Психология. Жануарлардың интеллект мәселесі

1) Кіріспе
2) Ғалымдардың жануарларға жүргізген эксперименттері.
3) Жануарлардың интеллект мәселесі.
4) Жануарлар психологиясына еңбек сіңірген ғалымдар.
5) Психологияга анықтама және адам психологиясының ерекшеліктері жайлы ғалымдардың пікірлері.
6) Адамзат қоғамында және жануарлар дүниесінде
психиканың дамуы.
7) Психологияның пәні және оның міндеттері
8) Қорытынды
9) Ұсынылған әдебиеттер тізімі
Табиғаттың ұлы жұмбақтарының ішіндегі алғашқы орынды жануарлар психологиясы алады. Адамдар ежелден осы құпияны ашуға ұмтылғанын ерте кезден келе жатқан фольклор, религиозды мифтардан көруге болады. Антикалық ойшылдар өздерінің философиялық концепцияларын құруда адамның психикасына жануарлардың психикасының қатынасына көп назар аударған.
Біздің заманымызда жануарлардың психикасын зерттеумен арнайы жануарлар психологиясы пәні айналысады. Бірақ жануарлар психологиясының пәні мен міндеттерін қарастырмас бұрын біз жануарлардың психикасы, мінез-құлқы, психикалық әрекетін нақтылап алуымыз қажет.
Лениндік теорияға сәйкес, психика өзінің құрылымына қарай объективті шындықтың жоғарғы формасының көрінісі. Психика органикалық әлемнің белгілі бір даму кезеңінде пайда болғанмен тек жоғары ұйымдасқан жануарларға ғана тән.
Психика – ортаның құрамдас бөліктеріне қатысты өзінің белсенділігін тірі ағзаға адекватты бағдарлауға мүмкіндік беретін көрініс беру формасы болып табылады. Сонымен қатар объективті реалдылықтың, материяның белсенді көрінуіне қызмет ете отырып, психиканың өзі органикалық материяныңжоғары дамыған қасиеті. Бұл материя болып жануарлардың жүйке ұлпасы (немесе оның аналогтары) табылады. Жануарлардың көп бөлігінде бас миы - жүйке-психикалық әрекетінің орталық ағзасы бар.
Жануарлардың психикасы олардың іс-әрекетінен бөлініп қаралмайды. Іс-әрекетті жануарлардың ағасының ортамен қажетті байланыстарын орнатуға бағытталған қозғалыс белсенділігі, яғни сыртқы көріністердің бірлігі деп түсіндіреді. Психикалық көрініс беру осы белсенділіктің негізінде жүзеге асады. Осындай жолмен, психиканы тірі ағзаның функциясы ретінде, қарастыру әділ болады, іс-әрекет пен психика бөлінбейтін органикалық бірлік ретінде қарастырылады және ғылыми анализ үшін шартты бөлінуі мүмкін. Бұл мәселені И.М. Сеченов «психика қозғалыспен, іс-әрекетпен туады және өледі» деп көрсеткін.
Сонымен, психикалық көрініс берудің алғышарты – іс-әрекет. Оның көмегімен қоршаған ортамен өзараәрекет жүзеге асады. Іс әрекетсіз психика болмайды. Бірақ кері байланыс әділ болады: психика ағзаның сыртқы белсенділігін коррекциялап, бағыттайды.
Іс-әрекетпен психиканың диалектикалық бірліктің мәнін «психикалық іс-әрекет» ұғымы ашады. Жануарлардың психикалық іс-әрекет ұғымы іс-әрекет пен психиканың көрінуінің барлық кешенімен түсіндіріледі.
Зоопсихологияның обьектісі – жануарлардың психикалық іс-әрекеті.
Зоопсихологияның пәні – жануарлар денгейіндегі психикалық көріністің заңдылықтары мен эволюцияның көрінуі, жануарлардың психикалық процестерінің онто және филогенездегі пайда болуы мен дамуы және адамдардың санасының тарихы туралы ғылым. Зоопсихолог психиканың эволюциясын оның ұрықтану формаларынан жоғары көрінуіне дейін зерттейді. Мұның өзі адам психикасының пайда болуының негізгі құрамы болып табылады.
Осындай жолмен, зоопсихологтың компетенциясында психиканың эволлюциясының басты мәселелерін бірдей қарастырады. Төменгісі психикалық көрініс берудің бастапқы дамуы, жоғарғысы – жануарлар психикасының адамның психикасына айналуы. Төменгі шебі өсімдіктер мен жануарлардың арасындағы сапалы көріністі береді, ал жоғарға шебі – жануарлар мен адамдар аралығындағы айырмашылықты зерттейді. Бірінші жағдайда психиканың элементарлы формаларының сұрағын шешу, ал екіншісінде – адам психикасының элементарлыдан жануарлар психикасынан тууы тек сандық қиындауға теңдестірілмейді, эволюция барысында ағзалардың ортамен өзара әрекетінің жалпы түрі де өзгереді. Тітіркенудің саналы жаңа формасы – сезімталдық пайда болады. Ал сезімталдылықтың өзі – сезіну қабілеттілігі, яғни қарапайым психикалық құбылыс. Басқа сөзбен айтқанда, психика тітіркенудің өзіндік саналы жоғары формасы сезімтадық пайда болған кезде басталады.
Зоопсихологтың іс-әрекет аумағы психикалыққа дейінгі және психикалық көрініс беруден басталады. Осы жерден психиканың эволюциясының басы басталады. Жануарлардың психикасының сапалы эволюциясы адам санасына дейін көтеріледі.
Адам психикасы жануарлар психикасымен салыстырғанда сапалы категориялы, бірақ олар генетикалық жануарлар психикасымен байланысты. Адам іс-әрекетінде белгілі бір рөльді биологиялық, жануарлармен ортақ факторлар ойнайды, бірақ адамдардың іс-әрекетінің мәні адам мен жануар арасындағы терең сапалы айырмашылықтармен анықталады. Бұл айырмашылықтары жануарларда мүлдем кездеспейтін қоғамдық еңбекті іс-әрекетпен сөйлеуде.
Ресейлік зоопсихологияның негізін салушы белгілі ғалым Вагнер адам өміріндегі биологиялық және әлеуметтік факторлардың өзара қарым-қатынасын жарты ғасыр бұрын жан-жақты анализін берген
1. Фабри К.Э. Основы зоопсихологии. М., 1976
2. Фабри К.Э. Вопросы зоопсихологии, этологии и сравнительной психологии. М., 1988.
3. Фабри К.Э. Зоопсихология // Тенденция развития психологической науки. М., 1989.
4. Фабри К.Э. Игра животных. М., 1985
5. Фабри К.Э. Введение в общую и прикладную ихтиопсихологию. М., 1988.
6. Д.Мак-Фарленд. Поведение животных. Психобиология, этология и эволюция. М., 1988.
7. Леонтьев А.Н. Проблемы развития психики. М., 1972.
8. Дембовский Я. Психология обезьян. М., 1972.
9. Ладыгина-Котс Н.Н. Предпосылки человеческого мышления. М., 1965.
10. Тих Н.А. Ранний онтогенез поведения приматов. Сравнительно-психологическое исследование. Л. 1966.
11. Тих Н.А. Предыстория общества. Л. 1970.
12. Рахимбеков К. Рахимбекова Г.К. зоопсихология и сравнительная психология. Алматы, 2000.
13. Зорина З.А., Полетаева И.И. Зоопсихология элементарное мышление животных: Учебное пособие / Зорина З.А., Полетаева И.И. – м.: Аспект Пресс, 2002
14. Проваторов Г.В. Зоопсихология для гуманитариев: учебное пособие. – Новосибирск: ООО «И-во ЮКЭА», 2002,392с.
15. Жумагалиева Б.К. «Лекции по зоопсихологии» учебное пособие ВКГУ. – У-Ка: 2003.
16. Жарықбаев Қ. Жантану негіздері. Алматы -2002.-250 бет
17. Зимняя И.А. Педагогикалық психология. Оқулық.Алматы-2005.- 359 бет
18. Намазбаева Ж.И. Психология, оқулық Алматы-2005.- 430 бет
19. Алдамұратов А. Жалпы психология,Алматы,1996. – 300 бет
20. Тәжібаев Т. Жалпы психология. Алматы 1993. – 300 бет
21. Илина Т. А. Педагогика:- Алматы, 1977.- 488 бет.
22. Ж..Б. Қоянбаев, Р. М. Қоянбаев. Педагогика. – Алматы, 2002. - 369 бет.
23. Педагогикалық психология. -Алматы, 1995. -350 бет.
24. Ж.Әбиев, С. Бабаев, А.Құдиярова. Педагоика. -Алматы. 2004. - 460 бет.
25. Педагогика және психология сөздігі. - Алматы, 2002.-254 бет.
26. Детская практическая психология. / Под редакцией проф. Т.Д. Марцинковской. М.: Гардарики, 2003. – 350 бе
        
        ‎                  ‏                                                                                  ... ... ... ... ... ... ... интеллект мәселесі.
4‎) ‏Жануарлар психологиясына еңбек сіңірген‭ ‬ғалымдар.
5‎) ‏Психологияга анықтама және адам ... ... ... ... ... ‏Адамзат‭ ‬қоғамында және жануарлар дүниесінде‭
психиканың дамуы.
7‎) ‏Психологияның‭ ‬пәні және оның міндеттері
8‎)‏ Қорытынды
9‎)‏ Ұсынылған әдебиеттер ... ... ... ‬ұлы жұмбақтарының ішіндегі алғашқы орынды жануарлар психологиясы алады.‭ ‬Адамдар ежелден осы‭ ‬құпияны ашуға‭ ‬ұмтылғанын ерте ... келе ... ... ... ... ... ... ‬Антикалық ойшылдар‭ ‬өздерінің философиялық концепцияларын‭ ‬құруда адамның психикасына жануарлардың ... ... көп ... ... ... жануарлардың психикасын зерттеумен арнайы жануарлар психологиясы пәні айналысады.‭ ... ... ... пәні мен міндеттерін‭ ‬қарастырмас бұрын біз жануарлардың психикасы,‭ ‬мінез-құлқы,‭ ... ... ... ... ... ... теорияға сәйкес,‭ ‬психика‭ ‬өзінің‭ ‬құрылымына‭ ‬қарай объективті шындықтың жоғарғы формасының көрінісі.‭ ‬Психика органикалық‭ ‬әлемнің белгілі бір даму кезеңінде пайда ... тек ... ... жануарларға‭ ‬ғана тән.‭
Психика‭ ‬– ортаның‭ ‬құрамдас бөліктеріне‭ ‬қатысты‭ ‬өзінің белсенділігін тірі ағзаға адекватты ... ... ... ... беру ... ... табылады.‭ ‬Сонымен‭ ‬қатар объективті реалдылықтың,‭ ‬материяның белсенді көрінуіне‭ ‬қызмет ете ... ... ... ... ... дамыған‭ ‬қасиеті.‭ ‬Бұл материя болып жануарлардың жүйке‭ ‬ұлпасы‭ ... оның ... ... ... көп ... бас ... ‬-‭ ‬жүйке-психикалық‭ ‬әрекетінің орталық ағзасы бар.‭
Жануарлардың психикасы олардың іс-әрекетінен бөлініп‎ ‏қаралмайды.‭ ‬Іс-әрекетті жануарлардың ағасының ортамен‭ ‬қажетті байланыстарын орнатуға ... ... ... ‬яғни сыртқы көріністердің бірлігі деп түсіндіреді.‭ ‬Психикалық көрініс беру осы белсенділіктің негізінде жүзеге асады.‭ ‬Осындай жолмен,‭ ‬психиканы тірі ағзаның ... ... ... ... ... ‬іс-әрекет пен психика бөлінбейтін органикалық бірлік ретінде‭ ‬қарастырылады және‭ ‬ғылыми анализ‭ ‬үшін шартты бөлінуі ... ... ... ... ‬Сеченов‭ «‬психика‭ ‬қозғалыспен,‭ ‬іс-әрекетпен туады және‭ ‬өледі‭»‬ деп көрсеткін.‭
Сонымен,‭ ‬психикалық көрініс берудің алғышарты‭ ‬– іс-әрекет.‭ ‬Оның көмегімен‭ ‬қоршаған ... ... ... асады.‭ ‬Іс‭ ‬әрекетсіз психика болмайды.‭ ‬Бірақ кері байланыс‭ ‬әділ болады:‭ ‬психика ағзаның сыртқы ... ... ... ... ... диалектикалық бірліктің мәнін‭ «‬психикалық іс-әрекет‭»‬ ұғымы ашады.‭ ‬Жануарлардың психикалық іс-әрекет‭ ‬ұғымы іс-әрекет пен психиканың көрінуінің барлық кешенімен түсіндіріледі.
Зоопсихологияның ... ‬– ... ... ... ... ‬– жануарлар денгейіндегі психикалық көріністің заңдылықтары мен эволюцияның көрінуі,‭ ‬жануарлардың психикалық процестерінің онто және ... ... ... мен ... және ... ... ... туралы‭ ‬ғылым.‭ ‬Зоопсихолог психиканың эволюциясын оның‭ ‬ұрықтану формаларынан жоғары көрінуіне дейін зерттейді.‭ ‬Мұның‭ ... адам ... ... болуының негізгі‭ ‬құрамы болып табылады.
Осындай жолмен,‭ ‬зоопсихологтың компетенциясында психиканың эволлюциясының басты мәселелерін бірдей‭ ‬қарастырады.‭ ‬Төменгісі ... ... ... бастапқы дамуы,‭ ‬жоғарғысы‭ ‬– жануарлар психикасының адамның ... ... ... ... ... мен жануарлардың арасындағы сапалы көріністі береді,‭ ‬ал жоғарға шебі‭ ‬– жануарлар мен адамдар аралығындағы айырмашылықты зерттейді.‭ ‬Бірінші жағдайда психиканың элементарлы ... ... ... ‬ал ... ‬– адам психикасының элементарлыдан жануарлар психикасынан тууы тек сандық‭ ‬қиындауға теңдестірілмейді,‭ ‬эволюция барысында ағзалардың ортамен‭ ‬өзара‭ ‬әрекетінің жалпы түрі де‭ ... ... ... жаңа ... ‬– ... пайда болады.‭ ‬Ал сезімталдылықтың‭ ‬өзі‭ ‬– сезіну‭ ... ... ... ... ... ‬Басқа сөзбен айтқанда,‭ ‬психика тітіркенудің‭ ‬өзіндік саналы жоғары формасы сезімтадық пайда ... ... ... ... ... аумағы психикалыққа дейінгі және психикалық көрініс беруден басталады.‭ ‬Осы жерден психиканың эволюциясының басы басталады.‭ ... ... ... эволюциясы адам санасына дейін көтеріледі.
Адам психикасы‭ ‬жануарлар ... ... ... ... ‬бірақ олар генетикалық жануарлар психикасымен байланысты.‭ ‬Адам іс-әрекетінде белгілі бір рөльді биологиялық,‭ ‬жануарлармен ортақ ... ... ... ... ... мәні адам мен жануар арасындағы терең сапалы айырмашылықтармен анықталады.‭ ... ... ... ... кездеспейтін‭ ‬қоғамдық еңбекті іс-әрекетпен сөйлеуде.
Ресейлік зоопсихологияның негізін салушы белгілі‭ ‬ғалым Вагнер адам‭ ‬өміріндегі биологиялық және‭ ‬әлеуметтік факторлардың‭ ‬өзара‭ ‬қарым-қатынасын жарты‭ ... ... ... ... ... ЖАНУАРЛАРҒА ЖҮРГІЗГЕН ЭКСПЕРИМЕНТТЕРІ
В.Келлер‭ ‬өзінің маймылдарына бірнеше тапсырмаларды‭ ‬ұсынды.‭ ‬Олардың шешімі тек‭ ‬құралдарды,‭ ‬яғни жат ... ... ... ... тарту.
Бірінші нұсқада тордың сыртындағы еліктіргішті оған байланысты ... ... ... ... болады.‭ ‬Нәтижесінде бұл тапсырманы тек шимпонзе‭ ‬ғана емес,‭ ‬сонымен‭ ‬қатар төменгі деңгейдегі маймылдар мен кейбір‭ ‬құстар да ... ... ... ‬жылы Г.З.‭ ‬Рогинскийдің тәжірбиелерінде шимпонзеге бұл тапсырманың күрделірек түрі‭ ‬ұсынылған.‭ ‬Бұл тәжірбиеде еліктіргішті‭ ‬өзіне ... ... ... ... екі ... ... тарту керек.‭ ‬Г.З.Рогинскийдің тәжірбиесінде маймыл бұл тапсырманы ... ... ... ... ‬өте көп таралған‭ ‬басқа нұсқасы тордың сыртында‭ ‬қол жетпейтін жердегі ... тек ... ... алу,‭ ‬шимпонзелер бұл тапсырманы да сәтті шешті.‭ ‬Егер таяқша жақында орналасса,‭ ‬олар бірден‭ ‬қолдарына ... ... ... ... ‬шешімге келу‭ ‬үшін ойлануға бірталай уақыт керек болған.‭ ‬Шимпанзелер таяқшалармен‭ ‬қатар‭ ‬өз ... ... ... ... нәрселерді де‭ ‬қолданған.
В.‭ ‬Келер маймылдардың эксперимент және күнделікті‭ ‬өмір жағдайында да заттармен түрлі‭ ‬қатынас тәсілдерін байқаған.‭ ‬Мысалы‭ ... ... ... ... ... шест ... ... білген.
Еліктіргішті‭ ‬құбырдан алу.‭
Еліктіргішті‭ ‬құбырдан алу‭ (‬Р.‭ ‬Йеркс‭ ‬тәжірбиесі‭)‬.‭ ‬Бұл‭ ‬әдістеменің түрлі ... ... ... ... жағдайда‭ ‬Р.Йеркстің тәжірбиесіндегідей еліктіргішті‭ ‬үлкен темір‭ ... ... ... ретінде жануарға шесттер‭ ‬ұсынылған.‭ ‬Бұл‭ ‬тапсырманы тек шимпанзелер‭ ‬ғана емес,‭ ‬сонымен‭ ‬қатар горрила мен‭ ... да‭ ... ... ...
Шимпанзенің‭ ‬қолындағы таяқ тамақ табу‭ ‬үшін емес,‭ ‬сонымен-ақ тағы басқа мақсаттарды ... ... ... ... ... ... ‬– ... манипуляцияның нәтижесі емес,‭ ‬ол саналы және мақсатбағдарлы акт.‭ ‬Маймылдардың конструктивті мінез-құлқы маймылдардың конструктивті ... ... ... ... ... ... тәжірибелер тобы біршама атаққа ие болды.‭ ‬Төбеге бананды іліп,‭ ‬вольерге бір немесе одан көп жәшіктерді‭ ‬қойған.‭ ‬Еліктіргішті алу‭ ‬үшін маймыл ... ... ... ... шығу ... ... ... шешуге‭ ‬қабілеттілігі анықталды.‭ ‬В.‭ ‬Келердің көптеген тәжірибелерінде олар еліктіргішті алу‭ ‬үшін‭ ‬қажетті‭ ‬әрекеттерді жүзеге асырған:‭ ‬жәшіктерді‭ ‬қойып немесе олардан ... ... ... ... ... ... ... ереже ретінде жеміске‭ ‬қарап және жәшікті жылжыта ... ... ... ... бірден жеміс пен жәшік арасындағы байланыстың барлығын байқайтынын көруге болады,‭ ‬бірақ оны бірден жүзеге асыра алмайды.
Маймылдардың‭ ‬әрекеті‭ ‬әрқашан біртекті ... ... ... ... Сұлтан‭ (‬маймыл‭) ‬құрал ретінде адамдар мен маймылдарды олардың иықтарына шығу арқылы немесе оларды‭ ‬өздері көтеру арқылы‭ ‬қолдануға талпыныс білдірген.‭ ‬Оның ... ... ... де ... ... ... ... колония кей-кездерде‭ «‬тірі пирамиданы‭»‬ құраған.
Шимпонзелердің мінез-құлқының анализі осы және‭ ‬өзге жағдайларда тапсырманың кеңістіктік компоненттерінің бағасын‭ ... анық ... ... ... ... ... ... дейінгі‭ ‬қашықтық болып табылады.
Өзге жануарларды жест тіліне‭ ‬үйрету.
Шимпонземен‭ ‬қатар жест тіліне горилла және орангутанды сәтті‭ ‬үйреткен.
Дельфиндерді‭ ... ... ... ... ... ‬қабілетін бірнеше жылдар бойы американдық‭ ‬ғалым Л.Херман зерттеді.‭ ‬Оның еңбектерінде дельфин-афалиндер ең бірінші бассейндегі түрлі заттардың‭ «‬аталуын‭»‬ және ... ... ... ... ... ...
Біртіндеп дельфиндер‭ ‬2-3‭ ‬белгіден тұратын тізбекке бағына отырып,‭ ‬жаттықтырушының нұсқаулары бойынша толық жүріп және заттар мен кейбір‭ ‬әрекеттер ... ... ... ... ... ... тигіз‭»‬,‭ «‬су алып N-ді суар‭»‬,‭ «‬сол жақтағы таяқшаға шеңберді кигіз‭»‬,‭ «‬таяқшаны шеңберге кіргіз‭»‬ және тағы ... ... ... бере ... ... ... жаңа ... ‬қолданылуымен тесттер‭ ‬өткізілді.‭ ‬Бұл тапсырмаларда да‭ ‬қандай-да бір затты алып келуге орнын ... ... бір ... ... ... ... ‬астына‭ ‬қою керектігі‭ ‬ұсынылған.‭ ‬Дельфиндер заттардың кеңістіктік ара-қатынасын бейнелейтін сигналдарды дәл‭ ‬қабылдай алу бейімділігін көрсеткен.
Тотықұсты‭ ‬үйрету.
Тотықұсқа‭ ... ... ... ... ... ... ... ‬өкілдері жүздеген сөздерді жаттап,‭ ‬адекватты фразаларды‭ ‬құра алатындығы белгілі.‭ «‬Сөйлеуші‭»‬ құстардың мінез-құлықтарының толық сипаты ... ... пен ... ... келтірілген.
Американдық зерттеуші Ирэн Пепперберг көп жыл тотықұстарға зерттеу жүргізді.‭ ‬Ол тотықұс Алекспен‭ (‬африкандық сұр жако,‭ ‬Psittacus erithasus‭) ‬қарым-қатынастың ... ... ... ... ... ... ... сөйлеуі‭ ‬қолданылды.‭
Алекс Аризоналық университеттің зертханасына‭ ‬11‭ ‬жасында түсті.‭ ‬Яғни‭ ‬ересек кезінде және де ол ... ... зор ... ... ‬Ол отырған жерде адамдар‭ ‬өзара сөйлессе,‭ ‬ал тотықұс‭ ‬қызғанышпен оларды бақылап араласуға тырысқан.‭ ‬Пепперберг‭ ‬өңдеген‭ ‬әдістің ерекшелігі оқыту процесінде бір ... екі ... ... ... ... ... (‬негізгі‭) ‬адамға‭ (‬екінші жаттықтырушыға‭) ‬және тотықұсқа бір уақытта сұрақ‭ ‬қояды.‭ ‬Екінші жаттықтырушы тотықұс бір жағынан еліктеу объектісі,‭ ‬екінші жағынан‭ ‬– ... ... ... ... ‬Сабақтар мынандай түрде жүзеге асады.‭ ‬Бір экспериментатор екіншісіне алманы немесе‭ ‬қарындашты көрсетіп‭ «‬Мынау не‭?»‬ деген сұрақ‭ ‬қояды.‭ ‬Егер жауап ... ... ... ... ... аталған затты береді.
Алекс‭ ‬15‭ ‬жылда‭ ‬100-ге жуық заттардың атын меңгерген.‭ ‬Ол заттың түрпішінін,‭ ‬бұрыштар санын анықтауға,‭ ‬алтыға ... ... ... ... ... категориясын және жеті түсті атауға бейімділігін көрсеткен.‭ ‬Ол‭ «‬керек‭»‬ сөзін белсенді түрде‭ ... ‬ал егер оған ... ... бермегенде‭ «‬жоқ‭»‬ деп оны лақтырып тастайды.
Адам тәріздес маймылдарды амсленге‭ ‬үйрету.
Алғашқы эксперименттің авторлары‭ ‬– ерлі-зайыптылар Аллен мен Беатрис Гарднерлер‭ (‬Gardner,‭ ... ... ... ... ... жесттік тілі‭ ‬– амсленді таңдап алып,‭ ‬шимпонзенің ағылшын грамматикасы ережесімен‭ ‬құрылған тілдің элементтерін зерттеуге мүмкіндік алды.
Өздерінің тәрбиеленушісі Уошодан ... ... ... олар тек ... ... ... етті:
Уошо жесттерді есте сақтап,‭ ‬оларды адекватты‭ ‬қолдана ала ма‭?
Оның‭ «‬сөздік‭ ‬қорына‭»‬ қанша ... ... ... және ... ... ... ала ма‭ (‬бұл‭ ‬қасиеттері күмәнға алынды‭)?
Ол сөйлемдегі сөз тәртібін түсіне ала ма‭?
Уошо‭ ‬үш жылда саусақтардың белгілі бір түрде‭ ... ... ... ... ‬белгіні меңгерген.‭ ‬Басқа шимпонзелер де сол сияқты жағдайлардың кең ... ... ... тапқан.‭
Антропойдтардың сөз‭ ‬қорының көлемі.‭ ‬Түрлі маймылдарға‭ ‬өткізілген эксперименттер олардың‭ ‬400‭ ‬жестті‭ ‬білуі мүмкіндіктердің тамамдалмайтынын білдірді.‭ «‬Йеркешті‭»‬ ... ... ... олар ... белгілерді меңгеріп‭ ‬2000-нан астам сөздерді ауызша түсінген.‭ ... ... ... жас ... жүргізілген.‭ ‬Жесттерді жаттау факті‭ ‬өз бетінше ешқандай жаңалық енгізбейді.‭ ... ... ... ... ... ... ... ‬Сонымен‭ ‬қатар шимпонзенің‭ «‬сөздік‭»‬ қорын‭ ‬қолдану ерекшелігінен мынандай‭ ‬қорытынды шығаруға болады:‭ ... ... ... ... ... ... ... жалпылау абстрактілеуде негізделген.‭ ‬Мысалы:‭ «‬бэби‭»‬ белгісін барлық маймылдар‭ ‬кез-келген баланы,‭ ‬күшіктерді және‭ ... ... ... ... ‬– кез-келген иттердің‭ ‬өкілін,‭ ‬сонымен‭ ‬қатар суреттегі ... ... де,‭ ... ... ... ... ... да белгілеген.‭ ‬Шимпонзелер‭ ‬үйретушілері‭ ‬қасында болғанда да,‭ ‬осындай белгілер фотосуретте көрсетілгенде де жестті жақсы түсінеді.
Адам ... ... ... ... ... санасындағы мінездеменің бірі‭ ‬– бұл оған‭ ‬қатысты объектіден субъектіні‭ ‬айыру.‭ ‬Органикалық‭ ‬өмір тарихында ... ... ... ... ... ‬жалғыз‭ ‬қоршаған ортадан‭ ‬өзін көрсете алатын жан болып ... ... ... ... ... ‬өзін-өзі тануға‭ ‬қабілетті.‭ ‬Бала‭ «‬мен‭»‬ және‭ «‬мен емес‭»‬ арасындағы айырмашылыққа ақырында жетеді,‭ ‬және бұған ең ... ... ... ‬өзін суреттен немесе айнадан тану‭ ‬қабілетінің көрінісін атауға болады.‭ ‬Бұндай‭ ‬қабілет‭ ‬4‭ ... ... ... ... ... ... бар ма‭?
Бұл объективті эксперименталды‭ ‬әдістер көмегімен анықтауға тырысатын ең‭ ... ... ... ‬Бұндай‭ ‬ұғымды‭ ‬қалыптастыру‭ ‬үшін субъкт‭ ‬өзіне сырт көзбен‭ ‬қарай алатын,‭ ... ... ... ... ‬сыртқы‭ ‬өмірде‭ ‬өзін объект ретінде көре алатын‭ «‬бейнелік елестету ... ... ... айнадан көптеген түрді көріп ол‭ ‬өзі екенін түсінеді.‭ ‬Айнада оның‭ ‬қасында басқа адам көрінеді‭ ‬– бұл оның ... ... ... ... ‬өзін айнадан‭ ‬ұқсастық бейнесінен тани алатындығын анықтауға тапсырма‭ ‬қойды.‭ ‬Алғашқы мәлімет Н.Н.‭ ‬Ладыгина-Котстың зерттеуіндегі шимпонзе айнадан‭ ‬өзінің бейнесіне‭ ‬қарауы ... ... ... ... ... көріп,‭ ‬оның тәрбиеленушісі Иони аузын ашып‭ ‬қарап тұрып сұрады:‭ «‬қайдағы бейне‭?»‬ маймылдың‭ ‬әрекеті айнаға‭ ‬қарап тұрған ... ... ... ... ... ... Иони‭ ‬өзінің бейнесіне‭ ‬үйреніп,‭ ‬аузын жапты да‭ ‬өзіне‭ ... ... ... ... ... да жас маймылдар‭ ‬өзінің бейнесіне жауап‭ ‬қайтарған.‭ ‬Мысалы,‭ ‬Келлогтар жанұясы Гуа есімді шимпонзені‭ ‬өздерінің‭ ‬ұлдары Дональдпен бірге бір жылдай тәрбиелеген.‭ ... мен ... жас ... ... ... ... бір ... таяған балалар алдында тұрған адамның‭ ‬өздері екенін мүлдем түсінбеген.‭ ... ... ... жайт емес.‭ ‬Себебі одан кейінірек жүргізілген тәжірибелердің мәліметтері бойынша баланың айнаға бейнесін ... ... ... деңгейлерден‭ ‬өту арқылы‭ ‬қалыптасады.‭ ‬Адам тәріздес маймылдарда ... ... ... ... пайда болып,‭ ‬4,5-5‭ ‬жаста толық көрініс береді.
‎ ‏1898‎ ‏жылы Э.Торндайк шартты рефлекстерді‭ ‬қалыптастырудың ... ... ... ... ... ... мінез-құлқына негізделген‭ (‬жасанды жағдайда‭)‬.‭ ‬Торндайк алғашқы жануарды‭ ‬үйрету процесін сандық бағалаудың берік және тура‭ ‬әдістемесі‭ ‬– ... ... ... ... ... аш ... ... жәшікке салынып,‭ ‬оның сыртына тамақ‭ ‬қойылады.‭ ‬Мысық тамаққа жету‭ ‬үшін есікті жауып тұрған тіреуішті ... ... ... ... ... ашқанға дейін бірталай‭ ‬қозғалыстар жасайтынын байқаған.‭ ‬Торндайк бірнеше сеанстардан кейін мысық‭ ‬қажетсіз‭ ‬қозғалыстар санын азайтқанын көрді.‭ ‬Үйретудің‭ ... ... ... ... ... ... Харлов‭ ‬60‭ ‬жылдарда приматтарға эксперимент‭ ‬жүргізген.‭ ‬Нәтижесінде ана мен бала арасындағы‭ ‬өзара‭ ‬қатынас макака-резустардың тағдырына‭ ‬үлкен‭ ... ... ... ... эксперименттерінде маймылдың жаңа туған баласы екі‭ «‬жасанды ... ... ... ... болды:
а‭) ‬ағаштан жасалған‭ «‬басы‭»‬ және омырау деңгейінде орнатылған емізу‭ ... ... бар ... ... ... ... және
ә‭) ‬барқытпен‭ ‬қапталған дәл осындай сымнан жасалған‭ ... екі ... да ... ... ... ... олар ... «‬анамен‭»‬ уақытты көп‭ ‬өткізген.‭ ‬Таныс емес объектті ... ... ... ... ... олар ... ... жүгірген,‭ ‬ең маңыздысы‭ ‬– маймылдардың баласы шынайы анасы немесе мамық анасынсыз‭ ‬өсірілсе,‭ ‬топтағы‭ ‬қарапайым‭ ‬өзара‭ ‬қатынасқа‭ ‬қабілетсіз ... ... ... ... ‬тіпті‭ ‬өздерінің балаларымен‭ «‬дұрыс‭»‬ өзара‭ ‬әрекет жасай алмаған.
‎«‏Отты ... ... ... ... ... ... ‬қолдану.
И.П.Павловтың инициативасы бойынша оның Колтуштағы‭ ‬әріптестері В.Келлердің Розе мен Рафаэльге‭ (‬шимпонзелер‭) ‬өткізілген тәжірибелерді‭ ‬қайталады.‭ ‬Алынған нәтижелер негізінде И.П.Павлов көп ... ... ... мен ... ... ‬өзінің көзқарасын‭ ‬қайта‭ ‬қарады.‭ ‬П.К.Денисов‭ ‬,‭ ‬М.П.Штерн‭ (‬1947‭) ... ... ... ... ... В.Келлердің антропойдтардағы ойлаудың элементтерінің барлығы туралы‭ ‬ұғымын теріске шығару ... деп ... мен ... ... ‬ұсынған тапсырмалар В.Келлердің тәжірибесіндегі Сұлтан шешкен мәселелерден‭ ‬өзінің күрделілігіне байланысты‭ ‬әлдеқайда‭ ‬қиын болған.‭ ... ... ... оларға алты түрлі колиберлік жәшіктерден тұратын пирамиданы тұрғызу керек болған.‭ ‬Мүндай жағдайда ... ... ... ... ... ғана емес,‭ ‬құрылысты тұрақты ету‭ ‬үшін керек бірқатар дағдыларды ... ‬– ... ... ... ‬құрылымы бойынша Рафаэльге‭ ‬ұсынылған‭ «‬отты сөндіру‭»‬ тапсырмасы‭ ‬әлдеқайда‭ ‬қиынырақ.‭ ‬Бұл тәжірибенің‭ ‬құрылымы төмендегідей:‭ ‬апельсині бар жәшіктің ашық ... ... ... ... ... ‬қойылған.‭ ‬Көптеген және‭ ‬әртүрлі мүмкіндіктерден кейін ол бұл ... ... ... ... ... бар ... ... жақындатып отты‭ ‬өшірді‭;
ұртына суды толтырып алып,‭ ‬отқа‭ ... ... ... ... ... толтырып отты‭ ‬өшірген‭;
бактағы су біткен кезде Рафаэль суға толы бөтелкені суға төкті.
И.П.Павлов бұл тәжірибенің нәтижесін адам тәріздес маймылдарда‭ ‬қарапайым шартты ... ... ... ... ... ... ... кепіл бола алады деп есептеді.
Соңында тәжірибені көлге ауыстырды.‭ ‬Еліктіргіші бар жәшікті салға,‭ ‬ал суы бар ... ... ... ... ... ... ... тұрған‭ ‬ұзын және‭ ‬әлсіз көпіршемен байланыстырылған.‭ ‬Рафаэль дәл салдың‭ ‬өзінен суды алудың орнына,‭ ... суды ... ... ... көп күш жұмсады.‭ ‬Бұл зерттеушілерді берілген мәселелі жағдайдың элементтерінің арасындағы айқын байланыстарды ... ... ... ойға‭ ‬әкелді.
Келлердің тәжірибесінде себеттегі банан еденнен оны алу ... ... ... ... ... кейін себет шеңберлі‭ ‬қозғалысқа келтірілген.‭ ‬Сұлтан шимплнзе оны аңдып отырады.‭ ‬Себет шатырды‭ ‬ұстап тұрған балкаға жақын ... ... ... ... ‬ол ... шығып себеттің жақындағанын тосады.‭ ‬Сонымен‭ ‬қатар‭ ‬әр тәжірибедегі себет жақын болатын ... ... ... ИНТЕЛЛЕКТ МӘСЕЛЕСІ
Интелектуалды мінез-құлық жануарлардың психикалық дамуының шыңы болып табылады.‭ ‬Бірақ ... ... ... айта отырып,‭ ‬олардың ойлауы‭ ‬қай жануарларда интеллектуалды мінез-құлық бар‭ ... жоқ ... ... ... ... ... омыртқалылар туралы болуы мүмкін.‭ ‬Бірақ приматтар‭ ‬ғана емес,‭ ‬осы күнге дейін приматтарда‭ ... ... ... бар деп ... ‬Интеллектуалды мінез-құлық инстинктивті мінез-құлық пен‭ ‬үйретумен тығыз байланысты және‭ ‬өзі мінез-құлықтың индивидуалды‭ ‬өзгеретін компоненттері ретінде ... ... ‬ол ... ... ... жоғарғы‭ ‬қорытындысы.‭ ‬Сондықтан интеллектуалды мінез-құлық бейімделгіш эффект береді.‭ ‬А.Н.Северцев осыған назар аудара отырып,‭ ‬психиканың жоғарғы‭ ‬қабілеттерін дарақтың‭ ‬өмір сүруі‭ ... ... ... ... ... бейімделу‭ ‬үшін‭ ‬қажет деп есептейді.‭ ‬Жануарлар интеллектісінің дамуының алғышартарты ... ... ... ... ... манипуляция‭ ‬қоршаған ортаның‭ ‬қасиеттері мен‭ ‬құрылымы жайлы негізгі‭ ‬қайнар көзі болып табылады.‭ ‬Адам тәріздес маймылдардың ... ... ... ... ‬қарапайым‭ ‬қызығушылық жоқ деген тұжырым дұрыс емес.‭»‬.‭ ‬Павлов‭ ‬мысал ... ... ... ... ‬бақылауын көрсетеді.‭ ‬Апельсин,‭ ‬алма да болмаған‭ ‬қорапты ашу‭ ‬үшін ... ... ... ... ... ... ‬Қорапты ашқан күнде де ешқандай материалды‭ ‬қанағат жоқ.‭ ‬Павлов бойынша:‭ ‬таза‭ ... ... ... зерттеуге итермелейді.‭ ‬Сонымен‭ ‬қатар бір уақытта және‭ ‬өзара байланысты сенсорлы және эффекторлы жүйе жүзеге асады.‭ ... ... ... ... ... мен ... ... дамиды.‭ ‬Бұл көрініс іс-әрекет процесінде жүзеге асады.‭ ‬Жануарлардың күрделі дағдылары көп фазалық болып табылады.‭ ‬Бірақ бұл фазалар ... ... ... бір ... ... ... ... ретінде‭ ‬қолданылады.‭ ‬Нақты эксперименталды зерттеулерде интеллектуалды‭ ‬әрекеттің екі фазалығы көрінеді.‭ ‬Өзге экспериментерде ... ... ... ... керек,‭ ‬содан кейін айналмалы жол арқылы‭ ‬қолымен ала салуға мүмкіндік туады.
Кеңестік зоопсихолог ... ... ... шимпонзелермен күрделі тапсырмаларды шешудегі таяқшаны‭ ‬қолдану генезисін анықтаған.‭ ‬Ол таяқшаны‭ ‬қолдану индивидуалды бейімделгіш‭ ‬әрекет ретінде‭ ‬қолданылатынын көрсеткен және ол туа ... ... емес деп ... ... ‬– ... ... дайындау процесін зерттеген,‭ ‬бұл процес техникалық күрделі емес тапсырма.‭ ‬Жіңішке‭ ‬құбырдан еліктіргішті шығару‭ ‬үшін жасалған.‭ ‬Шимпонзенің көзінше‭ ‬құбырға еліктіргіш ... ... етіп ... ... ... жануарға түрлі заттар‭ ‬ұсынылған,‭ ‬бірақ бұл заттарды біріктіріп,‭ ‬құрал‭ ‬құрастыру керек,‭ ‬тәжірибеден‭ ‬өткен маймыл бұл тапсырманы шешкен.‭ ... ... ... ... екі фазасы көрінеді,‭ ‬құралды дайындау,‭ ‬құрал арқылы еліктіргішті алу.‭ ‬Бірінші фаза биологиялық мәнсіз.‭ ‬Екінші фаза іс-әрекетті жүзеге асыру‭ (‬биологиялық‭ ... ... ... бірінші дайындық кезеңі затпен еліктірмейді,‭ ‬ол еліктіргішке ... ... ... ... ... ... реакция екінші фазаға дайындық.
ЖАНУАРЛАР‭ ‬ПСИХОЛОГИЯСЫНА ЕҢБЕК СІҢІРГЕН ҒАЛЫМДАР
... ... Ж.‭ ... (‬1707-1788‭) ‬еңбектерінде жануарлардың мінез-құлқы тұрғысы туралы жазылған.‭ «‬Жалпы және ... ... ... ... ... ол ... түрлерінің ерекшеліктерін‭ ‬ғана емес,‭ ‬олардың‭ ‬өмір сүру образы,‭ ‬дағдылары ... ... ... тырысты.‭ ‬Ғалым антропоморфологиялық тұрғыны сынға алды.‭ ‬Қоғамдық жәндіктердің ... ... ... ... ... ... ... механикалық болып келетінін көрсетті.‭ ‬Бюффон еңбектерінде саналыларға‭ ‬қатысты ... ... ... ... ... ... тарихын‭»‬ суреттеуде,‭ ‬бір жануарлар екіншілерінен‭ «‬ақылдырақ‭»‬ екенін көрсетті,‭ ‬яғни ... ... ... ... ... ... ... жоқ.‭ ‬Неміс‭ ‬ғалымы Г.‭ ‬Реймарус‭ (‬1694-1768‭) ‬инстинкттің алғашқы‭ ‬ғылыми анықтамасын берді.‭ ‬Ол жануарлардағы‭ ‬әрекеттердің адамның саналы мінез-құлқымен сәйкестігінің болуын ... ... ... ... бұл ... ... ... ‬үйрену‭ ‬қабілетін енгізді
‎ ‏Париж ... ... ... Фридрих Кювье‭ (‬1773-7837‭) ‬алғашқылардың бірі болып жануарлар мінез-құлқын жүйелі зерттеудің көріністерінің экперименталды ... ... ... ... ... ... ‬өзінің еңбегінде жануарлардың‭ ‬өздеріне‭ ‬үйреншікті ортасында жүрген кездерін бақылауға ... ... ... ... эксперимент те жүргізді.‭ ‬Кювье‭ «‬ақыл‭»‬ мен инстинкт ... ... ... ... ...
Ч.‭ ‬Дарвин‭ (‬1809-1882‭) ‬еңбегі жануарлардың мінез-құлқы мен психикасының салыстырмалы және эксперименталды зерттеуінің пайда болуы мен дамуына маңызды‭ ‬үлесін‭ ‬қосты.‭ ... мен ... ... көрініс беруі туралы‭ «‬Инстинкт‭»‬ және‭ «‬Бір баланың биографиялық очеркі‭»‬ еңбектерінде Дарвин алғаш психиканы зерттеудің объективті‭ ‬әдісін‭ ‬қолданды.
Дарвин‭ ‬әсіресе приматтардың‭ ... ... ‬Ол ... ... ... мен жануарлар арасындағы‭ ‬ұқсастықтарды байқады.
Ч.Дарвиннің жануардың ойлау мәселесіне енгізген‭ ‬үлесі төмендегідей:
-‎ ‏алғаш рет жануарлардың мінез-құлықымен психикасын‭ ‬құрайтын‭ (‬инстинкт,‭ ‬үйрету,‭ ‬саналы ... ... ... ... ... ... ... салыстырмалы және эволюция тұрғысының‭ ‬қолданылуына‭ ‬әсерін тигізді.
... мен ... ... ... ... ... ... ‬болып Дарвиннің досы Джон Роменс‭ (‬1848-1894‭) ‬өз‭ ‬үлесін‭ ‬қосты.‭ ‬Оның‭ ... ... атты ... ... ... ... Роменс эволюциялық процестің барлық деңгейіндегі психиканың дамуының бірлігі мен‭ ‬үзіліссіздігін дәлелдеуге тырысқан натуралист.‭ ‬Оған ... ... ... ... ... ... ... күрделі көріністерін көп реттік байқау болды.
Мінез-құлықтың түрлі ... ... ... ... ... ... психологы Конвей Ллойд Морганның‭ (‬1852-1936‭) ‬еңбегі сіңді.‭ ‬Ол алғашқылардың бірі болып жануарлардың ... ... ... ‬үйретудің сәйкестігінің мәселесін зерттеді.
Ғалым тек инстинкттер‭ ‬ғана емес,‭ ‬сонымен‭ ‬қатар индивидуалды тәжірибенің белгілі түрлерін меңгеру‭ ‬қабілеттілігі де‭ ‬ұрпақтан-ұрпаққа ... ... ... Иван ... ... ... ... жаңа бағыттың негізін салды.‭ ‬Ол бағыт жануарлар мен адамның психикасын объективті зерттеу мақсаты ... ... ... жүйке іс-әрекетінің ілімі.
И.П.Павловтың ілімінің негізінде рефлекторлы принцип жатыр.‭ ‬Ал жоғары жүйке іс-әрекетінің ... ... ... ... болып шартты рефлекс болып табылады.
‎ ‏Бастапқыда Павлов шартты рефлекс ... ... ... ... ... ... ‬оны универсалды бейімделгіш механизм ретінде‭ ‬қарастырды.
Американдық‭ ‬ғалым Эдвард Торндайк‭ (‬1874-1949‭) ‬И.П.Павловпен‭ ... ... ... ... ... ... процесін зерттеудің‭ ‬ғылыми‭ ‬әдісінің негізін салушы болып есептеледі.‭ ‬Ол психологтардың ішінен алғашқыларының бірі болып жануарлардың психикасын эксперименталды ... ... ... ... ... бұрын неміс психологы Вильгельм Вундт‭ (‬1832-1920‭) ‬ұсынған.
Бихевиоризмнің ... ... ... ... behavior‭) ‬американдық‭ ‬ғалым Джон Уотсон‭ (‬1878-1958‭)‬.‭ ‬Ол жануарлар мен адамның ... пәні ... ... ... және бағаланатын мінез-құлық бола алатын ойды‭ ‬ұсынды.‭ ... ... ... ... ... ... психиканы зерттеуде интроспекцияны‭ ‬қолдануды жоққа шығарды.‭ ‬Сонымен‭ ‬қатар‭ «‬ерік‭»‬,‭ «‬тілек‭»‬,‭ «‬сана‭»‬ тағы ... ... ... жануарлардың мінез-құлқының антропоморфологиялық трактовкасын терістеді.
Дж.‭ ‬Уотсон‭ ‬1913‭ ‬жылғы жарық көрген‭ «‬Психология бихевиористтер көзімен‭»‬ атты бағдарламалық мақаласында бихевиоризмнің ... ... анық ... сыртқы стимулдардың‭ ‬әсерінен детерминацияланатын ағзаның секреторлы және бұлшықеттік реакцисынан мінез-құлық‭ ‬құрылады‭;
мінез-құлықтың анализін‭ ... ... ... ...
эксперименталды психологияның негізгі мазмұны‭ ‬қатаң дозалы және бақыланатын тітіркенуге‭ ‬қайтарылатын реакцияны тіркеу болып табылады.
‎«‏Стимул-реакция‭»‬ (S-R‭) ... ... он ... бойы мінез-құлықтың интерпретациясы‭ ‬үшін универсалды негіз ретінде‭ ‬қарастырылды.
‎ ‏Бихевиоризмнің ... ... ... ... Ф.‭ ‬Скиннер‭ (‬1904-1990‭) ‬зор‭ ‬үлесін‭ ‬қосты.‭ ‬Ол‭ ‬қазіргі кездегі атақты зерттеу‭ ‬әдісі инструменталды,‭ ‬немесе ... ... ... ... ... ... ... Толменнің‭ (‬1886-1959‭) ‬психологиялық концепциясы необихевиоризм деп аталды.‭ ‬Ол жануардың мінез-құлықындағы бағыттылықты мойындауға негізделеді.
Дж.‭ ‬Уотсонның‭ «‬стимул-реакция‭»‬ сұлбасының жануарлардың мінез-құлқын сипаттау‭ ... ... ... ... ... ... ... процесінің‭»‬ болуы туралы көзқарасы американдық психолог У.‭ ‬Хантердің алған мәліметтерімен сәйкес келді.‭ ‬Мұндай‭ ‬қабілетті зерттеу‭ ‬үшін ол кейін‭ ‬қалдыру реакция‭ ... ... ... ‬әдіс реалды стимулдың жоқ болған кезінде жүзеге асады.
Э.‭ ‬Толменнің ... ... ... ... ... ‬қазіргі кездегі зерттеулердің негізінде жатыр.‭ ‬Оның еңбектерінің негізгі нәтижелері‭ «‬Жануарлар мен адамның мақсатбағдарлы‭ ‬мінез-құлқы‭»‬ монографиясында ... ... ... ... ... ... ... жануарлардың мінез-құлқын зерттеудегі когнетивті тұрғының‭ ‬әкесі деп санауға болады деп есептейді.
Ресейлік физиологияда Толменнің көзқарасына ... ... ... Соломонович Бериташвили‭ (‬немесе Беритов,‭ ‬1884-4974‭) ‬дамытты.‭ ‬И.С.‭ ‬Бериташвили‭ (‬1974‭) ‬Толмен сияқты уақытты озды.‭ ‬Оның экперименттері бақылауға‭ ... ... ... ... ... ... ‬өңдеуге келмейтін.‭ ‬И.С.‭ ‬Бериташвили мектебінің еңбектері Э.Толменнің жұмыстарымен‭ ‬қатар,‭ ‬жануарлардың когнетивті процестердің‭ ‬қазіргі кездегі зерттеулердің‭ ‬қайнар көзі болып есептеледі.
Владимир ... ... ... ... ... ... «‬биопсихологиялық‭»‬ методологияның‭ ‬өңдеуін салыстырмалы зерттеуге зор‭ ‬үлесін‭ ... ... ... он ... түрлерінің,‭ ‬қалалық‭ ‬қарлығаш және‭ ‬өзге де жануарлардың‭ «‬құрылысшы‭»‬ мінез-құлқы туралы еңбектері бар.‭ ‬Ол сонымен‭ ‬қатар лектор және ... ... ... ... ... ішінде алғашқылардың бірі болып индивидуалды‭ ‬-‭ ‬жүре‭ ‬қалыптасқан мінез-құлықтың мәселесін анализдеуге және жануарлардың‭ ‬өмірлік‭ ‬әрекетіндегі ... ... ... ... мен психикасын зерттеуде ерекше‭ ‬үлесін‭ ‬қосқан Надежда Николаевна Ладыгина-Котс.‭ ‬Н.Н.‭ ‬Ладыгина-Котс‭ ‬өзінің басты‭ ‬ұстазы Ч.‭ ... деп ... ... психиканың эволюциясының зерттеулерінде Ладыгина-Котс салыстырмалы-психологиялық‭ ‬әдісті‭ ‬қолданды.‭ ‬Түрлі филогенетикалық деңгейіндегі ... ... және ... ... ... ‬құстар мен сүтқоректілердің түрлерін,‭ ‬антропоидтардың,‭ ‬сонымен‭ ‬қатар балалардың мінез-құлқының ерекшеліктерін салыстырды.‭ ... ... ... (‬ОЙЫН‭) ‬КЕЗЕҢДЕ ПСИХИКАЛЫҚ ДАМУЫ
Жануардағы ойынның сипаттамасы
Ювинильді‭ (‬ойын‭) ‬кезеңдегі мінез-құлық туралы жоғары деңгейдегі жануарлардың балаларына‭ ... ... ... ... ... ‬ғалымдарды‭ ‬қызықтырғанмен,‭ ‬нашар зерттелген.‭ ‬Осы уақытқа дейін бұл туралы екі концепцияны атап ... ... ... ... ‬ал ... ‬– ... ... жағдайда Спенсер концепциясы бойынша жануардың ойын белсенділігі‭ «‬энегияның көптігінен‭»‬ ... ... ... ... ... ... ... ‬қарастырды,‭ ‬яғни Гроос жануардың‭ ‬өміріне‭ ‬қажетті,‭ ‬маңызды‭ ‬әрекетке жаттығу ретінде деп есептейді.‭ ‬Жануарлардағы ... ... ... ... ... ... ... кемшілігі С.Л.Рубинштейн атап көрсеткендей,‭ ‬ойынның жануарлар‭ ‬өміріндегі нақты функцияларын түсіндіре алмауында.‭
Екінші жағдайда ойын‭ ‬әрекеті‭ ‬өмірдің маңызды ... ... ... түсіндіріледі.‭ ‬Гроостан кейін К.Ллойд-Морган ойынды‭ «‬ересек мінез-құлық‭ ... ... ... ... ... ойын жас ... ‬өмірдегі маңызды‭ ‬әрекеттерге дайындалуға көмектеседі.
Атақты голландиялық зоопсихолог Ф.Бойтендайк Гроостың концепциясына‭ ‬қарсы келе ... ... ... оны ... ... ... ... ‬үшін‭ ‬ғана маңызды деп есептейді.‭ ‬Бойтендайк бойынша мінез-құлықтың инстинктивті формалары жаттығуға байланыссыз ... ... ... ... ... ... ‬оның ойынның бағдарланған зерттеушілік ерекшелігін толық бағаламаған деген ой айтты.
Жануарлардың ересек мінез-құлқын‭ ‬қалыптастыру‭ ‬үшін ойынның мәнсіздігін‭ ‬өзге зоопсихологтар да ... ... ... ... (‬П.Марлер және В.Гамильтон)ойынның жаттығушы‭ ‬қызметі туралы сұрақты ашық‭ ‬қалдырады,‭ ‬өзгелер‭ (‬А.Броунли‭) ‬ойынның‭ «‬жұп-белсенділігін‭»‬ байқайды.
Толыққанды ... ... ... ... ... ... ... біріктіру‭ ‬қажет.‭ ‬Белсенділік сыртқы ортаға байланысты емес,‭ ... ол ... ... ... ... ... ‬мүмкін.‭ (‬мысалы,‭ ‬температура‭)‬.‭ ‬Қазіргі кезде зерттеушілердің көпшілігі ойын ересектік‭ ‬өмірге дайындық ... ... ... деп ... ‏жылдарда‭ ‬жас шимпанзелер сексуалды ойындары‭ ‬көбею‭ ‬қабілетінің‭ ‬қажетті көрінісі‭ ‬болып табылатыны анықталған.‭(‬Г.Бингхэм ... ... ... көп рет ... ... ... ... маймылдардағы жыныстық мінез-құлық көп молшерде‭ ‬үйретуге байланысты деген тұжырымды ... ... ... ... ... жас ... болашақ стадиялық‭ ‬өмірге дайындайды‭ (‬Г.Харлоу,С.Дж.Суоми және т.б.‭)‬.
Этимологиялық деңгейде психология рух пен руханиятты‭ (‬көне грекше:‭ ‬ψυχή‭ ‬— ... ... ... ... ... ‬— сөз,‭ ‬ғылым,‭ ‬тану‭) ‬деп танылады.‭ ‬Өзінің грекше мағынасында бұл зерттеу вегетативттік‭ (‬жан дүниесі мен рухани болмысы‭)‬,‭ ... ... ... ... ... ... ‬функцияларымен шектеледі.‭ ‬Алайда психология‭ ‬— ақыл-ой‭ ‬қызметтерін зерттеумен бірге,‭ ‬рухани себеп-салдар‭ ‬әдістемесі,‭ ... ... ... ішіндегі ақиқатты зерттеу.‭ ‬Ақыл-ой‭ ‬— тек комбинация мен ... ... ... ‬ол абстракция мен материалдық‭ ‬қатынас арқылы‭ ‬адам затын ойлау‭ ‬әрекетіне икемді нәрсе ретінде ... ... ... адам мен ... ... ... ... зерттеу объекті‭ ‬— осы күннің‭ ‬өткен‭ ‬ғасырлардан бері келе жатқан дау мен талқылаудың тақырыбы.‭ ‬Бұл күрделі дауға шешім ... ... ... ... бойынша бірнешеу,‭ ‬атап айтсақ,‭ ‬психологияның зерттеу объекті‭ ‬— мінез-құлық пен оның‭ ‬қалыптасуы‭; ... ... ... мен ... ... ... ... ‬қарым-қатынастар,‭ ‬т.б.
Психологияның‭ ‬әртүрлі тараулары‭ ‬қолданған‭ ‬әдіс‭ (‬клинакалық немесе тәжірибелік‭)‬,‭ ‬немесе адамның‭ ‬әрекеті‭ (‬жұмыс,‭ ‬еске салу,‭ ... ... ... ... ‬сезу,‭ ‬тәлім тану,‭ ‬т.б‭)‬,‭ ‬немесе зерттеу бағыты‭ (‬бала дамуы мен ... ... ... ... жан ... ‬арқылы ажыратылады.
Психологияның кей тараулары басқа‭ ‬ғылымдармен бірге ... ... ... ... ‬өрістері ретінде немесе бір зерттеу‭ ‬өрісінің салалары ретінде‭ ‬үйлеседі.‭ ‬Бұл тараулар,‭ ... ... бір ... ‬— ... бұзылыстарды зерттеу‭ ‬үшін патологияны белгілеу‭ ‬өте күрделі,‭ ‬тұлға патологиясын ... ... ... ‬— ... ... ... соңында психология мен пәлсапа арасында көп уақыт бойы‭ ‬қарым‭—‬қатынас‭ ‬өте жақын болды,‭ ‬ажыратылмас десе де болар,‭ ‬себебі бұрын психология пәлсапаның бір ... ... ‬ал ... ескі ... ... ... ‬іс‭ ‬әрекет,‭ ‬т.б.‭ ‬қалыптасқан пәлсапа тақырыптары психологияда ... ... ... ... де‭ ... ... ‬Осылай психологияның кей салалары пәлсапалық тақырыптарды зерттеуге бағытталған‭ (‬персонализм,‭ ‬гуманизм,‭ ‬биологизм,‭ ‬т.б.‭)‬.
‎"‏Психология‭" ‬терминінің бірінші‭ ‬қолдануы‭ ‬1590‭ ‬жылы Неміс схоластик пәлсапасышы ... ... ... ... одан алты‭ ‬ғасыр бұрын Хорват гуманисті‭ ‬-‭ ‬Марко ... бұл ... ... ... жоғалған еңбегінің есімі ретінде‭ ‬қолданған.‭ ‬Бұл‭ ‬әрине терминнің ең бірінші‭ ‬қолданылуы болмауы мүмкін,‭ ... бұл ... ... ... ең ... ... ... болып есептеледі.
Бұл термин‭ ‬қауымның кең‭ ‬қолданулуына Неміс идеалист пәлсапасышысы Кристиан Вольфтің‭ (‬1732-1734‭) ‬Psychologia empirica және‭
Psychologia ... ... ... ... ... ... бұрын енбеген.‭ ‬Эмпирикалық және рационалды психологиялардың арасындағы бұл ажыратылуы Дидьероның Энциклопедиясынан алынып,‭ ‬Францияда Мэң дө ... ... кең ... ... ... ... ... көне грек тілінен аударылған түбірлеріне‭ ‬қарамастан,‭ ‬психология‭ ‬ғылымы‭ ‬өзінің діни мәнінде адам жанының зерттеуі болып тек одан көп ... ... ... ‬христиандық заманда танылды.‭ ‬Психология медицинаның тарауы ретінде ... ... ... ми ... ... ... ... ‬мен анатомиялық трактаты‭ "‬Хайуан Жандар Жайлы Екі Пікірлесу‭" ("‬De Anima ... ... ... ... ... ... ... ‬болып танылған Вильхельм Вундт‭ (‬1832-1920‭) ‬Германияның Лейпциг Университетінде психологиялық зерттеу зертханасын ... ... ... ... ... ... Принциптері‭" (‬1890‭) ‬атты жемісті кітабын жариялап,‭ ‬келесі жылдарда психологтардың назарын жинақтаған көптеген мәселелерінің іргетасын‭ ‬қалады.
Бұл‭ ‬өріске‭ ... ... ... ‬тәжірибелік түрде еске салу,‭ ‬есте сақтау,‭ ‬еске түсіру функцияларын Берлин Университетінде зерттеген Херманн Эбингауспен бірге‭ ‬қазір ... ... ... танылған тәлім тану процесін зерттеген орыс физиологы Иван Павловты атап айту керек.
Осы тұста,‭ ‬1890‭ ‬жылдары ... ... ... ... психологияда бейресми білімі бар Зигмунд Фрейд психотерапияның жаңа‭ ‬әдісі‭ ‬— психоанализді дамытты.‭ ‬Фрейдтың ақыл-ой жөніндегі түсініктері интрепретативттік және ... ... кең ... негізделген,‭ ‬ақыл-ой дерттілігін шешу мен психопатология‭ ‬үстінде жинақталған.‭ ‬Фрейдтың теориялары кең тараған,‭ ‬оның себебтерінің‭ ‬үлкен бірі‭ ‬— теориялардың сексуалдылық және ... ... ... ... ... ретінде‭ ‬қарастыру сияқты мәселесін‭ ‬қозғау.‭ ‬Бұл сол кездің аттеріс ... ... ... ‬ал ... болса олардың оқымысты‭ ‬қоғам ішінде кеңінен‭ ‬қарастырылуына жол ашқан.‭ ‬Фрейд теориялары жалпы психология ... ... ... бихейворизм‭ ‬айтарлықтай жаңалықтарды ашса да,‭ ‬адам іс-әрекетін зерттеуіндегі жолбасшысы болуы‭ ‬үшін жеткіліксіздігі анық көрінді.‭ ‬Ноам Хомскийдің ... ... Іс‭ ... ... бихейвористтік теория моделіндегі мүліктену жайлы‭) ‬атты кітабі ... ... ... патшалығының біту себебінің ең басты факторларының бірі болып танылады.
Өзінің Туғызушы Грамматика теориясында Хомский тіл‭ ‬үйрену тек ... ... орын ... ... ... ... мен‭ ‬құрастырылуы жағынан бірегей сөйлемдерді тек табиғи тіл тәжірибесі арқылы‭ ... ... ... ... ... алдамшы деп мойындамаған ақыл-ойдың ішкі ахуалының бар болуын ... ... ... ... ... ‬қоғамдық бақылау арқылы,‭ ‬яғни көрінген мінез-құлықтың‭ ‬өзгеруінсіз‭ ‬үйренуінің мүмкін еместігін көрсетті.
Гуманисттік психология‭ ‬өзінің‭ ‬қайратты дамуын‭ ‬1950‭ ‬жылдары көріп,‭ ‬ақыл-ой ... ... ... ... ... ... ... жалғасты.‭ ‬Ол адам тәжірибесіне‭ ‬қараған феноменологиялық көзқарасты айырықшалап,‭ ‬адам мен оның іс-әрекетін сапалы зерттеу арқылы түсінуді іздейді.‭ ... ... ... экзистенциалісттік және феноменологиялық пәлсапада табылады,‭ ‬және де гуманисттік психологтар‭ ‬ғылыми‭ ‬әдістемені мүлдем‭ ‬қабылдамай,‭ ‬адам тәжірибесін‭ ... ... оны ... мәні мен ... ... деп тұжырымдайды.
Бұл мектептің негізін‭ ‬қалаған кей теоретиктер‭ ‬— адам мұқтаждылығының ... ... ... ... ‬клиент айналысында орнаған терапияның жасаушысы Карл Роджерс және Гештальт терапиясын тудыру мен дамуына ат салысқан Фриц Перлс.
Компьютерлік ... ... ... ... инфомация‭ ‬өңдеу ретінде‭ ‬қарастыруға‭ ‬әкеп соқтырды.‭ ‬Бұл ақыл-ойды‭ ‬ғылыми түрде зерттеумен,‭ ‬ішкі ақыл-ой ақуалдырының бар болуы туралы сеніммен серіктесіп,‭ ‬когнитивизмнің ... мен оның ... ... ... болуына‭ ‬әкелді.
Ми мен жүйке жүйесінің‭ ‬әрекеті арасындағы‭ ‬қатынас кең ... ... бір ... Чарльз Шеррингтон және Дональд Хебб сияқты адамдардың зерттеулері,‭ ‬екінші жағынан ми зақымдалуы туралы зерттуелерге байланысты.‭ ‬Ми‭ ‬әрекетін ... ... ... ... ... невропсихология мен когнитивттік невроғылым бүгінгі күннің ең іскер‭ ‬өрісі болып танылды.‭ ... ... ... ... ... ... ‬үлкейіп келе жатқан‭ ‬қарым‭ ‬қатынаспен бірге ақыл-ойды түсіну және шығындарды‭ ‬өнімді түрде пайдалану‭ ... ... ... бір ... ... ... ‬ғылым‭ ‬— когнитивттік‭ ‬ғылым жаратылды.‭
Психология оны оқыған адамдардың ... ... ... ... ... кесіп‭ ‬өтілген.‭ ‬Көптеген нәтижелер жинақталған болып,‭ ‬кейбір гипотезаларды растау немесе‭ ‬қабылдамай тастау ... ... да,‭ ... ... және ... ... ортақ пәтуаға келмеген
Әлі күнге дейін де бұл сұрақ‭ ‬қойылып отыр.‭ ‬Екі концепциялар бір біріне‭ ‬қарама‭ ‬қайшы,‭ ‬біріншісі ... ... ... ... десе,‭ ‬екіншісі оны тек пре‭ ‬ғылым деп,‭ ‬талқыға салады.
Аристотельдік‭ ... ... ... ... ‬ойлау түрлерін салғастырған Курт Левиннің текстіне сүйеніп,‭ ‬бұл мәселені‭ ‬қарастыра аламыз.
Психологиялық лабораторияларды жарату бұл ... ... ... ... ... ... бар ... екендігін тұжырымдайды.‭ ‬Бұл көзқарас мына зерттеу методологиясына сүйенеді:
Гипотезаларды‭ ‬ұсыну
Тәжірибе немесе бақылау
Гипотезаларды түзету,‭ ‬растау немесе‭ ... ... және ... ... ‬қайта‭ ‬өту
Осылай психология статистикалық‭ ‬қайта‭ ‬өндіре алатындай ... ... ... ... ... сөздері‭ ‬өз ана тіліне айналып кеткен Батыс елдері(ағылшын,‭ ‬неміс,‭ ... ... ... ... ... "‬психология‭" ‬сөзі‭ ‬-‭ "‬руханият‭" ‬деген мағынада‭ ‬ұғылады.‭ ‬Мысалы,‭ ‬қазақ‭ ‬үшін,‭ ‬арабтың‭ "‬рух‭" ‬сөзі‭ ‬қазақтың‭ ‬өз сөзі сияқты‭ ‬ұғылады емес ... ... сол ... ... ... батыста‭ "‬рух‭" ‬деп‭ ‬ұғылады.‭ ‬Батыс елдері‭ "‬Ағылшын руханияты‭"‬,‭ "‬Француз руханияты‭"‬,‭ "‬Грек руханияты‭" ‬дегендей етіп‭ ‬өздерінің‭ ... ... ... ден‭ ‬қойған.‭ ‬Яғни батыстағы‭ "‬руханият жайлы‭ ‬ғылым‭" ‬дегенің ... ... ... ... бола ... ‬Ал ... ... шыққан елдер‭ ‬үшін,‭ ‬оның ішінде‭ ‬Қазақстан‭ ‬үшін‭ ‬"психология‭" ‬дегеннің не мағына беретіні де бұлыңғыр.‭ ‬Бізде,‭ "‬псюхе‭" ‬сөзін‭ ... ... ... "‬жан‭" ‬дейді‭; ‬ал‭ "‬психология‭" ‬дегенді‭ "‬руханият‭" ‬деу орнына‭ "‬жантану‭" ... ... ... елдері‭ "‬рухани даму‭"‬,‭ "‬рухани азық‭"‬,‭ "‬рухани кесел‭" ‬дегендей ... ... ... ... ... ... ... алып,‭ "‬психикалық даму‭"‬,‭ "‬психикалық азық‭"‬,‭ "‬психикалық кесел‭" ‬деп,‭ ‬ішкі мәнін дұрыс‭ ‬ұқпай шала түсінікті сөздерге айналдырады,‭ ‬сосын оның ... ... ... алмай сандырақтап кетеді.‭ ‬Осы сияқты кемшіліктер,‭ ‬дәлірек ... ... ... ... жатыр.‭ ‬Сондықтан да‭ ‬Қазақстандағы‭ "‬психология‭" ‬ғылымы‭ ‬-‭ ... ... ... ... ... ... да атымен жоқ.‭ ‬Мәселен,‭ ‬шет елдерде жасалып жатқандай кісітануға‭ ‬қажетті сын-сұрақтамалардың бірін де біздің‭ "‬психологтар‭" ‬жасай алған жоқ.‭ ‬Біздегілер ... ... ... ... ... ... ескі ... аударумен,‭ ‬көшірумен‭ ‬ғана айналысады.‭ ‬Мысалға,‭ ‬Батыс елдеріндегі‭ ‬ғалымдар,‭ ‬төрт темперамент түрін анықтау тесті түгілі,‭ ‬сол темпераменттің төрт түрі бар ... ... ... деп жоққа шығарған.‭ ‬Ал біздікілер‭ "‬Айзенктің темперамент түрін анықтау тестін‭" ‬енді аударып,‭ ‬студенттерге оқытуға кіріскен.
‎ ‏САЛАЛАРЫ СИПАТТАМА‭ ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін,‭ ‬еңбек дағдыларының даму заңдылықтарын,‭ ‬еңбекті‭ ‬ғылыми негізге ... ... ... ‬.‭ ‬2.‭ ... ... Оқу,‭ ‬тәрбие істерінің оқушы санасына‭ ‬қалайша‭ ‬әсер ететіндігін зерттейді.‭ ‬Оқу материалының мазмұны мен көлемін анықтау,‭ ‬балалардың жас ... ... ... мен ... ‬құрастыру кейбір оқушылардың екінші жылға‭ ‬қалу,‭ ‬мектептен шығып кету себептері,‭ ‬тәрбиеленуі‭ ‬қиын балалармен жұмыс істеудің жоспары,‭ ‬жыныс тәрбиесі,‭ ‬бағдарламалап ... ... ... ‬үлгіге‭ ‬қарап оқыту‭ ‬әдісін‭ ‬ұтымды‭ ‬етіп‭ ‬ұйымдастыру‭)‬,‭ ... ... ... ... ... бір ... ‬Тармақтары:‭ ‬1.‭ ‬Оқыту‭; ‬2.‭ ‬тәрбие‭; ‬3.‭ ‬Ұстаз.‭ ‬3.‭ ‬Медициналық психология Дәрігер мен ... ... ... ‬олардың мінез-құлқының түрлі‭ ‬құрылыстарын зерттейді.‭ ‬Емдеу‭ ‬мен психотерапияның психологиялық‭ ‬әдістерін жасаумен айналысады.‭ ‬Ол‭ ‬өз тарапынан нейропсихология,‭ ‬психоформалогия,‭ ‬психотерапия,‭ ... ... ... ... ... ‬4.‭ ... ... Адам мен техниканың‭ ‬қарым-қатынасынан туындайтын психологиялық мәселелерді зерттейді.‭ «‬Адам-машина‭»‬ жүйесінде‭ ‬әрекетті ... ... ... ... ... ... ... ‬мұндағы творчестволық міндеттерді тиімділікпен шешу,‭ ‬информацияны сақтау,‭ ‬өңдеу,‭ ‬оны жобалау,‭ ... ... ... ... орын алады.‭ ‬Негізгі проблемаларына операторларды кәсіптік тұрғыдан таңдап алу,‭ ‬оларды‭ ‬үйрету және жаттықтыру,‭ ‬тиісті информациялық модельдер мен ... ... ... ... хал-күйін анықтау,‭ ‬техникалық эстетика мен эргономиканың,‭ ‬ЭВМ-нің алгоритмдеріне‭ ... ... ... ‬түрлі агрегатты басқарудағы адамның дара психологиялық‭ ‬өзгешеліктерін,‭ ‬оның ерік-сезім сферасын,‭ ‬интеллект деңгейін зерттеу жатады.‭ ‬Мұндағы ... ... ... шешу консультациялық және сан салалы тәрбие жұмысымен айналысатын‭ ‬ұйымдар‭ ‬үшін‭ ‬қолданбалық мәні зор.‭ ‬5.‭ ... ... ... ... адам ... даму ... ... кезеңнен‭ ‬қарттық кезеңге дейінгі психологиялық ерекшеліктер мен заңдылықтарды зерттейтін психология саласы.‭ ‬Тармақтары:‭ ‬1.‭ ‬Балалар‭; ‬2.‭ ‬Жеткіншектер‭; ‬3.‭ ‬Жастар‭; ‬4.‭ ‬Ересектер‭ ... ‬5.‭ ... ... ... ... ... ‬6.‭ ‬Арнаулы психология Адам дамуының бірқалыпты даму жолынан ауытқуы.‭ ‬Ми ауруына‭ ‬ұшыраған психикалық күйзелістері мен осы саладағы себептерді‭ ... ... ‬1.‭ ... ... ‬– ми ... ... ... адамдардың психологиясының зерттелуі‭; ‬2.‭ ‬Сурдо психология‭ ‬– саңырау немесе керең адамдардың психологиясын зерттейді‭; ‬3.‭ ‬Тифло психология‭ ‬– нашар көретін немесе ... ... ... ... ‬7.‭ ... ... Салыстырмалы психологияға зоопсихология,‭ ‬этология дейтін салалар кіреді.‭ ‬Мәселен,‭ ‬балалар психологиясы‭ ‬қоғамдық жағдай мен биологиялық факторлардың баланың дүниеге келгеннен кейінге дейін ... ... ... ‬әсерлерді зерттейді.‭ ‬Салыстырмалы психология жануарлар психикасымен‭ ‬ұқсастықтары мен айырмашылықтарын‭ ‬қарастырады.‭ ‬8.‭ ‬Әлеуметтік психология Тұлғаның‭ ‬әлеуметтік‭ ‬– ... ... ... ... адаммен‭ ‬өзара‭ ‬қарым-қатынасын,‭ ‬адамдардың психологиялық‭ ‬үйлесімдігін,‭ ‬үлкен топтардағы‭ ‬әлеуметтік психологиялық көріністерді зерттейді.‭ ‬9.‭ ‬Әскери психология Адамның соғыс ... ... ... ... ... меңгеру мен басқару‭ ‬әдістерін зерттейді.
ПСИХОЛОГИЯНЫҢ ТАРИХЫ
Бірінші психикалық түсініктер Грецияда,‭ ‬Египетте,‭ ‬Римде,‭ ‬Қытайда пайда бола бастады.‭ ‬Ерте ... ... ... түсініктер аналистік сипатта болды.‭ ‬Анализм‭ ‬-‭ ‬әр заттың жаны бар деген мағынаны ... ... ‬– ... ... материалдарға тән.‭ ‬Гераклит‭ ‬:‭ ‬дүниедегі заттар мен‭ ‬құбылыстар‭ ‬әр уақытта‭ ‬өсуде,‭ ‬өнуде болды.‭ ‬Соған байланысты адам жаны да ... ... ... ... ... ... ‬психикалық процестер көзге көрінбейді,‭ ‬олар‭ ‬ұсақ атомдар‭ ‬әсерінен пайда болады.‭ ‬Адамның‭ ‬қабылдауы бізді‭ ‬қоршап тұрған сыртқы ... ... ... ... мүшелерімізге‭ ‬әсер етуден пайда болады.‭ ‬Дуализм‭ ‬– жан мен тән бөлек‭ ‬құбылыс.
Аристотель‭ ‬– жан мен ... ... ... ... ‬Ол біртұтас процесс.‭ ‬Тән организм болса,‭ ‬жан‭ ‬– сол организмнің мазмұны.Ол жанды‭ ‬3-ке бөледі:‭ ‬жәндіктер,‭ ‬жануарлар,‭ ‬адамдар жаны.
XVIғ.басында француз философы ... ... ... ... ... ... ‬Германияда бірінші психологиялық лаборотория ашылды.Оны ашқан неміс психологы Велгени Вунд.
3.Ми‎ ‏және психика.
Психика мидың‭ ‬қасиеті болып табылады.Ми мен психика‭ ‬әр уақытта ... ... бас ... ‬15‭ ... ... нерв ... орналасқан.‭ ‬Адамның бас миы‭ ‬4‭ ‬бөліктен тұрады:‭ ‬1‭) ‬маңдай‭ ‬.‭ ‬2‭) ‬самай.‭ ‬3‭) ... ‬4‭) ... ‬– ... оқу,‭ ‬жазу процестерін реттейді.
2‎)‏Самай‭ ‬– естуді‭ ‬қамтамасыз ... ‬– ... көру ... ... ... ‬– қимыл-қозғалыстарды реттейді.
Адамның нерв системасы‭ ‬2‭ ‬бөліктен тұрады:‭ ... ‬– бас ми және арқа ми.‭ ... ‬– ... ... ... ... және бұлшық еттер.‭ ‬Орталық және перифилиялық нерв системасы сырттан және іштен түсетін информацияларды‭ ‬өңдеп отырады.‭ ‬Организмнің барлық органдарын орталық нерв ... ... ... бас миға ... импульстер эфференгтер деп аталады.
4.Психика және сана.
Психиканың‭ ‬2‭ ‬деңгейі ... ... ... ‬– сана,‭ ‬2‭)‬Төменгі деңгейі‭ ‬– санасыздық.
Сана‭ ‬– психиканың ең жоғарғы формасы.‭ ‬Бұл адамның еңбек‭ ‬әрекетінде басқа адамдармен ... ... ... ‬қоғамдық тарихи жағдайлардың нәтижесі.‭ ‬Сана заттар мен‭ ‬құбылыстардың адам миында сезім ... ... ... ...
1‎)‏Сананың‭ ‬өзі.
2‎)‏Объект пен субъектіні айыру.‭ ‬Жеке адам‭ ‬өзінің ... ... ... ‬өзін және‭ ‬өзінің‭ ‬әрекеттерін басқа адамдармен ажырата ... ... ... «‬ мен және мен ... ... ‬ұғымды ажыратуды.
3‎)‏Адамның‭ ‬өзінің іс-әрекетінде мақсаттың‭ ‬қойылуы.
4‎)‏Керекті‭ ‬қатынастарды орнату.
Психологияның төменгі деңгейі‭ ‬– санасыздық деп аталады.‭ ‬Санасыздық ақиқатты бейнелегенде ... ... ... ... ... ... мен санасыздықты бір-біріне‭ ‬қарама-қарсы‭ ‬қоюға болмайды.‭ ‬Санасыздық‭ ‬– сана сияқты адамның психикалық көрінісі.‭ ‬Ол‭ ‬қоғамдық жағдайлармен ... ... түс ... ‬психикалық ауруға шалдыққан адамның‭ ‬әрекеті,‭ ‬жаңылыс айтылған сөздер,‭ ‬мұңдану.
АДАМЗАТ ҚОҒАМЫНДА ЖӘНЕ ... ... ... ... ... теориясы бойынша тірі материяның пайда болуы‭ ‬үшін органикалық заттар бір-бірімен‭ ‬қосылуы керек болады.‭ ... ... ... ... ... ... болады.‭ ‬Молекуланың зат алмасу процессінде сыртқы‭ ‬әсерлерге жауабын тітіркенушілік деп аталады.‭ ‬Тірі организмдерге тән ... бұл ... ... мен ... түрлі сыртқы ортаға бейімделу формасын тропизм деп аталады.‭ ... ... ... ‬– жарықтың‭ ‬әсерінен органиканың‭ ‬өзгеруі.‭ ‬2‭)‬Термотропизм‭ ‬– температураның‭ ‬әсерінен органиканың‭ ‬өзгеруі.‭ ‬3‭)‬Хемотропизм‭ ‬– ... ... бір ... және ... ... берілуі.‭ ‬4‭)‬Топотропизм‭ ‬– механиканың тітіркендіргіштерінің‭ ‬әсерінен органиканың‭ ‬қозғалуы.
Жәндіктерде біртіндеп сезімталдық‭ ‬қасиет пайда ... ... ‬– ... сыртқы ортаны түйсіне алу сезімі.‭ ‬Жәндіктерде нерв системасы пайда бола бастады.‭ ‬Яғни Ганглийтүйіндері деп аталады,‭ ‬нерв ... ... ... ... ... мен‭ ‬құиырсқаларға тән.‭ ‬Біртіндеп жәндіктерде іс-әрекеттері де күрделене бастайды.‭ ‬Құрт-құмыпсқалардың мінез-құлықтары іштен туа бітке,‭ ‬ұрпақтан-ұрпаққа берілетін инстенгтивтік мінез-құлық.‭ ‬Инстинг ... ‬– ... ... ... ... ... ортасына‭ ‬әбден көніккенін көрсететін мінез-құлықтардың түрі.‭ ‬Оның‭ ‬3‭ ‬түрі бар‭ ‬:‭ ‬1‭)‬қорғаныс.‭ ‬2‭)‬тамақтану.‭ ‬3‭)‬жыныстық.
Біртіндеп ... ми‭ ... ... ... ... түрлі иіс сезу,‭ ‬дәм сезу‭ ‬қабықтары пайда бола бастайды.‭ ‬Ми‭ ‬қабығының‭ ‬құрылымы неғұрлым күрделі ... ... ... ... да тез және оңай болады.
Дағды‭ ‬– бір‭ ‬әрекеттің‭ ‬қайталана берілуінің нәтижесінде бірте-бірте жасалынатын іс-әрекет.‭ ‬Инстингтің физикалық негізі шартсыз рефлекс,‭ ‬дағдының ... ... ... ... ... ... ... интелектуалдық мінез-құлық тән.‭ ‬Жоғарғы сатыдағы жануарларға тән ол‭ ‬– еліктеушілік.‭ ‬Сана‭ ‬– тек жеке адамға тән дара‭ ... ... жеке ... ... ... сүрген ортасына байланысты‭ ‬қалыптасқан‭ ‬қоғамдық‭ ‬санада болады.
Сананың‭ ‬қалыптасуындағы тілдердің функциясы:
1‎)‏Тіл сыртқы дүниедегі жағдайлар мен заттарды жеке сөздер арқылы белгілей отырып,‭ ... ... ... ... ... ... ... ‬қойып және оларды есте сақтауға мүмкіншілік береді.‭ ‬2‭)‬Тіл заттарды талдап‭ ‬қорытады.‭ ‬3‭)‬Тіл тек‭ ‬қатынас‭ ‬құралы емес,‭ ‬сонымен бірге ... ... ... ... мен адам ... ... ... мінез-құлқы барлық уақытта биологиялық матифтермен байланысты жануарлардың мінез-құлқы негізінде биологиялық‭ ‬қажеттілік жатыр.
2‎)‏Жануарлардың мінез-құлқы барлық ... ... ... ... ‬ғана анықталады.
3‎)‏Жануарларда біоеудің тәжірибесін‭ ‬ұғынып,‭ ‬оны басқаларға ... ... ... ... ... айырмашылығы:
1‎)‏Адамның іс-әрекеті күрделі‭ ‬қажеттіліктермен сипатталады.‭ ‬Оларды жоғарғы‭ ... деп ... ... ‬әрекеті сыртқы ортадан алған‭ ‬әсерлерін‭ ‬ғана анықталмайды.‭ ‬Адам баласы сыртқы ортадағы жағдайларды‭ ‬өте терең бейнелей алады.‭ ... ... ... да анықтай алады.
3‎)‏Еңбек‭ ‬құралдарын жасап,‭ ‬оны пайдалану.‭ ‬Адам баласы еңбек‭ ‬құралдарын боспар бойынша жасап,‭ ... ... ... ... ... ‬сақтап‭ ‬қояды.
4‎)‏Қоғамдық тәжірибенің берілуі.‭ ‬Адамдарда,‭ ‬жануарларда да‭ ... тән ... ... ‬Бірақ адам баласы‭ ‬ғана‭ ‬қоғамдық тәжірибені иемдене алады.‭ ‬Қоғамдық тәжірибе адамның психикасын жетілдіреді.
5‎)‏Сезім ерекшеліктері.‭ ‬Адам да ... да ... ... ... ... ... ... білдіреді.‭ ‬Бірақ,‭ ‬тек адам‭ ‬ғана‭ ‬қуанышты және‭ ‬қайғылы жағдайларға түрліше жауап‭ ‬қайтарады.
6‎)‏Өсу,‭ ... ... ... ел ... ... ... адам бола ... ‬ПӘНІ ЖӘНЕ ОНЫҢ МІНДЕТТЕРІ

Адам‭ ‬-‭ ‬көптеген‭ ... ... ... ... келеді.‭ ‬Адамзат‭ ‬өзінің тарихын,‭ ‬шығу тегін,‭ ‬тілдері мен салт-дәстүрлерін тануында психология‭ ‬ғылымы ерекше орын алады.‭ ‬Ежелгі ... ... ... ... ... ... ‬қызық объекті болмайтынын‭ ‬қателеспей айтқан.‭ ‬Психологияның зерттеу пәнінің негізіне,‭ ‬адам болмысының табиғаты,‭ ‬психикалық‭ ‬құбылыстары,‭ ‬үрдістері,‭ ‬қасиеттері кіреді.‭ ‬Адам дамуының заңдылықтары және оның ... ... ... ілімдердің жүйесі жалпы‭ ‬қоғамның дамуы‭ ‬үшін‭ ‬қажет.‭ ‬Бірақ адам жеке‭ ... ... ... ... ‬әр ... ‬ғылымдардың амалдары арқылы кешенді зерттеулердің объектісі болып саналады.‭ ‬Гуманитарлық‭ ‬ғылымдар‭ ‬әлеуметтік‭ ‬үрдістерді зерттеген ... ... ... ... ... ... ... ‬әрбір‭ ‬ғылым‭ ‬өз пәнінің ерекшеліктерімен айрықшаланады.‭ ‬С.Л.Рубинштейн‭ ... ... ... ... ... ... деп жазды:‭ "‬Психология зерттейтін‭ ‬құбылыстардың арнайы шеңбері анық‭ ... ... ... ... біздің‭ ‬өміріміздің ішкі мазмұнын‭ ‬құрайтын және бізге тікелей тән ... ... ... ... ‬ұмтылыстар,‭ ‬тілектер,‭ ‬ниеттер,‭ ‬қабылдаулар және т.б.‭ ‬жатады...‭"‬.‭ ‬Психиканың алғашқы сипаттамалық ерекшелігі‭ ‬-‭ ... ... ... ‬өзіндік уайымдарының болуы‭ ‬-‭ ‬тікелей сезімнің негізінде‭ ‬ғана білініп,‭ ‬басқа ешқандай тәсілдермен‭ ... ... ... ... ... ... жарық сипатталса да зағип‭ (‬соқыр‭) ‬оны білмейді,‭ ‬ал саңырау оның‭ ... ... ... ... ... ‬өз ... сүйіспеншілікті‭ ‬өткермеген адамға бұл сезімнің барлық ерекшелігін,‭ ‬шығармашылығының ләззатын және ... ... ... ... ... тек‭ ‬өзі‭ ‬ғана басынан кеше алатынды ешқандай психологиялық трактат алмастыра алмайды‭ [‬1,‭ ‬5‭ ... ... ... ... ... ... ... ретінде‭ ‬қабылдап келе жатқандықтан,‭ ‬оларды‭ ‬ғылыми тұрғыдан анықтау‭ ... ... ... бір ... ... ... ... түбегейлі айырмашылықта болатыны айдан анық.‭ ‬Тәннен жанды бөлек,‭ ‬ерекше ... ... ... ... ... ... ... ‬Адамдар мен жануарлардың‭ ‬өлетінін,‭ ‬адамның түс көретінін ежелгі адамдар да білген.‭ ‬Осыған байланысты адам екі бөліктен тұрады деген сенім ... ... ... ... жэне ... жаннан‭; ‬адамның тірі кезінде жаны тәнінде болады,‭ ‬ал жан тәннен ажырағанда‭ ‬-‭ ‬адам‭ ‬өледі.‭ ... ... ... жаны ... жерге уақытша орын ауыстырады.‭ ‬Осылайша,‭ ‬психикалық‭ ‬үрдістер,‭ ‬ерекшеліктер,‭ ‬күйлер‭ ‬ғылыми талдаудың пәні болмас бұрын,‭ ‬адамдардың бір-бірі жайлы психологиялық‭ ... ... ... ... туралы нақтылы көзқарасын оның жеке‭ ‬өмір тәжірибесі‭ ‬қалыптастырады.‭ ‬Қоғамдық және жеке ... ... ... ... ... ... еңбек ету‭ ‬үрдісінде,‭ ‬бірлесіп‭ ‬өмір сүру кезінде басқа адамның‭ ... ... ... ... ... ... ... шарттар болып саналатын,‭ ‬ғылымға дейінгі психологиялық ілімдерді‭ ‬құрайды.‭ ‬Бұл ілімдер‭ ‬қоршаған адамдардың мінез-құлықтарына ... ... ... ... етуі ... ‬Алайда,‭ ‬олар дәлелсіз,‭ ‬тереңдетілмеген жүйесіз болып табылады.‭ ‬Біз оларды тек‭ ‬өз тәжірибеміз ... ... ... ... ‬қатар көркем‭ ‬әдебиет,‭ ‬мақал-мәтелдер,‭ ‬ертегілер,‭ ‬аңыздар,‭ ‬мысалдар арқылы меңгереміз.‭ ‬Міне,‭ ‬осылар‭ ‬қазіргі заманғы психологияның ... ... ... мен ... ... ... ... ретінде психология нені сипаттайды‭? ‬Оның‭ ‬ғылыми ілімдеріне не кіреді‭? ‬Бұл сұраққа жауап беру ... оңай ... ... ... ... ... ... ‬ғылыми психология тарихының‭ ‬әрбір даму кезеңіндегі психологиядағы‭ ‬ғылыми ілімнің мағынасы туралы көзқарастың‭ ‬қалайша‭ ‬өзгеретініне‭ ‬үңілу‭ ‬қажет.‭ ‬Психология көне‭ ‬әрі жас‭ ... ... ... ... бола ... да,‭ ... де зор.‭ ‬Оның жеке‭ ‬ғылыми пән ретінде таралуына жүз ... ... ... болды,‭ ‬бірақ басты мәселесі,‭ ‬философия пайда болғаннан ... ... ой ... ... ... ‬6‭ ... ‬ғасырдың соңы‭ ‬-‭ ‬XX‭ ‬ғасырдың басында,‭ ‬белгілі психолог Г.Эббингауз психологияның тарихы‭ ‬қысқа,‭ ‬ал ... ... ... ‬ұзақ деп психология туралы‭ ‬қысқа да нұсқа айтты.‭ ‬Бұл жерде,‭ ‬тарих ... ... ... табиғи‭ ‬ғылымдарға жақындау және жеке эксперименттік‭ ‬әдістерді‭ ‬ұйымдастыру кезеңі ... ... ... ... ‬кезеңі‭ ‬айтылған.‭ ‬Бұл‭ ‬XIX‭ ‬ғасырдың соңғы ширегінде болды,‭ ‬бірақ психологияның‭ ‬қайнар ... ... ... ... атауы ежелгі грек тілінен аударғанда,‭ ‬психология‭ (‬псюхе-жан,‭ ‬логос-ілім‭) ‬жан туралы ілім дегенді білдіреді.‭ ‬Кең таралған көзқарастар бойынша,‭ ‬алғашқы психологиялық ... діни ... ... ... ... ... ... тарихы көрсеткендей,‭ ‬ежелгі грек философтарының ертедегі көзқарастары адамның алғашқы білімімен тығыз байланыста болатын практикалық таным‭ ‬үрдісінде пайда болады және ... ‬-‭ ... ... ‬-‭ ... деп ... мифологиялық нанымдары бар дінге‭ ‬қарсы туып келе жатқан‭ ‬ғылыми ой күресі барысында ... ... ... және ... ‬-‭ ... пәнінің‭ ‬қалыптасуының алғашқы кезеңі болып табылады.‭ ‬Сонымен,‭ ‬психология алғашында жан туралы‭ ‬ғылым ретінде ... ... ... дегеніміз не деген сұраққа жауап беру оңай болмады.‭ ‬Әр түрлі тарихи кезеңдердегі‭ ‬ғалымдар бұл сөзге‭ ‬әр ... ... ... ... ... ... ... көзқарастардың‭ ‬қалыптасуы және дамуы‭ ‬әрқашанда философияның негізгі мәселесінің шешіміне‭ ‬-материя мен сананың,‭ ‬рухани және ... ... ... ... ... осы мәселе төңірегінде бір-біріне диаматериялы‭ ‬қарсы екі философиялық‭ ‬бағыттар пайда болды:‭ ‬идеалистік және материалистік.‭ ‬Идеалистік философия‭ ‬өкілдері ... ... ... ... ... ... ... ‬құбылыс ретінде‭ ‬қарастырады.‭ ‬Материалдық түсінік психиканы материядан туындайтын,‭ ‬екінші‭ ‬құбылыс түрінде көрсетеді.
Идеалистік философия‭ ‬өкілдері материядан тәуелсіз ерекше рухани ... бар ... ... ... ... ‬әрекетті материалдық,‭ ‬тумайтын‭ ‬әрі‭ ‬өлмейтін жан түрінде‭ ‬қарастырады.‭ ‬Ал барлық материалдық заттар мен‭ ‬үрдістерді сезімдер мен ... ... ... ... ... ... ... "‬жаратылыстық ерік‭"‬,‭ "‬идеялар‭" ‬сияқты жұмбақ‭ ‬құбылыстар ретінде‭ ‬қарастырады.‭ ‬Адамдар психикалық‭ ... ... ... күштердің‭ ‬-‭ ‬адам туған кезде тәніне еніп,‭ ‬ал‭ ‬өлгенде‭ ‬ұшып кететін жан мен рухтың‭ ‬әрекеттері деп тәннің‭ ‬құрылысы ... ... ... ... көзқараста болған кезде идеализм пайда болды.‭ ‬Алғашқыда жан‭ ‬әр түрлі ағзаларда болатын жіңішке ерекше дене немесе тіршілік иесі ... ... ... ... ... ... ... ‬тәннің‭ ‬өзіндік көшірмесі,‭ ‬адамды тастап кеткеннен соң мәңгі‭ ... ... ... да ... ... ... ... болатын,‭ ‬денесіз және‭ ‬өлмейтін рухани тіршілік иесі ретінде‭ ‬ұғыныла бастады.‭ ‬Осының негізінде идея,‭ ‬рух,‭ ‬сана-бірінші,‭ ‬барлық тіршіліктің‭ ‬қайнар бұлағы,‭ ‬ал ... ... ‬-‭ ... ... ... ... ... деп тұжырымдайтын философияның‭ ‬әр түрлі идеалистік жүйелері пайда болды‭ [‬1,‭ ‬7‭ ... ... ... ‬өмірінің көрінісі және ол барлық материалдық табиғат бағынатын заңдарға бағынбайды деп‭ ‬қарастырған идеалистік философия,‭ ‬адам психикасын түсінудегі материалдық ... ... ... ... ... ... көзқарастар‭ ‬қандайда болмасын метаморфозаларды бастан‭ ‬өткерсе де,‭ ‬жанды‭ ‬өмірдің‭ ‬қозғаушы көзі деген тұжырым тұрақты болып‭ ... ... XVII‭ ... ... Рене ... психологиялық ілімдердің дамуының жаңа кезеңін бастады.‭ ‬Ол тек ішкі ағзалардың ... ... ... ... ... ... ‬әрекеті‭ ‬-‭ ‬оның басқа сыртқы денелермен‭ ‬әрекеттестігі де жанды‭ ‬қажет етпейді дегенді көрсетті.‭ ‬Оның идеялары психология‭ ... ... ... ... ... етті.‭ ‬Декарт бір мезгілде екі‭ ‬ұғымды енгізді:‭ ‬сана және рефлекс.‭ ‬Алайда,‭ ‬ол‭ ‬өз ілімінде кенеттен жан мен ... ... ... ... ... ... екі субстанцияның‭ ‬-‭ ‬материя мен рухтың‭ ‬-‭ ‬бар екендігін айтады.‭ ‬Сондықтан психология тарихындағы бұл ілім‭ "‬дуализм‭" (‬латын тілінен duaIіs‭ ‬-‭ ... ... ... ие ... ‬Дуалистердің көзқарасы бойынша,‭ ‬психикалық‭ ‬құбылыстар мидың‭ ‬өнімі мен‭ ‬қызметі емес,‭ ‬мидан тыс‭ ‬әрі одан тәуелсіз‭ ‬өздігінен болады деп ... ... бұл ... ... ... деген атқа ие болды.
Дуалистік ілімдердің негізінде XIX‭ ‬ғасырдағы психологияда психофизикалық параллелизм‭ (‬яғни ... және ... ... ... ‬-‭ ... тәуелсіз,‭ ‬бірақ бірге деп тұжырымдайтын‭) ‬деген идеалистік теория ... ... ... бұл ... ... ... ‬-‭ ... ‬Эббингауз,‭ ‬Спенсер,‭ ‬Рибо.‭ ‬Бине,‭ ‬Джемс және басқалар.
Шамамен,‭ ‬осы уақыттан бастап психология пәні туралы жаңа түсініктер пайда болады.‭ ‬Сезіну,‭ ... ... ... сана деп атай бастады.‭ ‬Сонымен психика санаға теңестірілді.‭ ‬Жан психологиясы орнына сана психологиясы келеді.‭ ‬Алайда,‭ ... ... ... бойы басқа табиғи‭ ‬үрдістерден оқшауланған ерекше‭ ‬құбылыс ретінде түсінілді.‭ ‬Философтар сананы‭ ‬құрайтын‭ ‬қарапайым‭ "‬элементтері‭" ‬бар,‭ ‬субъективті сезінудің нәтижесі ... ... ісі деп ... ... ... ... жайында‭ ‬әр түрлі тұжырымдарды айтты.‭ ‬Бірақ барлық идеалист-философтарды‭ "‬психикалық‭ ‬өмір‭ ... ... ... ... танылатын және себебін түсіндіруге объективтік‭ ‬ғылыми талдаудың шамасы келмейтін субъективті ерекше жаратылыстың көрінісі‭" ‬деген ... ... ... ... түсінік кең таралды,‭ ‬ал көзқарас сананың интроспективтік‭ ‬ұғымы арқылы белгілі болды.‭ ‬Осы дәстүр бойынша ... ... ... ... ‬ұғымның салдарынан сана‭ ‬өзімен-өзі шектелді.‭ ‬Бұл психиканы объективтік тұрмыстан жэне субъектінің‭ ‬өзінен түбегейлі ... ... ... ... ретінде‭ ‬қалыптасқан уақытынан басталатын дамуы,‭ ‬XIX‭ ‬ғасырдың екінші жартысындағы‭ ‬әр түрлі мақсаттағы және зерттеудің‭ ‬әр түрлі‭ ... ... ... ... теориялардың‭ ‬үздіксіз күресіне‭ ‬ұштасты.‭ ‬Бірақ XIX‭ ‬ғасырдың соңындағы ... ... және XX‭ ... ... бір ... ... интероспективтік психологиясының төңірегінде жасалды.‭ ‬Бұл теория психологиялық ... ... ... ... ортадан және адамдардың практикалық‭ ‬әрекеттерінен тыс‭ ‬қаралатын,‭ ‬адамға түсінікті уайымдар аумағының ... ... ... мен ... ... ‬қатынасы туралы мәселе дуализм‭ ‬ұстанымының‭ ‬басымшылығымен осы ... ... ... табады‭ [‬1,‭ ‬10‭ ‬б‭]‬.
Сананың‭ ‬құрылымының,‭ ‬мазмұнының және белсенділік деңгейінің‭ ‬әр түрлі сипатталуы‭ ‬-‭ ‬интероепективтік психология шеңберіндегі ... ... ... ... ... саналады.‭ ‬Ереже бойынша,‭ ‬сипаттамалардың біреуі жетекші ретінде айқындалды.‭ ‬Әдетте,‭ ‬осының негізінде сананың идеалистік психологиясының бес түрін атап көрсету‭ ‬қажет:‭ ... ... ... ... ... В.‭ ... және Э.Титченер,‭ ‬Вюрцбургск психология мектебінің кейбіреуінің осыған‭ ‬қатысы бар:
сана актілерінің психологиясы,‭ ‬Франц Брентаноның ... ... ... теориясы,‭ ‬Уильям Джемс жасаған‭;
гештальт психология‭ ‬-‭ ‬ерекше аумақтар теориясы‭;
Дительдің сипаттамалық психологиясы.
... ... ... ... ... адамның орнына сананың‭ ‬қойылуы осы теориялардың ортақтығы болып табылады‭; ‬шынайы адам осының ішіне еніп ... ... ... ... ... келіп тіреледі.
‎ ‏Осы кезде психологияда эксперименталдық‭ ‬әдіс бола тұрса да,‭ ‬психикаға‭ ... ... ... көзқараспен‭ ‬қарау‭ ‬-‭ ‬барлық аталған теориялардың негізгі ерекшелігі болып саналады.‭ ‬Вундт‭ ‬1879‭ ‬жылы Лейпцигте алғашқы экспериментальды психологиялық лабораторияны‭ ‬ұйымдастырды.‭ ... ... ... ... эксперимент жасалуы мүмкін.‭ ‬Зерттеуші нақтылы сыртқы жағдайларды жасай отырып,‭ ‬осы кездегі‭ ‬үрдістер ағымын бақылайды.‭ ‬Алайда,‭ ‬адамның‭ ‬өзін-өзі,‭ ‬жеке ішкі күйлерін,‭ ... ... ... ... бұл ... интроспекция‭ ("‬ішке‭ ‬үңілу‭") ‬әдісі деген атқа ие болып,‭ ‬арнайы сипатта болады.‭ ‬Мұндай бақылауда басты‭ ‬ғылыми ... ‬-‭ ... ... ... нәтижесінде XX‭ ‬ғасырдың басында,‭ ‬біріншіден,‭ ‬ғылыми объективтік білімнің ... ... ... ... ‬әлеуметтік-экономикалық талаптардың салдарынан,‭ ‬екіншіден,‭ ‬-‭ ‬интроспектив-тік психологияның дағдарысқа‭ ‬ұшырайтыны белгілі болды.
... ... ... ... ... ‬құралдарды жасауды талап етуші,‭ ‬капиталистік‭ ‬өндіріс‭ ‬әдісінің ... ... ... болған,‭ ‬көптеген практикалық мәселелер алдында‭ "‬сана психологиясы‭" ‬әлсіз болды.‭ ‬Бұл XX‭ ‬ғасырдың екінші онжылдығындағы пайда болған психологияның жаңа ... ... ... ... ... ... ‬ғылымның жаңа мағынасын жариялады.‭ ‬Оған психика да емес,‭ ‬сана да емес ... ... ... ... ... ... жиынтығы ретінде түсіндірілетін мінез-құлық енді.‭ ‬Бұл бағыт‭ "‬бихевиоризм‭" (‬ағылшын тілінен Ьеһаvіоиг-‭"‬мінез-құлық‭") ‬деген атқа ие болды.‭ ... ... пәні ... ... ... ‬үшінші кезеңі еді.‭ ‬Бихевиоризм негізін салушы Дж.Уотсон‭ ‬қоршаған ортаға бейімделуші ... ... ... ... ... ... деп білді.‭ ‬Бір онжылдық ішінде‭ ‬ғана бихевиоризм бүкіл‭ ‬әлемге таралды жэне психология‭ ‬ғылымының ең басты ... ... ... ... ... ... ... алғашқыда‭ ‬-‭ ‬жан туралы‭ ‬ғылым,‭ ‬содан соң психология‭ ‬-‭ ‬жансыз‭ ‬ғылым,‭ ‬соңында психология‭ ‬-‭ ... ... ... ... ... ... ... келесі дағдарысқа тез алып келді.‭ ‬Расында,‭ ‬мінез-құлықты бақылай‭ ‬отырып,‭ ‬біз шындығында объективті фактілерді зерттейміз,‭ ‬бірақ мұндай ... ... ... ... ... ‬қылығымыздың,‭ ‬мінез-құлық актілеріміздің артында біздің ойымыз,‭ ‬сезіміміз,‭ ‬тілектеріміз тұрады.‭ ‬Ойды,‭ ‬сезімді,‭ ‬ниетті ... ... ... ... ... ... [‬1,‭ ‬15‭ ‬б‭]‬.
‎ ‏Психология пәнін түсінудегі ... ... ... ... ... ‬қалыптастырған философияның‭ ‬әдістемелік‭ ‬ұстанымдары саналады.‭ ‬Осылайша сана психологиясы тұрмыс пен сана арасындағы,‭ ‬объективтік пен субъективтік арасындағы‭ ‬қатынастардың негізгі мәселелерін идеализм ... ... ... ... бұл ... ... ... принципі тұрғысынан шешті.‭ ‬Олар‭ ‬үшін материалдық пен ... ... ... ... ... ... бастапқы‭ ‬философиялық принциптер психология пәнін айқындауға жол бермеді.
Осы тығырықтан диалектикалық материализм философиясы шығарды.‭ ‬Диалектикалық материализм барлық тіршіліктің ... ... ... ‬-‭ ... ... ‬ал ... ... ‬сананы материядан туындайтын,‭ ‬екінші ретінде‭ ‬қарастырады.‭ ‬Осылайша,‭ ‬философиялық материализм монистикалық ілім,‭ ‬материалистік монизм‭ (‬грек тілінен:‭ "‬монос‭" ‬-‭ ... ... ... ... ‬ғылым мен тәжірибенің мәліметтеріне сүйене отырып,‭ ‬олардың дамуына байланысты‭ ‬өзінің‭ ‬қорытындыларын анықтай түседі және тереңдетеді.
Диалектикалық материализм ... ... ... ... болып саналады‭; ‬психика,‭ ‬сана‭ ‬-‭ ‬бұл екінші,‭ ‬объективтік шындықтың мида бейнеленуі.‭ ‬Бұлайша материалдылылық‭ (‬шынайы заттар мен‭ ‬құбылыстар‭) ... ... ... ... ... және ... түрінде бейнеленуі‭) ‬өзара‭ ‬қарама-қайшы болады.‭ ‬Егер ақиқаттың мидағы бейнеленуінің физиологиялық ... ... ... ... ... ‬түйсінулер және т.б.‭ ‬мидың‭ ‬-материалдық мүшенің‭ ‬-‭ ‬қызметі,‭ ‬сыртқы тітіркену‭ ‬қуатының сана айғағына айналуының ... ... ... пен ... ... ... ... ‬емес,салыстырмалы сипатта болады.‭ ‬Психика мен сана ми‭ ‬қызметінен бөлінбейді және де ... ... ... ... мүмкін емес.
ҚОРЫТЫНДЫ
Психиканы,‭ ‬сананы және материяны осылайша түсіну дүниенің материалдылығы туралы диалектикалық материализмнің бастапқы бабымен тұтастай келіседі.‭ ‬Дүниеде мәңгілік‭ ... ... ... ‬әр ... ... бар ... материядан басқа ешқандай бастау жоқ.‭ ‬Сонымен‭ ‬қатар,‭ ‬материя‭ ‬қозғалысы дегеніміз тек орын ауыстыру‭ ‬ғана емес,‭ ‬оның кез келген‭ ‬өзгеріске‭ ‬ұшырауы.‭ ... ... ... да,‭ ... ... ... ... болуы да жатады.
Материяның дамуы дегеніміз‭ ‬-‭ ‬оның төменгі түрлерінен жоғары түрлеріне‭ ‬өтуі,‭ ‬материя‭ ‬қозғалысының төменгі ... ... ... ... ... тек‭ ‬қана органикалықсыз материя,‭ ‬өлі табиғат болды.‭ ‬Материяның белгілі бір даму сатысында,‭ ‬оның‭ ‬ұзақ та көп жылғы эволюциясының ... ... ... ... ... ... ... жаңа түрі,‭ ‬оның жаңа‭ ‬қасиеті‭ ‬-‭ ‬өмір пайда болды.‭ ... ... ... ‬өсімдіктер,‭ ‬жануарлар және ақырында адам‭ ‬өзінің санасымен‭ ‬-‭ ‬материяның ең жоғары туындысымен пайда болды.
Кеңес психологиясына сүйенетін,‭ ... ... ... ... бейнелеу дәрежесі негізгі мағынаға ие болады.‭ ‬Дәл осы дәреже арқылы психиканың ... ... және ... ... ... ‬психикалық‭ ‬құбылыстар объективтік шындықтың‭ ‬әр түрлі формалар мен субъективтік деңгейлер түрінде бейнелеу ретінде‭ ‬қарастырылады.‭ ‬Психологиядағы бейнелеу теориясы ... ... ... ... жол ... ‬психология‭ ‬ғылымының пәнін анықтауға,‭ ‬зерттеудің‭ ‬әдістерін жасауға мүмкіндік ... ... ... ... ... ... ‬Органикалық материяның‭ ‬қасиеті ретіндегі психиканың сапалық ерекшелігін не‭ ... ... ... ‬қасиетіне ие.‭ ‬Психика мидың‭ ‬қызметі,‭ ‬материяның‭ ‬қасиеті бола тұра,‭ ‬бейнелеудің ерекше түрі ретінде,‭ ‬психиканың дамуының ... ... ... ‬Бейнелеудің арнайы түрі болып,‭ ‬психика,‭ ‬материяның даму‭ ‬үрдісі кезінде,‭ ‬оның‭ ‬қозғалысының бір түрінен басқа түріне ауыса отырып пайда болады.‭ ... ... ... заң ... ... ... психика оның маңызды факторы болып табылады.‭ ‬Бейнелеу ағзаның ортамен неғұрлым кең көлемді көптеген байланысқа түсуін‭ ‬қамтамасыз етеді.
Сыртқы,‭ ‬физикалық‭ ‬өмірсіз ішкі ... ... бола ... ... ... тәуелсіз‭ ‬әрі тысқары объективтік шындықты психика,‭ ‬сана бейнелейді,‭ ‬бұл‭ ‬ұғынылған болмыс.‭ ‬Ақиқат болмаса,‭ ‬бейнелеу туралы айтудың ... ... ... ... ... ... ‬-‭ ‬бұл шынайы шындықтың бөлшегі:‭ ‬біреуі болмаса басқасы,‭ ‬біреуі де,‭ ‬басқасы да.‭ ... ... ... болып оның болмысының шынайы жағы да,‭ ‬оның бейнесі де болуы есептеледі‭ [‬2,‭ ‬9‭ ... ... ... ... ... мен ... ... және осының негізінде адамның‭ ‬әрекеті мен мінез-құлқын реттеуден‭ ‬құралады.‭ ‬Психикаға ... ... ... ... ... ажыратылған және оған ешқандай‭ ‬қатысы жоқ тұйық дүние емес екендігін көрсетеді.
Диалектикалық материализм принципінің тұрғысынан‭ ‬қарағанда психологиядағы‭ ‬ғылыми ілімнің пәнін не‭ ... ... ... ‬психикалық‭ ‬өмірдің нақты айғақтары жатады.‭ ‬Психикалық‭ ‬өмір айғағы ... ... ... ... жеке тәжірибелерді жинақтау‭ ‬қабілеттілігін алайық.‭ ‬Бірақ психология‭ ‬ғылымы психологиялық айғақты сипаттаумен‭ ‬ғана ... ... ... ‬-‭ ... ... ... ... осы айғақтар,‭ ‬осы‭ ‬құбылыстар бағынатын заңдылықтарды ашу керек.‭ ... және ... ... дәл осы мақсатқа бағындырылған.‭ ‬Ғылыми таным‭ ‬құбылыстар арасындағы‭ ‬қайталанатын,‭ ‬маңызды,‭ ‬тұрақты,‭ ‬қажетті байланыстарды‭ (‬қатынастарды‭) ‬анықтаудан тұрады.‭ ‬Сонымен,‭ ‬ес‭ ‬қызметінің‭ ‬өз ... ... ... ... түрлері болатыны белгілі.‭ ‬Мәселен,‭ ‬материалды‭ ‬қайталау есте сақтауға ықпал етеді,‭ ‬ал‭ ‬құрылымы жақсы жасалған материал,‭ ... ... ... ... тез есте ... ... ... ‬заңды деп санауға болатын байланыстар мен‭ ‬қатынастарды анықтау міндеті‭ ‬ғылымдағы күрделі міндеттердің‭ ‬қатарына жатады.‭ ‬Қатаң‭ ‬ғылыми көзқарас ... ... ... ‬ғана емес,‭ ‬оның‭ ‬әрекеттерінің саласын,‭ ‬сонымен бірге оның‭ ‬әрекет жасай алатын‭ ‬ғана жағдайларын табуды талап етеді.‭ ... ... ... ... психологиялық заңдылықтар да психологиядағы зерттеудің тақырыбы болып саналады.
Бірақ заңды байланыстарды білу,‭ ‬заңдылықтарды айқындауға себепші ... ... ... ‬өздігінен ашпайды.‭ ‬Психология міндетіне психологиялық айғақтар және заңдылықтармен‭ ‬қатар,‭ ‬психикалық‭ ‬әрекеттің механизмдерін ... да ... ‬Ал ... осы ... ... психологиялық‭ ‬үрдісті жүзеге асыратын нақтылы анатомо-физиологиялық аппараттардың жұмысын‭ ‬қажет ететін болғандықтан,‭ ‬психология бұл механизмдердің табиғаты мен‭ ‬әрекетін басқа‭ ‬ғылымдармен ... ... ... ... ... ... ... мерзімді естің негізіне‭ ‬әр түрлі механизмдер жататыны белгілі.
Сонымен,‭ ‬психология дегеніміз‭ ‬-‭ ‬психиканың айғақтарын,‭ ‬заңдылықтарын және механизмдерін зерттейтін‭ ... ... ... ... ... ... ... ‬М.,‭ ‬1976
Фабри К.Э.‭ ‬Вопросы зоопсихологии,‭ ‬этологии и сравнительной психологии.‭ ‬М.,‭ ‬1988.
Фабри К.Э.‭ ‬Зоопсихология‭ ‬//‭ ‬Тенденция ... ... ... ... ...
Фабри К.Э.‭ ‬Игра животных.‭ ‬М.,‭ ‬1985
Фабри К.Э.‭ ‬Введение в общую и прикладную ихтиопсихологию.‭ ... ... ... ... ‬Психобиология,‭ ‬этология и эволюция.‭ ‬М.,‭ ‬1988.
Леонтьев А.Н.‭ ‬Проблемы развития психики.‭ ‬М.,‭ ‬1972.
Дембовский Я.‭ ‬Психология обезьян.‭ ‬М.,‭ ‬1972.
Ладыгина-Котс Н.Н.‭ ‬Предпосылки человеческого ... ... ... ... ‬Ранний онтогенез поведения приматов.‭ ‬Сравнительно-психологическое исследование.‭ ‬Л.‭ ‬1966.
Тих Н.А.‭ ‬Предыстория ... ... ... К.‭ ‬Рахимбекова Г.К.‭ ‬зоопсихология и сравнительная психология.‭ ‬Алматы,‭ ‬2000.
Зорина З.А.,‭ ... ... ... ... ... ... ... пособие‭ ‬/‭ ‬Зорина З.А.,‭ ‬Полетаева И.И.‭ ‬– м.:‭ ... ... ... ... ... для ... ... пособие.‭ ‬– Новосибирск:‭ ‬ООО‭ «‬И-во ЮКЭА‭»‬,‭ ‬2002,392с.
Жумагалиева ... ... по ... учебное пособие ВКГУ.‭ ‬– У-Ка:‭ ‬2003.
Жарықбаев‭ ‬Қ.‭ ‬Жантану негіздері.‭ ‬Алматы‭ ‬-2002.-250‭ ‬бет
Зимняя И.А.‭ ‬Педагогикалық ... ... ... ... ... ... ‬оқулық Алматы-2005.-‭ ‬430‭ ‬бет
Алдамұратов А.‭ ‬Жалпы психология,Алматы,1996.‭ ‬– 300‭ ... Т.‭ ... ... ‬Алматы‭ ‬1993.‭ ‬– 300‭ ‬бет
Илина Т.‎ ‏А.‭ ‬Педагогика:-‭ ‬Алматы,‭ ‬1977.-‭ ‬488‭ ‬бет.
‎ ‏Ж..Б.‭ ... ... ... ... ‬Педагогика.‭ ‬– Алматы,‭ ‬2002.‭ ‬-‭ ‬369‭ ‬бет.
Педагогикалық психология.‭ ‬-Алматы,‭ ‬1995.‭ ‬-350‭ ‬бет.
‎ ‏Ж.Әбиев,‭ ‬С.‭ ... ... ... ... ... ‬-‭ ‬460‭ ‬бет.
‎ ‏Педагогика және психология сөздігі.‭ ‬-‭ ‬Алматы,‭ ‬2002.-254‭ ‬бет.
‎ ‏Детская практическая ... ‬/‭ ... ... ... ... ... ... ‬Гардарики,‭ ‬2003.‭ ‬– 350‭ ‬бе

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 39 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 600 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жалпы психология213 бет
Коммуникацияның теориялық әдістері5 бет
Авторлық құқық. Сабақтас құқық туралы жалпы түсінік28 бет
Авторлық құқықты реттеу15 бет
Ақпараттық жүйелердің қауіпсіздігі. Ақпаратты қорғау негіздері10 бет
Білім базасының архитектурасы13 бет
Басқару әлеуметтануы19 бет
Бағдарламалық қамсыздандыруды орнықтыру7 бет
Жасанды интеллект8 бет
Жасанды интеллект даму тенденциялары3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь