұру.
Зейін сөзі сонымен бірге біздің ой-санамыздың ... ... мен шому ... да ... Адам алдыңда тұрған міндет
неғұрлым қиын болса, зейін де соғұрлым күшті әрі ... ... ... қиындығы болмағанда, зейін салудың күші де кемірек келеді.
Өз кезегінде зейін шоғырлануы ой-сананы қажетсіз объектердің ... ... де ... Зейінді толығымен нақты бір ... ... ... ... заттардың бәрі біз
үшін елес күйінде байқалады.
Сонымен, ... да бір ... ... ... ол зат біздің
санамыздың ... орын ... ... ... ... бәрі ... ... ығыстырылады. Осыған орай зейін ... ... ... ... ... ол ... ... мен ойлар іс-
әрекет мақсатына жеткенше, санамызда бекіген халде сақталады. Осыдан, зейін
іс-әрекетті бақылау және ... ... де ... әдетте, адамның бет, дене қалпы мен қозғалыстарында көрінеді.
Сырттай-ақ зейінді тыңдап отырған оқушыны зейінсізінен айыруға ... ... ... ... ... ... ... адам санасындағы ойлар мен
бейнелерге де багытталады. Мұндай жағдайдағы зейін интеллектуалды ... ол ... ... зейіннен біраз өзгеше келеді. Ал ой-сана дене
қозғалыстарына бағытталатын ... онда сөз ... ... ... ... бәрі ... дербес танымдық, өз мазмұнына ие болмай, өзге
танымдық процестердің қосалқы қызметтерін ... ... ... ... да ... ... ... назарына
түсіп, оның пайда болуы мен мәнін әрқилы пайымдауға негіз берді. ... ... ... ... қалыптасқан келесі тұжырымдар тобын
алға тартады:
1. Зейін қимылдың икемделудің ... ... ... ... негізде
туындаған: зейіннің бір заттан екінші ... ... ... ... ... емес, қимыл нәтижесінде ғана сезім ағзалары
қабылдау үшін тиімді жағдайларға икемдеседі.
2. Зейін сана ... ... ... ... Сана ... ... қандай мәнге ие екенін түсіндіріп жатпастан, И.Герберт ... ... ... ... ... ... немесе
тежейтінін алға тартады.
3. Зейін көңіл-күй нәтижесі Ағылшын психологиясында кең өрісті дамыған
бұл теория зейіннің алға ... ... ... ... ... ... ... сезімге не идеяға бөлену мен сол ... ... - ... де бір ... – деп ... Зейін өткен тәжірибенің нәтижесі яғни адам білген, таныған затына
ғана ден ... ... ... сананың ерекше белсенділік қабілеті
Зейін құбылысының ғажайыптығына таң қалған кей психологтар оны ... ... ... әу бастан бар белсенді қабілетпен баламалайды.
6. Зейін ... ... ... ... Бұл
гипотезаға орай зейін орталық жүйке жуйесінің мекенді тітіркену ... ... ... деп ... ... тежелу теориясы зейіннің негізгі ссбебін төмеңдегіше
пайымдайды: алғашқы физиалогиялық ... ... ... ... ... ... мен козғалыстардың физиологиялық процестерінен басымдау
келеді, осыдан ... ... ... туындайды.
Қазіргі заман психологтарының зейінді түсіндіруге байланысты
пайымдаулары П.Я.Гальперин еңбектерінде келтірілген. Олар ... ... ... ... бір ... осыдан зейін
адам психикасында нақты бір мезетте пайда болған бейнелер мен ой мазмұнын
тұрақтатуға бағышталған ... ... өз ... ... ... осы ... койылған бақылау, Әр адам
әрекеті ... ... және ... бөліктерінен тұрады. Осы тізбектегі
үшінші іс зейін арқылы орындалады;
- белгілі өнім шығаруға бағытталған әрекеттен ерекшс
зейіннің, яғни бағыттаудың, өз ... ... ... ... ... ... ... танылған
құбылыс тұрғысынан зейіннің әрбір нақты көрінісі жада
акыл-ес егілістерінің пайда болу ізімен туындайды.
Аталған теориялар нақты деректерге негізделгені сөзсіз, бірақ ... ... ... ... ... ... ... елемеуге
тырысады. Ал, шындықка жүгінсек, зейіннің мән-мағынасын оған ... ... мен ... ... ... ... негізінде
түсіну мүмкін. Осы тұрғыдан қазіргі уақытта зейіннің ... ... бұл ... сезімдік ақыл-ес және қимылдық белсенділігін
көтеруге қажет ... не ... ... ... ... ... Зейіннің физиологиялық негізі
Зейін өздігінен жеке-дара психикалық процесс те, жеке адамның касиеті
де болып саналмайды. Сөйтсе де ол әрқашан ... өмір ... ... ... ... ... ... болып, оның кызығуын, бағытын
көрсетеді. Зейін — кез-келген психикалық процестің тұрақты бір жағы. ... адам ... ... әрі нәтижелі болуына жәрдемдеседі. ...... ... бір ... ... онын ... ... етуі. Оны белгілі бір нәрсеге арнайы бағыттау және шоғырландыру
кабілеті адамның белсенділігін білдіреді. Психиканың ерекше қасиеті ретінде
зейін ... ... ... қалыптасады. Мұндағы кажетті шарт ... ... ... ... сол объектіге бағыттау. Зейін ... ... да, ... ... ішкі ... ... де ... физиологиялық механизмі өте күрделі. Оның негізі — ... әр ... ... ... сезгіштік кызметі. Сезгіш дегеніміз — ми
қабының төменгі ... ... ... ... деп ... және ... ерекшелік. Ретикулярлық формацияның өрлеуші,
темендеуші дейтін екі түрі бар. Ол бір импульстерді ... ... ... ми кабығына талғап ... ... ... ... ... ... (35, 36-суреттер).
Ми алаптары жұмысының реттеліп (козып, тежеліп) тұруы ... ... ... ... ... ... ... жоғарыдан (ми кабығынан) төменгі ми алаптарына ... т. б.) ... ... ... ... Бұл ... ... деп аталады- 1958 — 1959 жж. АҚШ окымыстысы Г. Мэгун,
Италия ғалымы М руций ... ... ... ми ... жетіп,
олардың жұмысына әсерін тигізе ... ... ... Мұны ... ... дейді.
Зейін механнзмі мидың рефлекторлық қызметіне, жануарлардың И. П. ... ... ... Бұл не ... ... ... ... Бұл
рефлекстің биологиялық мәні жануарлардың қоршаған ортадан әсер ететін жаққа
тітіркендіргішке жауап беруі болып табылады. ... ... ...... қасиет, одан зейіннің сыртқы тітіркендіргіштерге ... ... ... ... ... ... ... ошағы деп аталатын физнологиялық құбылыспен де ... Миға ... ... бір ... әсер ... ... ми ... шарларының кабығында күштері әр ... ... ... ... ... оптималдық ошағының қарқынды болуы мидағы
өзара индукция зандарына байланысты.
Қозудың оптималдық ошағы ... ... ... ... ми кабының бір ғана бөліміне ұзақ уакыт болып әсер етуі бірізділік
индукция заңына орай бір ... ... ... ауысып отырады. Тәлім – тәрбие
істерінде мұғалімдер мен тәрбиешілер ... ... ... ... ... ... «Балалар, дұрыстап отырыңдар, кане, қолдарыңды
партаға койып, маған ... деу ... ... ... әсер ... ... негізгі объектіге аударады.
Әйгілі физиолог ғалым А А. Ухтомскин (І875 — 1942 ж.) ми кызметінің
зандылықтарын ... ... ... ... ... Ілім ... Бұл
принцип бойынша мидағы қозу ошағының белгілі бір ... қозу ... ... қызметіне үстемдік етеді. Сөйтіп, жаңадан пайда болған қозу
ошақтарын ... қана ... ... ... ... жүйке жұмысын
күшейте түседі Доминанта принципі
зейіннің бір затқа ғана ... ... ... ... қалатын жағдайын түсінуге мүмкіндік береді. Зейіннің ... ... бір іске ... берілгендігінен көруге болады.
Зейінділік, сондай-ақ адамның сырт пішінін де байқалады. ... адам ... ... салғанда, қимыл-қозғалыс тежеліп, сезім мүшелерінің бәрі сол
нәрсеге қарай ... Д. ... ... ... ... ... алатын орнын
ерекше атап көрсетіп, «зейін адам санасы арқылы қорытылатын және ... ... ойды ... адам ... жалғыз ғана есігі болып табылады
— деген ... Оның бұл ... ... ... беру ісі ... дидактикалық зерттеулерде күні бүгінге дейін өзінің
өміршеңдігіш дәлелдеп келеді.
1.3 Зейіннің ... ... ... ... ... ... және уйреншікті болып үш
түрге бөлінеді.
Ырықсыз зеиіннің психологиялық әдебиеттерде бІрі неше синонимі ... ... ол ... ... , енді бір құралдарда эмоциялық зейін
деп аталады: Бұл екі түрлі атау да ... ... ... ерекшелігін
көрсетеді. Пассивті зейін нәрсеге бағытталған сананы шоғырландыру үшін
ерік ... ... емес ... ... Ал ... ... эмоциялық
деп атау зейіннің объектісі және соған байланысты көңіл-куй кем эмоциялар,
қызығулар, ... ... ... ... ... ... зейін ден сананың белгілі объектіге ... ... ... Сан килы ... ... күші ... ... өзіне еріксіз аударады. Мысалы, сөреде катар тұрған
кітаптар ... ... ... ... ... көз ... Мұның себебі —
қызыл түстің көзге әсер ету коэффицнентінің күшті екендігінде. Осы орайда,
мәнерсіз бірқалыпты айтылған сөз ... ... ... ... ... Ал ... әсерлі сөздер адамның зейінін өзіне еріксіз тартып
алады. Кез-келген ... адам ... ... ... ... байланысты. Сондай-ақ тітіркендіргіштердің жаңалығы да ырықсыз
зейін тудырады. Мәселен, жаңа ... ... не ... ... ... ... ... оған еріксіз назар саламыз. ... ... ... ... ... ... ... пайдалану жемісті
нәтижелер бермек. Әсер етіп тұрған тітіркендіргіштің басталуы мен аяқталуы
— ырықсыз зейінді тудырудың ... ... ... ... ... ... әсер ететін нәрселер де
ырықсыз зейін тудырады. Мысалы, бояуы қанық заттар, кұлакқа жағымды әуенді
дыбыстар, хош ... ... мен ... ... зейіні бір объектіге немесе бір жұмысқа ұзағырақ тұрақтай алса,
оны зейіннің тұрақтылығы дейді. Мысалы, ... ... не ... ... ... ... осыған жатқызуға болады.
Зейінді бір жерге тұрақтатып, жинақтап алу арқасында адам істеп отырған
ісін тереңінен түсініп, оның әр ... ... ... Зейінді
тұрақтата алушылық саналы әрекетке өзінді жеге ... ... бір ... ... осы ... оқу ... ... зор. Сабақ үстінде
баланың назарын көп нәрсеге аудармай, ... бір ... не ... бір
әрекетке ғана аударып, оған тұрақтатып әдеттендіру керек. Сонда ғана бала
есейген кезде үлкендердің ... ... ... ... ... ... адамдар жұмыс үстінде зейінің 40 минуттай бір объектіге
тұрақтата ... ... 10—20 ... ... ... кейінгі бірнеше
секундта көңілдің бір нәрсеге ... сол ... одан ... ... нұқсан келтірмейді. Қайта бұл сскілді тынығу.
жұмысты бірнеше сағат бойы жаксы, тұрақтап Істеуге ... ... ... ... ... ... ... істеген жағдайда да оқтын-оқтын
ойы ... ... бір ... ауып ... ... зейіннің бірде
әлсіздене, бірде күшейіп тұруын зейіннің толқуы дейді. Толқу — зейіннің
табиғи қасиеттерінің ... ... бар ... ... ... адам ... ... ойға түседі, басын көтеріп жан-жағына карайды. Зейіннің
мұндай толқуы, әрине, адамның көңіл аударған ... ... ... тұрақтатуына бөгет болмайды. Кейбір адамдардың ... ... ... ... ... ... ... әсерлер, сондай-ақ
адамның өз еркін жөндеп билей алмауы себеп болады.
Зейінді ұзақ ... бойы ... ... ... ... ... бөтен нәрсеге көңілі ауып кетпеуін ойластыру керек. Бұл кеп ... ... ... ... ... әр ... ... күресу — қажетті шаралардың бастысы. ... ... ... ... сырнай-керней т. б. адамның тынышын кетіреді. Зейінің
жақсы ұйымдастыра алатын адамдар осындай ... да ... тез ... ... ... ... ... нәрселер көп болғанмен,
олардың барлығы да ... ... ... ... ... дүрілі,
музыканың әуені зейінді аударатын тітіркендіргіш болғанмен, оларға шыдап
отыра беруге болады. Ал ... ... ... реніш т.б. адамды
күштірек аландатып, жұмыс істетпейді. Әрине, бұларды жоюдың мүмкіндігі
болмаса, оған ... ... ... ... ... беруге болады.
Әрине, бұған ерік-жігер қажет. ... ... ... жұмыс істей
алушылық,— адамның жақсы қасиеттерінің бірі. Мәселен, орыстың ... А.П. ... жас ... көп ... ... ... жазса, ал Мусоргский мен Бородин өздерінің опералық шығармаларын
конақта отырып-ақ жаза беретін ... ... ... да адам зейінге
кедергі келтіретін нәрселерді жеңе алатын болуға тиіс. Тіпті тыныш жерде
отырып ... ... ... ... да өзін ... ... кез-келген жағдайда жұмыс істей алатындай кабілетке ие ... ... ... деп бір ... екінші объектіге назарымызды
көшіруді айтады. ... ... ... ... ... ... тез аудара білу ... ... ... ... ... ... ... бір жұмыстың түрінен екінші бір
жұмысқа ... ... ... ... жаңа ... тез меңгеріп кетеді. Бұл
икемді, оңтайлы зейіннің көрінісі. Екінші біреудің ... ... ... ... ... ... тез аудара білу көлденеңнен кез
келген әсерлерге кідірусіз жауап беруде аса қажет. ... ... тез ... білу ... ... жетілмеген болса, олардың жұмыста
түрлі сәтсіздіктерге ұшырауы мүмкін. Мектеп ... ... ... ... екінші пәнге. бағдарламаның бір бөлімінен ... ... бір ... (үй ... ... ... ... (жаңа сабақты
тыңдау кезі) үнемі аударып отыруға тура келеді. Зейінді аудара алу окушының
ерік ... ... ... ... әсіресе оқу материалдарын түсінген және
оларды ұмытпайтындай етіп меңгерген жағдайда ғана мүмкін болады. Мүғалімнің
материалды жүйелі етіп, бір ... ... ... ... ... ... оқылатын жаңа тараудың мақсатын айқындауы, жаңа ... және ... ... ... ... т.б. ... ... себепші болады.
Зейіннің бөлінушілігі
Адам санасының бірмезгілде бірнеше әрекетті атқара білу ... ... ... Адам ... ... ... бөле ... бір уақытта түрлі объектіге бөлуге болатындығын арнаулы
зерттеулер көрсетіп отыр. Мәселен, оқушылар өздері есеп ... ... осы ... ... ... тақтаға шығарған есебін бақылайды, оның
сөзін тыңдайды т. б. ... бір ... ... ... ... жазып отырады кітап оқып отырып, конспект жазады. ... ... ... ... бәрінен де зор. Қазіргі кездегі
өндірістің онан сайын автоматталынуы адам ... ... ... ... ... Ал ... ... (машинист, шофер т.б.)
бірнеше нәрсеге зейін бөлушілік қаншама ... ... ... ... кезеңде руль механизмін басқарады, жолға назар аударады, тормоз береді
және т. б... Бұл олерациялардың әрқайсысы зейінді өте ... ... ... ... ... ... де ... бірнеше объектіге бөле
білудің маңызы зор. Мұғалім бір мезгілде сабақтың ... ... ... жоспарына сәйкес тексеріп отырады, барлық. сынып ұжымы мен ... ... ... ... ... ... отырғанын байқайды.
Тәжірибесі аз, жас мүұғалім кейде барлық сыныпты не жеке окушыларды, ... ... ... ... ... ... калады да зейінің бытыратып алады.
Осының ... ... ... нашар ұйымдастырылуы мүмкін. Зейінді екі
объектіге бірдей бөлу үшін ең кемінде біреуіне іскер болу және ... ... ... ... шарт. Зейінді бөлудің физиологиялық
негіздері ... И. П. ... ... ... ... бір ... бір ... жүріп, өзіміз әдеттеніп кеткен тағы басқа бір істі ... ... ... ... ... бойынша, ми сыңарларының ... ... ... ... ... басты ісімізбен байланысты ми
сыңарларының пункті бұл кезде қатты қозуда болады".
Зейіннің ... ... деп бір ... ішінде оның камтитын., объектілерінің
санын айтады. Зейін көлемін ... ... ... ... ... ... тексеріледі. Адам бір мезгілде (секундтың 1/10
бөлігінде) орта есеппен әр түрлі 5—9 ... ... ... 12—14 ... ... бар сөзді де осы мерзімде камтитын көрсетіп отыр. Мектеп
окушыларының, ... ... ... ... ... ... ересек
адамдардың зейін көлемдеріне қарағанда шағын болатындығы сабақ үстінде
мұғалімнің есінде болуға тиіс, сондықтан да ... бір ... ... де, сапа ... де белгілі зейін көлемінен артық мөлшерде материал
беруге болмайды. Окушылардың зейін көлемі ... ... ... ... ... ал ... байланысы бар
элемеиттерді қабылдаса, олардың зейін көлемін өсіретіндігін ... ... ... көлемін арттыру үшін мұғалім балаларды комплекс ... ... ... бір объект ретінде қабылдауға машықтандырғаны дұрыс. Көрнекі
құралдардағы сөздер тым ұзақ болмай, оңдағы сөздердің ең бастыларын ... ... үшін ... ... ... безендіру қажет. Соңғы айтылған
тәсіл де бала ... ... ... жағдай жасайды. Физиологиялық
тұрғыдан зейін ... ... ... ... ... қозуы бар алапты
кеңейте түседі. Бұл бірнеше ... бір козу ... ... болып
табылады. Бірден біраз нәрсені қамти алатын ... ... кең ... ... ... ... камти алмайтын зейінді көлемі тар зейін дейді.
Зейіннің тар, көлемдісі де жарамсыз қасиет ... ... ... ... нәтиже
шығара алуында. Адамның мамандығы, айналысқан ісі оның зейініне әсер етпей
қоймайды. Мәселен, өне бойы ... ... ... ... ... ... зейін көлемі айтарлықтай болмайды. Микроскоппен жұмыс істейтін
ғалымның зейіні де осы іспеттес келеді.
Алаң болушылық
Алаң ... деп ... бір ... ... ... зейінді
ұйымдастыра алмаушылықты айтады. Әр нәрсеге ауып кете ... ... ... көбінесе осындай болады. Алаң болушылық сондай-ақ ... ... ... ... де жиі ... Мұндай жағдайда оның миында
біркелкі тұрақты қозу алабы жасалынбайды, қозу мен ... ... ... ... ... ... отырмайды. Зейіннің осы қасиеті адам
психологиясынан тұрақты орын алса, оған берекелі әрекет ету ... ... ... ... ... алаңдаушылық жиі ұшырайды. Өйткені олар
әлі күрделі іс-әрекетпен айналыспағандықтан, зейіннің жоғары ... ... ... ... ... ... ... бір жұмысқа қатты беріліп
істеген кездерінде де байқалады. Адам қатты ... ... ... ... еш ... сезбейді, елемейді. Осындай жағдайда ол ... ... ... ... ... ... ... кемшілігі зейіннің көлемі өте тар және ... ... ... ... ... психологиялық әдебиеттерде бірнеше сннонимі бар.
Кейбір зерттеулерде ол пассивті зейін, енді бір құралдарда эмоциялық зейін
деп ... Бұл екі ... атау да мәні ... ырықсыз зейіннің
ерекшелігін көрсетеді. Пассивті зейін нәрсеге бағытталған сананы
шоғырландыру үшін ерік күшінің қажет емес екендігін білдіреді. Ал ырықсыз
зейінді эмоциялық деп атау ... ... және ... ... ... ... ... мақсат-мүдде арасындағы арақатынастың мәнісін
білдіреді. Сонымен, ырықсыз зейін ден сананың белгілі объектіге бағытталып,
соған ... ... Сан қилы ... ... күші ... ... ... еріксіз аударады. Мысалы, сөреде қатар тұрған
кітаптар г.расынан мұқабасы кызыл кітап бірден көз тартады. Мұның ... ... ... ... әсер ету ... ... ... Осы орайда,
мәнерсіз біркалыпты айтылған сөз! басқалардың назарын өзіне жөнді аудара
алмайды.
Ал мәнерлі, ... ... ... ... өзіне еріксіз тартып алады.
Кез-келген тітіркендіргіштін адам зейінін өзіне аударуы оның әсерлілігіне
байланысты. Сондай-ақ тітіркендіргіштердің ... да ... ... ... жаңа ... ... не қабырға" газетінің жаңа
нөмірін көріп калсақ, оған еріксіз назар саламыз. Зейіннің осындай
каспеттерін ескеріп, сабақта түрлі көрнекі ... ... ... ... Әсер етіп ... ... ... мен аякталуы
— ырықсыз зейінді тудырудың қайнар көзі.
Адамның таным әрекетінде көңіл-күйге қатты әсер ... ... ... ... ... ... бояуы қанық заттар, кұлаққа жағымды әуенді
дыбыстар, хош иісті өсімдіктер мен ... ... ... ... де ... ... ... аударады. Көркемөнер
туындыларының адам сезіміне күшті ыкпал етуі де ... ... ... ... мен ... ... ... түседі. Ырықсыз зейіннің
тұрақты болуы адамның ықылас-ынтасы мен қызығуының артуына байланысты.
Ырықты зейін
Ырықты зейін ерікті ... ... ... деп те ... ... бәрі сананың белгілі объектіге шоғырлануындағы адамның щешуші
рөлін көрсетеді. Сананың ... ... ... ... ... ... бағытталуын ырықты зейін ... ... ... ... ... іс-әрекетіндегі алға қойған мақсатымен, ерік
күшінен ... ... ... ... есеп ... бухгалтер,
тәжірибе жүргізуші ғалым алдын-ала мақсатын белгілеп, оны орындап шығу үшін
соған саналы әрекетін бағыттайды. Олай етпеген ... ... ... шығара алмас еді.
Мектептегі оқу-тәрбие істерінің бәрі де балалардық ... ... ... ... қажет етеді. .Бұл үшін бастауыш сыныптарда
оқу әрекеті балалардың ... ... ... етіп ... ... ... болуы баланы өзіне деген сенімін арттырады.
Сабақты оқушылардың жас ерекшеліктеріне карай түрлендіре жүргізіп, әр ... ... ... ... ... зейінге аударып отыру керек.
Жұмыс орнының қолайлы болуы — ырықты ... ... болу ... ... ... кісінің көңілін бөгде тітіркендіргіштер алаңдатпауы
керек. Мысалы, сабақ үстінде айтылған ... сөз ... ... ... ... ... ... Ырықты зейінді дұрыс ұйымдастырудың ...... ... ... ... ... адамның зейіні
тұрақсыз болады. Адамның сырқаты, жан қинайтын бөгде ойлар т. б. ырықты
зейіннің ... ... ... ... ... үшін сөз арқылы
кайталап айтып, алға ... ... ... ... ... ... ... білу мен адамның әдеттері де ырықты зейіннің
тұрақты болуында ... ... ... ... шешуі, орфографиялық ережелерді колданып
жазба жұмыстарын дұрыс орындауы, жаңа термяндер мен ... ... ... ... бәрі де ... ... арқылы іске асады.
Үйреншікті зейін
Үйреншікті зейін — ... ... ... ... ... ... ырықты зейіннен кейін жасалады. Сонымен, үйреншікті зейін ... ... әрі ... болып саналатын объектіге адам санасының шоғырлануы.
Үйреншікті ... ... ... бар. Ол ... негізінде
қалыптасады. Бірақ бұл нәрсенің. касиетіне емес, адамның тіршілік ... ... ... ... ... маңызды нәрсе — істің
нәтижесі.
Әрекет кезінде үйреншікті зейіннін пайда болуы — ... ... мен ... ... жемісі. Кейбір адамдар ауыр деген
жұмыстың өзін аса қиналмай-ақ ойнап-күліп жүріп ... ... ... ... ... ... зейінге оңай ауысады. Ондайда адам
шаршағанын да байқамай қалады.
Зейіннің жоғарыда қарастырылған үш түрі де ... ... ... ... зейін түрлері алма-кезек өзгеріп, бір-
біріне ауысып отырады. ... ... ... ... ... сабаққа
бағдарлаумен ғана шектеліп қоймай, олардың өз ... ... ... ... ... баса ... ... және ішкі зейін
Сыртқы және ішкі зейін түрлері. Объектісінің орналасу жағдайына ... ... және ішкі ... ... ... ... ... кейбір
ерекшеліктерін дұрыс түсіну үшін сыртқы және ішкі зейіндер адамның ... ... ... ... Мұны ... ... деп те
атайды. Ішкі зейін — сананың Ішкі іс-әрекетке, ішкі ... ... бұл түрі ... ғана тән. Ол ... ... ... олар
өз жан дүниесінің сырын шолып біле алмайды. Сыртқы және ішкі зейіндер бірін-
бірі тежеп ... ... ... ... әрі ішкі ... бір
мезгілде бағдарлау өте қиын. Ішкі зейіннің объектілері: сезімдер, ... ... ... ... ... ернінің жыбырлауы, жеке сөздерді
айтып калу, дене мүшелерінің түрлі ... ... ... ... — сана мен өзіндік сананың дамуы үшін ... ... ... ... ... ... ... болжай алмайды Ойлай
білу, ой арқылы әрекет жасау ішкі ... ... ... ... қалыптаспайынша, адамның ақыл-ой, эстетикалық жағынан дамуы мүмкін
емес.
Жеке адамның дұрыс ... үшін ... ... мен ... ... ... ... аударып, талдау жасау саналы
әрекетті жетілдіре түседі.
Ұжымдық, топтық, даралық зейін
Ұжымдық, топтық, даралық зейін түрлері. Ұжымдық зейін — бір ... ... ... ... бір ... ... ... Мұндай
әрекетке мұғалімнің сабақ өтуі жатады. Бүкіл сыныптың зейінін ұзақ мерзім
бойы бірқалыпты ... ... ... Бірен-саран оқушының зейіні басқа
нәрсеге ауып кетуі де мүмкін. Мақсатты іске ... ұжым ... ... да кездеседі. Мұндай жағдайда жетекшінің не ... ... ... рөл ... зейін — бір ұжым ішіндегі жеке топтар ... ... ... сыныпта, лабораториялық тәжірибелер мен өзара тексеру жүргізгенде
қажет. Бұл — зейінді ұйымдастырудың ... үшін де, ... үшін де ... ... ... ... үстінде бірін-бірі алаңдатады. Осындай
кедергіні жеңу үшін олардың тапсырманы мұқият орындап ... жете ... оны ... ... ... жоспарлау керек болады.
Даралық зейін өз міндетін орындауға әр адамның санасын ... ... Бұл — ... кісі өзі ... есеп шығарғанда
қолдануға тиісті аса қажетті тұрақтылық.
ІІ ... ... ... және оны ... ... ... шығуына байланысты ырықты зейіннің саңылауы байқала
бастайды. ... ... ... ықпалымен, балаларға түрлі ... ... орай ... ... ... ... ойыншыктарын, киім-
кешектерін жинастыру, үлкендердің айтқанын Тыңдай білуге баулу т. ... ... ... ... ... қалыптасуында ойын әрекеті
ерекше орын алады. Ойын арқылы бала ... ... ... естиді,
байқай алады, фактілер мен құбылыстарды бір-бірінен ажыратып, ... ... ... Балаларда зейіннің түрлі қасиеттері ... ... т.б.) ... ... ... бәрі ... ... Мектеп — оқушылардың зейінін оқу-тәрбие ... ... ... ... ... ... ... орын болса, ал
мұғалім — балалардың зейінін тәрбиелейтін негізгі ... ... ... көңіл бөлмей келген бала окуға бірден беріліп кетпейді, сабактың
басынан аяғына дейін отыруға оның ... ... ... алғашқы кезде
сабақтың анықталуын асыға күтіп отыратындары да осыдан. Балада ... ... ... ... ... де ... Мәселен,
бірінші сынып оқушылары түрлі нәрселерді санағанда, көбінесе олардың сыртқы
формасына, бояуына көңіл ... да, ең ... ... — есеп ... ... Бұл жастағы балалардың зейініндегі екінші бір ерекшслік
зейін ... өте тар ... ... осы ... ... ... ... Ол сабақты бала ұғысына түсінікті, тіл жағынан жеңіл етіп
берсе, көрнекі ... ... ... бала зейіні бір объектіге
тұрақтала ... де, ... ... кемитін болады. Оқушы ... ... ... ... ... минуты бала зейінін
билеп алмайынша, мұғалімнің сөзі оның ... ... ... Бір ... ... ... ... сабақ өзінің мақсатына
жете де алмайды. Зейін тәрбиесінде әрбір мұғалімнің еске ... ... мына ... ... ... ... ... зейінділікке әдеттендіру, оларда
зейіннің жоғары түрлерін дамыту естен шыкпайтын болсын. Бұл жөнінде К. Д.
Ушинский былай деген: ... ... ... ете білу керек және сонымен
қатар, оларды ... ... ... да бұлжытпай орындауды
талап ету керек, бұл жұмысты орындағанда бір ... ... етіп ... ... теңестіру арқылы еріксіз зейінді тудырып отырумен қатар, балада
белсенді зейін шамалы болғанына карамастан оны ... ... ... ... не жеке ... ... тапсырмалар дөл, анық, кысқа
болып келсін.
Бала кайда жүрсе де ... ... ... ... ... ... және тұрақты ететін құбылыстың бірі — ерік. Сондықтан
зейін тәрбиесін ерік тәрбиесімен ... ... ... ... окушыларының жүйке жүйесінің әлде де ... ... еске ... Олардың шаршап кетпеуін ... ... ... ... әр ... ... ... кестесіне талапқа сай орналастыру секілді мәселелер де
зейін тәрбиесіне қатысы бар ... ... ... ... мұғалімнің жеке басының үлгі-
өнегесінің де маңызы зор-егер мұғалімнің өз ... ... ... яғни, ол біресе оқытып тұрған сабағына, біресе сыныптағы оқушыларға
алаңдап, нені ... нені ... ... шығарса, ондай мұғалім
окушылардың зейінін дұрыс тәрбиелей ... ... ... ... ... ... ... алмаса, іске ынтасыз, ұқыпсыз кіріссе,
берген сабағынан да жөнді нәтиже шығара алмайтын болады. ... ... ... зейін қоймаған-дықтан үлгірмейді" дейтін болса, бұл
алдымен оның ... ... ... ... ... өз ... ... табылады. Ы. Алтынсарин: "Егер балалар ... ... онда ... оларды кінәлауға тиіс емес, оларға
түсіндіре алмай отырған өзін кінәлауға тиіс" ... өте ... ... ... күйіне тән нәрселер: сезімталдық, ойдың айқындығы,
сезім кернеуі және ерік күшінің әсерімен істі ойдағыдай орындап шығуы үшін
жан ... ... ... ... ... ырықты зейін басым
болады. Зейінділік күй — адамның мүдделі ісі мен ... ... ... байланысты. Бұл жағдайда ырықсыз зейін басым болады. Зейін
күйінік тағы бір ... ... ... шашырап алаңдауынан
байқалатын ерекшелік. Ауыр жұмыстан шаршау, терең ойға бату, қызықсыз істі
орындау сияқты себептер кісі зейінін ... оны ... ... ... зейінсіздік туады.
Адамды мінез сипатына карай зейінді, зейінсіз, алаңғасар ... ... ... ... ... бір түрлері қосарланып,
зейінділікті тудырады. ... ... ... ... ... ... ... талпынушы кісіге ырықты және үйреншікті зейін тән.
Бұл жағдайда зейіннің ... ... ... ... сияқты
кемшіліктер байқала коймайды.
Зейінсіздік — бір нәрсеге ден коя алмай, ... ... ... өзге
адамның жан дүниесін байқай алмау. Жігерсіздік ... ... ... ... ... ... тағдырымен санаспайтын
нем-құрайдылықты туғызады. Адам бір нәрсеге ыкыласты, ал өзге ... ... ... Бұл ... ... ... ... Ой талғамының дәлдігі, қолға алған істі аяғына дейін бітіру,
адамның жан дүниесінің босаңдығы, табансыздық ... ... ...... адам ... ... ... білдіретін қасиет-ерекшеліктер
Зейіннің ... ... ... мінез-кұлкымен, темперамент
ерекшеліктерімен байланысты екендігі адам ... кез ... анық ... ... ... мен ... орай ... адамның психологиялық
құрылымында айрықша орын алып, оның іс-әрекет түрлерінде, бағыт-бағдарында
айқын көрініс береді. Бір ... ... ...... ... жалпы психикалық дүниесінің есігі деуге болады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізім
1. Қ.Жарықбаев Жантану негіздері ... 2002 ... ... Ә. ... ... ... ... психологиясы.
Алматы Мектеп баспасы 1983 ж.
3. Жарықбаев Қ. Әбдірахманова Ә. Психология ... ... ... Алматы. Мектеп 1976 ж.
4. Мұқанов М.М. Бақылау және ойлау Алматы. К.М.Б 1959 ж.
5. Мұқанов М.М. Жас және ... ... ... ... 1982 ... ... М.М. ... өрісі. Алматы. Қазақстан 1980 ж.
7. Мұқанов М.М. Жан дүниенің сыры Алматы. КМБ 1959 ... ... М.М. ... әне оны тәрбиелеу Алматы. КМБ 1987ж.
9. Мухина В.С. ... ... ... Алматы. Мектеп баспасы 1987
ж.

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 23 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Балалар мен ата-аналарға арналған жұмыстар84 бет
Зейін туралы жалпы түсінік21 бет
Мектеп жасына дейінгі және бастауыш мектеп жасындағы балалардың психикалық дамуы барысында зейіннің қай дәрежеде тиянақтылығын бағалау және оны дамыту33 бет
Мектепке дейінгі балалардың зейінін дамыту тәсілдері33 бет
Оқушылардың өзін-өзі тәрбиелеу үрдісін зейін қасиеттерін дамыту64 бет
Мектепке психологиялық даярлық5 бет
«Ойын–технологиясы негізінде қолайлы орта туғызу – баланы субъект ретінде дамыту шарты»5 бет
Жасөспірімдердің ерікті зейінінің өзгеру динамикасы30 бет
Жасөспірімдердің еркін зейін өзгеруінің динамикасы13 бет
Жасөспірімдердің қарым-қатынаста зейін қасиеттерінің психологиялық ерекшеліктері59 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь