Жәңгірханның ішкі және сыртқы саясаты

Кіріспе. ХІХ ғасырдың басындағы Кіші жүздегі саяси жағдай шиеленістері .

1. Бөкей хандығының құрылуы.
2. ХІХ ғасырдың басындағы Зпатшалық Ресейдің Кіші жүздегі саясаты.
3. Жәңгір хан саясаткер.
4. Жәңгір ханның ішкі саясаты.
5. Жәңір ханның сыртқы саясаты.

Қорытынды.

Пайдаланылағн әдебиеттер тізімі.

Қосымша.
Өзектілігі:
Ұлттық санамыз оянып, тарихымыздың тамыры тереңде жатқанын сезініп, халқымыз бастан өткізген белгілі кезеңдерде жаңа көзқараспен қарауға кез келді. Ал ұлттық сана ұлттық тұрмыстың көрінісі. Бұлайша айтқанда, сол ұлтты құрайтын халақтың өз әдет-ғұрыпын, салт-дәстүрін, әдебиетімен мәдениетін тұрмыс тіршілігін білуі тиіс. Ұйқы басқан сананың оянуына өмірдегі белгілі бір ірі оқиғалар себепші болады десек қателеспейміз. Ресей империясының бірнеше ғасыр бойы жүргізіп келген отарлық саясатын жалғастырушы қызыл империяның орталық басшылығы халық еркіндігіне қиянат жасап отырғандығын түсінген саналы жастарымыз наразылық білдіргенді.
ХVІІІ ғасырдың ортасынан қазақ тарихында отаршылдықтың дәуірі басталды. Қуатты екі елмен іргелес жатқан халық бұл жолға соқпай өтуі мүмкін де емес еді. Қытай мен Ресейдің ең алдымен қазақ жерін өздерін сырт жаудан қолдамайтын аралық аймақ деп қараса, келе-келе тойымсыз Ресейдің өзгенікін иемденгісі келіп тұратын имеприялық пиғылы басым түсті.
Патша өкіметінің отарлау саясатының негізгі мақсаты қазақ даласын түпкілікті билеу еді. Осы ойын жүзеге асыру үшін бірнеше реформа жасап әуелі елдік ұйытқымызды жойып, этникалық бірлігімізден, содан кейін ұлысымызды бөлшектеп, жеке-жеке губернияға бөліп жер тұтастығымыздан айырды. Ресей бұл ойын асықпай өте сақ жүргізді.
Бөкей хандығының құрылуы: 1801 жылы Кіші жүз қазақ тарихындағы рулар Бөкей сұлтанның басшылығымен Жайық өзенінің оң жағасына өтуге арнаулы рұқсат алғаннан соң, екі өзен Жайық және Еділ аралығында Ішкі ордада Бөкей хандығы құрылды. 1812 жылы Ішкі орда ханы болып Бөкей тағайындалды. Бөкей хандығы 1812 жылдан 1845 жылға дейін Ресейдің қарамағындағы монархиялық мемлекет болды. 1815 жылы мамырдың 21 күні Бөкей хан өлді. Оның баласы тым жас болғанына басшылықты оның інісі Шығай Нұралы ұлы хан атанған. 1824 жылы Жәңгір ержеткеннен кейін Орынбор шекара әкімшілігінің қолдауымен Бөкей ханы ордасының ханы болады. Жәңгір хан Бөкей ордасында көптеген әлеуметтік-экономикалық шаралар жүргізіп Ресей мен Бөкей хандығы арасындағы қатынасты дамытады. Жәңгір қазақ балаларының білім алуына көп көңіл бөлген адам. Хан даласының жері экономикалық еркін аудан болғанын білеміз. Сондықтан Жәңгір хан жүргізіп отырған саясаты Астрахань және Орынбор Шекара комиссияларының әкімшілігі сырттай ғана бақылап, ханға толық билік берген. Жәңгір хан патшаға толық арқа сүйеген.
Жәңгір хан елді бір орталықтан қатал, әскери күш арқылы басқарып отырғандығын білеміз. Хан жеке монархиялық билік жүргізген. Еділ-Жайық арасындағы жерді мекендеген халықтың тұрмысымен оның тіршілігі жанында жәнеде ханның билік еткенін, оның еңгізген реформаларын, оның жүргізген саясатымен қазақ хандығының тағдыры жайында баяндалады.

Жұмыстың мақсаты.
Менің мақсатым Жәңгір ханның ішкі және сыртқы саясатына сипаттам беру және оның мәнін ашу. Сонымен қатар сол замандағы қазақ халқының басына түскен аласапыранмен Ресей отарлау саясатын баяндау.
Жұмыстың мақсатына қарай төмендегідей міндеттер алға қойылады:
-Бөкей хандығының құрылуын баяндау.
-Жәңгір ханның таққа келуін, оның саясатын басқару жүйесіне талдау жасау.
-Сол кездегі Ресей патшалығының жүргізген саясатына сипаттама беру.
-Жәңгір ханның және Орыстардың саясатынан нәтижемен қорытындыларына зерттеу жүргізу.


Түйін
Айтылған мәліметермен деректерді тұжырымдай келе біз Жәңгір ханның құрған мемлекеті Ресей патшалығында өзіндік монархиялық сипатта болғанын
Әдебиеттер тізімі.
1. Қазақстан тарихы ІІІ-том. «Ата мұра». Алматы 2002ж.
2. Ғ. Маймақов. «Қазақстан Респубикасының саяси – құқықтық тарих». Алматы 1999ж.
3. Н.Мыңжан. «Қазақстанның қысқаша тарихы» Алматы1994ж.
4. С.Мәшімбаев. «Патшалық Ресейдің отарлық саясаты». Алматы 1994ж..
5. М.Құлкенов. «Жәңгірхан».Алматы 1992ж.
6. М.Маданов. «Ұлы дала тарихы».Алматы 1994ж.
7. Ә.Бөкейхан «Таңдамалы». Алматы 2002ж.
8. А.Асқаров «Ұлы тұранның ұлдары».Алматы 2003ж.
9. Маданов. «Қазақ халқының мәдениетінің қалыптасуы».Алматы 1998ж.
10. Қ.Салғараұлы. «Қазақстанның қилы тарихы» Алматы 1992ж.
11. Қ.Аманжолов «Түркі халықтарының тарихы».Алматы 1998ж.
12. М.Қойгелдиев «Қазақстан тарих».Алматы 2004ж.
13. Е.Бегмаханов «Қазақстан ХІХ ғасырдың 20-40 жылдар». Алматы 1994ж.
14. Х. Маданов «Қазақ халқының арғы бергі тарихы». Алматы 1995ж.
15. Ә.Байбатша «Қазақ даласының ежелгі тарихы». Алматы 1998ж.
16. Ж.Артықбаев «Қазақстан тарихы».Алматы2000ж.
17. С.Байжанов «Архив-айғақ».Алматы 1999ж.
18. Б.Ермұқанов «Қазақстан тарихы».Алматы 2000ж.
19. Г.Көкебаева «Қазіргі заман тарихы».Алматы 2004ж.
20. С.Смағұлов «Қазақстан тарихы».Алматы 2005ж.
        
        Жәңгірханның ішкі және сыртқы саясаты.
Кіріспе. ХІХ ғасырдың басындағы Кіші жүздегі саяси жағдай шиеленістері .
1. ... ... ... ХІХ ... ... Зпатшалық Ресейдің Кіші жүздегі саясаты.
3. Жәңгір хан ... ... ... ішкі ... ... ... ... саясаты.
Қорытынды.
Пайдаланылағн әдебиеттер тізімі.
Қосымша.
Өзектілігі:
Ұлттық санамыз оянып, тарихымыздың тамыры тереңде жатқанын ... ... ... ... ... жаңа көзқараспен қарауға кез
келді. Ал ұлттық сана ұлттық ... ... ... ... ... құрайтын халақтың өз ... ... ... ... ... ... ... Ұйқы басқан сананың оянуына
өмірдегі белгілі бір ірі оқиғалар себепші болады десек қателеспейміз. Ресей
империясының бірнеше ... бойы ... ... отарлық саясатын
жалғастырушы қызыл ... ... ... ... ... ... отырғандығын түсінген саналы жастарымыз наразылық білдіргенді.
ХVІІІ ғасырдың ортасынан қазақ тарихында ... ... ... екі ... ... ... ... бұл жолға соқпай өтуі
мүмкін де емес еді. Қытай мен Ресейдің ең алдымен қазақ жерін ... ... ... ... ... деп қараса, келе-келе тойымсыз Ресейдің
өзгенікін иемденгісі келіп тұратын имеприялық пиғылы ... ... ... отарлау саясатының негізгі мақсаты ... ... ... еді. Осы ойын ... ... үшін ... ... жасап
әуелі елдік ұйытқымызды жойып, этникалық бірлігімізден, ... ... ... ... губернияға бөліп жер ... ... бұл ойын ... өте сақ ... ... ... 1801 жылы Кіші жүз қазақ тарихындағы рулар
Бөкей сұлтанның басшылығымен Жайық өзенінің оң ... ... ... ... соң, екі өзен ... және Еділ ... Ішкі ордада Бөкей
хандығы құрылды. 1812 жылы Ішкі орда ханы болып Бөкей ... ... 1812 ... 1845 ... дейін Ресейдің қарамағындағы монархиялық
мемлекет болды. 1815 жылы мамырдың 21 күні Бөкей хан өлді. Оның баласы ... ... ... оның ... ... ... ұлы хан ... 1824
жылы Жәңгір ержеткеннен кейін Орынбор шекара әкімшілігінің қолдауымен Бөкей
ханы ордасының ханы болады. ... хан ... ... ... әлеуметтік-
экономикалық шаралар жүргізіп Ресей мен Бөкей хандығы арасындағы қатынасты
дамытады. Жәңгір қазақ балаларының білім алуына көп көңіл бөлген ... ... жері ... еркін аудан болғанын білеміз. Сондықтан Жәңгір
хан жүргізіп отырған саясаты Астрахань және ... ... ... ... ғана ... ... ... билік берген. Жәңгір хан
патшаға толық арқа сүйеген.
Жәңгір хан елді бір ... ... ... күш ... ... ... Хан жеке ... билік жүргізген. Еділ-Жайық
арасындағы жерді мекендеген халықтың ... оның ... ... ... ... еткенін, оның еңгізген реформаларын, оның жүргізген
саясатымен қазақ хандығының тағдыры жайында баяндалады.
Жұмыстың мақсаты.
Менің ... ... ... ішкі және ... ... ... беру және
оның мәнін ашу. Сонымен қатар сол замандағы ... ... ... ... ... ... саясатын баяндау.
Жұмыстың мақсатына қарай төмендегідей міндеттер алға қойылады:
-Бөкей хандығының құрылуын баяндау.
-Жәңгір ханның ... ... оның ... басқару жүйесіне талдау
жасау.
-Сол кездегі Ресей патшалығының жүргізген саясатына ... ... ... және Орыстардың саясатынан нәтижемен қорытындыларына
зерттеу жүргізу.
Түйін
Айтылған мәліметермен деректерді тұжырымдай келе біз Жәңгір ханның ... ... ... өзіндік монархиялық сипатта болғанын білеміз
және де бұл ... ... ... ... болғанын білеміз. Хан
ордасының жері экономикалық еркін ауданда болғанын жәнеде олар ... ... ... ... білеміз. Сонымен қатар онда
салық түрі де ... ... хан елді бір ... ... ... күш
арқалы басқарып отырғанын көреміз.
Жұмыстың құрылмы: кіріспе, екі тарау, қорытынды, пайдаланылған әдебиеттер,
қосымшадан тұрады.
Тарихнама.
Халқымыздың оянған ... енді ... ... ... ... ... ... Авторлар осынау талап-тілекке елгезектікпен үн қоса отырып
қазақ халқының ... ... ... ... ... ... тырысты.
Бұл халқымыздығ шын мәніндегі тарихын қайта ... және оның ... ... ... ... ашу жолындағы үлкен істің бастамасы етіп
Серік Мәшімбаев өзінің «Патшалық Ресейдің отарлық саясаты» деген ... Ол ... ... Кіші жүз ... ... ... жаңа көзқарас тұрғысында баяндайды. Ол орталық басқару жүйеснің
құрлымы, оның қызметі ақша-қаражат, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... ... шаруашылық жақтан
отарлаудың зардаптары айтылады.
Сонымен қатар қазақтың соңғы ханы Жәңгір ... ... ... пен Рахымжан Отарбаев өз еңбектерінде баяндайды. Ол ... ... ... еді. Олар өз ... ... ... мектеп ашуы,
жәрменке ұйымдастыруы, Орда қаласының негізін ... ... ... т.б. ... ... ... авторлар Еділ-Жайық арасыын мекен еткен
жеті жұрттың тарихынан ... кең ... ... ... ... хан, ... ... Жәңгірді 1830
жылы бір санында «Сын Отечества» журналы былай деп сипаттайды. ... ... и ... ... татарского, хорошо по русский и знает
несколько по немецкий ... Одевается по ... в ... и ... и зеленного и оранжевого цвета кафтанчик, и ... же ... ... ... ... ... золатым и серебрянным позументом, шаравары:
Шапку носит киргизского ... ... из козь его ... ... ... и вышитую золотым. Жангерхан имеет орден Светые Анна І-
ой степени, украшенный ... ... ... ... милостиюни
один из киргизских ханов до него удосоен не был».
1841 жылы ... ... « ... ... Имущества» А.Е.Алекторов«Охаш Жангире и егоФатима » деген
мақала жариялап онда «Джангер имел чин ... и был ... ... ... деп атап ... ... ... П.
Стольпянскийдің « Қазақ үйі жоғары мәртебелі Николай І ... ... ... ... ... деп ... тарту-таралғы
әзірлеуді көздегенін айтады.
3
Кіріспе. ХІХ ғасырдың басындағы Кіші жүздегі саяси ... ... ... ... құрылымдарындағы қайшылықтарда ұлт-азаттық қозғалысының
күрделігі де Ішкі Орданы ... ... ... ... қайта
бағындыруы да міне осыдан. ХVІІғасырдың екінші жартысында қазақ қоғамында
біртұтас және орталықтандырылған билікпен ... ... ... Кіші ... ... де ... таласы асқына түсті. 1748 жылы ... ... ... жәрдемімен Нұралы сұлтанды хан атағына сайлау
өткізілді. Сонымен бірге 1748 жылыдың ... ... ... жылына 600 сом
мөлшерінде мемлекеттік аймақ тағайындалды. Нұралы Кіші ... ... ... ... ... қала ... ... ханның ішкі жағдайы
да тұрақты болмады.1 Нұралының ... ... Жем мен ... ... ... ... байұлы және жетіру руларымен ғана шектелді. Бұл
Кіші жүздің әр ... ... ... ... наразылық туғызды, соның өзіне
Орынбордағы губернатор ауыстырылды. Жаңа губернатор О.В.Волков билігі әлсіз
ханды қолдау қажет деп ... ... өзі ... ... бейбіт отарлауға
жәрдемдесетін еді. Кіші жүз үшін маңыздымәселелердің бірі ішкі жаққа, яғни
Жайық пен ... ... ... ... ... ... ... мәселе болды. 1756 жылы патша жарлығы шығып ол ... ... ... өз ... ... батыс жағына айдап апаруына тиым
салынды.патша ... ... ... ... ... ... ... жасалды. Мысал, Ералы сұлтан Бұхара мен Хиуадан Орынборға бара
жатқан керуендерді ұстап алды. Алай бұл ... ... ... ... ... Азияның Ресеймен қарым-қатынасын да ... ... ... ... ... Кіші жүз билеушілерімен қатынастары
шиеленісті. Жайылымның тапшылығы кіші жүз ... ... бір ... ... ... Жем ... Сырдарияның төменгі ағысына көшіп
баруға ... ... ... ІІІ-том «Атамұра».Алматы 2002ж. 174 бет.
4
Нұралының ойлағаны кіші жүздің көшіп жүру үшін жер іздеу болды. Осыған
байланысты алдын алаудаластық бойынша императрица ... ... ... арқылы Кіші жүздің ханы мен сұлтандарына 300 мың әскермен ... ... әзір ... ұсынды.
Қазақ пен қарақалпақ халақтарының этникалық және мәдени орталығына
қарамастан Кіші ... ... ... ... қауымдары мен Оңтүстіктегі
көршілері арасында шиеленістер т.б. 1766 жылы Кіші жүз ... ... сол ...... ... ... ... нұралы, Есім, Ералы,Айшуақ ... ... Кіші ... мен ... ... ... ... болды. Башқұрттардың
Батырша басшылық еткен көтерілісі кезеңінде патша ... бір ... ... ... ... Алайда Кіші жүзде ералы, Айшуақ Нұралы
және олардың төңірегіндегілер башқұрттарға ... ... ... ... ... көбі ... ... бөліп берді. Кіші жүздегі
саяси билік дағдарысы айқын брлды.2 Нұралының ... ... ... ... 1785 жылы ... ... ... ақсақалдарының ой-
ниеттерін туралы былыай деп жазды.Олардың бірден-бір тілегі қазір ... ... ... мен ... үшін ... ... олардың халқын
басқарудан тайдыру болып отыр. Қазақстанның Е.И. ... ... ... ... ... ішкі саяси жағдайда себеп болды. Нұралы хан
тұсында кіші жүздегі қайшылықтар ... ... ... ... ... ... ... сирек кездеспейтін. 1774 жылдың жазындағы кіші ... ... ... ... ... 1775 ... жазынан бастап
кіші жүздің қоныстарында көзге көрінбейтін адам немесе ... ... ... қауесет тарала бастады.
2Ғ.Маймақов. «Қазақстан Республикасының саяси-құқықтық тарихы».
Алматы 1999ж. 336 бет.
5
1. Бөкей хандығының құрылуы.
Кіші жүздегі ХVІІІ ғасырдың соңындағы шаруашылық-саяси дағдарысқа,
жайылым ... ... ... байланысты қазақтардың үлкен
тобы Орал мен Жайық аралығының төменгі бойына ... ... 1801 жылы ... ... Оған ... ... І келісім берді.
Бөкей ордасы шығыстан батысқа 300 шақырым және ... 200 ... алып ... ... ... ... жылы Бөкей сұлтан орданың ханы болып көтерілді. ... ... соң (1815) ... ... ... болып, 1823 жылы патша Жәңгірді хан
етіп бекітті. Жәңгірден соң мұнда хан тағйындалмады.
Бөкей хандығы ... ... ... ... ... ... ... мәселелерді Орынбор әкімшілігімен келісіп шешті. Ханның ... ... ... Бұл ... ... жер ... ... халықты шаруашылық жағынан ... ... ... ... негізінен ханның қолына шоғырланды. Ханның жанында 12
биден тұратын хан кеңесі құрылды. Хан ... ... хан ... ... хан ... ... айналды.3
Ханның арнаулы тапсырмаларын орындайтын 12 жасаулы болды. Баж салғын,
сауда мәселелерімен «базар ... ... ... ескі ... басқару жүйесі тұрақты мемлекеттік аппаратпен ауыстырылды. Ханның
қолында мемлекеттік істермен шұғылданатын арнайы ... ... ... ру ... ... ... өтті. Старшындарды
хан және Орынбор әкімшілігі тағайындады. 1827 жыл Үш: ... ... ... ... 34 ... тек ... хан ... тағайындаса, 1845 жылы
осы рулардың барлық дерлік бөлімдерін «указды» ... ... ... ... мен ... есеп ... отыру тәртібі енгізілді. Олар
салық жинау, тәртіп мәселесіменде ... ... ... ... 1994ж. 10-11 ... ... ... және тұрақты молда қызмет етті. Сот билігі ... ... хан ... ... шоғырландырылды. Жергілікті
жерде ұсақ істер қаралды. Бірақ ханның заңды құқықтары орыс заңдарымен
шектелген ... ... ... 1837 жылы ... жарлығы
бойынша ханға ордадағы азаматтық істер ондада 30 сомнан ... ... ... ... және қылмыстық істер Ресей заңдарымен қаралатын
болды. И.Таймановпен ... ... ... ... ... ... жазалау үшін қосымша құқықтар сұрады. ХVІІІ ғасырдың ... ... ... Кіші ... ... ... едәуір топтары Жайық пен
Еділ өзендерінің төменгі ағыстарының аралығына ... ... 1801 жылы ... ... (алғашқы ханы Бөкейдің есімімен) қандығын құрды. Бастапқыда
Жайықтың оң жағасына бес ... ... ... Одан ... ... ... Жайықтың арғы бетінен ... көшу ... өсе ... ... ... есептеуі бойынша, 1828 жылы Бөкей хандығының халқы
10225 шаңырақ болған. Деректемелер бойынша, 1845 жылы мұнда 30 мыңнан ... ... 1860 жылы оның 26209 ... ... орда ... ... жекеленген жақтарын суреттеген
революцияға дейінгі ... ... оның ... болуын Бөкей ханның
жеке басымен, Кіші жүзде болған ... ... және ... ... (Бөкей хандығының) құрылу себептерін түсіндіруде қазіргі
зерттеушілер ... ... ... оң ... ... ... тең ... байұлына да, жеті руға
да жатқан адамдардан тұрды, дегенмен де ... ... ... ... ... Қазақстан тарихын зерттеуші М.П Вяткин ... ... ... құлдырауы, жердің тарлығы, қатаң шаруашылық
дағдарысы және феодалдану үрдісінің тереңдеуі әкеп ... ... ... ... ... саясаты».Алматы 1994ж.104-105б.
7
санаған. Оның пікірінще, қазақтардың Жайықтың оң ... ... өтуі өз ... ... ... 50-жылдарынан, алатын үрдістің
логикалық қортындысы болған, яғни ол жаңа қоныстарды игеру ... ... ... ... күреспен байланысты.
Әлбетте, патша үкіметінің отаршылдық саясатыны ... ... және ... ... елеулі рөл атқарды. Жайықтығ оң жағасына
қазақтардың көшіп барып қоныстануы патша өкіметі ... ... ... ... да ... ... орындары тарапынан белгілі бір өолдау
тапты. Жаңа қазақ ордасы құрылуының шешуші ... ... ол ... ... пен Еділ ... ... көшуімен жайылым
мәселесі де шешілген жоқ, жер ... ... бұл ... ... кем ... күйінде қалды. Топырақ-климаттық және өзге де
табиғи-географиялық жағдайлары ... ... ... ... көшіп келеген жағдайындағы аумаққа қарағанда нашар
болмаса, жақсы емес еді. Малшының ... ... ... айқындаушы
маңызы болса да, қоныстанудың сол бір нақты жағдайларында жайылымдар туралы
мәселе ең бірінші орынға ... ... ... ... ... саясатытың күшеюі салдарынан көптеген көшпелі қауымдардың
бұрынғы ... ... ... ... ... еместігі деп есептеу
керек.5
ХVІІІ ғасырдың ... ... хан ... ... ... қарулы бой
көрсетуге бәсендеп кетті. Халық көтерлісінің ... ... ... ... және ... төңірегіндегілер есін жиып, кек алу
актілерін ... ... ... ... және оған ... руылық қауымдарды қудалап кең ауқым алды. Қашандағысы сияқты, ... ... ... тобы мен Ресей әкімшілігі қазақ руалрын өзара
соқтығыстыруға, ... ... ... ... ... Құлкенов «Жәңгірхан».Алматы 1992ж. 6-7 бет.
8
қақтығыстар ошағына айналдыруға тырысты. Көшпелілердің бір шама тыныштығы
мен дағдылы ... ... ... ... күйзелісінің, еңбекші
бұқара шеккен азаптың терең болғаны сонша, «аман қалу» және осы бір ауыр
кезеңнен «аман өту» ... олар үшін ең ... ... ... Граф
1806 жылы ішкі істер министрі Кочубейге ... ... Кіші жүз ... ... ... және ... бір ... туғызып отыр, Жақсы және тұтас киізбен ... ... ... мен ... ... жамалған құрақ киізбен ... ... ... ... ... ... жоқшылы қазақтарды өз
балаларын жеп тұрғандары мен хиуалық феодалдарға әйтеуір тірі қалсын деген
ниетпен сатуға ... ... А.И. ... ... ... 1815 жылы
Гурьевке жақын жерде бір айдың ішінде ғана жүзге жуық ... ... Бұл ... «ер бала үшін 4 және 3, ал ... үшін 3 және ... қара бидай ұны төнелген».
Осындай жағдайларда ауылдардың үдере көшуімен билеушілер ... ... ... ... паналау бел алды. Бұл өмірлік қажеттілік
болатын.6
Кіші жүздің оңтүсігінде қазақтардың қоныстарын күшпен басып алу ... ... ... ... Хиуа ... ... ... жағдайдың
бірі мынадай: ХІХ ғасырдың басында Хиуа ханы Сырдария ... ... ... қазақтардың бейбіт аулына күтпеген жерден шабуыл жасады. 350 ... 1035 ... мен ... айдап әкетілді, 4173 түйе, 7085 жылқы,
113820 сиыр және 45645 қой ... ... Оның ... дергілікті халықпен
зекет түрінде қосымша 17573 қой мен 2364 түйе ... ... ... көшпелі отбасының оңтүстікке көшіп баруы туралы мәселенің
туындағаны түсінікті.
Бірден-бір ... оң ... – бос ... дерлік құмды
ауданға қоныс аудару ғана қалды, ол жаққа ... ... ... «Ұлы дала ... 1994ж. 104-105 ... қазақ ауылдары өз малымен, негізінен алғанда, қыс кезінде талай
рет өтіп ... еді. ... бұл ... ... ірі мал ... берілді. Қоныстану аудандарының ежелден қазақтар мен олардың
ата-баблары тұрып, ... ... жері деп ... ... ... Сол кезге дейінгі қазақтарды Еділ мен Жайық өзендерінің аралығына
тұрақты тұруға қоныстану туралы мәселе ... ... ... малы,
әсіресе
қыс кезінде жайлымда уақытша ұстау сөз етілді. Негізінен өз ... ... ... хан, оның өз ... мен ... Қыс кезінде, негізінен алғанда, хан мен оның інілерінің
меншігіндегі жылқы ... ... ... ... шекаралық өкмет
орындарына талай рет жасағн өтініштерінен оның тек ғана өз ... ... ... өкіметі саясатын тікелей жүзеге асыра отырып,
Орынбор шекаралық әкімшілігі екі жақты қөзқарас ұстанды. Бұл ... ... ... сол ... пайда болған әскери қазақ поселкелері
тұрғындарының шаруашылық мүдделерін ... ... ... ... ... үшін оған қазақ шонжарларының ықпалды бөлігінің ... еді. ... ... ... мен қазақ ақсақалдарының бірлескен күш-
жігері ғана патша өкіметінің саясатын ... ... іс ... ... ... Осы себептерге байланысты шекаралық ... ... ... өз ... қос өзен ... аударға өткізу туралы
өтініштерін ара-тұра қанағааттандаруға ... ... ... аяғынан бастап қазақтардың Жайықтың оң жағасына, ... ... ... ... ... өзщгерді. өту үрдсі реттеуге
қиын, көп жағынан ... және ... өту ... ... Титықтаған
халақтың бір бөлігі, ешқандай кедергілерге қарамастын, жаңа ауданды игеруге
кірісті. Егер бұрын хандармен сұлтандар өздері бұрынғы орындарында ... ... ... ... ... ғана ... кетсе, енді іс жүзінде осы
7Б.Әлихан «Таңдама». Алматы 2002ж. 80-85 бет.
10
ауданды тұрақты мекендеп қалу туралы мәселе қойылды. ... ... ... өзінен шықты. Қозғалыс күшінің ... ... ... ... ... ... ... барынша тарату үшін ендегі жерде оны ... тұра ... ... ... қазақ халқының өзіне «ішкі жаққа» өтуге
рұқсат етуге ұмтылсын «қабыл алу» қажет деп ... Осы ... ол ... ... ... бұл ... ... саясатын ойдағыдай жүргізу
үшін өте маңызды болатын. Аумақты бере ... ... Кіші ... ... ... ... сипат алмастырған рулар күресінің шиленісін
белгілібір дәрежеде бәсеңдтуге де ниеттенді.
Патша ... ... ... ... ... ... еркін
сенімді орындайтын жетекшінің бастауымен «ұйымдасқан түрде» жасалуын дер
кезінде ... Сол ... хан ... ... ... ... ... тұлға болып шықты. Орынбор өлкесі бастығының мінездемесі бойынша ,
ол «жоғары мәртебелі монархтың тағына» адал болды.8
Өз кезегінде, ... ... ... оның Кіші ... алуға
үміттенбеген Бөкей сұлтан үкімет органдарының батыл қолдауын ... оң ... ... және сонда өз хандығын құруға құлдшынды. Қоныс
аудару қозғалысының басында болу үшін ол ... ... ... ... ... ... ... полкінің камандирі полковник Попов арқылы
Бөкей Астрахан губернаторы Кноррингттен оның ... ... ... ... бірге Жайық пен Еділ арлаығындағы аумққа «мәңгілік тұру»
үшін көшуге тұқсат ету туралы Ресей ... ... ... ... ... 1801 ... ... І-Павелдің жарлығы шықты, онда былай
делінген: ... Кші ... хан ... төрәғалық
етуші, Нұрлы ханның баласы Бөкей сұлтанның өзіме ықыласпен қабылдаймын, қай
жерді қаласа, ... ... ... ... және менің мархабатынның белгісіне
оған меннің суретім ... «Ұлы ... ... 2003ж.95-98 бет.
11
алтын медаль тағайындаймын».
Алғашқы қоныс аударушылардың негізгі бұқарасында мал өте аз, киіз үй
орнына күрке болды. Олар ... және ең ... ... еді. ... ... Орданның құраған оның алғашқы тұрғындары қайсақтар (қазақтардың .-Ред)
ең ... ... деп ... ... ... бірі.
Көшіп кетушілер негізінен Сырым ... ... ... ... ХІХ ... орта шеніне қарай «ішкі жаққа» ... 15 ... адам ... ... зор құрметіне бөленген және пат
өкіметіне қарсы күрестің танымал ... әр ... ... ... оның ... ең ... ... хақлықтың Жайық пен Еділ өзендері
аралағындағы ауданға көшірудің беллсенді үгітшілері болды. Замандастырының
жазғанындай, Бөкей сұлтан бірінші кезекте батыр ... ... ... және ... көшіп баруға сонымен бірге баруға көндіре алған».
2.ХІХ ғасырдың ... ... Кіші ... ... оң жақ ... ... ... қазақ ауылдарымен руларының
шаруашылық қалпы, ... ... ... ... ... Кіші
жүздегі ағайындарынан еш айырмашгылығы болағн жоқ. Олардың көпшілік бөлігі
көшпелі малшылар боып қала ... ... құм ... ... ... ғана ... Орданың негізі қаланған ... ... ... ... уақыт өте келе жаңа орында олардың ... ... ... өзгерді және Жайықтың арғы ... ... ... ... ... орда барлық жағынан Астрахан, Саратов, Орынбор губернияларының
жерлерімен, ... ... ... әскери шеппен, солтүстік Каспий өңірі
бойындағы балық кәсіпшілігі аймағымен шектесіп жатты. Ол ... және ... ... оның ... шығыстан батысқа қарай 350 шақырым және
солтүстіктен оңтүстікке 200 ... ... ... халқының мәдениетінің қалыптасуы».Алматы 1998ж.101б.
12
алып жатты. Жайылым алқаптарының шектеулілігі орда құрылуының ең басынан-ақ
дәстүрлі кеңістік бойынша игеру ... ... ... ... ... алға ... ... Ішкі Орда басқару және орталық қамқорлықтың мағынасын
да ... ... ... «үлгілі» аймағы етпекші болды.
Ішкі Орда да жер қтынастары саласында жеке және ... ... ... ... ... ... Олар ... барған сайын
зор маңызға ие болып, дербес ... ... ... Егер ... ... жерді басып алу, әдетте, жергілікті шонжарлардың
бастамасы бойынша, байлықтың ... ... ... ... болса
және жайылымға жеке-дара меншік іс ... ... ... ... ... ұжымдылық белгілерін жоғалтпай, көшпелі-ауылдық ... ... ... берсе, Ішкі Ордада ХІХ ғасырдың екінші
ширегінен бастап, учаскелердің шонжарлармен ауқапты ... ... ... ... ... ... ... асылды.10 Бұл жаппай
және жалпы құблысқа айналды. 1830-1845 жылдар ішінде Жәңгір хан жерді жеке
меншікке иеленуге 1517 акті ... Жер ... ... ... жеке меншік жүйесі осылайша пайда болы және ... ... ... ... ... ... ... берілді. Ханның
туыстары, сұлтандар, билер, ақсақалдар, мырзалар және бай мал иелері
бірнеше ... ... су ... бар кең алқапты игере алатын болды.
Мәселен, ... ... жеке ... иелігіндегі жер 400 мың десятиларға
жетті. Хан ... ... ... ... 400 мың ... ... бекітіп берді, Балқы би Құдайбергеновке 300 ... ... ... ... ... ... ... етті. Хандықтың бүкіл
жер алабының 85 пайызы осындай 25-30 әулиеттің иелігінде болды.
Ішкі Ордада жер иеленушілер иерархиясы қалыптасы. ... ең ... ... қилы ... 1992ж. 150 ... өзі ... бұл ... ең төменгі сатысында қысқы қыстауға арналған
шағын жерүлесі бар, өзі жерінде тұратын шонжарларға толық дерлік ... ... ... ... қыстауғы және малдың теріндеп ... ... ... шөп ... жерлер бөлініске түсті қысқы
қыстауларда тұрғын ұйлер са ... ... көбі ... және жартылай
жертөле түрінде болатын. Ордада ... ... ... деп жазған: «шөп
шабатын алап жөнінде ... ... ... ... әр ... ... шөп
шабуға бір жола бөліген ұлтарақтай жерді пайдаланады. Содықтан бұл әулиет
өзінен нашар немесе бай үлес тигеніне ... ... ... ... ... жазғы жайылымдар кішкене учаскелерге ... ... ... ... ... ұжымдардың басшыларына, хан Кеңісінің
мүшелеріне, билерге және жекелеген ірі байларға ... ... ... жағынн құны мейлінше татымсыз бөлігі ұжымдық
алқаптарға жатқызылды.11
Хан билігіне бірнеше ... ... ... ... ... жаңа ... асясат көшпелі ұжымдар ішінде де тұтас алған да,
қоғам ауқымында да әлеуметтік қатынастар мен жіктелу ... ... ... ... төлеп немесе жұмысын істеп беріп, бөтен ... ... ... отбасылармен ауылдар санаты пайда болды. Ұлтарақтай
жерді иеленетін, ... ... су ... жоқ, ... ... ... «бекітіліп берілген» шаруа ұйлері көбейді. ... ... ... және ... ... объектісіне айналды. Бұл саясаттан
ханның төңірегіндегілер мен ... ... ұтып ... ... ... бұқарасы жер таршылығымен ауыр қанаудың ... ... ... өз ... ... 6-7 мың ... яғни халақтың 1\3
бөлігінің жері ... ... ... көбі оның ... ... ... ... тарихы».Алматы 1999ж.95-98 б.
14
жер иелерінен, Каспий балық аулаушы кәсіпшілерінен жалғауға мәжбүр болған.
Ордада сауданың дамуына үш фактор: а) ... ... ... ... ... ... ә)ханның көтермелеу саясаты ;
б)ішкі орданың орыс саудагерлерімен басқада ... үшін ... ... орналасуы , сондайақ олар үшін ордадағы сауда операцияланың
ерекшге пайдалығы себепші болды. Жәңгір хан жат ... ... үшін ... ... ... ... орданың әртүлі жерлерінде олар үшін
маусымдық жәрменкелермен сауда пунктерін құрып ғана ... жоқ, ... жат ... ... ... ... етуге өз капиталымен де
қатысып отырды. Атап айтқанда оның өзі жасаған сауда ... ... ... ... ... ... ету үшін, ол (хан ) өзіне
бағынышты ордалықпен көпестің алдын ала ... ... ... ... малы ... ақшасы болмаған жағдайда, көпеске өз кепілдігі
мен қол хат ... ... Егер ... ... ... ... ешқандай сөзбұйдаға салмай хан төлейді».
Өкімет орындарының көтермелеу саясаты далада ... ... ... ортамен таурлармен адамдарды көп мөлшерде таратты.
Хан ордасы жанында 1846 жылы өткізілген бір ... ... ... ... саудагер келді, ал олардың арасында ІІ және ІІІ гильдияның 83 көпесі
болды. Келесі 1847 жылы ... саны 1500 ... ... Бұл ... ... ... оның аумағында саудагерлер салған 300 жуық дүкен
жұмыс ... Орда ... үшін ... және мал ... ... ... ... айналды. Монуфактура депортаментінің журналдық жазбасына
қарағанда, 1827 жылы Ішкі Ордадан 400 мыңдай қой, 3000 мың ... және ... ... ... 2925 сом ... ... ... жөнелтілген.
12 М.Қойгелдиев «Қазақстан тарих».Алматы 2002ж. 28 б.
15
Бөкейдің баласы, хан ... 1824 жылы ... ... ... ... ... сүйене отырып, қоғам өмірі мен халық
тұрмысының жекелеген ... ... ... ... басқару
жүйесін белсенді түрде қайта құра бастады. Ол көшпенділердің отырықшылануын
, олардың хуторлар салуын, шөп шабуын және ... ағаш ... ... ... ... және ауыл ... саймандар әкелуді,
мекептер, училищие, мешіттер ашуды және ауылдарда молдалар санының өсуін,
сауданы және ... ... ... ... ... ... ... өкімет орындары мен жергілікті қазақ шонжарларының мүдделерін жаңа
әдістермен ... күш ... жылы ... хан ... ... ... ... тұрақты хан
ордасы құрылатыны туралы және орданы осы орталықтан басқарғысы келетіні
туралы ... 10 жыл ... онда ... 40 үй, ал 1846 ... дейін 89
үй салынды. 1841 жылы ол Торғын өзенінде жазғы орданың негізін салды. ... соң онда ... ... 9 үй ... ... үлгі алып, сондай-ақ
оның нұсқауымен сұлтандар билер мен ... үй ... ала ... ... топтары да өздеріне жер төле салып алады. ... ... ... ... ... ... жерлерінде халыққтың
үштен бірінің қысқы тұрғын үйлері болды.13
Патшның жек ... 1829 жылы ... ... ... 20 ... ... хан нақ ... асыл тұқымды Кавказдан алдырды. 15 жылдан
жергілікті жылқының жақсартылған тұқымының саны 30 мыңға жетті. Оларды ... Орал ... ... ... отырды.
Медресселер және ауылдарда бастауыш мектеп салу балаларды Астрқанға,
Саратовпен Қазанға, ... ... Ішкі ... ... үшін он ... Неплев кадет корпусына жіберу Жәңгір саясатының бір ... ... ... айтылып келгендей, оншама бір жақты
13Е.Бехмаханов «Қазақстан ХІХ ғасырдың 20-40жылдар».Алматы1994ж.48 б.
16
болмағанын мойындау керек. Еуропа өркениетін жақтаушы болған ... ... ... ... ... ... ... экономикалық
тұрғыдан алғандан, ол Ішкі Ордаға (Бөкей ордасына), көп ... ... ... ... қатынастар жүйесін көшіріп ала отырып,
феодалдық тәртіптер орнатты. ... ... ... және ... ... Жәңгірдің басқару құрлымын күшейту жөніндегі шараларды іске ... ... ... ... іс ... ... ... өзінің
мұрағат қызметін құру сияқты өзгерістер пайда бола бастады. Жәңгір ханның
кезінде еуропалық үлгідегі алғашқы ... ... ... мұның өзі сол
кездегі Қазақстан үшін елеулі жаңалық еді.
Алайда бұл ... ... ... және ... ... ... ... алғада Ішкі Орданың (Бөкей ордасының) бүкіл халқы хан
мен оның төңірегінділер тарапынан, ал ... ... ... ... да ... қаналып жатты. Сондықтан ХІХ ғасрыдың 30-жылдарының
орта шенінде-ақ елеулі саяси дағдарыс пісіп-жетіліп, ... ... ... ... ... еткен белгілі ... ... ... ... ... құрлыстың мүдделерін қорғауға негізделді.14
Жәңгірдің әдістері саяси және қоғамдық құрлыстың ... ... ... ... енігзуге құрылды. Олар табысты
бола алмайтын еді, өйткені Ресейдің өзінде ХІХ ғасырдың бірнші ... ... ... ... ... ... әрекеттер жүргізілген болатын.
Орынбордың әскери губернаторы Волконский ... ... ... және жоғарғы мәртебелі монарх ... ... ... ... ... 1812 жылы ... Орал ... жақын жерде
Орынбор әкмішілігінің жоғарғы шенділері және ... дала ... ... ... ... түрде Бөкей Ордасның хандығына
14Х.Маданов «Қазақ халқының арғы бергі тарихы».Алматы1995ж.69 б.
17
көтерілді. Оның сол кезге дейін ... ... ... ... заң ... 1815 жылы ... ... хан ханның тағын өз баласы Жәңгірге өсиет
етіп қалдырды, ал ол ... ... ... ... ... басқаруды
өзінің туған інісі Шығай сұлтанға тапсырды. 1823 жылы ... ... ... ... ол хан ... ... 20 ... астам
билік етті.
Бөкей Ордасы патша үкіметіне тәуелді және оның бақылауында болды.
Ішкі саясаттың негізгі мәселелерін хан ... ... ... ... ... қалдыратын хан билігін, бір жағынан, рубасылармен билер,
екінші жағынан, патша үкіметінің ... ... ... ... ... ... едәуір еркіндігімен бастамасы болды. Қаржы-салық саясаты,
жер пайдалану тәртібін ... ... ... және ... ... мәселелері ханның міндетіне кірді.
Ішкі Орданың саяси тарихында ХІХ ғасыддың екінші ширегінен басталатын
кезең едәуір ерекше. Хан ... ... ... ... көп ... ... ... қолдауымен анықталған бай-сұлтан басқару
жүйесі билеушілердің орталық бағындырудың және қаржы-салық ... ... сай ... ... ... Жәңгір тұсында төрешілік басқару
нысанымен ауыстырылды. Сол ... ... ... ... ... рас,
табиғи жомен емес, күштеу ідістерімен енгізіле бастады.15
Рубасыларын ... ... және оған адал ... арасынан патша
әкімшілігінің тағайындауы жиелей түсті. Мысалы, егер 1827 жылы үш рудағы
байбақты, ноғай және ... ... ... ... ғана хан
билігімен тағайындалса, 1845 жылы осы рулардың барлық дерлік ... ... ... ... Жергілкті феодалдардың сот құқығына
шектелді. Сот билігі ... ... хан ... ...... хан депутаттары –сұлтандардың қолына шоғырландырылды. Жергілікті
рубасылар мен ақсақалдар ... ... ... даласының ежелгі тарихы».Алматы1998ж.78 б.
18
істерді қарады, әдетте олар татуластқпен аяқталатын. өз қалауы бойынша хан
ұсақ-түйек істерді де ру ... ... алып ... Бұрынғы би
қазылығының аясы шектелді, ал олардың кейбіреулері сол кезде-ақ ... ... ... еді. ... ... ... құқығы да жергілікті
феодалдардың қарауыннан алынды.
Рубасылармен ... ... ... беру ... ... ... жалға алу кезінде, пішен сатып алу, мал ... ... ... ... ... мүдделерін білдірді, халақтан
орталық билік белгілеген алымдар – «зекет», ... ... ... көшіп жүретін шекарасын белгіледі. Оларға бағыныштылары-ның
арсында «орыс ... ... ... ... ... ... ... жүктелді, оларға «тыныштық пен бейбітшілік»
сақтау міндеттелді.
Ру сұлтандары мен ақсақалдары жанында іс-қағаз жүргізушілер ме ... ... ... қоса ... ... ... ... хан кеңесімен және ауылдар арасында байланыс жасау үшін
«шабармандар» және «кызметкерлер» ... хан өз ... ... ... хандары билігінің жалғасы деп
санады. Ордадағы әкімшілік, сот және ... ... хан ... өз ... рулар мен бөлімшелерге қоныстарды бекітіп берді,
жерді феодалдардың билігіне бөліп берді, бекітіліп қойлған жер ... ... ... ... ... ... ... санаттарын
(сұлтандарды, қожаларды, ақсақалдарды, тапхандарды және молдаларды) жалпы
міндеткерліктерді атқарудан босатты. Хан ... ... ... ... дәрежесіне көтеру, офицер шенін беруге ұсыну, медальдармен, сый-
шекпенмен және т.б. ... ... ... ... едәуір кең
пайдаланды. Осның бәрі жергілікті феодалдардың вассалдық қатынастарын
нығайтты. Хан ... ... ... хан ... ... бәрін өзі тағайындап отырды. Олар тек соның өзіне ғана
бағынды. Хан өз ... ... ... ... ... ... тұрғысынан алғанда, хан билігі қандай да болсын басқа
бірұймның алдына ... ... Хан ... ... органнан жоғары
көтерілмеді, бұрын үлкен өкілеттіктері мен болған ақсақалдар съезі сирек
құблысқа айналды. ... ... ... ... ... үшін,
бүкіл орда шін мәні бар қандай да бір маңызды мәселелер талқыланбады. Олар,
әдетте, патша үкіметінің ... ... ... ... ... ету үшін ... хан тұсында басқару әдістері де басқаша болды. Егер қазақтың
бұрынғы хандарының тұрақты ордасы ... ... өзі ... ... ол хан әкімшілігінің тұрақты орталығын құрды. Оның ... ... ... ... Хан жанынан сұлтандар арасынан 10 «хан
депутаттары» деп ... ... ... орыс қыстақтарымен
шектес рулардың қоныстарын жіберіліп отырды және олар істе ... ... ... ... ... орындарының өкілдері жүргізетін
тергеулерге қатысуға тиісті болды және бұл орайда қазақтардың мүдделерін
білдірді. Оларға ... ... ... жергілікті жердегі жекелеген
дауларды қарау тарсырылды. ... ... ... ... ... алу кезінде мәжбүрлеуге де билігі болады, кейде оларға неғұрлым
кең өкілеттіктер де берілді. Мәселен, Медет Шөкин ... ... ... ... ... істер бойынша депутаты» ретінде берілді. өз ... ... ... ... ... еді. Оның ... өкімі
«Медет Шөкин сұлтанның аса қатаң ... ... ... ... бір
құжаттан ханның депутаты Әділ Бөкейханов сұлтанның Жайықтың арғы бетінен
қазақтардың ішкі жаққа өтуіне басшылық ... ... жылы ... хан ... 12 ... - әрбір ру басқармасының бір-
бір биден тұрды. Олардың кейбіреулері сұлтандармен тең ... ... ... ... ... ... өздеріне бүкіл ора бойынша
20
жауапкерден қарызды өнідруге құқық ... ... Хан ... және ... ... ... хан ... акөшіп
келді және сол арқылы олар шығына келгенде, хан аппаратының шылауына
айналды.
Оған қоса, хан жанында оның ... ... ... ... ретінде 12 старшын, сонай-ақ ... ... ... ... баж ... ... ... мүдделерін
білдіру (ордадан тыс жерде) , сауда орындарындағы тәртіпті қадағалау жатты.
Ханның жанында татар бөлімі мен ... ... ... өз ... ... бөлім негізінен орда ішіндегі, ал екіншісі – шекаралақ
өкімет орындарымен қатынас қағаздар ісін ... Оның ... ... де ... ... ... басқару жүйесін орталық өкімет
жанындағы ұйымдасқан төрешілік ... ... ... ... ... нысандарының, бұл ішін ара алса да, ... ... ... ... ... ... үстемдік еткен феодалдық таптың басқару
қызметінің күрделенуі керек етті және ол қазақ қоғамында патшалық ... ... ... ... ... ету ... болды.
Хан билігінің және оның ... ... ... ... ... ұйымдасу шенеулікті жүргенсіздіктің жаңа нысандарын туғызды
және дәстүрлі қауымдық-ауылдық ұжымдар институттарны шектеруге әкеп соқты.
Төрешілік аппараттың өсуіне қарай халаққа салық салу ... ... ... хан 1845 жылы ... ... Бұл ... хабар алған І Николай
патша өз ... : «Тым ... ол ... адал ... адам ... ... Сол кезге қарай Қазақстанның барлық бөліктерінде хан билігі
жойылған еді. Үкіметтік ... Ішкі ... да хан ... ... ... ... Оны басқау орысшенеунігі басқару уақытша
кеңеске көшті.
16Ж.Артықбаев «Қазақстан тарих».Алматы 2002ж. 60 б.
21
Ресей ... ... ... ... соғысуын қолдамайды, себебі,
түптің түбінде, қазақтармен қалмақтар бірігіп Ресейге ... ... ... жоқ емес еді. ... Еділ ... ... ... болған.
Дегенмен кіші жүз ханы Әбілқайыр Орынборға барып, ... ... ... ант ... Орта жүзден антқа Семеке хан қол ... ... ... жүз ... ... ... ... сөйтіп, Орынбор сьезі
арқылы Ресей патшасы өзінің шығыстағы саясатын нығайтып, Кіші жүз ... ... ... Ал Орта жүз ... сьезге келмеуі, олардың
Ресейге деген көзқарастарның басқаша екенін ... 1739 жылы ... ... болып князь В.А. Урусов тағайындалады. Патшаның
мынадай жарлығы шығады: 1. ... ... ... гора елді ... ал Ор ... ... жанынан тұрғызылған қаланы Ор қамалы деп
атау; 2. Жайық, Тобыл өзендеріннің жағасынан жаңадан әскери ... 3. ... ... ... ... ... саудагерлер әкелу.
Патшалы Ресейдің орталық саясатының жзеге асыруына, керуенге ілесіп
жүрген адамдармен әскери адамдар көп ... ... ... ... ішке ... жолдары, ауылдары, өзен-суды картаға
түсіру, одан сол жерлерге әскери бекіністер салып, Ресей ... ... ... ... және ... казақтарын осында орналастыру еді. Сөйтіп
ХVІІІ ғасырдың 40 жылдарынан бастап Кіші және Орта жүз ... ... келе ... ... ... ... ... алғашқы кезеңі
осылай өрбіген .
Кіші жүзден Нұралы ханның беделі ... ... елді ... ... ... ... ... Феодалдық бытыраңқылық
халықтың тұрмыс жағдайларының ауырлап, күн көрістің киындауына әкеп соқты.
Сол кездегі негізгі мәселе мал ... еді. ... ... ... ... ... старшындардың жағдайы өте ауыр болатын.
Қалмақтар Еділдің ар жағына көшкеннен кейін 1771 жылы Жайық пен ... бос ... ... осы бос ... жерлер Каспий теңізінің жағасы
22
Нарын құм, кіші және үлкен өзен ... ... ... ... баруға Ресей патшасы және оның Орынбор әкімшілігі рұқсат бермей
қойды.
3.Жәңгір хан - саясаткер.
Жәңгір 1824 жылы ... ... ... басып, арнайы указбен хан атағын
алды. Арға 1 жыл салып Орал қаласының ... ... осы ... ... ... той ... Оған Орынбор шекара комиссиясының
шенеуліктері, Орал, ... ... иығы ... ... Бұл жер әлә ... ... «Хан ... » деп аталады.
Иә, Әбілқайырдың шөбересі, Нұралының немересі, Бөкейдің бел ... ... ... хан. Бұл ... ... екі ... самұрық
бейнелі мөрімен расталған шындық. Бірақ соңғы хан Кіші ... басы ... ... ... да қүдіреті аға сұлтандықтың о жақ, бұ жағында
болды. Ақ сөйлеу парыз. Осындай ... ... ... ... ... ... ең ... Нұралы еді,
Төренің Арқар деген ұраны еді.
Хан ұлын Сырым ... ... ... ... ... сұрап еді,
деп Мұрат Мөнкеұлы жырлайтын. Нұралы кіші жүзді бөлмей-жармай билеген, шын
мәнінде құхы толық хан болатын.
Жәңгір хан ... ақ ... ... мал ... ... ... жүз төртке бөлініп кеткекн-ді.17
Жайықтың шығыс жақ Бұқар бетімен Ойыл, Елек бойын Баймағанбет сұлтан
Айшуақов басқарпды. Ырғыз, ... ... ... ... биледі.
Маңғыстаумен Үстірт маңындағы ел Сүйінқар Үргенішбайұлы мен шекті
Жанқожа ... ... ... Соңғы бөлік патша үкіметімен
Хиуа ханы Аллақұлдың қыспағын қатар көрді тірісінде көрді. Тірісінде басы
17С.Байжанов «Архив-айғақ».Алматы ... ... ... Сауқым, Ермұханбет Қасымұлы (Елекей сұлтан), Жанғазы
Шерғазыұлы, Қайыпқали Есімұлы, (Қайболджы сұлтан) Аллақұлды жағалап,
осы өңірді мекендеген Адай, Бестаңбалы, ... Қара ... Қара ... ... ... Керейіт Мөнке, табын руларын, Жаппас пен
Таманың бір бөлігін алып кетуге күш ... Хиуа ханы ... ... ... ... ... ... деп бас көтерген елді
жазалаудан таңбады. Бұған Сүйінқара батыр қол жинап қарсы ... ... ... 1832 жылы ... 3000 қолы ... ... ... шауып,
Сүйінқара деп шатыстырып Құлбарақ батырдың басын кесіп әкеткені де осы тұс.
Құлбарақтың (1756-1832 жж) нағашысы түркімен ... ... ... ... ... ... ... һәм тегін кәллә да емес. Бұл мен
білсем бізге жиен Құлбарақтың кәлләсі болмасын,-депті. Сонда бас ... ... Мұны ... ... :-Танымай жиеннің басын алдым, құдайдың
алдында күнәға қалдым,- деп өз-өзіне қанжар сұғып өлтірген.
Бөкейұлы Жәңгір хан (1801-1845) Кіші ... ... ... шыққан. Бөкей ордасның соңғы ханы Әбілхайырдың шебересі, ... Оның шын ... ... ... мен ... ... әуелі сұлтандық дәрежеде басқарды да кейін орыстың қазақ хандықтарын
бөлшектеп, әлсірете беру ... орай 1812 жылы хан ... ... ... ... көп көре алмай,1815 жылы қайтыс болады. Хан ... ... ... ... ... үш ... үлкені –Жәңгірге
бұйырады. Алайда Жәңгірдің жас болуына, әрі сыртта Астрахань губернаторы
Андреевсийдің үйінде оқып ... ... ол ер ... оң ... ... билікті Бөкейдің інісі Шығай сұлтан қолға алады.
Еуропалық білім алып, ... ... ... ... ... ... тәсілдерін үйреніп келген жас жігіт 1823 жылдан бастап
билік тізгінін өз қолына ... ... ... өкіметінің саясатын
бұлжытпай орындап, Батыс Қазақстанда жүзеге асырушы қуыршақ ханның бірі
болды.
24
4. ... ... ішкі ... иелігінде – 6, сұлтандарда-4, Орынборлық мұсылман ...... – 10, ... ... – 13, ... – 2, Астрахандық
мещандарда – 5, қазақтарда – 41 ұй ... Ұзын саны 89. орда ... елге ... ... 49 ләпке қысы-жазы сауда-саттықты
қыздырған. Бұдан отаршылдықты қол көріп там ... ... ... ... ... ... әр талаптысына Жәңгірдің ... ... ... ... Торғын өзеніннің бойындағы хан өзіне ... ... ағаш ... ... ... ... Асты жер, үсті 7
бөлмеден тұратын екі қабатты үйді ... өзі, ... ... Қалған ұйлерге күзетшілері, күтушілері, аңшы-атқосшылары,
бағбандары орналасқан. «При этом ... сад, в ... ... ... ... и ... ... деревьия» дейді орыс баспа сөзі.18
Ханнан бастап қарашасына дейін ит мініп, ирек ... ... адам ... көрі мал ... ... ... нәумез шалыс деп
біріңғай кереңкей бағалайтын сол кездегі ... көз ... ... Хан ... ... ... қызыға, тамсана жазып
қалатын тұстары да жоқ емес. Десе ... қала тәрі мен ... ... ... қай бикешімен терезесі тең тілдескен, музыка, би
өнеріне құлықты Патима Тоташ киізден ... хан ... ... ... ... білуге ерекше күш салған. өзіде губернатордың үйінде жатып
оқып, Астрахань, Орынбор, ... ... ... ... ... заманның
озық үлгілі адамдарымен пікірлес, дәмдес болып қалған Жәңгір де , ... ... ... санаған. Аспаздыққа таңдап төрт орыс қызын алған.
Небір жаныңды сергітіп, қаныңды ... ... ... ... ... үзілмейтін буфет ұстаған, орыстың шетелдік классиктердің ... ... ... ... ... сүйем, жырта қарыз әдеби
18Б.Ермұқанов «Қазақстан тарихы».Алматы 2000ж.248 б.
25
шығамаралырының басын қосқан кітапқана ұстаған. Жәңгір билік еткен кезде
Еділ, Жайық ... ... ... ... жерлерді қазақ
шаруаларының пайдалануына тиым салынады. Бұлардың бұл өңірлерге мал ... ... ... ... болмайды. Бұған салықтаң көбеюімен жер бөлінісінде
шаруалар үлесінің кемуі келіп ... да, ... бәрі ... ... ... ... Тайманов пен Махамбет Өтемісов бастаған ... ... әкеп ... хан өзі ... ... ... ... елді отырықшылыққа көшіру ,
мектеп ашып балаларды ... ... ... ... ... .Ол ... ... алған алғашқалардың бірі-белгілі қазақ этногарфы, Орыс
география қоғамының қызметкер ... ... ... бұл ... ... ханның ықпалымен және жанашырлығымен Ордадағылар білімінің қажеттілігін
сезіне бастады. Шәкірттермен мұғалімдерді ынталандару үшін ... ... да, ... ... ... оқу-білімнің пайдасы жөнінде
түсіндірмек болған ынтасында аямады. Өзінің сарайында мектеп ашып, онда 60
адам Мұхаммед діні,орыс жазуы және тіл ... ... ... Бұл ... ... осы күнге дейін «Жәңгір мектебі» деп аталып келеді. Ондағы 30 ... ... ... ... ... ... » - деп ... хан-бойында жақсылғы мен жамандығы жарыса өріліп, ... ... ... ... ... ... ... тұратын күрделі тұлға.
Жақсысын көріп, жатқа санап , жарға итермей ... ... ... ... ... кез енді келді деп білеміз. Қалайда
Жәңгір ханның халқымыздың ... ... орны бар ... ... ... ... Батыс Қазақстан жерінде Бөкейдің баласы Жәңгір 1823 ... ... ... соң ... ... ... халықтың қоғамдық
өмірі мен тұрмысының жекелеген жақтарын, сондай-ақ жергілікті басқарудың
дәстүрлі жүйесін қайта құруға белсене кірісті. Ол ... ... орыс ... ... мекендер салуын , қырда пішен
шауып, ағаш өсіруді, малдың тұғымын асылдандыруын және ауыл
шаруашылығы ... жаңа ... ... ... ... ... және ... мал санының артуын, сауданың және
басқарудың жаңа формаларына көшуді көтермеледі. Ол патша өкімет орындарымен
шонжарларының мүдделерін жаңа әдіспен ұштастыруға күш салды.
1827 жылы ... хан ... ... ... мекенінде тұрақты хан
ордасын орнатып, елді осы орталықтан басқаратын болды. Сол жылы хан ... оған 12 ата ... ... ... ... ... Ханға оның
тапсырмаларын орындайтын 12 страшын соедай-ақ ... ... ... етті.
Оның татар бөлігі және жалпы бөлімнен тұратын өз кеңесі болды. ... ... ... ... ... ... хан 1845 жылы ... Бұған
дейін Қазақстанның барлық бөліктерінде хандық ... ... ... ішкі ... халақты жоюды ұйғарды хан билігі орыс шенеулісі
басқарған. Уақытша кеңестің қолына ... ... ... құру ... патша
өкіметі Кіші жүз бен ота жүз хандықтарының саяси дербестігін түпкілікті жою
мақсатын көздеді. Патша өкіметі бұл ... іске ... ... ... ... Орта ... ханы Уәли хан қайтыс болған соң
патша өкіметі жаңа хан сайлатпай, Орта жүзді бірнеше ... ... ... ... ... қойды.
1822 жылы орыстың белгілі мемлекет қайраткері М.М. Сперанский
басшылығымен «сібір ... ... ... ... атап ... ... заң шығарды. Ол заң бойынша Орта жүз хандығы жойылып, ... ... ... қызмет енгізілді. Орта жүз жекелеген әкімшіліктерге
бөлініп, Омбы облысының ішкі ... деп ... ... ... аудандарғабөлінді. Болысқа бөлудің негізгі рулық прицип алынды.
Сондықтан да болыс ру аттарымен, мысал, Кенжеғали, ... және т.б. ... Жаңа ... іске асыру барысында рушылдықты іргесі сөгіліп, қайта
27
қаларлықтай өзгерістерге ... ... ... бір ... екінші бір әкімшіліктің жеріне ауысуышектеліп, бұрынға көшіп-
қонудың рулық тәртібі бұзылды. Ауыл ... ... ... ... ... бұл қызмет шын мәнісінде атдан балаға
мирас болып қалып ... ... сот ... оргондарын округтік
приказ басқарды, ал оны сұлтандардың үш ... ... ғағ ... Оның ... ... ... екі орыс ... отырды.
«Сібір қыздарының туралы жарғы» бойынша осы кезге дейін жүргізіліп келген
қазақ билерінің билік айту ... ... ... ... өз ... алып ... патша өкіметінің жергілікті феодалдар мен шонжарларға сүйене
отырып, барынша күш сала ... ... ... ... ... ... ... наразылғына әкелді.
5.Жәңгір ханның сыртқы саясаты.
1831 жылы Кіші жүз қазақтарын басқарудың екі ... ... ... ... ... үшін ішкі ... ... және шекара маңындағы, одан әр
кеткенде 100 шақырым қазақтарды басшылығын бағынған. ... ... ... ... үшін қазақтар бекініс әкімшілігіне ... ... ... ... ... әкімшілігі көп пайда тапқан. Мысалы, Жаңа
– Александров бекуінісінің ... 1837 жылы 12425 үйлі жан ... ... ірі қара ... қой мен ... Осыған малдардың бекініс жайылғаны үшін қазақтар ... ... 1837 ... сом, 26 ... 1838 ... сом, 62 ... 1839
жылы- 47471 сом, 86 тиын, үш жылды қосқанда 218048 сом, 45 ... ... 194013 сом, 64 тины ... ... аударылған, яғни
Петербургтегі Азия департаметіне, қалғаны Орынбор Шекара ... ... ... қай ... туылғаны туралы анық мәлімет жоқ. Есім ханның
19Г.Көкебаева «Қазіргі заман тарихы».Алматы 2004ж.101 б.
28
баласы, ХVІІ ғасырдың І-жартысында ел ... ... ... ... он жыл бойы қазақ жеріне жоңғарлар қайта-қайта шапқыншылық жасап,
мал-жанын тона, жаугершіліктен көз аштырмады. Қанды шайқастар толастамады.
1635 жылы ... ... ... ... хан жау ... ... тұтқынға
түседі. Сонда ержүректігі мен айласын асырып, тұтқыннан қашып шығып, аман-
есен елге оралады. Содан кейін нәлет жаудан өш алу үшін ... ... ... ... ... жоңғарларға атой салып, шапқан шайқасы Алтын Емелде өтті.
Осы ұрыста жауын жайратып жеңіске ... ... ... Жәңгір жасақтаған
әскердің саны не бәрі 300 атты сарбаз болатын. Ал, ... ... ... мыңнан асып түсетін. Әрине, Жәңгірдің әлгіндей 300 атты
әскері мен ... ... ... емес еді. Оған ... қала ... ... ... болып, қол ұшын берді. ... ... өмір ... 1652 ... Жоңғарлар шапқыншылығында шейіт болды. Шапша тұлпардың
тұяғы ... ұшса ... ... ... ... жоқ ұлан-байтақ қазақ
даласында билік еткен хандар көп болды ғой. Олардың ... ... ... ... қала ... ... ... бұл хикаяттарда мен ұлы Тұранның
тұтастығымен тәуелсіздігі жолында ерлігімен елеулі болған ерлерді еске
алуды мақсат тұттым. Ал, ... хан ... сөз ... ең ... ... ... адалдық анттын ауызға аламыз. Алтын тақта отырсада антқа
қонып, атойлап қол астап, ата жолымен ... ... ... ... ... оғиға.
29
Қорытынды.
Қорыта келе, 1801 жылы Жайық және Еділ аралығына көшіп барған халық Бөкей
хандығын құрады, 1812 жылы онда ... хан ... ... Ол
монархилық мемлекет болып табылады, 1815 жылы Бөкей хан ... оның ... ... Шығай Нұралыұлы келеді. 1824 жылы Жәңгір ер ... ... ... ... ... Бөкей ордасының ханы болып
тағайындалады. Жәңгір хан Бөкей ордасында көптеген ... ... ... ... ... ... ... дамытады. Бөкей
ордасындағы жергілікті басқару жүйесі сұлтанның беделі күшті болды. ... жері ең ... ... ... ру ... ... ... Ру тармақтары ауылдарға бөлген. 1862 жылы Бөкей ордасында ... ... ... ... меншікті жері болды. Бөкей ... ... түрі ... ... халақтың өзі белгіліейтін болған.
Бөкей ордасының ханы Жәңгір елді билеген кезде хан ... ... ... ... Хан ордасының әкімшілігі-Орда ... . Хан ... 1826 жылы ... ... ... үшін хан ... ... Жәңгір хан өз кезінде басқару жүйесін жетілдіре отырып,
патша өкіметінің мүддесіне сәйкес саясат ... ... ... ... ... мекемесін құрған. Бөкей хандығында тұңғыш дінді ... ... ... тергеу ісін жүргізу үшін ахуан тағайындалаған. Ол 20
жыл бойы ... ... хан елді бір ... ... әскери күш арқылы басқарып
отырған, хан жеке монархиялық билік жүргізген.
Жәңгір хан ... ... ... өктемділікпен ерлік,
ұштасып жатқан. Жәңгір 1845 жылы ... ... ... ... «Қазақстан тарих».Алматы 2005ж.168 б.
Әдебиеттер тізімі.
1. Қазақстан тарихы ІІІ-том. «Ата ... ... ... Ғ. ... ... ... ... – құқықтық тарих».
Алматы 1999ж.
3. Н.Мыңжан. «Қазақстанның қысқаша тарихы» Алматы1994ж.
4. С.Мәшімбаев. «Патшалық Ресейдің отарлық саясаты». Алматы 1994ж..
5. М.Құлкенов. «Жәңгірхан».Алматы ... ... «Ұлы дала ... ... ... ... ... 2002ж.
8. А.Асқаров «Ұлы тұранның ұлдары».Алматы 2003ж.
9. Маданов. «Қазақ ... ... ... ... Қ.Салғараұлы. «Қазақстанның қилы тарихы» Алматы 1992ж.
11. Қ.Аманжолов «Түркі халықтарының тарихы».Алматы 1998ж.
12. М.Қойгелдиев «Қазақстан тарих».Алматы 2004ж.
13. Е.Бегмаханов «Қазақстан ХІХ ғасырдың 20-40 ... ... ... Х. ... ... ... арғы бергі тарихы». Алматы 1995ж.
15. Ә.Байбатша «Қазақ даласының ежелгі тарихы». ... ... ... ... ... С.Байжанов «Архив-айғақ».Алматы 1999ж.
18. Б.Ермұқанов «Қазақстан тарихы».Алматы 2000ж.
19. Г.Көкебаева «Қазіргі заман тарихы».Алматы 2004ж.
20. С.Смағұлов «Қазақстан тарихы».Алматы 2005ж.
30
Жәңгір хан сол ... ... ... сауатты азамат болды.
Астрахань, Қазақстанда білім алған, өзінің алған ... орай 1841 ... ... ... орыс ... ... Жәңгір ханның кезінде еуропалық
үлгідегі алғашқы мектептер пайда болды, мұның өзі сол ... ... ... ... еді. ... бұл ... ... және берік
қоғамдық-саяси негіз болмады. Жәңгір ханның бір қырынан ағартушылық қызметі
де болды. Әлі дамуы жағынан кеш қалып келе ... ... ... ... ... мен ... ... саясатынының көлеңкесін ала
келгені үшін ол туралы ... ... кері ... және ... ... еді. ... ханның бойында қаталдық пен қайраттылық, өктемділік
пен ерік, мансапқорлық пен деуарлық қат қабат ... ... Міне мен ... ... ... сол заманда құрған хандығы мен оның ішкі ... ... оның ... ... ... және ... ... билегенін
баяндап өттім.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 31 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
АҚШ-тың ішкі жағдайы және “жаңа бағыт”36 бет
Тәуке хан4 бет
"Ақша-несие саясаты"7 бет
«ВКТ Строитель» ЖШС-ндегі жүргізіліп отырған кадрлық саясатының ерекшеліктерін зерттеу және оны жетілдіру бойынша іс-шаралар жүйесінің әзірлемесін ұсыну62 бет
«Қаржы» пәні бойынша оқу-әдістемелік кешен188 бет
Англияның әлемдiк экономикалық дағдарыс кезiндегi сыртқы саясаты24 бет
Ақша - несие саясатының ресурстары30 бет
Ақша несие саясаты мақсаттары мен құралдары23 бет
Ақша саясаты31 бет
Ақша – несие саясаты22 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь