Дислалия және оны түзету жолдары

Жоспар:
1. Кіріспе
• Дислалия туралы түсінік
• Дислалияның түрлері
2. Негізгі бөлім
• Дислалияны түзетудің жолдары
• С,з,ц дыбыстарды айтудағы кемшіліктер және түзету жолдары
• Ш, ж, щ, ч дыбыстарының айтылу кемшіліктері және түзету жолдары
• Р және р’ дыбыстарының айтылу кемшіліктері және түзету жолдары
• Л және л’ дыбыстарын айтудың кемшіліктері және түзету жолдары
• Үнді дауыссыздардың айтылу кемшіліктері және түзету жолдары
• К,к',г, .г',х,х'/й/.дыбыстарын айтудағы кемшіліктер және түзету жолдары
• Ы дыбысын айтудың кемшіліктері және түзету жолдары
• Қазақ тіліне тән дыбыстардың айтылу кемшіліктері және оларды түзетудің кейбір жолдары
3. Қорытынды
Дислалия гректің dis – бұзылу; logos- сөйлеу деген сөздерінен құралған.
Қазіргі уақытта дислалия дегеніміз есту қабілеті дұрыс және сөйлеу тілі аппаратының иннервациясы сақталған қалпында сөйлеу тіліндегі дыбыстардың айтылуының бұзылуы.
Этиологиялық себептері бойынша дислалия механикалық (органикалық) және функционалдық болып екі түрге бөлінеді.

Механикалық дислалия, оның себептері

Механикалық (органикалық) дислалия дегеніміз сөйлеу тілі аппаратының сыртқы органикалық, оның сүйегі мен бұлшық еттері құрылысы ақаулықтарының салдарынан сөйлеу тіліндегі дыбыстардың дұрыс айтылмауы.
Тіл астындағы сіңірдің қысқалығы механикалық дислалияның біршама жиі кездесетін себептеріне жатады. Бұл ақаулықта тілдің қалыпты деңгейден нашар қимылдауы себебінен өте қысқа тіл асты желбезегі оның жоғары көтерілуіне мүмкіндік бермейді. Одан басқа тілдің ауызға зорға сиып тұратын өте үлкендігінен, жөнді бұрыла алмауынан да дыбыс шығарудағы сөйлеу тілі мүшелерінің әрекеті бұзылады.
Жақ сүйектері құрылысының ақаулықтары үстіңгі және астыңғы тістердің ауытқуына себеп болады. Үстіңгі тістер астыңғы тістермен қабысқанда дәлме- дәл қиюласып түйіскенде тістену дұрыс болып шығады. Тістенудің ауытқуларының бірнеше түрлері болады.
Кемиек (прогнатия)- үстіңгі жақ сүйегі алға қатты шығып тұрады. Осының салдарынан үстіңгі тістер астыңғы тістермен тістенбейді.
Опырауыз (прогения)- астыңғы жақ сүйегі сойдиып алға шығып кетеді де, қабысқанда үстіңгі тістер астыңғы тістердің жағына түсіп тұрады.
Тістенудің қабыспауы- үстіңгі және астыңғы жақ сүйектеріндегі тістер қабысқанда тәстенбей, аралары ашық қалады. Кейбір жағдайларда тістенбей қалу тек тістердің арасында болады.
Азу тістердің қабыспауы- сол жақтың, оң жақтың және екі жақтың болуы мүмкін.
Тістердің орналасу құрылысы дұрыс болмай, қатарларының бұзылуынан сақаулануы мүмкін. Мысалы, тістердің арасының алшақтығынан және ретсіздігінен сөйлегенде тілдің ұшы сыртқа шығып кетіп, сөздің анықтығы бұзылады.
Стоматолог- дәрігерлер арнайы шина қою арқылы тістерді және жақ сүйектерін реттейді. Сүйегі әлі қатаймаған 5-6 жастағы кезінде қойылған шинаның әсері өте күшті болады.
Сөйлеу тіліндегі дыбыстардың айтылуына дұрыс қалыптаспаған таңдай құрылысы да зиян тигізеді. Тар, өте жоғары немесе керісінше аласа, тегіс таңдай сөйлеу тіліндегі дыбыстардың көпшілігінің дұрыс айтылуына кедергі келтіреді.
Еріннің қалыңдығы, астыңғы еріннің салпиып тұруы, немесе қысқа әрі қимылдайтын үстіңгі ерін, ерін және ерінтісті дыбыстарының анық айтылуына кедергі келтіреді.
Пайдаланылған әдебиеттер

1. Алтынсарин Ы. Таңдамалы шығармалары , Алматы, 1994, -285 б.
2. Аймауытов Ж. Психология. Алматы. Рауан.-1992.
3. Айтмамбетова Б., Бозжанова К., Қазақ педагогикалық энциклопедиялық сөздігі. т.б. Алматы,1995.
4. Актуальные вопросы формирование интереса в обучении / Под. ред.Г.И.Щукиной. М.: Просвещение, 1984 -184с.
5. АсеевВ.Г. Мотивация поведения и формирования личности. М.:Мысль,1976.-277с
6. Ахметов С.Бастауыш сынптарда білім берудің тиімділігін арттыру жолдары. А.Рауан.»1994 Бабанский Ю.К. Выбор методов обучения в средней школе.- М: Педагогика, 1982.- 32 с.
7. Әбілқасымова А.Е. Студенттердің танымдық ізденімпаздығын қалыптастыру.Алматы .: -1994,192 б.
8. Богданова Т.Г. , Корнилова Т.В. Диагностика познавательной сферы ребенка.-М.:Роспедагенство, 1994. -72с.
9. Боглович Л.И. Личность и ее формированиев детском возрасте, М.: Просвещение, 1968 -300
10. Выготский Л.С. Педагогическая психология. М . : Просвещение, 1996 -623 с.
11. Большой справочник. Начальная школа.- М.:«Олимп», 2000.-368 с.
12. Бастауыш білім берудің құрылымы мен мазмұныны жаңартудың кейбір мәселелері. А.РБК,»1993
13. Бастауыш кластарда ғылым негіздерін оқытудың кейбір ерекшеліктері. А.РБК.1992
14. Выготский Л.С.Вопросы детской психологий. Санкт Петербург.Союз1997 Гоноболин Ф.Н. Психология. М.1976
15. Давыдов В.В.Проблемы развивающего обучения.М.Педагогика.1986.
16. Дәулетбекова Ж.Т. Оқушылардың оқу мотивтері сапалы білім негізі. Алматы:2001, 170 б.
17. Дьяченко В.К. «Сотрудничество в обучении», М.: Просвещение, 1991 .
18. Дьюй Д. Школа и общество М. Госиздат.1921,-164 с.

19. Жұмабаев М.. Педагогика,3–ші басылым, А.Ана тілі. 1992
20. Зак А.З. Развитие умственных способностей младших школьников. М.Просвещение.1994
21. Занков Л.В. Избранные педагогические труды. М.:Педагогика , 1990. -418 с.

22. Каменский Я.А.Ұлы дидактика.А.1993
23. Көшекбаев Н.Оқыту теориясы. А.Мектеп.1976
24. Қоянбаев Ж.Б.Қоянбаев Р.М. Педагогика.Астана.1998
25. Карпушкина Н.Н. Учитывать индивидуальные особенности детей // Начальная школа.- 2000.- № 2 .- 33-37 с.
26. Кузнецов А.А. Требования к знаниям, умениям школьников.-М: Просвещение, 1985.
27. Қазақстан Республикасы бастауыш білімнің мемлекеттік стандарты. – Алматы: РБК, 1998. – 245 б.
28. Қоянбаев Ж.Б. Педагогика.- Алматы: Рауан, 1992.- 240 б.

29. Қазақстан республикасының білім туралы Заңы,Астана, Дастан.2000
30. ҚР.Бастауыш білімнің мемлекеттік стандарты.А.РБК.1998
31. Люблинская А.А.Бастауыш мектеп оқушысының психологиясы жөнінде.А.Мектеп.1981. Истомина Н.Б. Методика обучения математике в начальных классах: Учеб. пособие для студентов сред. и высших пед. учеб. заведений. – М.: Издательский центр «Академия», 2000. – 288 с.
32. Мектепке дейінгі педагогика,А.Мектеп.1982
        
        Жоспар:
1. Кіріспе
• Дислалия туралы түсінік
• Дислалияның түрлері
2. Негізгі бөлім
• Дислалияны түзетудің жолдары
• С,з,ц дыбыстарды айтудағы кемшіліктер және ... ... Ш, ж, щ, ч ... ... ... және түзету жолдары
• Р және р’ дыбыстарының айтылу кемшіліктері және түзету жолдары
• Л және л’ дыбыстарын айтудың ... және ... ... Үнді дауыссыздардың айтылу кемшіліктері және түзету жолдары
• К,к',г, .г',х,х'/й/-дыбыстарын айтудағы кемшіліктер және түзету
жолдары
• Ы дыбысын айтудың кемшіліктері және түзету ... ... ... тән дыбыстардың айтылу кемшіліктері және оларды
түзетудің кейбір жолдары
3. Қорытынды
Дислалия гректің dis – ... logos- ... ... ... құралған.
Қазіргі уақытта дислалия дегеніміз есту қабілеті дұрыс және сөйлеу тілі
аппаратының иннервациясы сақталған қалпында ... ... ... ... ... бойынша дислалия механикалық (органикалық) және
функционалдық болып екі түрге бөлінеді.
Механикалық дислалия, оның себептері
Механикалық (органикалық) дислалия дегеніміз ... тілі ... ... оның ... мен ... ... құрылысы ақаулықтарының
салдарынан сөйлеу тіліндегі дыбыстардың дұрыс айтылмауы.
Тіл астындағы сіңірдің қысқалығы механикалық ... ... ... себептеріне жатады. Бұл ақаулықта тілдің қалыпты деңгейден нашар
қимылдауы ... өте ... тіл асты ... оның ... көтерілуіне
мүмкіндік бермейді. Одан басқа ... ... ... сиып ... ... ... бұрыла алмауынан да дыбыс шығарудағы сөйлеу тілі
мүшелерінің әрекеті бұзылады.
Жақ сүйектері құрылысының ... ... және ... ... ... болады. Үстіңгі тістер астыңғы тістермен қабысқанда дәлме-
дәл қиюласып түйіскенде ... ... ... ... Тістенудің
ауытқуларының бірнеше түрлері болады.
Кемиек (прогнатия)- үстіңгі жақ сүйегі алға қатты шығып ... ... ... тістер астыңғы тістермен тістенбейді.
Опырауыз (прогения)- астыңғы жақ сүйегі сойдиып алға шығып ... ... ... ... астыңғы тістердің жағына түсіп тұрады.
Тістенудің қабыспауы- үстіңгі және астыңғы жақ сүйектеріндегі тістер
қабысқанда тәстенбей, аралары ашық ... ... ... ... тек тістердің арасында болады.
Азу тістердің қабыспауы- сол жақтың, оң жақтың және екі жақтың ... ... ... ... ... қатарларының бұзылуынан
сақаулануы мүмкін. Мысалы, ... ... ... және
ретсіздігінен сөйлегенде тілдің ұшы сыртқа шығып кетіп, сөздің ... ... ... шина қою арқылы тістерді және жақ
сүйектерін реттейді. Сүйегі әлі ... 5-6 ... ... ... ... өте күшті болады.
Сөйлеу тіліндегі дыбыстардың айтылуына дұрыс ... ... да зиян ... Тар, өте ... ... ... аласа, тегіс
таңдай сөйлеу тіліндегі дыбыстардың көпшілігінің дұрыс айтылуына ... ... ... еріннің салпиып тұруы, немесе қысқа әрі
қимылдайтын үстіңгі ерін, ерін және ерінтісті дыбыстарының анық ... ... ... оның ... ... ... ... шығару аппаратында ешқандай
кемістік болмаса да, сөйлеу тілі дыбыстарының дұрыс айтылмауы. Басқа сөзбен
айтқанда- ешқандай органикалық негіз ... ... көп ... бір себебі баланың сөйлеу тілін
үйде ... ... ... ... ... былдырлаған сөзін қызық
көріп, ұзақ уақытқа дейін оған өзі де ... ... ... ... көп ... ... ... сөйлеу тіліндегі
дыбыстардың дұрыс айтылуының дамуы ... ... ... ... де ... мүмкін. Қағида бойынша балаға
сөйлеу тіліндегі дыбыстарды әлі ... ... жас ... ... ... ... де зияны тиеді. Бала үйдегі ересек адамдардың
сөйлеу тіліндегі дыбыстардың ... жиі ... ... ... ... тілі ... ... өте жылдам сөйлейтін быдық, кейде тіпті
жергілікті тілдің ерекшеліктерімен сөйлейтін адамдардың арасында көп ... ... да ... ... тиеді.
Балаға үйдегі адамдардың екі тілде сөйлеуі де кедергі болады. Бала әр
тілде сөйлеу кезінде бір ... ... ... ... ... айтылу
ерекшелігіне жиі ауысып отырады.
Балалардың дыбыс айту кемшіліктері ... ... ... де ... болады, баланың сөйлеу тіліндегі дыбыстардың айтылуына ... ... ... ... ... аудармайды. Сөздегі дыбыстардың
қателігін түзетпейді, өз ... ... етіп анық ... ... ... ... баланың сөйлеуге дағдылануының дұрыс
жетілуіне ересектердің жүйелі ықпал жасауы тиіс.
Баланың сөйлеу ... ... есту ... ... де ... ... бір- біріне ұқсас ... ... ... ... ... ұяң және ... дауыссыздарды, жіңішке және
жуан, ысқырық және ызың дыбыстарды айтқанда. Қорытындысында, дыбыстардың
дұрыс айтылуының дамуындағы ... ... ұзақ ... кешігеді.
Сонымен бірге дыбыстардың сөйлеу тіліндегі кемшіліктері, әсіресе сөздердегі
алмастырулары мен шатастырулары уағында фонематикалық есту ... ... ... ... ал егер олай ... ... ... салдары жалпы сөйлеу тілінің толық дамымауына және ... мен ... ... ... ... ... қатар дыбыс шығарудағы сөйлеу мүшелері: тілдің,
еріннің, төменгі жақ ... ... ... да ... ... ... бала тілін қалыптағы жағдайда дұрыс ұстап тұра алмайды
немесе ... ... тез ... орын ... ... сонымен бірге есту қабілетінің нашарлығынан да болуы мүмкін.
Керең ... 10%- не ... ... ... ... бұзылған. Бұндай жағдай ызың мен ысқырық, ұяң және ... ... ... мүшелегенде байқалады.
Дислалияның ауыр және ұзаққа созылуына баланың ақыл- ойының жеткіліксіз
дамуы да себеп болуы мүмкін. Іштен туа біткен ... ойы ... ... тен ... ... тіліндегі дыбыстарды дұрыс айта алмайтындығы
белгілі.
Дислалияның
түрлері
Сөйлеу тілі мүшелерінің ... ... және ... ... онша ... етпейтін м, н, т, п дыбыстары сирек бұзылатыны, ал басқа дауыссыз
дыбыстардың кез келгені жиі ... ... ... ... тілі ... қиын айтылатын р, л тіл дыбыстары,
ысқырық /с, з, ц/ және ызың /ш, ж, ч, щ/ ... жиі ... ... және ұяң ... ... қоса бірдей бұзылады.
Мысалы, бала с, з дыбыстарын дұрыс айтпаса, онда ... ... ... ... ... ... бұл дыбыстардың жіңішке сыңарлары сөйлеу
тілі мүшелерінің ыңғайына қарай келіп тұрады.
Баланың ... ... ... ... түрліше болады, мысалы, кез
келген бір дыбыс сөз ішінде айтылмай түсіп қалса, ал ... бірі ... ... ... ... ... ... мүмкін.
Бұзылудың осы түрлерін жеке- жеке қарастырып көрейік. Сөйлеу тіліндегі
дыбыстардың түсіп қалуы сөздің басында, ... және ... ... ... ... ... ... таақ, батыр- баты.
Сөйлеу тіліндегі дыбыстардың айтылуын бұрмалаған кезде тіл ... ... ... ... ... ... Р дыбысын
айтқанда жұмсақ таңдайдың артқы жағының шеті дірілдеп, қырылдаған дыбысын
немесе кішкентай тіл ... ... ... ... р дыбысы, тілін
шайнап с дыбысын, тілін бұрап бір езуін ш дыбысын, ... ... ... ... дыбыстарының жүйесіндегі бір дыбыс екінші ... ... ... ... ... ... ... жасалу жолдары жағынан ұқсас, сөйлеу тілі мүшелеріндегі ... бар ... ... ... тіл арты қ түзелмелі
/шұғыл/ дыбыстарын тіл алды т, д шұғыл ... ... ... гүл- ... ... мүшелеріндегі айтылуы ұқсас, жасалу жолдарының айырмашылығы бар
дыбыстар алмастырылады, мысалы, тіл алды с дыбысы тіл алды т ... ... ... ... жолдары ұқсас, ал сөйлеу тілі мүшелерінің әрекеті бойынша
айырмашылығы бар с дыбысына ... ... ... ... сөйлеу тілі мүшелеріндегі айтылуы мен жасалу жолдары ұқсас дыбыстар
дауыстың қатысуымен шығатын дыбыстармен, ... ұяң ... ... ... ... полат, қозы- қосы/.
5. жасалу жолдары ұқсас дыбыстар мен сөйлеу мүшелерінің ... ... ... ... жуан және ... белгілерімен
айқындалатын дыбыстармен, мысалы: жіңішке дыбыс жуан дыбыспен, жуан
дыбыс жіңішке дыбыспен алмастырылады. / пяз- паз, ... ... ... ... бұзылған дыбыстардың мөлшері бойынша ... және ... ... ... Егер сөйлеу тілінің айтылуында
бұзылған дыбыстардың саны төртке дейін ... оны ... ал одан ... ... дислалия дейді.
Егер сөйлеу тілінің айтылуында бұзылған дыбыстардың ақаулықтары ... ... тілі ... ... бір ... /мысалы,
ысқырықтар/ дыбыситарда болса, оларды мономорфиялық дислалия дейді. Егер
бұндай ақаулықтар дыбыс шығарудағы ... тілі ... ... ... / ... ротацизм, сигматизм және ламбдацизм/
дыбыстарда болса, оларды полиморфиялық дислалия дейді.
Белгілі бір ... ... ... ... ... ... түрлерге бөлінеді:
1. Сигматизм – гректің сигма деген әрпінің дыбысталуымен ысқырық ... ц/ және ызың /ш, щ, ч, ж/ ... ... ... Мүкістіктер- сөйлеу тіліндегі дыбыстардың айтылуындағы ең
көп ... ... ... ... ро деген әрпі р дыбысын білдіреді, ... ... ... ... ... мүкістік.
3. Ламбдацизм- гректің ламбда деген әрпі л дыбысын білдіреді, л ... ... ... ... ... ... ... тіліндегі айтылуында болатын таңдай дыбыстарының ақаулықтары:
• каппацизм- к, к’ дыбыстары
• гаммацизм- г,г’ дыбыстары
• хитизм- х,х' дыбыстары
... й ... ... ... хи, йота ... әріптері қ, г, х, й дыбыстарын
білдіреді/
5. ұяң дауыссыз дыбыстарының ... ... ... ұяң дауыссыз
дыбыстарының айтылуындағы ақаулықтар. Бұндай ақаулықта ұяң дауыссыздар
сыңарларымен орын ... в- п, д- т, в- ф, з- с, ж- ш, г- ғ, ... ... ... нашар еститін керең балаларда жиі кездеседі.
6. жіңішке дауыссыз дыбыстардың ақаулықтары. Сөйлеу тіліндегі ... ... ... ... сыңарларымен орын алмастыру
ақаулықтары.: д’-д, ... ... ... ... ... жоқ ш, ж, ц ... мен ... сыңарлары жоқ
ч, щ, й дыбыстарында бұндай ақаулықтар кездеспейді.
Мектеп жасына дейінгі балалардың тіл мүкістіктерін түзетудің қажеттілігі
Сөйлеу тілі ... ... ... мектептегі оқу үлгерімі нашар
болатыны сөзсіз. Сондықтан баланың сөйлеу тіліндегі ... ... ... ... ... ... ... жасына дейін
жою керек. Сонымен бірге, баланың мектеп ... ... ... тілі ... ... күн ... ... және тілі кез келген
дыбысқа еліктегіш, қабылдағыш, бұрмалауға көнгіш, өте жұмсақ ... ... ... ... ... ... ... жеңіл, әрі
тез жойылады.
Сондай-ақ сөйлеу тіліндегі дыбыстардың айтылуындағы ... ... ... ... ... әкеліп соғуы мүмкін және
баланың ... ... тілі мен жазу тілі де ... ... ... қажет.
Бұл қалай болады?
Сөйлеу барысында, демек дыбыстардың айтылуы кезінде сөйлеу мүшелерінің
қимылынан сезім түйсігі пайда болатыны ... Осы ... ... бас ... ... ... И.П:Павлов екінші сигналды жүйенің
қалыптасуына байланысты сезім тітіркендіргішіне үлкен маңыз берген ... ... ... деп ... Атап айтқанда, сезім тітіркендіргіші
фонематикалық түйсіктің қалыптасуына шешуші қызмет атқарады. ... ... ... ... ... қатыспайды,
ендеше фонематикалық түйсіктің ... ... ... ... ... бұзылуы баланың сөйлеу тіліндегі ... ... ... тілі мүшелерінің әрекетінде бір біріне ... ... ... ... душар етеді. Оның сөздік қорына
құрамында ажыратылуы қиын, ... ... бар ... ... ... бала ... жас мөлшерінен біртіндеп қала бастайды.
Алдыңғы себептердің салдарынан сөйлеу тілінің грамматикалық ... ... ... ... ... ... мен ... жалғаулары баланың көзіне ... ... ... ... ... фонематикалық және лексика-
грамматикалық сияқты тұтас тізбек кемістіктердің пайда ... ... ... сөзбен айтқанда, күрделі дислалияның нәтижесінде
жалпы сөйлеу тілінің толық дамымауына себепші ... ... ... ал ... ... ... ... дамымауын мектеп жасына
дейін жоймаса, онда оның зардабы келешекте баланың ... мен ... ... ... Міне ... дер ... ... жоймаса кейбір
жағдайларда ауыр зардапқа ұшыратуы мүмкін.
Сөйлеу тіліндегі дыбыстардың ... ... ... 5 ... мерзімде тексеріп анықтау қажет. Неге?
Дыбыс шығарудағы сөйлеу тілі мүшелері әлі ... ... әрі ... ... жас бала сөйлеу тіліндегі дыбыстардың
барлығын бірдей дұрыс айта ... ... өзі ... 4-5 ... ... ... тіліндегі дыбыстарды бұрмалап айтуы жай деп
саналады және бұны жастық немесе ... ... ... 4-5 жастан
кейінгі баланың сөйлеу тіліндегі дыбыстардың бұзылып айтылуы патологиялық
деп саналады. Сонымен дислалияны ... ... дәл осы ... ... ... ... ... дыбыстардың дұрыс айтылуын жетілдіру сабағын
бастамас бұрын баланың сөйлеу тілін тексеріп алу ... айту ... ... ... жұмыс
кезеңдері.
Логопедиылық түзету жұмысының мақсаты мен ... ... ... ... ... қою ... ... айтуға машықтандыру кезеңі.
Дыбысты ұқсас дыбыстардан ажырату кезеңі.
Аталған кезеңдердің арасында айқын шекара жоқ-бірінщісінің аяқтадуы
екіншісінің басталуына ұласып кетеді.
Дайындық ... Бұл ... ... ... ... ... ... саналы түрде тапсырмаларды ... ... ... ойлау қабілетін дамыту, арнайы логопедиялық міндеттерге
артикуляцияны дұрыс қалыптастыру, дыбысты қабылдау, ажырату жатады.
Артикуляцияны дұрыс қалыптастыру үшін ... ... ... ... ... ... жүйеленеді және ерін, тіл
қимылдарын, қалпын дағдыландыруға бағытталады. Балаларды ... ... ... ойларына сақтап қалу үшін әр жаттығу әртүрлі атпен
аталады. ... ... ... ... ... ... ұстап тұру
керек. «Инеше»-ауызды кең ашып тілді алға қарай жіңішкертіп шығарып ... ... тұру ... ... ... ... тілдің екі жақ
шетін жоғары азу тістерге жабсырып, тілдің ұшын астыңғы ... ... ... тілді ауыз қуысына шығарып, тілдің бүйір жақтарын
көтеріп түтікшеге үрлеу. Жаттығуды жайлап жасау ... ... ... жалпақ тілді көтеріп жоғары тістерге созып, бірақ тигізбей ұстап
тұру керек. «Сағат»-тілді жіңішкертіп ... ... ... ... қозғау
керек. Осылай санап отырып 15-20 рет қайталау ... ... кең ... ... таңдайға жабсыра ұстап тұрып төменгі жақты басып
ауызды кең ашып ұстау. «Алтыбақан»-жіңішке тілді ауыздан шығарып біресе
мұрынға ... ... ... созу ... жасағанда ауыз ашық болу
керек. Осылай 10-15 рет қайталау керек. «Тәтті варенье»-жалпақ ... ... ... ... ... ауыз ... тереңірек апару. 15 рет
қайталау. «Сылақшы»-ауызды кең ашып ... ... ұшын ... ... артына қозғалту. 10 рет қайталау. ... кең ... ... ... альвеолоға немесе таңдайға жиі-жиі соғылғандай
қимыл жасау керек. «Ат ... ... кең ашып ... ... ... ... қағу. Аталған жаттығулардан тек әр дыбысқа
керекті жаттығулар алынады.
Дыбыстарды қою
кезеңі.
Фонемаларды дұрыс айтылуын алғашқы қалыптастыру қою ... ... ... ... ... ... негізделген. Бала естуді, көруді, тактильді-
тербелісті, бұлшық ет түйсігін пайдалана отырып фонеманың дыбысталуы мен
артикуляциясын қабылдайды, сапалы түрде ... ... ... ... ... дыбыстарын қайталауға талаптанады. Бұл ... ... ... ... ... қимылдарын көру арқылы
қабылдау, оның ... ... ... ... ... , ішінен шығатын ауа
ағынын, көмекей дірілін қолмен сезіну түрлі құралдардың көмегімен ... ... ... ... ... ... дыбыстарды айтуға еліктеу арқылы қол жетпеген жағдайда әуелі
оның жеке ... ... күш салу ... ... ... түзеткенде тілді дұрыс формасы мен позициясын
игерілетін ... ... ... ... ғана оның ... ... табылады. Сөйлеу мүшелерінің қимыл баяулығы немесе
қатар басқарылуы қиындықтары кейде дайындықт ... ... ... ... өзіндік артикуляциялық гимнастикаға сүйенуге
мәжбүр етеді.
Екінші тәсіл құралдардың (шпатель, зондлар) немесе саусақтың көмегімен
сөйлеу органдарына ... ... ... ... Бұл жағдайда
белгілі бір бастапқы артикуляция пайдаланады, соның ... ... ... жолмен баяу түрде қажетті қалыппен қозғалысқа
келтіріледі.
Сөйлеу органдарының белгілі бір қалпымен ... ... ... ... ... отырып ми қабатындағы ... ... ... Бұның өзі қажетті артикуляцияны кейінірек еркін
және белсенді айтуға алғы шарт болып табылады.
Таза ... осы ... тән ... ... ... артикуляция бастапқы кезде баланың талабына сай келмеуі мүмкін.
Мәселен, қ ... ... ... ... ... ... оған та-
та-та буындарын айту ұсынылады және осы кезде тілдің алдындағы белгілі
шпательмен басып қойылады. Та-буынын ... бала ... ... ал
шпательмен тілді ақырын жылжытып итерген ... ... ... ... Бұл ... ... ... тілі механикалық ықпал
жасаудың мақсаты-еліктеу және ауызша түсіндіру ... ... ... ... және дәл ... ... ... баланың
қажетті артикуляцияны еркін меңгере алмаған жағдайда (төменгі ... ... ... ... ұшын ... ... артқы жағына
түсіріп ұстап тұру үшін зонд пайдалану мысал бола алады.
Аталған тәсілдердің бәрінде де дыбыстардың ... ... ... және ... ... ... оның ... дұрыс
айтылуына сүйену керек. Мысалы, үнді дауыссыздарға еліктеу арқылы
түзеткенде сәйкес ұяң дауыстыға ... ... Егер қос ... ... ... ... ол ... қатысында айтылатын –д дыбысын
меңгеруге көмектеседі. Ал –д ... ... осы ... немесе
механикалық жолмен тіл-таңдай түбі қатысында ... –г ... ... ... ... ... ... екі бағытта пайдалануға болады,
мысалы, -ш дыбысы дұрыс айтылса, ол ... ... ... ... –р ... қалыптастыруға негіз болады. Керсіншет –р дыбысы
да ш дыбысын қалыптастыруға өте қолайлы.
Дыбыстфы дұрыс айтуға машықтандыру үшін жаттығу материалын ... ... ... еске алу, айту ... ... ... керек. Сонымен қатар сөздік материалдарының (сөз, сөз
тіркесі) мәні балаға түсіну мүмкіндігінше ... ... ... ... барынша күрделі сөйлеу қызметіне біртіндеп
көшу өте маңызды. Мысалы: -логопед ілесе қарапайым буындар мен сөздерді
қайталаудан ... ... ... ... ... суреттер бойымен
суреттерден бейнеленген қарапайым көріністерді сипаттауға, есептерге,
өлеңді, жұмбақты, мақал мен мәтелд, жаңылтпашты тиісті ... ... ... одан әрі ... толымды жауап беруге, ақырында ... ... ... есте болатын жиі-түрлі дыбыстардың айтылу кемшілігін түзету
қиындығының дәрежесі көбінесе бұл кемшіліктердің сипатына және ... ... ... Сондықтан дыбысты түзету ретін анықтағанда
тілдің фонетикалық қалпын ... ... ... ала ... ... керек, олар кемшіліктердің түзетуге икемділік дәрежесін
білуге көмектеседі.
Екі немесе одан да көп ... ... ... ... ... ... ... сақтау керек. Біріншіден- мұндай жұмыс үшін ... ... ... ... ... алу ... ... туғызуға, дыбыстарды айтуға қажетті ... ... ... ... ... ... Мысалы, с дыбысының қайталап
айтылуын түзету кезінде онымен бір мезгілде ... у ... ... ... ... ... Бұндай жағдайда бір кемшілікті түзету үшін тілдің
бір қалпын ортасында науашасы ... ... ... ... ... қалып пайда болады, үшкірленіп /азу тіспен арадағы бүйір
саңылауы/.
Екіншіден әсіресе айтылуы алғашқы ... ... ... ... қажет
ететін дыбыстарменбір мезгілде жұмыс істеуден аулақ болу керек. Мысалы,
тыныс органдарына елеулі түрде түзететін ш және р ... ... ... тез шаршатуы мидың тыныс алуды басқаратын орталығын уақытша
талдыруы мүмкін. Бұлай шаршаудың ... ... ... ... бас ... ... ... дыбыстарды қалыптастыруды сипаттағанда кейде
арнаулы артикуляциялық гимнастика ... ... ... Бұндай
гимнастикаға дыбыстардың дұрыс айтылуына қажетті сөйлеу ... жеке ... ... Алайда дыбыстардың түрлі
тобын қамтитын күрделі тіл кемшілігі жағдайында, ол сөйлеу моторикасының
жалпы жеткіліксіздігіне байланысты болса ... ... ... ... гимнастикаға келтірілген программа бойынша
жүргізіліп сөйлеу аппаратының түрлі бұлшық ет ... ... әсер ... Қойылған дыбысты ұқсас дыбыстардан ажырату кезеңіндегі логопедиялық
жұмыс дыбысты ... ... ... ... ... кемшіліктерін түзетуге арналған логопедтің жұмыс ... ... – оның ... ... Жабдықтар ең кем дегенде
мыналарды қамтиды:
• оқушы мен ... ... ... ... ... ... ... шпательдер мен зондлар, тазалық құралдары
• сөзді жазып, қайталайтын магнитофон
• тыныс алуды қажет ететін дамытуға қажетті ойыншықтар, альбом ... ... ... зерттеуге қажетті суреті бар альбом
• түрлі дыбыс ... ... ... материалдарымен жұмыс істеу
үшін суреттер, суретті лото
• түрлі дыбыстың айтылуына ... ... ... материалы бар
кітап құралы
• әр класқа арналған оқу материалы бар кітап.
Сөйлесуді көзбен бақылау /фиброскоп ... ... ... ... әсер ... ... түрлі приборлар мен құралдар шыққан сайын
олар да жабдықтар жиынтығына өтуге тиіс.
Нақты дыбыстардың ... ... ... ... ... бұрын бұл кемшіліктердің ішінде дыбыстың өзгеруінен туатындары,
сонымен қатар бір дыбысты өзге дыбыспен ... ... ... ... атап ... керек. Кемшіліктердің алғашқы- антропофоникалық,
соңғысы- фонологиялық деп аталады.
Антропофоникалық кемшіліктің үлгісі- р дыбысын ... айту ... ... тіске қысып айту бола алады. Фонологиялық кемшіліктің мысалы ... с ... ... ... ... р орнына л /роза- лоза/, сонымен
қатар фонологиялық кемшілік аралас ... ... де ... ... бала тиісті дыбысты дұрыс айта тұрып, оларды ... ... ... ... ... маған көрші тұрады, қате ... ... ... ... ... ... дыбыстардың артикуляциясын
қалыптастыруы қажет болмағандықтан біздің қарастыруымыздан тыс қалады.
Сонымен ... ... ... ... ... ... ... ескерген жөн. Жаңа артикуляцияны меңгерген кезде біраз уақыт жаңа
қойылған дыбыс пен бұрынғы ауыстырып ... ... ... ... ... ш дыбысы с дыбысымен ... ... Енді ... ... ... үйренгенде біраз уақыт с дыбысы бар сөздерде ш ... ... ... ... ... ... ... сипат алуына қарамастан жазу
қателіктеріне де соқтыруы мүмкін. Сондықтан ... ... ... бекіте отырып дифференциялық мақсатына ... ... ... мен ... ... ... отыратын жаттығуларға көңіл бөлу
керек.
Түрлі ... ... ... ... барысында ол
кемшіліктердің пайда болуына ... ... ... ... ... ... шеткі бөліктерінің құрылысындағы кейбір аномалиялар
ескертіледі.
Бірақ есте болатын жай бір ... айту ... ... ... өте ... ... бұзылған жағдайында да бола берсе, кейде
сөйлеу аппаратының елеулі кемшілігіне қарамастан сөйлеу тілінің ... ... ... жиі ... Бұл ... ... нерв ... икемділігінің куәсі, дұрыс сөйлеу үшін сөйлеу аппаратының зор
мүмкіндігі бар ... ... ... ... ... анық ... ... дұрыс айту мүмкіндігін ескертудің маңыздылығы сонда кейде бұл
аномалияларды дыбыстың ... ... ... қимылдататын
фактор ретінде асыра мән беру кездеседі.
Тек ерін, тіс, таңдай, жақ, тіл ... ең ауыр ... ғана ... ... ... ... операция реттеу
немесе протездеу түріндегі медициналық әсерді қажет ететін тәж ... ... ... логопед пен дәрігер /стоматолог, отоларинголог/
бірлесіп шешеді.
С,з,ц дыбыстарды айтудағы ... және ... ... /с, з мен ш, ж, ч, щ / ... ... мүкістіктері
сигматизм деген терминмен аталады.
Бір дыбыстың басқамен тұрақты алмастырылған жағдайы, ... ш ... ... с ... парасигматизм деп айтылады.
Еріндер күлкіге тән сәл керіледі. Тістер қысылған немесе ... ... тіл үшы ... ... ... ... ... дөңестеледі,
бүйір шеттері жоғары азуларға, таңдайдың бүйір жақтауларына ... ... оның ... ... пайда болады, альвеола тұсында
сыртқа қарай жіңішке дөңгелек ... ... ... ... ... көтеріліп,
мұрынға ауа жолын жабады. Дыбыс перделері ажырайды, дем ... ... мен ауыз ... ... жібереді. Ол ауа ауызда тар саңылау
түріндегі кедергіге ұшырап ысқырынған шу ... ол ... ... тіл үсті
дөңксінің алдыңғы жағы мен ... ... ... ... ... ... с ... артикуляциялық ерекшелігі тіл үсті
дөңесініңбиігірек көтерілуі, оның біршама ... ... тіл мен ... ... ... ... Еріннің керілуі айқындала ... да с ... о, у ... ерін дөңгелектенеді. Бұны- ся, сю
буындарын айтып байқауға болады.
-з дыбысын с ... с’ және з’ ... ... дыбыс перделері
бірігеді және тербеліске түседі, сонымен қатар дем шығару екпіні әлсірейді,
тіл үсті мен альвеола арасындағы саңылау тарылады. Ц ... ... ... де ... т мен с ... бірігуін білдіреді.
Алғашқы сәтте тіл үстінің алдыңғы бөлігі альвеоламен бірігеді. Тіл ұшы
төменгі қызыл иекке тіреледі. ... ... ... ... ... ... ... ажырап тіл үсті альвеолаға с ... тән ... ... ... негізгі 6 түрін атауға
болады: ... ... тіс ... тіс ... ... бүйірлік
және мұрындық. Еріндік- тістік сигматизм кезінде с дыбысы ф оттенокпен
айтылады, себебі қуыс жасауға ... ... ... тіске таяеатын ерін де
қатысады. Ц дыбысына да сол кезде ... ... ал з ... ... оттенкі араласқандай болады.
Сигматизмнің бұл түрінде жоғарғы тістер ілгерілеп, төменгі ... ... ... ... ... ... ... аномалия прогнатия деп
аталады.
Тіс аралық ... с ... тән ... ... оның ... тістері арасына енетін қалпына ... ... үнді ... ... Осы ... ... ... дөңгелек саңылау
тегістеледі. Дыбыстың артикуляциясы мен дыбысталуы соған сәйкес келеді. Тіс
аралық сигматизмнің пайда болуына азу тістер ... ... ... ... тістер арасында елеулі ашықтық болатындығы әсер етеді.
Осындай қалып сүт тістері ... ... ... ... тіс ... с, з, ц ... ғана емес, сонымен қатар ч, ш, щ
дыбыстарына және басқа ... ... ... жасайтын т, д, н, ... да ... ... ... алғы ... тілдің қомақты, аз икемді, ... ... ... ... ... ... соған сай ауыздан дем
алатын және аузын ... ашық ... ... да тіс ... сигматизмге
бейімділігі де байқалған.
Тіс төңіректік сигматизмінде тіс ... ... ... ... с, ц, з ... т, д дыбыстарымен алмастыруымен ... ... ... ... ... ... ... пайда болу себебі, ауыз
қуысының ішінара немесе толық бітелуі. Бұған алғы шарт ... ... деп ... тіс ... яғни ... ... тістер мен жоғарғы күрек
тістердің айқасуы. Тіс төңіректік сигматизм көбінесе есту ... ... ... есту ... ... келеді. Кейде
сигматизмнің бұл түрі с, ц, з дыбыстары мен ... ш, щ, я, ч ... ... ... ... с, ц, з дыбыстары азды көпті шу естілетін реңге ... Анық ... ... бұл ... парасигматизм аттарына ие
болады, сағат орнына «шағат», цирк орнына «чирк» деп ... ... тіл ... ауыз ... ... тыс ... тістен шегініп
келуі нәтижесінде пайда болады.
Сигматизмнің алғы шарты тіс жақ жүйесінің ... ... ... ... ... аномалиясы. Тіс төңіректік сигматизмдегі ... бұл ... ... ... Олар ... танымын ең жоғарғы дыбыстарын нашар
естіп, оның с, ц, з дыбыстарын ч, ш, щ ... ... ... ... с ... ... ұқсас шу естіледі, егер
тістерді қысып тұрып л дыбысын қатты сыбырлап айтса осындай шу ... ... ... тілдің ұшымен алдыңғы жағы ... ... және ... да, тіл ... ... ... ... бүйір қуысы пайда
болады, сол арқылы дем шуылдап шығады. Кейде бұндай қуыс екі жақты ... ... ... алғы ... ... ашық ... ... тіс тістеу қалпында жоғарғы және төменгі азулар ... бір ... ... қуыс ... Басқа бір алғы шартты ауыз қуыс бүйірлерінің
жабылуын ... тіл ... ... ц, з ... с ... ... ... қасиетке
ие болады.
Бірінші, күшті сыбырлап айтылған тіл сөзіндегідей т және л ... ... ал ... қате ... с дыбысынан тек дауыстың
қосымша шуымен ерекшеленеді.
Қуыстың қай бүйірде пайда ... ... екі ... ... с ... ... айтқанда ұртты жеңіл шерту арқылы. Егер дыбыс
тиылып қалса, қуыстың шерткен ... ... ... ... ... ... түтіктің екі ұшына да олива /тесігі бар ұштық/ қойылады. Логопед
оның бір ұшын өз құлағына ... да, ... с ... ... ... жоғарғы және төменгі тістердің шекарасымен жүргізеді. Сонда қуыстың
орны түтіктегі шудың ... ... ... ... ... ... с, з, ц дыбыстарының ғана емес ш, щ, ч дыбыстардың ... т, п, р ... да ... ... ... жалпы тән қасиет с, ц, з дыбыстары
айтылуына тән ... ... одан ... дауыстылар мұрындық реңге ие
болады. Мұрындық рең ... ... мен ... ... ... елеулі қуыс болады, соның салдарынан шығатын дем мұрын арқылы ... ... ... Жұмсақ таңдайдың бұндай қалпы сөйлеу қимыл
процесінің белгілі бәсеңдігі ... ... ... да ... ... оның пайда болған орнына қарай, яғни шыққан демнің
жолындағы ең тар ... ... ... ... с ... ... тарылу
тіл түбі мен жұтқыншақтың артқы қабырғасы арасында пайда болып, осыдан ол
терең х ... ... Егер ... ... ... үсті тіл ... ал арты жұтқыншақ қабырғасына қырылдауға ұқсас шу ... ... екі ... да с ... ... ... ... сол орындар да алдын- ала жабысуымен ғана ерекшеленеді. Шығатын
дыбыстың аффрикативтік сипаттамасы осымен анықталады. З дыбысының айтылуы с
дыбысынан айырмашылығы тек қана ... ... ... мен ... ... ц, з дыбыстардың айтылуы қателігін с дыбысынан бастау керек. ... ... ... ... ... ... ... кезінде балаға ең алдымен с дыбысын айтқанда
төменгі ерін жоғарғы күрек тіске тиіспеуі немесе ... ... ... ... Егер балаға айна арқылы көзбен бақылау жеткіліксіз болса,
онда ерінді ... тіс ... ... ... көрсету қарапайым
артикуляциялық гимнастиканы ... ... ... ... төменгі
ерінді шпательмен төмен тартатын механикалық көмек қолдануға болады.
Баланың механикалық көмексіз-ақ төменгі ерінді тиісті ... ... ... отырмай осы дыбысты буындар мен сөздерді айтқызуға
жаттықтыру пайдалы. Жаттығулар ... ... да ... сөйлеуге
дағдыландырады.
Тіс аралық сигматизмінде ол тіс- жақ жүйесінің аномалиясымен қиындамаған
болса, кейде тісті қысып тиістіріп с дыбысын созып айту да ... ... ... шу ... төменде ұсынылатын қосымша тәсілдер ... тіс ... ... ... ... үшін ... ... тістерді қысып тұрып жасау керек. Бұл әсіресе с дыбысы буын
және сөз басында ... де ... ... Алайда мүмкін болған сәтте-ақ
мұндай «тістеніп» сөйлегенді тоқтатып, қалыпты ... көшу ... ... айна ... ... ... ... қамтамасыз етіледі.
Егер тіс аралық сигматизм тіс-жақ жүйесінің дұрыс құрылмауы ... ... түсу ... алдыңғы тіс қалпына байланысты ... ... ... алғы ... тіс ... ... болмақ, бірінші
жағдайда ол стоматология құралымен жасалады, екіншіден табиғи тұрақты тіс
шығумен түзеледі. ... ашық тіс ... тіл ... ... яғни
тіл үшінтөменгі күрек тістің қызыл иегі ... ... да ... ... сигматизмінде оның қарапайым түрлері с дыбысын әуелі ... ... сөз ... ... айту арқылы ... ... ... ... ... бейнелеп көрсету
пайдалы. Бала с дыбысын ... ... қол ... ... жіңішке, күшті,
салқын ауа ағымын сезінуі де көмек береді.
Тіс қалпының күрделі ... ... тіл ... ... ... ... мен ... және жоғарғы күрек тістер арасында ең
аз саңылау сақтай отырып, тіл ұшын төменгі ... тіс ... ... ... №4 ... ... Зонд ол тіл ұшы ... күрек тістер
арасындағы саңылауды жаппауы үшін төменгі ұшы тістерге ... ... ... жетпегенде айнамен артикуляциялық жаттығулар елеулі көмек
береді. Атап айтқанда тілді тіс ... ... оны ашық ... астаушалап
шығару, тіл үстін дөңес иіп ашық ауадан астаушалап шығару тіл үстін дөңес
иіп ұшын ... ... ... тіреу. Бұл жаттығулар кқрек тістер жақын
орналасқан жағдайда тілдің дұрыс қалпын ... ... ... ... ... алдымен с дыбысының дұрыс теріс айтылу
ерекшеліктеріне ... ... ... ... бұл әдіс мақсатқа сирек
жеткізеді. Себебі бекіп қалған ... ... ... дыбыстарын анық
ажыратқан жағдайда да с дыбысының дұрыс артикуляциясын меңгеруін қамтамасыз
етпейді. Сондықтан ауызды ашып отырып балаға ... ... ... және ... ... ... өз саусағымен
өрнектеу арқылы сезінуге көмектесуі керек.
Тілдің дұрыс қалпын тапқан соң, ... дем ... ауа ... ... мүмкіндік беріледі.
Егер аталған тәсілдер нәтиже бермесе, с ... тіс ... ... ... керек. Мұндай қарама- қайшылық арқылы
тілдің алдыңғырақ және кейінірек қалпын айыру жеңіл. Одан әрі ... ... ... с ... тіс аралық артикуляциясын қалыптастырып,
оны ш дыбыстарынан ажыратып болған соң ... ... ... ... тіс аралық сигматизмді түзететін тәсілге көшуге болады.
Бүйірлік ... ... үшін тіл мен ауыз ... жабу оның ... ... ... Егер ... айнамен дұрыс, көрсету мен ... ... ... тиісті нәтиже бермесе, бірқатар арнаулы тәсілдің ең
тиімдісін таңдап алу қажет. С дыбысын қалыптастыру да т ... ... ... оған ... ... ... жоқ.
Баланы с дыбысын біраз аспирациямен /шұғыл дем шығару/ айтуға үйретеді.
Сонда қопарылыстан ... ... с ... ... ... естілуге тиіс.
Демді қолға тиетін ауа ағымымен бақылауға болады. ... ... ... ... т мен с анық ... ц дыбысы айтылуға тиіс. Оны тек
балаға білдірмеу керек, әсіресе, ол үшін ц ... ... ... ... жағдайда үйреншікті алғашқы қате артикуляция қайталануы
мүмкін.
Егер бала тіл үшін төменгі қызыл иекке ... ... ... №2 ... шпательді пайдалану керек. Жаттығу ... ... ... бөлігі біртіндеп ұзарып, содан соң бөлініп шығады, сонда ғана
балаға дұрыс айтылатын с ... осы ... ... болады, одан әрі
игерілген артикуляцияны буын, сөз, сөз тіркесі материалдарымен ... қиын ... төрт ... ... ... ... ... жақын орналасқан еріндер арқылы ауа үрлеу ұсынылады да, одан ... ... ... ... қиындысы, мақта үлпесі, жіп немесе қол ... Одан соң ... ... тіс ... ... сұғу оны ауыздың
бүйірлеріне жапсыру жағдайында айна алдында қайталанады. Тіл ... ... ... Ауа ... ... үшін ... пробирка немесе аузы
тар шыны ыдыс пайдаланылады. Пробирканы тік ұстап тесігін тіл ... ... таяу ... ... тіл бойында жырашық пайда ... ... ... ... шу ... бұл ... дұрыс қалпын танытады. Тілде
көрсетілген үлгідей жырашық пайда болмаса, ауа ... ... ... ... ... дұрыс. Зондты тіл ортасына ұзыннан салып, тілді аздап ... ... ... ... артикуляция етіп айтылатын болғанда,
механикалық әсер тоқталады.
Тіл ... ... ... соң ... саты с ... ... айтуға
көшеді. Бұл мақсатта жоғарғы ерінді шпательмен ... ... ... ... тіл ... күрек тіс аралық қуыс пайда болады. Тұрақты
тісаралық артикуляцияға ... соң одан с ... ... ... ... ... ... бекітуге болады, ең соңында тісаралық
артикуляциядан тіс арты ... ... ... ... ... ... тексерудің тағы бір тәсілі баланы ф дыбысын созып
айтуға, содан соң оны ... ... ... ұмтылдыра, ұшын төменгі күрек
тіске тірей қайталау. Сонда ф дыбысына тән шуға ... шу ... ... ... ... ... ... тән дыбысты еске түсіреді.
Ақырында х дыбысына ... де ... ... /ол бүйірлік
артикуляцияға ұшыраған болса/ балаға ихи тіркесіп айту ұсынылады, сонан соң
тиісті қысып қайталайды. ... ... с ... ... ... ... Оны ... ерте ескертпеу керек, себебі бүйірлік артикуляцияға
ұшырауы мүмкін. Жаттығуда ысқырынған дыбыс қалыптасқан соң с ... ... ... ... қиын ... ... бүйірлері жоғарғы азуларға жабысуын ұщы төменгі
күрек тістерге тірелуін қамтамасыз ететін айна алдындағы ... ... Осы ... ... ... «жырашық» түрінде сыртқа
шығару, тілге таңдайды сорғызу және сол қалыпта төменгі жақты жоғары, ... тіл ... ... ... сол ... тіл үшін ... ... тіреу сияқты жаттығулар пайдалы.
Соңғы жаттығу әуелі ауызды ашып, ... ... ... ... Сол ... ... отырып, дем алынып, дем шығарылады, сонда х, с
аралығындағы дыбыс шығады, соның негізіндегі жаттығулар с дыбысын ... ... ... ... ... үшін ... ... қуысын
жұмсақ таңдайды көтеру арқылы жағдайында ауа ағымын ауызға таратуды
үйренуіне, тіл ... ... ... негізделген. Ең тиімділері
бүйірлік сигматизмге қолданылатын жоғарыда аталған төрт ... Осы ... ... ... ... ... ... болатын
/жұмсақ таңдай, оның пердесі таңдай қуыстануы сияқты аномалиялар/ мұрындық
сигматизмнің жиі кездесетін ашық маңқа түрінде де ... бұл ... ашық ... ... айту ... Ол- тіл кемшілігінің дербес формасы.
Қосып айтарымыз кейбір жағдайларда мұрындық ... ... ... ... тәсілдермен де /мысалы, т, ф, х
дыбыстарына негіздеу/ түзетіледі.
Қарастырылған барлық с, з, ц ... ... ... ... ... артикуляциясын меңгеру, осы топтағы барлық дауыссыздар үшін
маңызды. С дыбысы с’ дыбысы артикуляциясын бекіту ... ... бұл ... ся, се, сю, ась, ось ... теру қиын ... з және з’ ... с және с' дыбыстарын айтқанда жеңіл
қалыптастырылады.
Ц аффрикатына ... ... ол с ... ... т қойылса оңай
алынады, ескеретін жай мұнда тіл ұшын төменгі тіске тіреліп айтылады. Бұл ... ... ... ... ... ... дыбысының айтылуын бекіткенде оны жабық буындардан /ак, ок, өк/ сол
буындарға аяқталған ... ... ... ... ашық ... және ... /мысалы, цирк/ алғашқы кезде қопарма компонент қалыптасады.
Ш, Ж, Щ, Ч дыбыстарының айтылу кемшіліктері және түзету жолдары
Ш дыбысының жасалу ... ... Ерін ... ... Тістер не
қысылған, не жақындаған, арасында жіңішке саңылау 1-2 мм болады. ... ... ... Оның бүйірлері жоғарғы азуларға тиеді.
Алдыңғы ұшы ... ... ... ... ортасында жарты ай қуысын
жасайды. Жұмсақ таңдай көтеріліп, ... ... ... ... ... ... демді жұтқыншақ пен ауыз қуысына еркін өткізеді. Ауызда
тіл ұшы мен таңдай арасындағы саңылау түріндегі кедергіге кездесіп, ... с ... ... ... ... ... шу ... С-ға қарағанда ш
дыбыстау төмен шуы таңдайға көтерілген тіл мен алдыңғы ... ... ... ... ... қосымша төмендеуі еріннің
дөңгеленуінен іске ... және ж ... ... ... перделері жабысып, қозғалысқа
түсуінен ака ағысының әлсіреуінен, тіл мен таңдай аралық қуыс ... щ ... ... тіл ... ... ... оның ілгері
ығысуымен, одан тіл мен алдыңғы тіс ... ... ... нәтижесінде
шыжылдаған шудың күшеюімен ерекшеленеді.
Бірінші ч дыбысы ... т мен ... щ ... ... ... ... тіл ... астындағы таңдай алдына жабысады. Тіл үсті
мен ... щ ... ... болады. Жұмсақ таңдай көтеріледі,
дауыс перделері ... Оның ... ... ... да тіл алды щ
артикуляциясына тән ... ... ч, щ ... айтқанда с, ц, з дыбыстарын сипаттағанда кездесетін
көптеген кемшіліктер кездеседі. Оған ... ... ... ... ... ... сигматизм түрлері жатады. Соның ішінде кей
жағдайда бұл дыбыстардың кемшілігінен ... ... ... сай ... байланысты ерекшеленеді. Басқа жағдайларда келтірілген дыбыс
жұптарының айырмасы болмайды, бұл ш мен т, ж мен д, ч, щ мен ... ... ... ... ... қиындық келтіреді. Кейде ш дыбысы
с,с’ щ дыбыстарының өкілі- ж’, дыбысы з,з' ж, ч ... ч, ц ... ... ... түрі ... Ызың дыбыстарға тән
парасигматизмнің түрі ызың дыбыстардың ысқырық дыбыстармен алмасуы /шана-
сана, қонжық- ... ащы- асы т.б/. ... бұл түрі ... деп ... және бұл ... көбінесе балабақша арасында
кездеседі. Ш мен ж дыбыстарын жігерлі айтуда ұрт ... ... ... оны ұрт ... ... Ш, ж ... айтудағы кемшіліктер
қатарына оларды х дыбысына жақын немесе сай ... оның үнді ... ... ... Есте ... жай ... ш мен ж дыбыстарын
айту кемшілігі кейде жұмсақ ч, щ дыбыстарының дұрыс айтылуына сай келеді.
Бұған ... ... екі түрі ... және ... ... ... ... тіл ұшын таңдайға
көтермей айтудан болады. ... щ, ч ... ... ... немесе таңдайға жабысуды тілдің алдыңғы шетімен емес тіл үстінің
алдыңғы тұсымен жасайтын адамдар кездеседі. Бұнда тіл ұшы ... ... ... тән қалыпқа кейін шегінеді, сөйтіп тіл мен алдыңғы
тістер арасындағы саңылау ... қуыс ... кең ... төменгі қатаң ш, ж дыбыстардың пайда
болуы мүмкін. әдетте төменгі артикуляцияға бұл ... ... ... щ, ч ... ... ш мен ж/ айту ... тууына алғы
шарт болатын аномалиядан басқа, ысқырылған кемшіліктерге жол ашатын тіл
алды байланысының қателігін, ... ... ... ... ... ц, з ... мен ш, щ, ч ... қатар қамтитын сигматизм
жағдайында кейбір ерекшеліктеріне болмаса жұмысты алдыңғысынан ... ... ш, щ, ч ... қамтитын сигматизмде әдетте түзетуді ш
дыбысынан бастайды.
Мектепке дейінгі немесе төменгі класс балаларының тіл ... ... ... ... ... ... естуі қабылдау қабілетіне
негізделген /паравоздың пышылы, кұшті желдегі ағын шулы/ .еліктеу негізін
құрайтындар тіл ... ... ... /аздап ашылған ауызбен, оның
формаларын қол бетімен бейнелеу/. Сонымен қатар ... кең, жылы ... ... ді ... ... ... бермесе, арнаулы тәсілдер пайдалану ... Егер ... ... ... ... р ... ... айтылатын болса,
соңғысын қажет артикуляцияға негіз етіп алуға болады. Ол үшін балаға ... ... ... ... созып айна алдында айтқызады, ... ... ... ... тербеліс тоқтағанша дем шығару үшін жайлата түседі.
Р дыбысы айту кезінде шпательді немесе №5 зондты тілдің төменгі ... ... ... ... ... дыбыстауды жайлатпай да алуға
болады. ... ... оған ... әсер ... ... жаттығу жасап,
қажетті артикуляцияны қайталау дағдысын қалыптастығынан соң алынған дыбысты
тісті қысып айтуға ... ... ... ... ... ең соңында артикуляцияны ерінді дөңгелектеумен толықтырады/
сонда ш дыбысы айтылатын болады.
Келесі тәсіл т дыбысын негізге ... ... ... айна ... т
дыбысын 3-4 секунд интервалмен бірнеше рет ... ... ... артикуляция жақындалған тістермен емес, жартылай ашылған
ауызбен қайталанады, ... ... ... шеті ... емес, альвеолаға
жабысатыны ескертіледі.
Сонан соң альвеолаларды т дыбыс аспирациямен айтылады, алғашқы сияқты.
Осы кезде ... ... ... шу ... әрі ... бұл шу ... Онан соң тек тілді ауыз қуысына қарай тереңірек жылжытып тістерді
жақындатып, ерінді дөңгелеу керек.
Ш дыбысын қалыптастырудың ... ... зонд ... Оған ... с дыбысын дұрыс артикуляциясы, балаға с дыбысы ... ... бар буын ... ... айтқызады. Ізінше ашық жағдайда тіл
астына №5 зонд қойылады. ... ... ... ... ... ... /механикалық әсерінен/ шудың түрін өзгертеді. Зондтың
көлбеуі мен ауыз ішіне сұғыну тереңдігін реттей отырып, жұмысты осы ... ... ... ... ... ... таңдап алу керек. ... ... ... баланың есіне ш дыбысын салуға, оған осы
әріпті көрсетуге, жаттығуларға осы дыбыс бар ... ... ... ретінде са, со, се, сы, аса, асо, ас, асы, ос, эс буындарын ... ... ... ... ... созылып айтылуға тиіс. Артикуляция
бөлігін сол балаға қандай дыбыс алынғанын айтуға ш әрпін ... ... бар ... ... қосуға болады.
өте қиын ш дыбысын қалыптсатыруды тілдің қажетті формасы мен қалпын
сақтауға ... ... ... жаттығулардан бастау керек.
Оған тілді «күрекке ұқсатып ... тіл ... ... ... үрлеп
жатады, одан әрі тілді жоғарғы тіспен ерін ... ... ... ... ... ... жалау оған тілді жапсыру, осы қалыпқа қағазға ... ... ... бақылау жүзеге асады. Егер тілдің жоғарғы ... сол ... ... ... ... оған ... немесе саусақты
пайдалану керек. Жоғарғы ерін мұрынды тілмен үрлеу ... ... соң, ... ... ... ... болады. Осы қалыпта үрлегенде ... еске ... ... шу ... ... ... соң біріншіден жұмыстың ақырғы сатысына
көшеді. әр сатыға сөйлеу органдарының тиісті қалпы бекігенше ... ... ... ... кідіру керек. Бұл сатылар тілдің таңдайға қарай одан әрі
жылжуын, тістердің айқасуын ақырында ... ... ... кейінгі міндет- артикуляцияны ш дыбысы бар буындар мен сөздерге
бекіту, қажет болғанда оны ... ... ... ... ... Ш ... ... мен бекітуге байланысты жаттығуларды
мөлшерлеу қажетін атап көрсету керек, себебі бұл жаттығулар тыныс аппаратын
тез шаршатады.
Ш дыбысының ... ... тіл асты ... ... ... ... ... бұрын тіл желбезегін айыру
операциясы өтуге тиіс. ... ... бұл ... ... қажет
етпейтін балаларға қолдану орын алып жүр. Көбінесе аздап қысқарған
желбезегін ... ... де ... ... ... ... тіл ұшынан механикалық әдіспен көтеруге болмағанда
ғана операция қажет ... ... ... жағдайда ж дыбысының айтылу кемшілігін түзету
қиынға ... Бала ... ... айтып, оған дауысын қосса жеткілікті.
Оны логопедтің өзі жасап көрсетеді. Ол үшін ... ... ... ... ... ... ... екінші қолын тамағына тигізіп ұстайды /тербелісті
сезіну үшін/, содан кейін бала өзінің ш және ж ... ... ... ... ... соң буын, сөз, сөз тіркесі материалдарымен дыбыстың
дұрыс айтылуын бекітеді, оны ш дыбысынан ... ... з ... ... болса №5 зонд көмегімен с дыбысының ш дыбысын
қалыптастырған жолмен ж ... ... қиын ... ... ... щ, ч ... ... қателік бола бермейді. Ол тек щ
мен с’ ч мен ц’ ... ... ғана ... ... түзету үшін ол с’ түрінде айтылса №5 зонд немесе шпатель
қолданады. Онда ... ... ... ... ... және ... /жоғарғы артикуляция/ немесе тек кейін ығысқан ... ... ... айтуға қол жеткізеді, одан соң әуелі ... ... оның ... ... ... ц’ ... алмасқанда щ дыбысын түзеткендегідей механикалық
әдіс ұсынылады. Бұл дыбысты түзету үшін т дыбысы ... ... ... ... болады. Егер тіл астына қойылған №5 зонд көмегімен ... ... тіл ... аздап көтеріп, сәл шегіндірсе төмендегісі пайда болады. ... ч ... ғана ... ... егер ч ... ... болса одан
щ дыбысын алуға болады. Бұл жағдайда әуелі ұзартып ... ... соң ... оның ... бөлігін ажыратса жетеді.
Р және р' дыбысының айтылу кемшіліктері және түзету жолдары
Р ,р’ дыбысының айтылуындағы түрлі кемшіліктері ротацизм деп ... ... қате ... ... ... ... ... білдіреді.
Кемшіліктің екінші түрін параротацизм деп аталады. Р ... ... ... ... ... ... ... әсіресе
келесі дауысты дыбысқа тәуелді. Мысалы: ра, ро, ру буындарын салыстырғанда
байқалады. ... ... ... ... ... ... ... Тіл қасық пішіндес болады. Оның бүйір шеттері түп азуларға
тиеді, алдыңғы шеті ... ... ... ... және ... ... таңдай көтеріліп, мұрын жолын бітейді. Дауыс пердесі
тұтасады және ... ... р’ ... ... артикуляцияда
жұпталған қатаңнан тіл үстінен қосымша көтерілуімен, аздап ілгері ығысуымен
ерекшеленеді.
Ротациз мен параротацизмнің түрлерін қарастырайық. Р дыбысы ... ... ... ... ... ... ... білінуі мүмкін.
Р дыбысы тамақтан дірілдейтін дыбыс ... жиі ... ... ... ... ... р, онда ... түбір бөлігі жұмсақ
таңдайдың төменгі шетімен жақындасып, екеуі саңылау жасайды. Осы саңылаудан
өткенде дем ауасы жұмсақ ... ... ... ... ... да, ... шу дауыс тонына араласып р дыбысына өзіндік ... үн ... ... ... Онда тек ... тіл ... сондықтан тербеліс
сәйкесті сипат алып, құлаққа діріл естіледі.
Кейде р орнына ағылшынның мұрындық дыбысы естіледі. Ол тіл ... ... ... ауаны мұрынға еркін жіберу арқылы жасалатын немістің п
дыбысына ... ... й ... алмастыру /қар, қарға орнына «қай», «қайға» бала
тіліне тән ... ... ... бір ... р дыбысымен алмасады. ... тіл ... ... рет тиеді, тербеліс тиылады сонда орыстың д
дыбысына ұқсас ... ... Ұзақ ... ... ... ... ... дейінгі балаларда р орнына л немесе жартылай ... л’ ... және ол ... болады.
Бүйірлік р дыбысы да жиі кездеседі. Онда тіл ұшының тербелісі орнына
оның бүйір шеті мен азулар ... ... ... ды л’ дыбысына
тән артикуляция пайда болады. Р, ... ... ... ... ... ротацизм түрі- дем ауасы тілдің бүйір шеті
мен жоғары азулар арасындағы саңылау ... ... ... ... ... ш ... теріс айтуда оны р’, л,л’, г, д ... ... ... түрі кездеседі. Оның кейбіреулері әсіресе р,р,л л’
алмасуы жазуға әсер ... ... қай түрі де ... р ... ... ... немесе
керісінше кездеседі.
Ротацизмнің алғы шарты болатын анатомиялық аномалиялар мыналар: тіл асты
желбезегінің ... ... және биік ... ... тыс ... ... икемі кем тіл. Мектепке дейінгі және бастауыш классс балаларының
ротацизмнің түзетудегі ... ... ... ... құлақпен
қабылдайды. Сосын оны төңіректегі дүрілді дыбыстармен /мотор үні, ... ... ... ... ... айна арқылы тілдің формасымен
қызметін бақылап отыру мүмкіндігі пайдаланылады. Р дыбысын айтқанда ... ... дем ... үздікті дірілін байқатады. Алайда ... ең ... ... көмектеседі, әдетте р дыбысын дұрыс айтып
үйрену арнаулы жаттығуларды қажет етеді.
Егер кемшілік ... р ... ... ... р’ ... ... ... біртіндеп кең аша отырып автоматты түрде тіл алды
артикуляциясының кейін ... ... ... ... алуға болады, ол үшін
ауызды ашып иекті бармақпен басады, тіл ығыстыру үшін оның ... ... №5 зонд ... ... р’ ... ... ... тілдің біртіндеп ілгері
ығысуын жүзеге асыру керек.
Басқа жағдайларда р дыбысының артикуляциясын алу үшін екі ... ... ... ... ... түрі тіл ... ... арналған,егер бала
жоғарғы ш, ж дыбыстарын дұрыс ... ... р ... алу қиын ... үшін ауызды ашып, дөңгелектемей, тілдің алдыңғы шетін ілгері, жоғарғы
күрек ... ... ... жылжытып ж дыбысын соза айтады оған жеткен соң
тербелістің ... ... р ... айтуды буын, сөз, сөз тіркесімен
бекітеді. Мұндай дыбыс дем ауасының қатты қысымымен, тіл ұшы мен ... ... тар ... ... маңызды. Егер ш және ж дыбыстары теріс
айтылатын болса, онда тіл ұшы жоғары ... онда ш ... ... ... түзейтін артикуляциялық жаттығулардың бәрін қайталау керек.
Тербелісті қалыптастыру үшін бір дем шығаруды д ... ... ... ... ... ... ... ашып тілдің алдыңғы шеті
күрек тіске емес ... ... ... ... ... тисе.Жаттығу әуелі
дыбысты екі ,үш қатар қайталанудан/дд,дд ....дддд...ддд/ одан соң соңғы
дыбысты күшейту сериясынан /дд..дд...ддд.ддд..../ ... ... ... ... ... үшіншісін ырғақпен ерекшеленуден /ддд.ддд.../
тұрады. Т дыбысынан бастап айтуға да болады/тд,тдд/. Бұнда ... ... тіл ғана ... ... тиіс.
Егер жаттығуды ауыздың ашық қалпында айту қиын болса немесе ... ... ... ... ... байқалса, бүйірден түпкі азулар арасында
кергіш етіп оған шпатель немесе резина ... ... ... Кешікпей
механикалық ықпалдың қажеті болмайды.
Одан соң екі ,үш ... айту ... ... қалыптастыру үшін д дыбысы р ... ... тр, ... ... ... ... бір ... бойынша фрикативтік дыбысын ұзақ айтқанда тіл ... ... ... ... ... ... ... тигізіп , шпатель оңға,
солға жылдам қозғалумен тіл тербелісі келтіреді. Тілдің ... ... ... ... ... ... ... зондтың орнына саусағын
пайдалануға болады. Алдымен саусақты ... өзі ... , ... ... ... ... ... тілдің тиісті орынға оралуын , тіл ... ... тар ... болуын бақылап отыру қажет. Ақырында тілдің
өздігінен тербелуіне альвеолдық т немесе д ... ... ... ... көмегі көп /др,дддр,тр,тттр/. Бастапқы тілдің ұшы
ғана тербелетін , тербеліс секундына 20 ретке жететін ... ... ... Одан әрі , әсіресе механикалық әсердің ықпалынан ... ... ... , ... саны ... , қалыпты болуға тиіс.
Тербеліс қалыптасқан соң, сөз тіркесінен жасалатын жаттығулар арқылы
артикуляция ... Р ... ... ... ... ... Р ... қатаң айтылса, бекіту
жаттығулармен қатар жұмсақ р’ жаттығулары жасалады. Керісінше р' жұмсақ
болса, ... ... ... және Л’ ... айтудың кемшіліктері және түзету жолдары
Л және л’ ... айту ... ... деп ... ... ... ... кемшіліктері параламбдацизм деп ... ... ... ... : ерін ... ... көбінесе кейінгі дыбыстарға
байланысты, мысалы: ла, ло , лу ... ... ... ... тістер жақын орналасады, тілдің ұшы жоғарғы тіске немесе
қызыл иекке тіреледі. Тіл бүйірлі азуға ... ... дем ... ... Ол ... бір ... әсіресе сол жақта болады. Тіл түбі
көтеріледі, ... ... ... ... ... ... , ... л’ артикуляциясының қатаң түрден айырмасы – көтерілетін тіл
түбі емес , оның ... ... ... ... ... ... тіл ұшы ғана емес,
алдыңғы үстінің біраз бөлігі альвеолға тиеді. Кейде л* ... ... тіл ... ... , тілдің алдыңғы үсті альвелға тиген жағдайда айтылады.
Л және л’ дыбыстарын қатар ... ... өте ... ... оған ... л ғана ... бұл қатты л ... ... ... ... ... кемшілігі кездеседі, оның көпшілігі ротацизмге
/параротацизмге/ сәйкес келеді. Оған жататындар сөз құрамында осы ... ... ... ... кездеседі /лақ-аақ/. Ы түріндегі қысқа
дауысты болып айтылуы/ыақ/, фрикативті г ... ... ... ... ... ... ... дыбысымен алмасуы /аяқ/, я дыбысымен алмасуы
/нақ/ кездеседі
Ламбадцизмнің ең көп тараған түрі л ... қос ... ... Бұл ... в немесе у дыбысын еске ... ол ... ... ... ... үйкелуінентуатын дауысты жеңіл шу арқылы ... ... у ... ... тіл ауыз ... қарай тартылады.
Ламбдацизмге алғы шарт болатын сөйлеу аппаратының құрлысындағы анатомиялық
аномалия ... тіл ... ... ... жалғасын атауға болады.
Ламбдацизм түрлерін түзетудің тәсілдерінде белгілі ерекшеліктері
болғанымен, ... ... ... ... ... ... ... дыбысты логопедтің анық айтуын
таңдап қабылдау/а, л, а/ тіл қалпын көріп ... ... ... жиі ... ... ... енеді.
Алайда ламбдацизмді еліктеу арқылы түзету сирек нәтиже береді. Оның
үстіне ламбдацизмді басқа ... ... ... ... үйреншікті
қате артикуляция қайталанбауы үшін одан бас тартуына тура ... ... ... ... мынадай: балаға айна алдында
тілді ернін шығарып, оны тіс ... ... ... а ... ш ... айту ұсынылады . Логопед нұсқаулар береді , айна ... ... ... Сөйлеу аппаратының осы қалпында созыла
л пайда ... ... ... ... үшін оған ... ... ... әуелі сыбырлап айтып, ауыздың бүйір қуысынан шыққан ... ... ... дем алу да пайдалы. Егер тіл бүйірлері арқылы дем
шығару л ... ... айту үшін ... ... ауыз формасын сақтау қиын
емес, мынадай жаттығу ... ... : бала ... тіс арасына кеңінен сұғып ,
демімен ұртын толтырады. Содан соң ... ... шу ... л ... ... ол қосымша шу мен сөздер айтқанда ажырайды. Артикуляцияға бекітуге
арналған алғашқы жаттығуларда әуелі ... ... а ... ... ашық ла / ... ... ... өте қиын болғанда, әсіресе л дыбысы ... ... ... №4 зонд ... Ол ... ... ... қысады да тіл ұшы жоғарғы тістерге тіреледі. ... ... тіл ... ... тіс ... қуысқа ұмтылады. Зондты
дөңгелек пластмасса оны ауызга бүйірден ... ... ... ... бір
жағынан төмен қысып , бүйірлік ауаға жол ашады. Содан кейін ... ... ... ... ... ... аталған тіл қалпын орнықтыру мүмкін болмаса
артикуляциялық жаттығулар жасау керке. Ол тілдің ... ... ... ... жоғарыкүрек тіске тіреуге , бүйірден ауа жолын ... ... ... ... ... ... ... жалрайту немесе жіңішкерту /
«күректей», «қазықтай»/ , ... ... ... ... ... қозғау
айналдыра жалау, тіс пен арасын жалау, тілді тіс пен ерін арасында, жоғары-
төмен жүгірту, тілді оң, сол ... ... ... ... ... ... ... ламбдацизмге артикуляция түзету
қиын болса, тіс ті қастита отырып ерінді ашып жабу ... л ... ... л’ ... да ... ... ... екіншісіне негіз болады. Ол алдыңғы қатардауыстылары ... ле/ ашық ... айту ... сосын л* және л дыбысты басқа буындарды
салыстыру /ла-ля,ло—ле/ арқылы жүзеге асады.
Ламбдацизмді туғызатын тіл асты желбезегінің күрт ... ... ұшы ның ... , ... ... ... жағдайда кейде
хирургиялық операция туралы шешім қабылданады.
Л ... ... ... буында, сөзде бекітілген соң ,
параламбдацизм болған ... ... ... ... арналған
жаттығулар жасалады .
К,к’,г ,г’, х, х’ й/--дыбыстарын айтудағы кемшіліктер
және түзету жолдары.
К және к’ ... ...... , г және ... ... ... , х және х’ ... кемшілігі
–хитизм деп аталады. Осы дыбыстардың басқа дыбыспен алмасуы паракаппацизм
деп аталады.
/й/ дыбысының кемшілігі---йотацизм деп аталады.
К дыбысының ... ерін ... ... ... ... /ка, ко, ... төменгі күрек тістер арсында саңылау сақталады. Тіл ұшы ... ... ... Ол ... ... ... өзгеріп тұрады. Дыбысты
айту кезінде тіл мен таңдай көтеріліп тұрып жолын ... ... ... ... г дыбысының ацырмасы қопарылу ... ... ... ... ... ... ерекшелінеді.
Х дыбысын айтудың к дыбысынан айырмасы тіл үсті ... ... , орта ... қуыс ... , әуел ... өткен дем ауасы х
дыбысына тән шу шығады, жұмсақ к’, г’, х’ ... ... ... ... ... жасайтын қуыстың әлгерә, орта таңдайға ... ... ... ... х’ ... сияқты артикуляциянады.
Каппацизмнің негізінен үш түрі кездеседі . Оның ... к ... ... ... ... ... Бұл дыбыс перделері тығыз
жабыңқы, тыныс алу бұлшық еттерінің ықыласымен ауа ... ... ... ... қопарылып, ауа шумен дауыс пердесі арқылы шығумен жасалады.
Басқа жағдайларда к мен т ... ... ... ... ... ... ... к фрикативті х дыбысымен
алмасады , бұл да паракаппацизмге тән.
Каппацизм ... ... ... ... биік жіңішке болып келеді
де тіл мен таңдай толық қабыспайды. Егер оны айна ... ... , ... ... ... ... ... мүмкін болмаса шпатель
көмегімен м еханикалық әсер ету ... та та та ... ... ... ... мен ... ... үстін төменгі тіске
қысады. Сонда та орнына тя деп ... . Одан соң ... ... басу арқылы қайталанып та орнына кя ... ... ... да ... ... ка буынын алады.
Жаттығу кезінде үйреншікті қате артикуляция тумау үшін баланың есіне ... ... ... ... ... дыбысты түзету бір сабақта өтуі ... ... ... кя ... ... ... арнайды. К дыбысы тілді бірден терең
басу арқылы алуға ... ... тіл мен ... ... ... ... ,жұмыстың нәтижесін тежеу мүмкін.
Айтылған жаттығуларды тіл үстін ортаңғы және сұқ ... ... ... ... ... ... ... соң , балаға к ... ... ... ... ... ... тілді баспай айту да үйретіледі.Онда логопед
баланың тілді басатын қолын ұстап отырып екі буынды айтқызады да, ... ... ... , ... ... ... ... Мүмкін болған
сәтте-ақмеханикалық әдіс тоқтатылады. К дыбысына ... ... ... ... ... үшін тіл мен ... ... ілгері ығыстыру
қажет.
Осы талаптар орындалғанда , ... ... к ... ... ... ... к' ... алуға болады.
К дыбысы т немесе х дыбысымен ... ... ... жаттығулары дұрыс дыбысытыбекітуге, алмасқан дыбысыты ажыратуға
бағытталуы керек.
Х ... ... ... ... ... немесе басқа
дауыспен к алмасуынан /парахитизм/ ... ... дем ... өз
жолында тіл мен таңдай жақындасқан да пайда болатын саңылауды кездестірмей
дауыс пердаларінің жақындасуынан туатын әлсіз ... шуы ... ... хат , ... ... һат ... . Х дыбысының бұлай айтылуы
көптеген тілдерге ... ... орыс ... де ... ... тіл артикуляцияға белсене қатысады , ббірақ ... тіл мен ... ... Оның екеуінде де х дыбысын к ... ... ... ... ... ... ... к, х дыбысы шығады,
одан соң фрикативтікбөлігін ажырату мен дыбысталуды бекіту жүзеге асады.
Егер бұл ... ... ... ... ... ... ... т дыбысының қ ... ... ... әдіс ... дауыстыны соза с-а буынын айтқызады. Осы буынды қайталағанда тіл
үстін шпательмен төменгі тіске ... ... са ... ся, ща ... ... Одан соң шпательді ауызға сұғындыра отырып дыбысталуды хя
буынын алады . Бұған к ... ... ... ... ... ... жұмсайды . Тілді қажет қалпында баланың өз ... ... ... ... / х мен к ... жаттығулар дыбысты
бекітуімен қатар ,қате дыбысты ажыратуға бағытталады.
Г дыбысын айтудың кемшіліктері жоғарыда айтылған каппацизм мен ... ... ... ... шырт ... , ... у дыбысы,
үшіншіде-дауыс перделерінің жақындауы мен тербелуінен туатын тамақтың үнді
фрикативтік дыбыс естіледі.
Мектепке дейінгі балаларға г мен д ... (гүл, дүл) ... Егер ... дұрыс айтылатын болса гамацизмді түзетудің ... ... ... ... түсіндіру, онда баланың қолын мойнына (тамақтан жоғары)
қойылуын, дауыс ... ... ... ... ... афа-ава, аса-ата буындарын айиқызып, одан ака-аға буын жұбын
алуға тырысу керек. Бала буындары ... ... ... буын ... тамаққа қойған қолымен сезінуге тиіс.
Егер ол нәтиже бермесе т дыбысынан к дыбысындағыдай ... ... Онда да, дя ... ... гя ... ... га буынына
ауысады.
Г дыбысы д дыбысымен алмасатын парагаммацизм жағдайында ... ... және ... ... ... бағытталады.
(Й) дыбысының айтылу кемшілігі мектепке дейінгі балаларда кездесед,
көбінесе л’ дыбысымен ... ... ... дыбысына тән артикуляция ... л’ ... ... жоғарғы
артикуляцияларды пайдаланылады.
Қарапайым жағдайда кемшілікті түзету үшін /й/ ... ... ... Балаға и дыбысын созып иа, аиа, аи ... ... ... и ... ... ... буынды дыбыстап
буынсыз дыбысқа айналады.
Егер нәтиже болмаса с дыбысынан х дыбысын алғандай етіп з ... ... ... механикалық әдіс қолданылады. Балаға з буынын ... ... және ... ... ең ұшын ... сонда з’а мен ж’а
буындары буындардың арасындағы дыбыс алынады. Сосын а дыбысы ... ... ... ... артикуляцияны механикалық көмексіз игерген кезде әуелі яма, елка,
юбка сияқты қарапайым сөздер, сосын күрделі сөздер айтылып ... ... ... ... және ... ... ... мен орны түрліше, қатаң немесе жұмсақ үнді дыбыстарға ... ... ... ... ... ... түрінде айтылуы. Бұл кейде есту
кеңістіктерінің салдарынан бұл ... ... ... қарастырылады.
Ол жазу сауатына да әсер етеді.
Кемшілікті тиісті меңгерілуі жеңіл ж және з ... ... ... ... ... үнді айтылатын в дыбысын алу керек.
Логопед ф дыбысын созып ... да ... ... в ... ... ... ... ерекшелігіне аударылады және қолымен тербелісті
бақылатады. Тербелісті виброскоптың көмегімен ажыратуға болады.
Келесі сәтте бала ... ... ... жасап, тербелісті бір
қолмен өз тамағыңды, екіншісімен логопедтің тамағында бақылайды.
Осылай етіп с дыбысы айтылады да дауысты қосқанда з ... ... ... мен ... ж дыбысын қалыптастырудан басталады,
ол да ш дыбысын созып айтуда з ... ... ... мен ж ... қалыптасқан соң буын, сөз жаттығулары жасалып, дыбыс
бекітеді және ... ... б, д және г ... ... ... ... туады.
Үлгі ретінде ба- ба- ба қатарында кездесетін б дыбыстан ... ... ... ... ернімен айтылатын сәтін біраз созу пайдалы. ... ... ... ... Баланың буындарды естіп қабылдауында да,
қолмен бақылауынан да мүмкіндік беру керек. Кейде б дыбысын ... ... ... ... ... үйрету керек. Дауыс ... ... үшін ... ... ... бұл нәтиже бермесе, қажет артикуляцияға ... ... ... ... ... бәсең жабылған ерін арқылы үрлеткізеді, сонда жағы
мен ұрты томпаяды. Тексеру үшін айна ... ... ... қиындысы
немесе қол таялады. ... ... ... ... соның нәтижесінде
жақындаған еріндермен айтылатын в дыбысмына ... гуіл ... ... ... ... ... ... ерні мен иегінің арасына қойып,
оны еріндер жабысып, ажырататындай етіп жоғары- төмен ... егер ... ... в ... ... ... болса жұмсақ б пайда болады. ... ... ... бә- ... ... ... ... Б дыбысын
жайлап айтуға қол жеткен соң, бала ... ... ... ... ... Ол дұрыс айтылса да дербес айтқанда бастау керек және б ... ... анық ... ... Одан соң ... буын мен ... ... игеру д дыбысына негіз болады. Ең алдымен бұрынғы сәйкестікке
сүйеніп, баланың қолын тамағына қойып, мынадай буын жұптарын айтқызады: ... са- за, ша- жа, па- ба, та- да. Егер одан д ... ... да буынның
б дыбысы бар буынды онымен қатарласа айтылады /бабабада, ... ... ... ... ... д ... ... екпінімен айтылып
кетеді.
Оған да болмаса басқа жағынан оралып келу керек. Ол мынадай ба- ба ... ... ... соң буын тіс арасына жалпағынан ... ... ... ... д мен б ... ... ... ерін аралық д
пайда болады. Бұл артикуляцияны дауыстылары бар буынмен /да, до, ды, ... ... ... ... ... д ... ... Ол үшін ерінаралық
артикуляциямен да- да- да ... ... ... ... ерінді
көтереді. Сонда тіл жоғарғы тістерге автоматты түрде жабысады да ... ... ... Одан әрі ... ... ала қысу ... ... дұрыс дыбыс
шығады.
Жоғарғы тістер сирек болса, ауа сол ... ... ... д ... ... ... д дыбысынан тіс арты д дыбысына тікелей көшу
керек. Д дыбысының дұрыс айтылуы үнді қопармалы г ... алғы ... ... ... ... ... бойынша мынадай буын ... ... па- ба, та- да, ка- ... ... буын ... ... алуға талаптану да теріс емес ... ... ... қолды тамаққа қойып, тербелісті ... екі ... де ... ... ... г дыбысын д дыбысынан
механикалық әдіспен алу керек.
Үнді ... ... ... ... соң оны ... ... сөз тіркестері арқылы бекітеді және жұбынан ажыратады./ п-
б, т- д, к- ... ... ... ... және түзету жолдары
Жұмсақ дауыссыздарға тән кемшілік олардың жұпталған ... ... ... ... ... ... айтқанда тіл ортасы қатқыл таңдайға
көтерілмейді, сондықтан ... ... де ... ... болады, сондықтан жазу сауатын
қиындатады. Ол көбінесе ... ... ... Кемшілікті еліктеу
арқылы түзету жұмсақ дыбыстарды өзіне сәйкес қатаңдармен салыстыру кезінде
естіп және артикуляциясын көзбен көріп қабылдауға негізделген /па- па, ... фа- аф/. ... ... ... тіл ... ... болатынын,
жұмсақ дыбыстарды айтқанда тіл ұшы ... ... ... үсті ... ... иілтініп балаға түсіндіру керек. Айна алдында тілдің
түрлі қалпын ... ... ... ... ... дыбыстардың артикуляциясы бейнеленген схемасын пайдалануға
болады. Одан соң логопедке еріндік, тілдік- тістік жұмсақ дыбыстар жұбын
қайталайды./ па- пя, апа- апя, та- тя, ата- ... ... ... ... ... ... бар үлгі сөздерге көшу керек.
Егер тікелей еліктеу нәтиже бермесе, басқа жолдарды ... ... ... и, сосын иа буынын айтқызады. И дыбысын созуды ... ... ... ... ... и ... ... Сонан соң апи тіркесін әуелі
қатты дауыстап, ... ... ... ... ... ... ... и дыбысын сыбырлап айтқанда апь тіркесі алынады. Сөйтіп п’дыбысын
дұрыс айтылуын меңгерген соң дауысты ... ... ... айтуға
көшеді. Одан әрі дауыстылы буындармен, сөздермен осы сөздермен осы тісті
қолданып келесі ... ... ... жұмыс жасайды.
өте қиын жағдайларда механикалық әдіс ұсынылады. Негіз етіп т дыбысы
алынады да, одан т’ ... ... ... ету т’ ... т- дан тек ... ... ... төменгі тіске ығысуы да ... ... т ... та ... тіл ұшын ... ... ... бірнеше
қайталап автоматты түрде т’ дыбысы алынады.
Бұл тілді механикалық төмен басу тіл қатысын таңдайға ... ... ... ... ... Бұл механикалық әдістің
бірінші сатысы. Шпательмен ... өз ... ... ... ... әдіс ... бала әр ... т’ дыбысты өзі айта бастайды.
Аталған механикалық әдіс д’ дыбысын д- дан, н’ ... н- дан ... ... ... ... таңдайға көтеру арқылы алуды меңгерген
бала ... ... ... да түзейді, ол мына ретте болуға тиіс:ф’,
в’, п’, б’, м’, с’, з’, р’, ... г’, х’ ... ... ... ... ... олар и, ә, е дауысты алдында кездеседі де, оңай игеріледі.
Жұмсақ дауыссздарды сөзбен өткен соң оны ... ... оқу, ... ... ... ... кемшіліктері және түзету жолдары
Ы дыбысы дауыстылардың ішіндегі кемшілікке ыңғайлысы. Оның жасалу
механизмі ... ерін ... ... ... ... тістердің арасында
саңылау болады. Тіл ұшы ... тіл ... орта ... бөлігі. Таңдай
ортасына көтерілген тіл бүйірлері түпкі азуларға ... Тіл ... ... ... Жұмсақ таңдай көтеріліп, мұрын жолын
жабады, дауыс перделері бірігіп, ... ... айту ... ... ы ... орнына і айтылады.
Мысалы, ыдыс- ідіс, сөйтіп дыбыстар жіңішке айтылады. Ы дыбысын ... ... ... ... оны ы ... айтылуымен салыстыру, тілдің
оларды айтқандағы орналасу айырмасын көрсетіп ... және оны ... ... айна ... ... кейде нәтиже береді.
Алайда көбінесе шпательге сүйенуге тура келеді. Балаға пи- пи- пи буын
тіркесін айтқызады. ... ... ... ... ... ... ... тіл алдын тежеп тұрады. Шпатель п дыбысын айтуға
кедергі ... ал ... ... и ... автоматты түрде ы
дыбысына ауысады. Пи- пи- пи буындары пы- пы –пы ... ... ... би- ми- фи- ви ... бы- мы –фы- вы алынады. Артикуляцияны
бекіткенде баланың шпательмен, саусақ пен тілді қажет қалпында өзі ... ... ... ... ... ... әдіс тоқтатылады.
Еріндік дауыстылардан кейін ы ... ... ... бала оны ... да пайдалана алады. Ы дыбысын бекіткенде оның и ... , оқу мен ... ... ... ... бөлу керек.
Қазақ тіліне тән дыбыстардың айтылу ... ... ... ... ... ... ... сөйлеу мүшелерінің әркеті төмендегідей
болады еріндері қүбырға ұқсап ұшы сүйірленіп алға созылады. ... ... ... ... ... белгілі бір қашықтағы жағдайда сақталады,
тілдің ұшы тістің ... ... ... ... ... қарай сәл тартылады,
үсті бір деңгейдегі қалпын сақтайды жэне ... ... да ауа ауыз ... ... ... таңдай көтеріледі де мұрын ауа жолы жабылады. Дауыс
шымылдығы жабық болады. Ұ ... ... ... ... ... сөйлеу мүшелерінің әрекеті төмендегідей болады.
Еріндері құбырға ұқсап ұшы сүйірленіп алға ... ... ... ... тістерінің арасы белгілі бір қашықтағы жағдайда сақталады. Тілдің
ұшы астынғы тіске тіреледі де екі жағы ... ... азу ... ... ... ... ортасында ауыз қуысымен еркін шығатын
астау пайда болады.
Жұмсақ таңдай жоғары көтеріледі де мұрын ауа жолы ... ... ... ... Ү дыбысының сипаттамасы:
Ерінді
Даысты
Қысаң
Тіл алды
Жіңішке
Ө дыбысын шығарганда сөйлеу мүшелерінің әрекеті төмендегідей болады.
Астынғы тістер мен ... ... ... ара ... бір ... ... Тілдің ұшы төмен түседі де сәл артқа қарай тартыладыАуа
қуысымен ... ... ... ... ... ... де ... ауа жолы
жабылады.Дауыс шымылдығы жабық болады Ө дыбысының сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... төмендегідей болады.
Екі езу сәл кері тартылып, жымиып күлген кісінің кейпін көрсетеді. Үстіңгі
тістері мен ... ... ... а дыбысын айтқандағыдан ... ... ... ұшы ... ... ... де үсті
кесіліп көлбеу жатады. Жұмсақ таңдай көтеріліп мұрын ... ... ... жабық болады. Ә дыбысының сипаттамасы:
Дауысты
Езулік
Ашық
Тіл Алды
Жіңішке
І дыбысын шығарғанда ... ... ... ... ... ... шығуына қатыспай жатады. Үстіңгі тістерімен бір-біріне
өте жақын келіп тұрады. Тілдің ұшы астыңгіы тіске ... де үсті ... ... ... ... Алды
Жіңішке
h дыбысын шығарғанда сөйлеу мүшелерінің эрекеті төмендегідей болады.
Еріндері өзінің алдындағы ... ... ... дыбыстардың айтылу
ыңғайына қарай өзгеріп ... ... мен ... ... а ... ... қашықтықта болады. Тілдің ұшы астыңғы ... ... да үсті ... ... таңдайдың артқы жағындығы
кішкентай тіл іштен дүмпіл шыққан ауаның серіппесінен ... ... ... көмейденшығады.Жұмсақ таңдай көтеріліп мұрын ауа жолын жауып тұрады.
Дауыс шымылдығы ашық болады. h ... ... : ... ... ... ... ... мүшелерінің эрекеті төмендегідей болады.
Еріндері өзінің алдындағы немесе соңындағы қөосылып айтылатын ... ... ... Мысалы қо, қа,қу,қү. Үстіңгі ... ... ... арасы белгілі бір қашықтағы жағдайда сақталады. Тілдің
ұшы төмен түседі де арты ... ... ... Қ ... ... ... ауа қысымының дүмпуінен тіл мен таңдайдың қабысқан жері серпіп
ашылып кетедй де ауа тысқа шығады. Жұмсақ таңдай көтеріңкі келеді де ... ... ... ... шымылдығы ашық болады. Қ дыбысының сипаттамасы:
Дауыссыз
Ауызды
Қатаң
Шұғыл
Тіл арты
Жуаң
Ғ дыбысын шығарғанда сөйлеу мүшелерінің эрекеті төмендегідей болады.
Еріндері өзінің ... ... ... ... ... дауысты
дыбыстарға байланысты өзгеріп отырады. Мысалы: ға, ғу, ғү.
Үстіңгі тістері мен астынғы тімтерінің ... ... бір ... ... ... ұшы ... ... ал арты жұмсақ таңдаймен
жебегей қабысады да іштен келген ауа қысылып шыққан кезде ... ... ... ... ... де ... ауа ... жабады. Дауыс
шымылдығы жабық болады.Ғ дыбысының ... ... ... ... ... сөйлеу мүшелерінің әрекеті төмендегідей болады.
Еріндері өзінің ... ... ... ... ... ... ... өзгеріп отырады№ Мысалы; аң, оң, үң үстіңгі тістері
мен астыңғы тістерінің ... ... бір ... жағдайда сақталады.
Тілдің ұшы төмен түседі де арты таңдайдың түбіне барып жабылып тұрады. ... жолы ... ... Ң ... ... жолды тіл арты.
Оқу қүралын құрастыру барысында жүргізілген ... ... ... тіліне тән бысиардың ішінде көбінесе «ң» дыбысын ... ... айту жиі ... ... ... ... ... алмастыру тек ауыз екі сөйлеуде ғана емес ... ... жиі ... ... да кездесетін кемшиликтер «ә» дыбысы «а»
дыбысымен ү-ұ, қ-ғ-к дыбыстарын өзара шатастыру,алмастыру. Бұл ... ... айта ... , сөйлемеде байланыстырып сөйлеуде де ... ... ... ... ... ... Дыбыс айту
кезіндегі дыбыс шығару органдырының, ... ... ... қимыл-
қозғалыстарында көңіл бөліп логопедтің көрсетуі бойынша еліктеуіш әдісімен
дыбыстарды дұрыс айтуға машықтанады.Егер бұл әдіспен ... онда ... ... ... ... Мысалы, «ң» дыбысын дұрыс айтқызу ... «н» ... ... ... өтінеміз. Осы кезде логопед шпательмен
немесе логопедиялық ... ... ... ... ... ұстап тұру
керек. Cөйтіп «ң» дыбысын ... жеке ... ... ... жөн.
Біріншіден «ң» дыбысы қазақ тілінде сөз ... ... ... ... жабық буында анық естіледі. Мынадай да әдіс пайдалануға болады. М
дыбысын айтқызу кезінде еріндіт екі ... ашып ... тұру ... ... ... төртінші әдісті де қолдануға ... Ол эдіс ... ... ... ... ... «ң» ... айтқызуға
дағдыландыру. Мысалы, ан-аң, он-оң, ын-ың, өн-өң, ін-ің, үн-үң.Ұқсас
буындарды ... ... ... ... да ... ... болады.
Мысалы:
қа-ға
қо-ғо
қу-ғу
қы-ғы
то-то
бо-бе
ко-ке
со-се
мо-ме
та-те
па-пе
ба-бе
са-сә
ты-ті
бы-бі
сы-сі
мы-мі
ны-ні
Ә дыбысын дұрыс игеруге а дыбысын негіз болады. Бала а дыбысын айтқан
кезде тілді алдыңғы ... ... ... ... ... ... ... керек. Ә дыбысымен буын айтуға машықтандырғанда ... алды ... ... ... ... ... тығыз байланысты. Баланың тілін дамытумен
бірге біз оның ойын да дамытамыз. Тіл ойдың құралы деп аталады. Біз ... ғана ... ... ... ... тек тіл арқылы ғана туып және
де сол арқылы қолданылады. Олай болса баланың таза , ... ... ... ... үшін де ... ... бар. Сөз ... таяздығы, тілдің толық
жетілмеуі ақыл ойдың дамуын кешеуілдететін нышаны болады.
Таза әдеби тілде сөйлетуге ... ... ... ... ... ... эстетикалық тәрбиенің ең маңызды саласы.
Баланың тамаша сезімінің дамуын тек қана дыбыс үндестігін ... ... ... ... ... , ол ... тілін, оның әрі
бейнелі түрде мәнерлеп оқуға немесе мәнерлеп сөйлеуге үйрет»п, тырысуында.
Тіл кемістігі көбінесе мектеп жасына дейінгі балаларда ... ... ... тіл мүкістігі, тұтықпа ... ... ... ... ... ... дейінгі баларда кездесетіні
анықталды. Егер осы ... дәл ... ... олар ... ... да , ... дұрыс сөйлеуіне кесірін тигізеді.
Сөйлеу тілі бұзылуының көпшілігін алдын ала ескертуге болады. Ол
үшін баланың жалпы ... және ... ... ... , әр ... асқындырмауын, оның сөйлеу тілінің дамуына қамқорлық жасауын,
сөйлеу тілінің бұзылуына әкеліп соғатындай шамадан артық ... ... ... Ана мен ... ... қорғау және логопедтің тіл
кемістігінен алдын ала сақтандыру шараларын ұйымдастырудың да зор ... ... бұл ауру ... Басқа бір аурумен сырқаттанғанда ,
соның зардабынан солай болып қалуы ... ... ... мүкісі бар
адамды науқас деуге болмайды. ... ... ... ... немесе
фонематикалық естілуін дамытуы кезінде дыбыстық талдау, ... ... ... логопедияда да жиі қолданылады.
Қазіргі логопедияда мектеп жасына дейінгі , мектептегі ... мен ... ... ... ... салаларын ажыратуға
болады.
Сөйлеу тілінің дамыуы мен оның ... ... ... ... ... ... ... негігі бағыты есептеледі.
Логопедияның маңызы тілдің әлеуметтік маңызымен тығыз байланысты.Тілдің
белгілі екі ... бар, ... мен ... ... ... құралы ретінде пайдалану болса, екіншісі—айтайын деген ойды
жеткізу мен түсіндіру құрал ... ... ... ұымдасқан түрде бірігіп
тішілік жасай алмас еді.
Тілдің сөйлегенде зақым алуы , дыбыстың ... ... ... белсенділігіне, жеке басының қызметіне , ... ... ... ... тигізуі мүмкін.
Біздің тіліміз ойлаумен тығыз байланысты. Баланың ... ... оның ой ... де ... Тіл ... ... айтылады,
өйткені сөз арқылы ойлай аламыз. Адамның ойлау тек арқылы ғана туып және
сол ... ... ... ... , таза ... ойын ... аса
маңызды құрал.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 43 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сөйлеу қабілеті бұзылған балалардың ерекшелігі5 бет
12 жылдық білімге көшу жағдайында балаларды психологиялық тестілеу арқылы дамыту мен түзетудің маңызы10 бет
Бағдарламаларды түзету және тестілеу11 бет
Берілгендерді, анықтамаларды қарау және түзету3 бет
Кесте режимінде мәліметтерді енгізу және түзету34 бет
Кестелерді даярлау және түзету20 бет
Мектеп жасына дейінгі бала бойындағы қорқыныш және оны түзету29 бет
Мектеп жасына дейінгі балалар агрессиясы және оны психологиялық түзету, дамыту жолдары59 бет
Мектеп жасына дейінгі жетім балалардың моторлы аясының жағдайы мен түзетудің кейбір жолдары34 бет
Модульдер. Жоба файлдары арасындағы байланыс, Бағдарламаны құру, Мәліметтерді енгізіу шығару.Кескіндеу және түзету компаненттері, Дипломдық жобаға жиналған материалдарды жинау және жүйелеу, Бағдарламалық қамтамасыздандыруды сипаттау9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь