Мектеп жасындағы балалардың девианттық мінез-құлық мәселелері

Мазмұны
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
1 Оқушы жастардың девианттық мінез.құлқының алдын алуды зерттеудің теориялық алғы шарттары.
1.1"Девианттық мінез.құлық" ұғымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1.2Қоғамдық нормадан ауытқыған мінез.құлық əлеуметтік мəселе ретінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .20
2 Мектеп оқушылары қылмыстылығының алдын алу шаралары.
2.1 Мектептік жастағылардың мінез.құлқы қалыптасуының əлеуметтік.психологиялық сипаттамалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 32
2.2 Оқушы жастарды девианттық мінез.құлықтан арылту шаралары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 43
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..55
Пайдаланылған əдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 58
Қосымшалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .60
Кіріспе

Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Дипломдық жұмыс мектеп жасындағы балалардың қылмыстылығының алдын-алу мәселелерін жан-жақты талдау жасауға арналған. Зерттеу жұмысынды құқық бұзуға бейім оқушылардың қылмысты жасау себептері,олардың жеке бас ерекшеліктері және қылмыстық жасаудың алдын алу мәселелерін жетілдіру жолдары қарастырылған.
Тақырыптың өзектілігі. Жаңа нарықтық қоғамдық қатынастар жүйесінде бұрындары қалыптасқан экономиклық-өндірістік жүйе тоқырап елімізде жұмыссыздық,осыған байланысты туындаған жоқшылық көп қиындықтар тудырды. Жұмыс істеп босқан жастар тарапынан құқық бұзушылық-ұрлық көбейді.Міне осының бәрі жинақтала келіп жастарды адамгершілік-құқық тұрғыдан әлеуметтендіріп,қоғам өміріне өз құқықтарын қорғап қана қоймай,заңды міндеттерін түсінетін,құқық бұзушылық жасаса,ол үшін заң алдында жауап беретіндігін сезінетін,қоғамдық тәртіп пен заңдылықтың сақталуына үнемі медделік танытып жүретін құқықтық мінез-құлықтары үлгілі жас азаматтар етіп қосу қажеттілігін маңызды етіп отыр.
Қоғамда қылмыстық мінез-құлық адамның әлеуметтік жағдайына байланысты пайда болуымен сипатталады.Әртүрлі әлеуметтік-теориялық құрылымдар тұлға мен мемлекет қайшылығын еңсеру қажеттігін негіздейді.Адам құқықтары мен бостандықтарына артықшылық беру қағидаттарын жария ету «адам-мемлекет» мәселесіне құрсаулық жүйе тұрғысынан түсінік беруден үзілді-кесілді бас тартуды білдіреді.Қоғамдағы әрбір қылмыс жасаушы адамның өзгеше мінез-құлқы болады.Әлеуметтік институт ретінде құқық нормларының жүйесі,оның бұрмалануы іс жүзінде адамгершілік санат бола отырып,құқықтық санатқа айналады және қоғам мүшелерінің баршасы үшін кері әсер тигізеді.
Адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтары мемлекет арқылы қорғалады. ҚР Конституциясының II-бөлімі осы мәселеге тікелей арналған. Конституцияныың 1-бабында «ең қымбат қазына-адам және адамның өмірі,құқықтары мен бостандықтары»,-деп жарияланған.Осыған орай ҚР барлық құқық салалары,оның ішінде қылмыстық құқық адамды қорғауды өзінің міндеті деп санайды.ҚР Қылмыстық кодексінің 2-бабында адам мен азаматтың құқықтары;бостандықтары мен заңды мүдделін қорғау ең басты міндет ретінде көрініс тапқан. ҚР барлық заңдары жеке адамды қорғауға,адам құқықтары мен бостандықтарын қорғауға әр уақытта артықшылықтар береді.Сондықтан да ҚР Қылмыстық кодексінің Ерекше бөлімінің I тарауы жеке адамдарға қарсы қылмыстарға арналған.
Соңғы жылдары елімізде де қылмыстылықтың,оның ішінде оқушы жастар жасайтын қылмыстардың өсуі байқалады. Сот практикасы материалдарына сүйенсек,қазіргі кезде қоғамның даму бағытының өзгеруіне байланысты бұрын жасалынбаған,жаңа қылмыстың түрлері орын алуда.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Кле М Психология подростка. М.: Педагогика, 1991.
2. Выготский Л.С. Собрание сочинений. Т. 4. Детская психология.-М. 1984.
3. Смелзер.Н. Социология. Пер. с анг. - М: Феникс, 1994.
4. Беличева С Дети и семьи группы риска как объекты социальной профилактики. М, 1993.
5. Отто Рюлс. Хлеб для шести миллиардов. - М, "Прогресс" 1965.
6. Анисимова С.Ф. Духовные ценности: производство и потребление. - М: Мысль. 1988.
7.Казымбетова Д.К. Социальные проблемы девиантности в транзитном обществе. Алматы: Қазақ университеті, 2000.
8.Жаманбалаева Ш.Е. Общество и подросток:социологический аспект девиантного поведения. - Алматы: Қазақ университете 2006.
9.Ағыбаев А.Н. Қылмыстық құқық (Жалпы бөлім) Алматы 1999ж.
10.Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі - Алматы ЮРИСТ 2007
11.Дюркгейм Э. Норма и патология // Рубеж. Альманах социальных исследований. - Сыктывкар МПО СГУ, 1991. - №2.
12.ҚР Қылмыстық кодексіне түсінік. Алматы . Құқықтық бастама, 2001 ж.
13.ҚР Жоғарғы Сот Пленумының қаулылар жинағы.2001 ж.
14.Е.Т.Әблезов, С.М.Рахметов, Е. О. Алayханов. ҚР Қылмыстық құқық; Жалпы бөлім .Оқулық Алматы , Жеті - жарғы. 2001 ж.
15.«Заң» журналы.
16.«Фемида» журналы.
17.Антонян Ю.М. Психология преступника и расследование преступлений/ Ю.М. Антонян, М.И. Енекеев, В.Е. Эминов.- М., 1996. - 321с.
18.Еникеев М. И. "Юридическая психология", Питер, 2005.
19.Райе Ф. "Психология подросткого и юношеского возраста", Алматы, 2002.
20.Қазақстан жоғарғы мектебі. Журнал 2004 ж. № 1.
21.Қазақстан региондары. Статистикалық жиын. 2004 жылы.
22.Лекции по методикеконкретных социальных исследовании. - М.,1972 Гилинский Я.И., Афанасьев B.C. Социология девиантного (отклоняющегося) поведения: Учебное пособие. - М.: СПб: Филиал Института социологии РАН, 2008.
23.Дюркгейм Э. Социология. Ее предмет, метод, назначение. -М.: Мысль, 2005.
24.Әлемдік әлеуметтану антологиясы. 10 томдық. "Мәдени мұра" бағдарламасы. - Алматы: Қазақстан, 2005.
25.Заң терминдердің түсіндірме сөздігі / Құраст. М. Ізімұлы -Алматы: Сөздік- Словарь, 2000.
26.Социология:Оқулық\Редакциясын басқарған проф. М.М.Тәжин.– Астана,2004.
27.Дюркгейм Э. Самоубийство: Социологический этюд. Пер.с. франц. -М.: Мысль, 1994.
28.Мертон Р.К. Социальная структура и аномия // Рубеж. Альманах социальных исследований. - Сыктывкар МПО СГУ, 1992. - №2. - С. 85 - 97.
29.Алауханов Е.О. Криминология /Қылмыстану/ Оқулық. - Алматы, 2005.-1926.
30.Алауханов Е.О. Пайдақорлық - зорлық қылмыстардың алдын алудың криминологиялық проблемалары. Монография. - Алматы: "Ғылым" ғылыми баспа орталығы, 2005.
31.Алауханов Е., Бахаутдинов А., Мурсалова Л. Кәмелетке толмаған қыздар жасаған қылмыстардың алдын алу мәселелері. — Алматы: Қазақпарат, 2008.
32.Нұсқабаев О. Мектеп - жас ұрпақты әлеуметтендіру институты -Алматы: Қазақстан, 1997.
33.Қазақстан Республикасының Заңы «Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік жастар саясаты туралы». 2004 ж 7 шілде. №581 - 11КРЗ. -Егемен Қазақстан.- 2014 14 шілде.
34.Алауханов Е., Қарамырза Ж. Жас адамдардың құқық бұзуға бейім мінез - құлқы және оның алдын алудың мәселелері. - Алматы: ҚазАқпарат, 2008.
35.Ағыбаев А.Н. Қылмыстық құқық. Жалпы бөлім. Оқулық. - Толықт., 3 -бас . - Алматы: Жеті Жарғы, 2001.
36.Нұсқабаев О., Айменов А. Құқық бұзушылықтың алдын алу жолдары // Социология нравственности: Сб. Науч. стат. междунар. науч. Практ. Конф.
Патриотизм как закономерное составляющее социальной культуры
инновационно-развивающегося современного казахстанского общества" / Под.общ.ред. Т.Ж.Калдыбаевой. Усть - Каменогорск, 27 - 28 июня 2007. - Усть - Каменогорск: Медиа - Альянс, 2007.
37. Юсупова И. “Қиын” оқушы қайдан шығады // Қазақстан мұғалімі 2006 қараша
38. Қалиева Г .Тәрбиесі қиын баламен жұмыс // Қазақстан мектебі 2006,№ 11. 39. Шамұратова Х. “Қиын ” бала қайдан шығады // Алтын Орда 2006.
40. Оразбаева Е “Қиын” оқушылармен педагогикалық қарым-қатынастағы белсенді спорттың рөлі // Бастауыш мектеп 2006 № 11 .
41. Қазбеков Ж . “ Қиын ” бала тәрбиесі // Валеология 2007 № 3
42. Өтеген Қ. “Қиын” оқушыларды адамгершілікке тәрбиелеу // Бастауыш мектебі 2007 № 3,.
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
.....................................................3
1 Оқушы жастардың девианттық мінез-құлқының ... ... ... алғы шарттары.
1.1"Девианттық ... ... ... ... ... ... ... оқушылары қылмыстылығының алдын алу шаралары.
2.1 Мектептік жастағылардың мінез-құлқы қалыптасуының ... ... ... ... ... арылту
шаралары....................................................................
................................................43
Қорытынды...................................................................
...........................................55
Пайдаланылған ... ... ... сипаттамасы. Дипломдық жұмыс мектеп жасындағы
балалардың қылмыстылығының ... ... ... талдау жасауға
арналған. Зерттеу жұмысынды құқық бұзуға бейім оқушылардың ... ... жеке бас ... және ... ... алдын алу
мәселелерін жетілдіру жолдары қарастырылған.
Тақырыптың өзектілігі. Жаңа нарықтық қоғамдық қатынастар жүйесінде
бұрындары ... ... жүйе ... ... байланысты туындаған жоқшылық көп қиындықтар тудырды.
Жұмыс істеп босқан жастар ... ... ... ... бәрі ... ... жастарды адамгершілік-құқық тұрғыдан
әлеуметтендіріп,қоғам өміріне өз құқықтарын қорғап қана ... ... ... ... үшін заң алдында жауап
беретіндігін сезінетін,қоғамдық тәртіп пен заңдылықтың ... ... ... ... ... мінез-құлықтары үлгілі жас азаматтар етіп
қосу қажеттілігін маңызды етіп отыр.
Қоғамда қылмыстық мінез-құлық адамның әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... мемлекет қайшылығын еңсеру қажеттігін негіздейді.Адам құқықтары мен
бостандықтарына ... беру ... ... ету ... ... жүйе тұрғысынан түсінік беруден үзілді-кесілді ... ... ... ... жасаушы адамның өзгеше мінез-құлқы
болады.Әлеуметтік институт ретінде құқық нормларының жүйесі,оның бұрмалануы
іс жүзінде адамгершілік санат бола ... ... ... ... ... баршасы үшін кері әсер тигізеді.
Адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтары мемлекет ... ҚР ... ... осы ... ... арналған.
Конституцияныың 1-бабында «ең ... ... және ... мен ... ... орай ҚР ... ... ішінде қылмыстық құқық адамды қорғауды ... ... ... ... ... 2-бабында адам мен ... мен ... ... ... ең ... міндет ретінде
көрініс тапқан. ҚР барлық заңдары жеке ... ... ... мен
бостандықтарын қорғауға әр уақытта артықшылықтар береді.Сондықтан да ҚР
Қылмыстық ... ... ... I ... жеке ... ... арналған.
Соңғы жылдары елімізде де қылмыстылықтың,оның ішінде оқушы жастар
жасайтын ... өсуі ... Сот ... ... ... қоғамның даму бағытының өзгеруіне байланысты бұрын
жасалынбаған,жаңа қылмыстың түрлері орын алуда.
Жұмыстың зерттелу деңгейі. Қылмыстық девианттық ... ... оның ... алу шараларын әлеуметтану ... ... ... ... Дж.Мид негіздей берді.
Отандық әлеуметтанушылар ... ... ... девианттық мінез- құлықты әлеуметтік мәселе
ретінде қарастырды. ... заң ... мен ... ... жас ... ... - құқықтық тұрғыдан әлеуметтендіру
мәселелерін біршама ... ... ... ... ... - Ж. Гурвичті, К. Мертонды, Т. Парсонсты, Р. Паундты, П.
Сорокинді; Германиядан - Р. фон ... Е. ... ... - ... Ж. Карбоньені, Р. Пэнтоны; Ресейден - С.С. Алексеевті, Б.К.
Бабаевты, Ю.И.Гревцовті, В.П. ... В.Н. ... ... ... - Т.А. Ағдарбековті, М.Т. ... ... А.С. ... М.Х. ... М.С. ... ... С.А. Табановты т.б. атаған орынды.
Сонымен қатар жастар арасында жиі бой көрсетіп қалатын ... ... ... ... - ... істердің алдын алу мәселелерін
зерттеулермен айналысатын ғалымдардың мысалы, ... - ... Г.А. ... Я.И. ... К.Е. ... М.Д. Шаргородскийдің; Қазақстаннан- А.Н. Ағыбаевтың,
Е.О. Алаухановтың, М.С. Бейбітовтың, Ю.В. ... ... Ғ.М. ... Р.Т. ... Б.М. ... ... Е.Ә. Оңғарбаевтың, Р.А. Подопригораның, И.И. Роговтың, Г.Р.
Рүстемованың, С.Ф. Ударцевтің, А.И. Худяковтің т.б. еңбектеріяде оқушы
жастардың бойында қалыптасқан ... ... ... ... ... тұрғыдан әлеуметттендіру қажет деп ... ... да бұл ... жеке ... ... ... екшелемеген. Міне, осының өзі – ақ оқушы-жастар
қылмыстылығының мән - ... ... ... ... ... отыр ... артық айтқандықбола қоймас.
Жұмыстың зерттеу нысаны. Тәуелсіздіктің алғашқы күндерінен өзін
демократиялық, зайырлы, құқықтық және ... ... ... ... ... ... оның құқықтары мен бостандықтары ең
кымбат казынасы болып табылады. Осы ... ... ... адам ... құқықтары мен бостандықтарының мызғымастығы олардың заңсыз
шектелмеуі, абсолютті деп ... ... ... ... ... ... ешкім айыра алмайтындығына негізделе берді. Осы орайда ... топ ... ... жастарды девианттық мінез-кұлықтан арылту және
алдын алу зерттеу осы ... ... ... нысаны болып табылады.
Зерттеу пәні. Жастарды адамгершілік-құқықытық тұрғыдан тәрбиелеудегі
мектептің және ... ... және ... әлеуметтендіру
институттарының оқушы жастардың тәртіп бұзушылығының алдын алудың,
тиімділігін арттыру жолдарын іздестіру.
Жұмыстың мақсаты. Қылмыстық мінез-құлықтьң заңдылықты және оны ... ... үшін осы ... ... ... ... екшелеу Осы мақсатқа сәйкес зерттеу барысында ... ... ... ... девианттық мінез-құлықтың жалпы сипаттамасын бере
отырып, нақты мазмұнын ашып көрсету;
2. ... ... ... мінез-құлықтарының әлеуметтік
астарларын бағымдау
3. Нақты социологиялық зерттеу ... ... ... ... ... ... жолдарын қарастыру.
Жұмыстың жаңалығы. Оқушы жастардың қылмыстылығын алдын алуға ... ... ... және қоғамдық әлеуметтендіру институттарының
тәртіп бұзушылықтың алдын алу, ... ... ... ... жетілдіру, тиімділігін арттыру жөнінде ұсыныстар жасау.
Зерттеудің теориялық негіздері ретінде әлемдік ... ... ... ... ... ... (материалы) ретінде
өзім жүргізген нақты-социологиялық зерттеу мәліметтері алынды.
Зерттеу кіріспеден, негізгі бөлімнен және бөлімшелерден, қорытынды ... ... ... және ... ... Оқушы жастардың девианттық мінез-кұлқының алдын алуды зерттеудің
теориялық алғы шарттары.
1.1. "Девианттық мінез-кұлық" ұғымы.
Адам әлеуметтік ... оның ... мен ... ең ... ... ... жүзеге асырудың маңызды шарттарының бірі-
табиғи құқық тұжырымдамасының ... ... ... ... ... ... ... құқықтар мен бостандықтар мемлекет
тарапынан берілмейді, ол ... ... ... оған ... тән.
Адамзат қоғамы әртүрлі кезеңдерде жастар ... ... ... ерекше проблемаларды шешу қажеттілігіне тап болды. Бұл
проблеманың өзектілігі қоғам жастар ... ... ... ... ... ... - 14-29 жас ... құрайтын әлеуметтік-демографиялық
топ. Қоғамда демографиялық топтың осы санатын айқындаудың әр түрлі әдістері
бар. Маркстік теорияның жақтастары жастарды ұқсас антропологиялық
ерекшеліктері және психологиялық қасиет бар ... топ ... ғана ... ... ... Бұл ... жастардың мәні олардың қоғамдық
қатынастардың тарихи айқындалған сипатына негізделген әлеуметтік
ерекшеліктері мен белгілерінде болады.
Әлеуметтік ... ... жас ... де, ... қатар
үлкендердің де рөлін толық құқықты тасымалдаушы болып табыла алмайтын топ
санайды. Батыстық социологтар жастарды оқушы, студент, ... ... ... ... социологиялық теориясында «ұрпақ», «жас ерекшелік табы»,
«жастық шақ», «жастар», «әлеуметтік жасы келгендік» ... ... ... да бір даму ... бір ... ... адамдардың
жиынтығын ұрпақ деп санайды.Антропологтар мен заңгерлер ... ... ... ... деп ... ... жастық шақ қашан басталды? Әртүрлі авторлар,
жастарды ерекше әлеуметтік-демографиялық топ ретінде сипаттай отырып бұл
ұғымды біржақты қолданады. Мысалы, австриялық социолог Л.Розенмайер ... 13 ... ... 24 ... ... деп санайды. Ғалым осы кезеңнің
ішкі жас ерекшелігін және әлеуметтік дифференциациясын баса айта отырып,
қандай да болмасын нақты негіз бермейді.
13 пен 18 жыл ... жас ... шақ» ... ... ... ... жаңа белгілерге және әлеуметтік тәртіптің нысандарына
әкелетін биопсихологиялық дамумен ... ... ... балалық шақтан
бөлетін демаркациялық сызық 18 жаста өтеді. Бұл жас көптеген елдерде
құқықтық дербестіктің басталуымен сипатталады, яғни ... ... және ... құқықтарды алумен: еңбек үшін тең ақы төлеу,
армияда қызмет ету, некеге отыру, сайлауға қатысу.
Жастық шақта әлеуметтік рөлдерді белсенді игеру ... ... саны олар ... ... ... ... ... бір «толығу»
шегіне жылдам жақындайды.
Социолог В.Н. Боряз «толығу» шегі ... шақ деп ... ... жас
ерекшелік кезеңдерінің шеңберіне жатады деп есептейді. Ал одан әрі -
әлеуметтік есею кезеңіне кіру. В.Н. Боряз жастар санатын айқындауға
арналған аса кең ... ... ол осы ... 14-33 жас ... ... ... адам жасы тек ... өмір сүрген жылдың
көрсеткіші ретінде ғана қаралуы мүмкін еместігі ... ... ... жеке ... даму ... динамикасын зерттеуде елеулі мәні бар.
Әлеуметтік құрам, қажеттілік пен мүдде, мақсаттар мен өмір сүру жоспарлары,
іс-әрекеттің нәтижелері мен ... ... ... ... ... зерттеушілер жеке тұлғаны бүкіл өмір бойындағы
тұтастықта зерттеуді ұсынады [1.78 б].
Адам жасының қоғамдық функциялармен байланыс ... ... ... ... ... Ол ... өмір циклін әлеуметтік кезеңдендіру негізінде
жатты. Адамның барлық өмір циклін біртұтас етіп байланыстыруға ұмтылыс А.
Шопенгауэрдің «Адамның жастары туралы» ... ... ... ... өмір ... екі ... ... бөледі, ал олардың әрқайсының өзіндік
ерекшеліктері және белгілері бар.
Қоғам өмірінің барлық ... ... де ... ... байланысты қазіргі қазақ қоғамы бастан кешіріп отырған
жағдайда ел тұрғындарының қайсы бір бөлігінің, ... ... ... ... ... мінез - құлық нышандары жұртшылықты
кәдімгідей алаңдатып отыр. Ескі ... - ... ... өту ... ... қоғамдарда орын алатын қылмыстық іс -
әрекеттердің көбеюі, нашақорлық, жезөкшелік, маскүнемдік ... ... ... кең ... бұл ... ... ... көп
болып іздестірудің қажеттілігін алға тартты. [2. 83 б].
Девианттық мінез - құлықтың мән - мағынасын танып білудің түп ... ... ... ... те, бұл ... ... құқықтық, психологиялық,
педагогикалық және социологиялық сипаттағы ғылыми еңбектердің көптігіне
қарамастан, бұл құбылыстың мәнін ашуда жалпыға мәлім әлі де болса ... - ... ... қойған жоқ. Тек ауытқымалы мінез - кұлықтың мән -
мағынасын талдаудың теориялық - методологиялық негіздері ғана түзілді.
Сонымен қатар ауытқымалы мінез - ... ... ... қолда бар,
бірақ бір - біріне кереғар зерттеулер белгілі бір қоғамда тұрақтанып,
орныққан «стандартты» мінез - құлық шеңберіне ... ... ... ... алмай отыр.
Батыстың гуманитарлық ғылымда «девианттық» термині қоғамдық өмірде бар
барлық қылмыс атаулыны, нашақорлықты, ... ... ... ... және басқа да көптеген жағымсыз
көріністерді қамтиды. Бұл арада сөз ... ... ... ... бойындағы ауытқымалы мінез - құлықтар жөнінде болып отыр. Оларды
ұғындырып - түсіндірудің маңыздылығы қоғам үшін де, жеке адамдар үшін де
қажеттілігімен ... Бұл ... ден ... ... ... ... - ... мәнін ұғынып - түсіну оның нақтылы
көріністік түрлерін тауып, бағымдауды, қылмыстық, жұғымсыздық мәнін
айқындауды, сондай - ақ әлеумегтік ... ... ... ... ... мінез - құлықтың мәнін ұғынып - түсінуде оны тудыратын
жағдаяттар мен құбылыстардың мәнін ... ... орын ... Бұл
жағдайда, Я.И. Гилинский атап көрсеткендей, девианттық мінез - ... ... ... ... ... қажет [2. 73 б].
Ал, В.Н. Кудрявцев айтқандай, бұл мәселе бойынша зерттеу көлемінің
өзіндік жүйелі мазмұны болуы тиіс. Девианттық ... - ... ... ... ... ... ғалымдардың мұндай тұжырымдық
тұғырымдарымен келіспеу мүмкін емес.
Десек те, қазіргі таңда девианттық мінез - құлыққа ықпал ететін
әлеуметтік факторларды комплексті зерттеудің ... ... ... ... ... ... мінез-құлықтың көп
формалылығына, күрделілігіне куә бола алады. Екіншіден, ... ... ... ... ... әсер ... ... факторлардың ықпалды
әсері қаншалықты болатындығы, мысалы, белгілі бір елді мекеннің тәртіп
қорғау органдарында тіркелген қылмыстардың ауытқымалылығы сол тұрғылықты
тұрғындарының әлеуметтік-демографиялық, әлеуметтік-экономикалық, кәсіптік
құрылымдарындағы, құқық ... ... ... өзгерістермен,
адамдардың әлеуметтік белсенділігінің артуымен, не төмендеуімен т.т.
түсіндіріледі. Ал, егер қылмыстың қоғам дамуына тигізетін кері ықпалын
ескерер болсақ, олардың ... ... ... ... аса күрделі, кей
жағдайда мүмкін де емес.Үшіншіден, бұл факторлардың рөлі мен ықпалын
бірқалыпты деуге болмайды. Айталық қазіргі кезде әлеуметтік жағдайға едәуір
ықпалын ... ... ... ... ... ... немесе едәуір
бөлігі залалсыздандырылуы мүмкін ғой [3.18 б].
Девианттық мінез - құлықты туындататын факторлар жиынтығы - өндіріс
күштерінің ... даму ... ... ... тым ... институттар мен мекемелер жұмысының мардымсыздығы, сондай -ақ
адамдардың мақсаткерлік қызметінің мазмұны мен бағытына тәуелді болатын
өзге де ... ... ... ... ... да ... ... -құлықты зерттеу тарихи белгілі бір жағдайға тән объективті және
субъективті, материалдық және рухани, ішкі және ... ... ... ... құбылыс, көрініс қоғамның қазіргі даму
кезеңінде шешуші рөл атқаратын адамдар қызметіне ықпал ететін факторлардың
барлық жиынтығын ... ... ... ... алып қарастырғанда ауытқымалы мінез - құлықтың мән-
мағынасын зерттеулерде қылмыс пен оның себептері мен салдарларын ... ... ... ... мен ... ... әсіресе,
психологиялық, социологиялық және құқықтық зерттеулер айырықша мәнге ие
болып келеді.
"Девианттық мінез - құлық" ұғым - түсінігінің өзін ... ... ... ... ... ... "Ауытқымалы девианттық
мінез - құлық" ұғымның табиғатын түсіндірудің ... адам мен оның ... ... дамуының өзегі табиғи, биологиялық және әлеуметтік
негіздерден құралады деген пікір жатыр. Бұл қағидалық принцип девианттық
мінез - құлықтың мәнін ... ... ... ... ... жеке адамның психикасы мен мінез -құлқының өзгерісі
түсінікті қалыптан девианттыққа бейімделгенде оған қоршаған нақты ... ... ... XX ... ... онан ... оның орта ... кең
тараған биоәлеуметтік түсіндірмелер жеке адамдар мен әлеуметтік
қауымдастықтардың ... - ... ... ... факторлардың ықпалдығы
деп түсіндірді. Мысалы, дене бітіміне, адамның нәсілдік өзгешелігіне, түр -
түсіне (У.Х. Шелдон), жыныстық хромосомдардың өзгешеліктеріне ... ... [4.158 ... ... - ... мәнін ұғындырып - түсіндірудің қазіргі
психологиялық теориялары негізінен адамның биологиялық табиғатына
байланысты инстинкті ... және ... ... ... ... себебі жеке адамдардың мотивациялық бейімділігінде
дейтін 3. Фрейдтің психоаналитикалық талдауынан бастау алады.
3. Фрейдтің бұл теориясы өз экволюциясын К. ... Э. ... ... өзге де ... ... көрініс тапты. Олар
З.Фрейдтің психоталдауын негізге ала отырып, мәдени (К. Хорни), немесе,
әлеуметтік ... (Э. ... ... бір-біріне сәйкестендіріп өз
зерттеулерінде индивидтердің өз мінез-құлықтарын жаңа жағдайларға
бейімдеулерін негіздеулерге ... ... ... олар мінез-құлық
өзгерістерінің мәліметтерін жеке адамдар арасындағы қарым - қатынастардың
мазмұнымен байланысты қарастырды, ал олардың міндетті ... ... ... ... ... - ... ауытқушылығы ретінде түсіндірді
[2. 16 б].
Ресейлік зерттеулерде де девианттық мінез-құлықтың пайда болу себептері
мен табиғатын түсіндіру үшін биологиялық немесе жеке психобиологиялық
факторлар алынады. XX ... 60-шы ... аяғы мен 70-шы ... осыны негіздеген И. Нойдың және басқалардың еңбектері жарияланды.
Олар қылмыстың пайда болуының әлеуметтік негіздерін ғана емес,сонымен ... ... және ... да ... да ашып, талдады. Олар
өз зерттеулерінде қылмыскерлердің бойында пайда болатын хромосомдық және
басқа да аномиялар жөніндегі ... ... ... ... зерттеушілердің өздері аномиялар мен қылмыстық мінез - құлық
арасындағы тікелей кіріптарлықтың жоқтығы жөніндегі қорытындыға келді. Осы
арқылы олар девианттық мінез - ... ... ... ... бірінші орынға қоюға болмайтындығын дәлелдеп берді. Сонымен
қатар, олардың ... ... ... пен оның ... ... ауру ... психикалық кінәраттарынан іздеуге де болмайды.
Осылайша биологиялық тұрғыдан мінез-құлық ауытқушылығы әлеуметтік норманың
бұзылуына байланысты екені дәлелденді. Бірақ нақты орта мен мінез-құлық
актілерінің әлеуметтік ... ... рөлі жеке ... белсенділігі
деген тұжырым өз маңызын жоғалтпады. Н.Смелзер атап көрсеткендей «жеке
адамдардың ерекшеліктері мен олардың іс - әрекеттерінің ... ... - ... ... ... ... ықпал етеді. Девиация
көптеген әлеуметтік және психологиялық факторлардың түйісуінің нәтижесінде
пайда болды. Адамдардың мінез - ... ... ... ... қатаң детерминациясын көрсетпейді. Ол тек адамдар іс-әрекетінің,
әлеуметтік мінез - құлықтың жеке адамдардың, әлеуметтік топтар ... ... ... - ... мен ... ... Сонымен қатар, ғылыми әдебиетте девианттық мінез - құлықты
психологиялық позиция тұрғысынан индивидтердің мінез - құлқы ретінде
аспектілеу бар. Бұл іс - әрекет ... ... ... ... ... ... ... мен іс - әрекеттер заң
актілерінде ғана емес, сонымен қатар ... ... деп ... жүйедегі салт - дәстүрлер мен жөн - жоралғылар, әлеуметтік
нормалар мен кұндылықтар жүйесімен де сәйкес келеді. Девианттық мінез ... жеке ... ... ... ... ауыр ... нәзік
жіп. Сонда тәрбие міндеті мінез - құлық коррекциясы деңгейінде емес, жеке
адамдардың деформациясы деңгейінде шешіледі. Девианттық мінез - құлықтың
табиғаты мен ... ... ... ... маңызы мен практикалық
маңыздылығын атай отырып, дегенмен индивидтердің биологиялық қалыптары кез-
келген әлеуметтік құрылымда белгілі бір ... ие ... ... ... ... ... әлеуметтік және физиологиялық ерекшеліктерінен
де көрінетіндігін байқаймыз. Мінез - құлық ... және ... ... ... ... ... ... формаларда да көрінуі мүмкін. Олардың әрқайсысы төменде көрсетілгендей
әлденеше типтермен ерекшеленеді: тәртіпке бағынбайтын, әлеуметтік ... ... ... тыс агрессивті. Сонымен қатар, девианттық мінез -
құлықтың патологиялық формалары өз-өзінен бұзылатындығымен сипатталады.
Бұларға ауытқымалық, тәртіп бұзушылық, тәртіпсіздік ... - ... ... ... бас тартушылық және тағы басқалар жатады [5. 51 б].
Сонымен, психологиялық концепция девианттық ... - ... екі ... - ... талап етеді.
Мысалы, клиникалықпен (орталық нерв жүйесінің бұзылуымен,
олигофрениямен, психопатиямен, тіпті кей жағдайда эпилепсиямен)
астарласатын жеке девиацияны білдіретін ... ... - ақ ... мінез типтері жатқан, аумалы - төкпелілікті (мінез
акцентуациялылығы, әр түрлі генезистердің психопатиясы, жеке адамдардың
патологиялық дамуы және басқалар) жоққа шығармайтын, бірақ ... ... ... ... ... түрлерінде.
Психологиялық концепция жеке адамдардың, индивидтердің тұтас психологиялық
бейнесін айқындайтын белгілер мен ... баса ... ... ... ... және ... мінез аномалияларына байланысты
девиацияны дербес деңгейде белгілей отырып, ауытқымалы ... - ... ... ... ... ... ... орнықтыруға, жеке аномалия мен
ауытқымалы мінез - құлық типтері ... ... ... ... ... ... ... - құлықтың әлеуметтік аспектісі
(бағыттылығы, әлеуметтік маңыздылығы және т.с.с.) индивидтердің өмір
сүруінің макро, сондай - ақ ... ... және ... ... ... рөлін мойындаса да, психикалық
процестерді терістемеді. Осыған байланысты девианттық ауытқымалы мінез
-кұлықтың мәнін түсіндіруде ... ... ... ... ... ... ... мен ұйымдар», «әлеуметтік
мәдени құбылыс» және басқа ұғым - түсініктерге байланысты белгілі бір
сапалық ... ... атап ... ... ... ... ... әлеуметтік ұғым - түсінігінің түйінді факторы «әлеуметтік» ұғымы.
Ол шетелдік, сондай - ақ отандық әлеуметтануда кеңінен ... және ... ... ... ... болып есептелетін әртүрлі
топтар мен индивидтерге тән жалпылама қасиет; екіншіден, өзара ықпал мен
жүздесулерде көрінетін әртүрлі ... мен ... ... ... үшіншіден, олар қоғамдық құрылымдарда субъектілер
арасындағы қатынастардың сипаты мен мазмұнына орай субъектілердің өзара
ықпалын көрсетеді; ... ... ... ... ... ... көрініс табады.
Бұл теориялық постулат девианттық мінез - құлықты айқындауда
психологиялық және социологиялық ыңғайды түбірімен ерекшелендіреді. Десек
те бұл ретте ... ... ... ... ... ... - бір бұқаралық толқулармен және де олардың кең
өрістілігімен сипатталатын әлеуметтік нормалардың бұзылуы» деген
тұжырымымен келісуге ... [6.95 б]. ... ... ... ... ... олардың тұрақтылығы мен кең өрістілігінің
тек әлеуметтік жағдайларына ғана емес, сондай - ақ ... де ... ... іс - ... ... ... ... әлеуметтік мінез - құлықтың, оның ішінде ауытқымалықтың
да, бірқатар икемделген құрылымдарда әлеуметтік құндылық ретінде көрінетін
нақты қоғамдық жағдайлардың танылған мақсаттарымен сипатталатынын атап
көрсету ... ... ... ... ... - құлықты
туындататын фактор қатарына жатады. Р.К. Мертон айтқандай "құндылықтар
жүйесінде жеке табыстарға байланысты белгілі бір ... қол ... ... үшін ... ... ие ... жағдайда ауытқымалы мінез -
құлық белең алады" [6. 96 ... ... жеке ... ішкі әлемімен арасындағы байланыстарының жиынтығы ретінде көрініс
табады. Ол адамдарға пайдалы зат түрінде емес, керісінше адамдардың
қызметінде олардың сұранымдарына, ... мен ... ... ... ... тілге тиек етіледі. Құндылықтардың маңызы олардың
қасиеттіліктері түрінде ғана емес, сонымен бірге іс - ... ... да ... көрінеді. Нақты сұранымдар, қызмет, көзқарастар
тұрғысынан қарастырғанда субъектілер үшін мәнді, ... ... ... Әрі бұл ... ... ... ... таным - сезіну
субъектінің әлеуметтік мінез - құлкының бағытын негіздейтін құндылықтың
бағдарын қалыптастырады. Олар ... ... ... ... тереңдігі мен тұрақтылығымен, іс-қимылының нақтылығымен
сипатталады. Әлеуметтік құндылықтың тарихи сипаты бар. Қазіргі ... ... ... экономикалық, саяси, моральдық т.с.с. басқа да
құндылықтарын қайтадан сараптауға назар ... ... ... ... - ... өзгеріссіз қалмайды, сондай - ақ олардың құндылықтарға да
ара қатынастары ... ... ... ... ... ... ... нақты тарихи жағдайға тәуелді және де кез - ... ... ... ... ... ... ... Тарихта топтық
мүдделердің ықпалымен құндылықтар жүйесінің өзгерістерге ұшырағандығын
содан барып жекелеген адамдардың, сондай-ақ ... ... ... -
құлқын бет - перде еткен жалған кұндылықтардың үстемдік еткенін мысал
ретінде ... ... аз ... ... ... Я.И. ... атап көрсеткендей, «норма» нормасыздық ал «нормалық» одан ауытқу
болып табылады [7. 74 ... ... ... ... өмір сүруінің жоғары құндылықтық
шегі емес, негізі болып табылады. Ол адам өмірінің өз мәнін жоғалтпайтын
жоғары құндылықтарға ұмтылысының ... ... ... ... және ... ... өзара диалектикалық байланысы
болатындығын атап өту маңызды. Бұл өзара байланыстың бұзылуы бір жағынан
рухани жетімсіздікке, ... ... ... ... ... ... әкеліп соғады. Г. Кайзер атап көрсеткендей, шаруашылыққа қатысты
қылмыстарды "байлықтан басқа құндылықтарды көрмейтін", материалдық
иемденуге құнығушылыққа бас ... ... ... ... ... ... ... құнығушылық елеулі дәрежеде қылмысқа
итермелейді.
Сонымен,қысқа қайырғанда құндылықтарға дұрыс көзқарас пен қатынастың
бұзылуы ауытқымалы мінез-құлықтың қалыптасуының маңызды факторы ... ... ... көздеген мақсатқа жетудің мақсатқа бағыныштылығы
белгіленген нәрсені іс жүзіне асыруда шешуші рөлқа атқаратындығын да
ұмытпаған жөн.Дегенмен бір мезгілде тәсіл мақсаттарға бағынышты болмайды.
Бұл ... ... ... алға ... ... ғана ... ... және мүмкіндіктермен де белгіленеді.Әлеуметтік нормалар
мақсатқа жетудің маңызды әлеуметтік құралдары (тәсілдері) ретінде көрінеді.
«Норма» ұғымы шетелдік,сондай-ақ отандық социология ғылымында ... ... ... ... түбірлі ұғым – түсінік
түрінде танылады. Мысалы, Н.Смелзер ауытқушылықты тәртіп бұзушыны
изоляциялау, емдеу, қамауға алу сияқты жолдармен жасалатын, құқықтық
нормадан ... ... ... ... Сондай-ақ Э. Шур ауытқушылықты
қоғамдық және топтық тәртіптің мінез-құлық ауытқушылығы ретінде
түсіндірді[1.251б].
Г.И. Шнайдер «әлеуметтік ауытқымалы мінез - ... ... ... ... ... орын алуымен дәлелдейді».
Сондай-ақ кейбір зерттеушілер «ауытқушылық» ұғым - түсінігінің «норма»
түсінігіне байланысты ғана мәні бар деп ... Я.И. ... ... - ... сол ... ... белгіленген, немесе нақты
қалыптасып отырған нормаларға (стандартқа, шаблонға) сай келмейтін,адамдар
әрекетінде бұқаралық формаларда көрініс табатын ... іс ... ... әлеуметтік құбылыстар жатады» -дейді[7.74 б].
Ал, Г.А. Аванесов девианттық мінез - құлықты «қалыпты, белгіленген
нормаларға сай ... іс - ... ... ... ... ... - құлық әлеуметтік теріс құбылыс ретінде
қоғамдағы нақты әлеуметтік нормалардың бұзылуы нақтыланатын әрі ... пен ... ... ... ... ... адамдардың мақсатты
теріс әрекеті болып табылды.
Социологиялық концепциялар девианттық мінез - құлықты әлеуметтік
нормалардың бұзылумен байланыстыра қарастыра отырып, әлеуметтік
теңсіздік,әділетсіздік, мәдениетсіздік, әлеуметтік бақылаудың ... ... баса ... ... Мұндай түсіндірулер
Э.Дюркгеймнің әлеуметтік шыр бұзу концепциясынан бастау алды. Оның
түсіндіруінше ауытқымалы мінез - құлықтың туу себебі қоғам мүшелерінің
елеулі бөлігінің өздеріне ... ... біле ... оған бей ... ... теріс қарауымен сипатталады. Ал, мұның өзі, қоғамдық тоқырау
жағдайында және түбірлі әлеуметтік өзгерістер кездерінде мінез - құлықтың
көпшілік мойындаған нормаларын бұзуға, не ... алып ... ... - ... ... ... ... Аномиялық жай - күй
ауытқымалы мінез - құлықтың әртүрлі формаларының ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, Э. Дюркгейм қылмыс
тұрғысында былай деп жазады: «Қалыпты құбылыстардың барлық белгілері терең
меңгерілген. Өзге ... да ... жоқ. ... ... ... ... ... тығыз байланысты. Қылмыс - қалыпты құбылыс, себебі, қылмыс
жасалмайтын қоғам ... [8. 83 б ... ... девианттық мінез - кұлықтың мәнін негіздеуде «суицидтің,
негізінен ... ішкі ... мен ... қасиеттерінде емес,
керісінше адамдар санасына ықпал ететін жағымсыз себептерден туындап
жататындығын» тілге тиек етті [11.4 б].
Э.Дюркгеймнің идеяларын құрылымдық - функциональдық ... Р. ... ... ... ... мінез - құлықтың пайда
болу себептері қоғамның алға қойған мәдени мақсаттары мен оларға қол
жеткізудің әлеумет мақұлдаған құрылымдық жүйелерінің арасындағы байланыстың
үзілуінен деп ... Оның ... алға ... мақсаттарға жету
мүмкіндігі әр түрлі топтар үшін бейресми құрылымдарды құруға алып келеді,
ал ол ... ... ... ... ... іс - ... қалыпты мінез - құлық жолынан тайдыруға итермелейді. Осындай бей-
берекеттік катынастар ауытқымалы мінез - құлықты тудырады.
Ол Э. Дюркгейм сияқты қылмыс ... ... түзу ... ... ... қалыпты реакциясы» деп түсіндірді [11. 90 б].
Девианттық мінез - құлық туралы теориялардың одан әрі өрістелуі
кұрылымдық нәрлі негіз болған ... ... ... ... олар Н. ... атап ... шын мәнінде бір - біріне
ұқсас, алайда девиацияның пайда болуына қолайлы жағдай туғызатын
жағдайларды әртүрлі тәсілдермен қарастырады.
Олар басты назарды ... және ұғым - ... ... ... астарына нақты тарихи белгілі бір шеңберде қалыптасқан мінез-
құлықтың құндылықтық қасиеттерін қосып, оны ... ... ... Ал, ... ... мазмұнында мінез - құлық пен
құндылықтық жүйелерден тыс өмір сүретін қоғамдық мінез - құлық жүйесі
жатыр, деп ... [11. 98 ... А. ... Р. ... У. ... және ... ... шеңберінде қоғамдық құндылықтар мен қоғамның жекелеген
топтарының субмәдениеті арасындағы қарама - қайшылықтардың себептерін
түсіндіруге әрекет жасады.
Олардың түсіндірулеріне Т. Селлиннің ұстанымы сай келеді. Ол ... ... ... ... ауытқымалы мінез - құлықты жеке
адамдардың (ішкі жеке шиеленістіқ, бір топтың (ішкі топтық шиленіс) және
әртүрлі әлеуметтік ... ... ... құндылықтық
шиеленістер) нормалар шиеленістері мен әлеуметтік дифференциация
процестерінің нәтижесі ретінде қарастырады.
«Девианттық мінез-құлық» ... ... ... аталмыш
культурологиялық теориялар негізінен сынға ұшырады. Себебі, біріншіден,
соңғысы алғашқысының ішінде қозғалысқа ... ... ... отырып,
мәдениет пен субмәдениетті бір - біріне қарсы қояды; екіншіден, девианттық
мінез - кұлық ... ... ... тән екенін айта келіп, олар әр түрлі
әлеуметтік топ мүшелерінің, қылмысқа бару себептерін түсіндірмейді;
үшіншіден, ауытқымалы мінез - құлықтың шамалы нысандарын атап, ... ... ... ... ... ... 70-ші жылдарынан бастап, ауытқымалы мінез - құлықтың
пайда болу және өрістеу кеңістігі «радикальды» криминологиялық теорияның
ауқымында түсіндіріле бастады. Онда девиацияның тууының ... ... ... пен ... ... ... ... жатыр-мыс делінді. Бұл
теорияның мазмұнын экономикалық қуат пен қоғамдық басқару құралдарына ие
үстем таптың өзінің мүдделеріне ... - ... ... кез ... ... ... түсіндіруге болады. Қоғамдағы өктем
құндылықтар жүйесі үстем тап мүдделеріне қызмет етеді. Қылмыс ... ... ... ... ... ... ... теория қылмыстық - құқықтық практикаға
серпін беріп отырса да, ол қылмысты «төменгі» буынынан емес, керісінше
толық жағдайы барлардан, атап ... ... ... ... ... тұратын моральдық ауытқушылықтардан; екіншіден, батыс қоғамның
жағдайына сай келмейтін таптық күрес концепцияларынан; үшіншіден, қылмысты
туындататын экономикалық факторлардың рөлін асыра бағалаушылықтан, сондай -
ақ ... діни және ... ... құндылықтық қайшылықтарды жете
бағаламаудан іздейді [12. 78-91 б].
«Девианттық мінез - құлық» ұғымын түсіндірудегі құрылымдық
функционализмнің маңызын жоғары бағалай ... бұл ... ... ... ... ... атап ... себебі бұлтеория өзінің
методологиялық негізінде қоғамның адамдардан тәуелсіз жеке шындығы бар
екеніне, осыған ... ... ... түсіндірмесін қоғамның өз
қасиеттерінен іздеу қажеттігін мойындауға сүйенеді. Сондықтан, адамның
мінез - құлқы олардың іс - әрекет бағыты келісілген және қабылданған
шешімдердің типтері ... жүйе ... ... ... функционализм адамның «ауыспалылығын» емес, оларды еріксіз
«ауыспалы» ететін, адамдарға тәуелсіз және ... ... ... ... алға ... Бұл жүйе адамның статусы мен рөлінің қажеттілігін
сезінсе де, жекелеген адамдардан жоғары тұрады.
Сондықтан, жеке адам әлеуметтік құрылым ықпал ... ... ... қарастырылады.
Дж.Г. Мид пен Дж. Морено негізін қалаған қоғам дамуында жеке адамдарға
«винтик» рөлін ғана беретін интеракционизм теориясы құрылымдық
функционализмге қарама - қарсы жеке ... ... ... ... бар деп ... әлеуметтік өмірдің ортасына қайтарып әкелді.
Алайда, бұладамдар қызметінің маңыздылығы интеракционистік ... ... ... Адам ... ... ... инстинктері
жатыр. Олардың психоаналитикалық концепциясының мәні жекелеген адамды
(индивидті) дәріптеу болғанымен, мақсаттары жеке ... ... ... ... ... ... ... және билік
мағанасында) ұғым - түсінігінде шоғырландырылған ауытқымалы мінез -құлықтың
мәнін функционалистік тұрғыдан қарау осы іс - ... ... ... іс - ... «айқындаудан» пайда болады. Бұдан өзгеше
интеракционизм аралық қатынастарға назар аудара отырып, әлеуметтік
ауытқуларды аралық қарым - қатынастар процестерін ... ... ... ... ... ... ... қарастырады.
Егер құрылымдық функционализм ауытқымалы мінез - құлықты жеке адамнан биік
тұрған детирмендірілген «темірдей қажеттілік» құбылыс ... ... ... әлеуметтік өзара ықпал ету проблемасына «ішкі»
көзқарасты паш етеді. Олар ... ... ... ... яғни
қоғамнан тыс өмір сүре алмайтынын атап көрсетеді. Адамдардың ... ... ... мен олардың мінезі жеке қарым - қатынас деңгейінде сыртқы
(объективті) және ішкі (субъективті) сәйкестік деңгейлерімен айқындалады.
Интеракционизм аясында Г. Беккердің ... ... - ... ... бағытталған стигматизация теориясы қалыптасты.
Бұл теорияның арқауына адамның өз - ... ... ... оған ... жасалғанда ғана осындай күйге ұшырайтындығы негіз
болған. Ауытқымалық жеке қасиет емес, релятивті қасиет (немесе процесс).
Ауытқьшалықты адамдар ... ... - ... байланысты туындайтын
ауытқымалы мінез - құлық (егер ол өзге адамнан байқалса) және оның ... ... ... ... ... ... теориясының мәні жеке қасиеттер негізінде ауытқымалықты
түсіндіруге қарсы бағытталған. Ол сондай - ақ ауытқымалықты мәдени құбылыс
ретінде қарастыратын макросоциологиялық ұғым - түсініктерге ... ... ... ... ... мәдениеттің
ішінде) ауытқымалық танытады. Ауытқымалық адамның өзі мен оны қоршаған
ортаның әсерінен ауытқымалы болады. Әлеуметтену үрдісі адам өзін өзге жақсы
жағынан теңістірмейінше аяқталмайды. ... ... ... адамдардың
өздерінің ауытқымалы мінез - құлқын жағымдылыққа ауыстырғанда ғана өз
міндетін орындайды. Бұл құқықтық және моральдық нормалар қоршаған ортаның
ықпалымен жағымсыз қылықтарды тоқтатқанда ғана ... ... ... ... ... үшін ауытқымалы мінез - құлық қандайда
бір сыртқы теріс күштердің нәтижесі ... ... ... - ақ жағдайдың,
ұжымдық интерпретациясының нәтижесі болып табылатын индивидтердің белгілі
бір іс ... деп ... ... ... әлеуметтік - кұқықтық
ғылымда ауытқымалы мінез - құлық проблемаларын салыстырмалы түрде зерттеу
дәстүрі қалыптаса бастады. Бұл тұрғыдағы зерттеулер әсіресе XX ғасырдың
екінші жартысында кең ... Ал, ... ... - ... ... ... суицид және т.с.с. девианттық ауытқуларды
социологтардың зерттеулерінде криминологиялық, медициналық, психологиялық,
педагогикалық сипаттағы ғылыми әдебиеттердегі ... ... ... ... ... ... проблемаларды зерттеу
академик В.Н. Кудрявцев атап өткендей, нормадан тыс ауытқымалы ... ... ... ұғынып түсіну қажеттілігінен туындады [8. 16 б].
Бұл ретте Кеңес Одағы зерттеушілері бірінші кезектегі басты мәселе
ретінде жеке ... ... ... - ... зерттеуді өскелең ұрпақты
әлеуметтендіру үрдісімен байланыста қарастыра бастады.
Осы ретте ауытқымалы мінез - құлықты зерделеулер ең алдымен қылмыстық
іс - әрекеттер ... ... ... ... ... баса ... ... талдаулардың методологиялық негізі ретінде Ф. Энгельстің
тұжырымдары алынды. 1844 - 1845 жылдары ... жас Ф. ... ... ... жағдайы» атты кітап жазған.
Кітапта «Өз байқауым ақиқатты жағдайлар бойынша» деген тарау болды.
Тарау іс жүзінде қоғамдық жағдайлардың қылмыстылыққа ... ету ... ... ондай ықпалдың тетігін, қылмыстылықтың әлеуметтік мәнін де
тұңғыш рет тереңірек талдап берді. «Әлеуметтік тәртіпті сыйламау өзінің ең
ақырғы сатысында - қылмыскерлікте айқын ... ... ... ... алып келген себептер әдеттегіден гөрі күштірек, жиналып ... ... ... ... ... 80 ... су ... күйден газға
өтетіні сияқты жұмысшы да қалай да қылмыскерге айналады» [16. 361 б], деп
жазған болатын Ф. Энгельс. ... ... ... ... ... Ф. Энгельс айтқандай, «әркім өзін ойлайды, өзі үшін
басқалардың бәріне қарсы тұрады, ал өзінің қас жауы ... ... ... зиян келтіру керек деген мәселені тек өз қамына байланыстыра
шешеді. Қылмыскерлік кестесі көрсетіп отырғандай, бұл шайқас жылдан жылға
ушығып, етек алып ... ... ... ... ... ... ... бөліне бастады: мұнда - буржуазия, анда - пролетариат. Бұл
барлығының барлығына қарсы және буржуазияның пролетариатқа қарсы соғысы
бізді таңдандырмауы керек, себебі, ол жеке ... ... ... асуы болып табылады» [13. 361 б].
Біз осы мысалға келтірген цитатта Ф. Энгельс, біріншіден, адамдар мінез
-құлықындағы ... ... ... ... ... ғана ... туу себептерін де негіздеген; екіншіден, жеке мүдденің,
еркін бәсекелестіктің толық үстемдігі, жеке меншігі жоқ, жалданбалы еңбек
адамдарының мүдделері мен кұқықтарын ешбір ... орын алып ... ... ... ... те ... Осыдан барып
қоғамдық және саяси мекемелерді қоғамның қоғамдық - әлеуметтік қалпын
өзгерту қылмыскерлікпен күрес шараларының ең бастысына айналады.
Әлеуметтік - құқықтық зерттеулердің, ... ... ... ... ... ... девианттық мінез - құлықтың
мәніне, құқық нормаларының бұзылу себептеріне, қылмыс үшін жаза қолданғанда
оларда ескеру қажеттілігіне ... ... ... ... ... ... пайда болды [12. 10 б].
Девианттық мінез - құлықтың мәнін түсіндірулермен, қылмыстық
себептерімен және олардың алдын-алу шараларын негіздеулермен криминалистер
айналыса ... ... ... Кан Уэда өз ... ... ... ... жалпы криминологиялық зерттеулердің пайда болуын қылмыстық
саясат пен түрме ісіне ... ... ... ... бәрі қылмыстылықтың пайда болуы мен даму заңдылықтарын,
себептері мен салдарларын зерттеу ... яғни ... ... алып ... ... нені зерттейді? Бұл өзі қандай ғылымның саласы?
Бұл мәселер осы күнге дейін пікір - таластар тудырып келеді. Әртүрлі
пікірлер айтылуда.
Мысалы, 1) криминология - ... ... ... бұл ... ... ... ғылымы даярлау базасы болуы тиіс.
Себебі, бірқатар елдерде криминологияны, заңгерлерге емес, болашақ
социологтарға ... (АҚШ , ... және ... Криминология - заң ғылымы. Демек, мамандарды заңдық даярлау заң
базасында болуы ... Оған ... ... ... ... заң ... ... оның барлық аспектісінде күресуді
заң құқық бұзушылықтың басқа түрлерімен және өзге де келеңсіз әлеуметтік
ауытқулармен салыстырғанда өте мұқият ... ... ... ... елдерінде криминологияны заң
факультеттерінде өтеді. Тиісінше, криминология заң мамандықтарының ... ... ... және т.б. ... ... тәртіп
бұзушылықты, маскүнемдікті, жезөкшелікті, қаңғыбастықты және т.с.с. басқада
жағымсыз қылықтарды қоғамға зиянды мінез - құлық және заңдар мен ... ... ... ... құбылыс ретінде танып,
зерттейді Ауытқымалы мінез - кұлық қылмыстық, немесе заңға қайшы келетін
құбылыс деп бағаланады.
Девианттық ... - ... ... ... ... осы ... ... құқық бұзушылық әрекет иесі деп тану құқық социологиясынан да,
заң ғылымдарынан да, соның ішінде, ең алдымен, криминалогиядан
қылмыскерліктің жеке ... ... ... ... зерделеуді,
қылмыскерліктің детерминация мен себептілік процестерін бағалауды,
қылмыскерлікпен күрес ... ... ... мінез -құлықты
зерттеулердің методологиясы мен әдістемесіне қатысты ұсыныстар беруді талап
етеді.
1.2 Қоғамдық нормадан ауытқыған ... ... ... ... ... - дамыған заман. Заман дамыған сайын ... ... ... саны да ... Сол заманда өмір сүретін қоғам да күрделі
мәселелер арасында. Қоғам - тұтас бір ... мен ... ... ... әлеуметтік өмір құрайтын адамдардың үлкен тобы. “Қоғам -
адамдардың өз ... ... ... ... ... өзара іс-әрекетінің тарихи қалыптасқан нысандарымен біріккен ... және ... ... байытуымен, жеткілікті болуымен,
реттеп отыруымен және өздігінен ... ... ... ... мен ... іс-әрекетінің негізін құрайтын ... ... мен ... ... ... ... ... жиынтық”.
[14, 21 б.].
Кез келген қоғам өзінің әлеуметтік, мәдени, діни, этикалық мұраттарына
барынша сай ... ... ... бір ... қалыптастыруға тырысып келген
және тырысады. Алайда бұл мұраттардың ... ... ... және мәдени дамуға, қоғамдық және саяси құрылымға
қарай әр түрлі болады. Дей тұрғанмен ... ... ... ... ... көп, ... немесе әр түрлі қауымдастықтар үшін азды-көпті
үйлесетін сипаттамасы бар екенін айтуға болады. ... ... ... де әр ... ... ... бір ерекшеліктерді сақтай отырып,
әмбебап және үйлесімді сипаттамаға ие ... бұл ... ... және жалпы әлемдік тенденциялармен яғни оларға, урбанизация мен
ақпарат-тандырудан экологиялық және ... ... ... ... байланысты.
Әлеуметтену процесінің мазмұны кез ... ... ... ... ... әйелдің рөлін сәтті меңгергеніне, өндіріс қызметіне білікті
қатыса алуына және ... ... ... ... ... ... ... болуына және т.с.с. мүдделі екендігінде. Мұның бәрі
адамды әлеуметтену объектісі ретінде сипаттайды. ... адам ... ... қана ... ... ... ... де қоғамның толыққанды
мүшесі бола ... ... ... адам ... ... ... жүзеге асырумен, өзін-өзі дамытумен және қоғамда өзін-өзі
көрсетуімен етене бірлікте ... ... мен ... ... Егер де әлеуметтену процесінде адамның тұлғасы дамитын болса,
онда ол адам үшін ... ... ... ... ... ... ... мінез-құлық болып табылады. “Девианттік ... ... ... үш ... бөліп қарауға болады - ... деп ... кез ... ... ... прогрессивтік ауытқуды
айтуға болады. Екіншіден, дәстүр ... ... деп ... ... ... ... девиацияны айтады. Үшіншіден,
неғұрлым тар ұғымында девианттік мінез-құлық деп қылмыстық ... ... ... құқыққа қайшы болмайтын ауытқуларды айтады.
[15.65 б.].
Девианттік мінез-құлықтың өзіне тән ... ... ... ... ... бір іс-әрекет бір қоғамда дұрыс саналуы, ал басқа қоғамда
- әлеуметтік патология ретінде қарастырылуы мүмкін. ... әр ... ... құқығы мен отбасылық дәстүрлерінен, әдет-ғұрыптарынан
көптеген мысалдар келтіруге болар еді. Егер де ... ... ... ... ... ... ... етіп, мұндай жұптардың бала
асырап алу құқығын ... ... ... ... ... ... біздің Қазақстан қоғамында да ... ... ... да, заңнама тұрғысынан да мүмкін емес.Тіпті біртұтас
заңнама қолданылатын, бірақ тұрмыста әр ... ... ... ... ... бұл ... діни нормалармен сақталатын
бір ... ... ... пайда болады. Мысалы Қазақстандағы
азаматтық құқық бойынша бір некелілік талаптары мен ислам мойындайтын ... алу ... ... қақтығыс осындай. Мәдени релятивизм екі ... ғана ... ... бір ... ... екі немесе бірнеше
үлкен әлеуметтік топтардың салыстырмалы ... бола ... ... ... - ... ... үкімет, әлеуметтік тап немесе топ,
діндарлар, жастар мен жеткіншектер, әйелдер, аз ... ... ... ... ... ... ... ауытқытушы мінез-құлықтардың
жағымсыз нысандарын басып тастап отыруға тырысады. Әрбір әлеуметтік ... ... ... ... ... үлгілер шеңберінде
сақтайтын әлеуметтік бақылау жүйелері болады. ... ... ... ... ... мінез-құлықтарды тиісінше қоғам санкциялаған
болады. Санкция - әлеуметтік ... ... бірі . ... ... білдіру, марапаттар мен ерекшелік ... ... ... ... ... ... ... мінез-құлық
үлгілеріне сәйкестендіріледі. Демек әлеуметтік бақылау өзін-өзін реттейтін
жүйе ретінде қоғамның тұрақтылығы мен ... ... ... ... ... ... ... нормалары мен құндылықтар ... ... жеке ... ... ... ... ... әрекеттер мен санкциялар, ынталандырулар мен марапаттар арқылы жүзеге
асырылады. Басқаша айтқанда, әлеуметтік бақылау ... ... ... кез ... мінез-құлқы мен әрекеттері бақылауға
жата бермейді. Әрбір адамның қоғамның түріне, топтағы қоян-қолтық қызметке,
оның институттарының сипатына, жеке ... ... ... ... кең ... тар ... белгілі бір жеке аясы болады. Осынау іс-әрекет
тұтас топты қаншалықты маңызды қозғайтын болса, оған ... ... ... ... ... [16.98 ... ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында девиацияның биологиялық және
психологиялық табиғаты туралы түрлі ... ... бола ... ... ... ... ... идея ... | | | ... | | | |
|1 |2 |3 |4 ... ... |Ч. ... ... ... |
| ... |У.Х. ... |Физикалық |
| ... ... | ... |
| ... | ... |
| ... ... жиі| |себебіне ... |
| ... дене | | |
| ... ... | ... ... |З. ... ... тән |
| ... | ... |
| | | ... |
| | | ... ... ... |Э. ... ... ... ... |Шоу Маккей |нормалардан ... |
| ... | ... |
| | | ... |
| | | |Көп ... |
| | | ... ... ... ... ... ... және ... ... ... ... ... ... ... ... қарама-қайшы жағдайға |
|теориясы ... ... ... ... ... ... ... пайда болу себебі, |
| | ... мен ... ... |
| ... |арасындағы конфликтілер |
| ... ... ... бар ... ... аз |
| ... ... ... ... ... |
| ... Янг ... таңба тәрізді. |
| | ... ... ... |
| | ... ... әрекеттің нәтижесі |
| | ... ... ... ... ... – кез ... ... қабылданған
әлеуметтік мінез-құлық нормаларына қарама-қайшы ... ... ... ... ... мінез-құлқы бар балалардың және нашақорлық пен
ішімдікке тәуелді балалар санының өсуі ... ... ... отыр.
Девианттық мінез-құлық – бұл балалар мен жасөспірімдердің әкімшілік жазалау
шараларын қолдануға әкеп соғатын құқық бұзушылықтарды ... ... ... ... жалтаруы, отбасынан немесе балаларды оқыту тәрбиелеу
ұйымдарынан үнемі кетіп қалуы, олардың ... ... ... ... белгілері мен қоғамға қауіпті ... ... ... ... ... ... нашақорлық, жезөкшелік, құмар
ойындарына қызығушылық, ... ... және т.б. ... қылықтарды
жатқызуға болады. Кейбір әдебиеттерде бұл типті «антидисциплиналық» деп те
атайды. ... ... ... ... ... бет ... ... кету, алкоголизм,наркомания,
қоғамға жатқылық-тар, жыныстық жат мінез-құлық, суицид т.б. жатады.
Девиацияны зерттеуші көптеген ғалымдар девиантты мінез-құлықтың ... ... ... түсіндіреді. Біріншілері оларды екі үлкен топқа
ішкі және сыртқы факторлар деп бөлсе, екіншілері оларды бөлмей:
- жанұяда берекенің ... ... ... ... ... ... ... өмірде кездесетін қиыншылықтар мен күйзелістерді жеңе алмау;
- өмірлік дағдының болмауы, айналысындағы ... ... ... түсе ... ... ... ... төтеп бере алмау, өз бетінше шешім қабылдай алмау,
сынаушылық ойды дамыта алмау;
- ... ... жиі ... ... ... ықпалды болуы;
- мектептерде психологиялық көмек көрсету қызметінің нашар дамуы;
Қорыта келгенде, болашағыңды ... үшін ... ... ... көңіл бөлу керек екендігін естен ... ... ... ... ... кейін емес, баланы дүниеге әкеле ... ... ... ... ... еді. [17. 85 б.].
Мектептегі педагогтар, психологтар балаларды оқыту мен тәрбиелеуде
сабақтан көп ... ... ... білім деңгейі төмен, ашуланшақ, ата-
аналар мен ұстаздарды тыңдамайтын, бұзақылықтар жасайтын ... ... ... ... мұндай оқушыларды «Қиын оқушылар», «Мінез-
құлқында ауытқуы бар балалар», ... ... деп ... жүр.
Жалпы девиантты мінез-құлық және қиын балалар ... ... ол ... ... ... бола ... ... ғылым саласында
емес, күнделікті өмірде қолданылып жүрді. Біраз уақыт ұмытылып, 1950-1960
жылдардың басында қайтадан қолданысқа енді.
Ең алғаш бұл ... ... ... ... П.П. ... ... ол өз
зерттеулерінде девиантты деп ... ... ... ... ... ... Жасөспірімдердің девиантты мінез-құлықты
мәселесін Қазақстандық педагог-психологтар мен ... ... жүр ... ... Э.И.Шыныбекова, Г.А.Уманов,
Ш.Е.Жаманбалаева, Д.Қазымбетова, Т.М.Шалғымбаев, А.М.Қарабаева). Бұл
зерттеушілердің ... ... ... ... қасиеттің қалыптасуына
әлеуметтік-педагогикалық факторлардың әсер ететінін ... ... ... ... ... ... ... деген ықпалды күшейту, бойындағы
белсенділікті арттыру, ұжымдағы ... ... ... ... ... көрсетіп берген [18.36 б].
Девиантты мінез-құлық мәселесі ... ... ... ... ... ... А.С.Макаренконың
тәжірибелерінен де үлкен орын алады. Девиантты мінез-құлық деп әлеуметтік
нормадан ауытқуды ... Оны ... ... ... ... ... ретінде анықтайды. Девиантты мінез-құлық екі үлкен
категорияға бөлінеді. ... бұл ... ... ... Екіншіден, бұл қандайда бір әлеуметтік-мәдени ... ... ... ... ... іс-әрекет. Сондай-ақ девиантты
мінез-құлық бұл “балалар мен жасөспірімдердің әкімшілік жазалау шараларын
қолдануға әкеп ... ... ... үнемі жасауы, оқудан, жұмыстан
қасақана жалтаруы, отбасынан немесе балаларды оқыту-тәрбиелеу ұйымдарынан
үнемі кетіп қалуы, ... ... ... ... ... ... бар, ... қауіпті әрекетткер жасауы [19.256 ... ... ... ... ... түрмеде қамалуына
және басқада құқық бұзудың жазалауларына ... ... ... ... ... ... және ... “қоғамдық көзқараста
мақұлданбайтын әрбір қылықты девиантты мінез-құлық ” деп атады. Әлеуметтік-
психологиялық әдебиеттерде балалар мен ... ... ... ... әсер ететін факторларды төмендегідей бөліп
көрсетеді:агрессивтілік, ... ... ... әлеуметтік
нормаларды түсіну дәрежесінің төмендігі, ата-аналардың ... ... әсер ... ... физикалық жазалау,
жасөспірімнің отбасымен және құрдастарымен келіспеушілігі, ... ерте ... ... ... ... ... асоциальды топтарға қосылу. [20.69 б.].
Мінез-құлықтың бұзылуы немесе əлеуметтік бейімделмеушілік деп ... ... ... ... ... ... ... Бұл формалар соншалықты əр алуан ... олар ... жəне ... жаман қарым-қатынастармен сипатталады.
Бұл төбелестермен ... ... ... ... ... бұзақылық əрекеттерде немесе өтірік ... ... ... ... бұлардың қатарына мектептегі сабақтан ... ... ... ... ... ұрлық жасау жəне т.б. секілді қоғамдық тəртіпке ... ... ... ... ... ... ... «қиын» жасөспірімдер
жасайды.«Қиын» жасөспірімдердің мінез-құлқындағы бəріне ортақ негізгі
кемшіліктер: ... ... ... ... өнегелі нормаларына
жағымсыз көзқарас (дөрекілік, қыңырлық,өтірік айту, ... жəне т.б.), оқу ... ... қылықтар (жалқаулық,
көңіл қоймаушылық, интеллектуалды енжарлық, танымдық ... ... т.б.), ... ... екі ... ... қасиеттерінің бір мезгілде
көрініс табуы.«Қиын» жасөспірімдерге психологиялық жəне педагогикалық
түзету жұмыстары дер ... ... олар ... ... мінез-
құлықпен жəне заң бұзушылыққа бейімділікпен сипатталатын санатқа өтіп кетуі
мүмкін. Заң бұзушы жасөспірімдердің ... ... ... ... мінез-құлықтағы кемшіліктерінің құрылымындағы ... ... ... ... ... ... ... асоциалды мінез-
құлық жиынтығы бар ұятсыздар (қатыгездік,агрессивтілік, ... ... кез ... жолмен көшбасшылыққа ұмтылу жəне
т.б.)
2.Қарапайым, анайы мұқтаждықтардың ... ... жəне т.б.) ... ... жəне ... ... ... қақтығысты
сезінетін тұрақсыздар. Олар өздерінің мінез — ... ... ... жете ... қабілетті, бірақ өзімшілдікпен болған жағдайға
тойтарыс бере білмеу қоғамға қарсы ... ... ... тəн ... ... мен ұстанымдары жоқ жəне толық
конформисте жəне ... ... ... ... ... ... реніш, фрустрация сезімінде болатын, өздерін тым ... жəне ... ... ... жəне т.б. көрсететін аффективтілер;
Типологиялардың əртүрлі жоспарлығы мен көп болуы «қиын» жасөспірімдерді
қайта тəрбиелеудің ... ... ... жəне ... ... ... баға ... бірыңғай кешенді психологиялық өлшемдерінің
болмауымен байланысты. Сондықтан да заң бұзушы жасөспірімдердің ... ... ... анықтаудың тар прагматикалық əдістерінен
бас тартқан жөн. [21.61 б.].
Жасөспірімдерде отбасылық сəтсіздіктер мен мектептегі жолы болмаушылық
нəтижесінде ... ... ... ... ... қажет етеді,
өйткені «ешқандай адам өз жақындары мен өзі араласатын адамдардың оны үнемі
ұнатпауы мен оған ... ... ... ... ... өмір сүре
алмайды. Бұл азап адам үшін өте ... ... ... ... ... ... ... топтарда өзін-өзі
танытуымен жүзеге асады. Мектеппен жəне отбасымен байланысты үзу олар ... ... ... ... топ болып қылмыс жасау
үшінжиналмайды. Олар ... ... ... ал ... ... көңіл көтеру үшін қолданады. Топта басқарушы рөлге
арсыз, қатыгез, жасы ... ... жас адам ие ... ... ... тобы ... ... бұрылады.Бұл басқарушы жасөспірім болуы
мүмкін, бірақ, көбінесе, жасы үлкен, рухани тұрғыдан азған адам ... ... ... ... ... ... қолданумен, ішімдік ішумен, егер
ақша болмаса, оны қылмыс жолымен табумен көрінеді деген ... ... ... уландырады. Рухани азған жасөспірімдердің
криминогенді топта ұзақ уақытын ... олар үшін ... топ ... ... ... оң əсерінен анағұрлым алшақ спецификалық
ортаға айналуына əкеледі. Бұндай топ жасөспірімдерге қарым-қатынас ... ... ... ... ... бұрмаланған
құндылықтар мен мүдделер жүйесіне сай уақыт өткізуге,əлеуметтікке қарсы
əрекеттердің көмегімен өзін-өзі ... ... ... ... топтың əсерімен, оның достарға қолдау көрсету, топта алатын
орнын беріктендіру, құрдастарының ... ... ... ... ... ... əсерімен қылмыстар жасайды. ... ... ... ... ... негізделеді. Олардың
ішінде бірінші орында өзін-өзі таныту, топта өз ... ... ... тұр. ... ... ... ... көрініс табатын «өсу
мотивтері» жатады: бір жағынан, жасөспірім «Мен ... ... ... ... ... жағынан, «Мен — тұлғамын» деген пікірді атап
көрсетеді. ... осы ... ... аша ... мынандай пікір
айтады: «Мен басқаларың сияқтымын» ... ... ... белсенді түрде қолдау, жолдастарына еліктеу («олар қайда
болса, ... ... ... не ... мен де соны істеймін»), топтан
қалмауға тырысу, жолдастарының алдында беделін түсірмеуге тырысу, ... жиі ... ... «Мен ... ... ... өзара қарым-қатынас жасағанда көрінеді, ал ... аса ... ... ... ғана кездеседі. Бұл
ұстаныммен негізі ренішке, ескертулерге тез ... ... өзін ... ... киіну немесе керісінше, киімдерге, шаш қою əдісіне қатысты
нормаларды бұзу ... ... ... ... ... қарақшылық шабуылдардың негізінде гиперкомпенсация
секілді психологиялық тетік жатыр. Айтарлықтай ... ол ... ... де тəн. ... жəне Г.Х.Ефремова атап
көрсеткендей, бұл өзін толыққанды емес ... ... ... үшін ... ... ... тəртіптеріне қарсы келетін, заң бұзушылық іс-əрекеттермен
болса да, өзінің тұлға екендігін дəлелдеу ... ... ... танытуға ұмтылыс, өз күшін, батылдығын,
ержүректілігін, ... ... ... өзгелерге көрсету жəне өзі сезіну
қарастырылады.Аталған үрдістер бейтарап терминдермен басқаша атау ... ... ... ... ... ... істеген əрекетті
«семантикалық қорғауда» көрініс табады. [22.28 б.].
Кəмелетке ... заң ... ... ... ... ... ... мотивтер, бұл мотивтер ағзаның физиологиялық тіршілік
етуін қамтамасыз етеді (жасөспірім өзін, ішімдікке салынған ... мен ... ... отын ... жəне т.б.;
2. Инфантилді мотивтер: өзін-өзі асырау немесе олжа табу мақсаттары
болмайды, романтикалық жəне шытырман ... ... ... ... ... топта бос уақытты «қызықты» өткізу мақсатында ... ... ... ... ... пен ... ... берулері мүмкін;
3. Референтті топқа еліктеу реакциясы шеңберінде өзін-өзі таныту
мотивтері, мұнда топтық заң бұзушылықтардың ... ... ... ... ... ... пайдакүнемдік мотивтер;
5. Туысқандар мен жақындардың жеке ... ... ... ... Мысалы, өзі немесе інісі үшін велосипед ұрлау,
қарындасы үшін ойыншықтар ... жəне ... ... ... ... ... ... вандализм
актілеріне, кек алу, өлтіру жəне т.б. бағыты бойынша дифференцивті жəне
дифференцивті емес əрекеттерге ... ... ... ... ... мүмкін: а) топтың мүшелеріне немесе
оның басшысына психологиялық тəуелді болу,бағыну жəне ə) ... ... ... ... ... бағындыру. Дəл осы жерде мотивтер күресі
анық ... ... өз ... ... ... ... ... өз əрекеттерін басқара алмайды. [23, 89 б.].
Кəмелетке толмағандардың қылмыстық тобының ішімдікпен ерекше ... ... тура жəне кері ... болып табылады. Жасөспірімдердің
ішімдіктік эксцестері -бұл өзін ... ... бос ... ... ... амалдары. Олар топтық сипатты болады.
Жасөспірімдердің ішімдікті жалғыз ... көру өте ... ... ... түрде көрермендер, аудитория, солардың алдында ... ... ... жəне бұл ... ... ... эксцессін құрайды.Еңбекпен емдеу
профилакторияларында емделушілердің ауру тарихын зерттеу ... ... ... ... ... ішімдік ауруы ішімдікті ішуді кəмелетке
толып бастағандарға қарағанда ... тез ... ... ... ... рухани азған жасөспірімдер асоциалды жəне
криминалды топтарға бірігіп, ұсақ ұрлықтарды жиі жасайды, ... ... ... жүк ... ... ... орналасады,
қайыр сұрайды.
Жасөспірімдердің ішімдікке деген қатынасы жəне оны қолдануға
мотивациясы ... ... ... ... ... «əуестікпен» ішімдік ішуді бастағандар;
- өзін-өзі тұрақтандыру мақсатында ... ... ... алуды” жақсы көретіндер;
- “алкогольдік эстеттер»;
- батылдылар;
- ішімдікке тəуелділер.
Ішімдікті үнемі қолданатын ... тобы ... оңай ... ... тұрақтандыру тəсілі ретінде мастықпен істелетін заң
бұзушылықтарды таңдап алады: ... күш ... ... актілерін
жасау, төбелестер, пышақтасу жəне т.б. Ішімдікті қолдануда батырсынатын
жасөспірімдер тобы ең криминалды ... ... Бұл ... мəні ... көп ... ... Олар бос уақыттарын өрескел өткізеді. Ішімдікке
бұндай ұмтылыс пен түсінік («жарты литр ішемін, ... мас ... ... ... жете ... жəне физикалық тəуелділіктің
ішімдікке физикалық тəуелділікке бой ұруын жеделдетеді, жеке ... ... ... аурудың бұл сатысында адам не болса соны
іші береді, кез келген адаммен, кез келген уақытта жəне кез ... ... ... жəне ... күйде адам ішімдік сатып алу үшін қажетті олжа табу
мақсатында кез келген ... ... ... уақытта криминалды жастар
арасында ішімдікке деген жаңа, қарама-қайшы ... ... ...... заң. Бұл ... ... ... тұрғыдан жақсы
дамығандарын өздеріне оққағар, бағынбайтындарды жазалайтын қолшоқпарлар,
«салық» жинаушылар жəне т.б. етіп ... ... ... ... ... ... Жасөспірімдердің топтарының ішінде өзін есеңгірету
мақсатында токсикоманияның алуан түрлерін қолданып, ... ... ... ... заң бұзушылар кең тараған. Əдетте жасөспірімдер
құрамында спирт бар қатты əсер ... ...... ... ... парфюмерия өнімдерін қолданады; ... ... ... күй тудыратын дəрі-дəрмектерді көп көлемде жұтады;
веналарына əртүрлі қоспалар құяды; тұрмыстық химия заттарын, ... мен ... ... жасалған əртүрлі заттарды
қолданады; Улағыш заттарды қолдану ... ... ... ... келеді. Ең кең тарағандары:
- Құмарлықпен қолдану;
- Батырлығын көрсету;
- өзі сияқтылардың ортасында өзін-өзі танытуға ұмтылыс;
- Топтық іс-əрекеттер («біреуге ... болу ... ... алуды қалау;
- көңілін көтеруді қалау;
- шынайы өмір мəселелерін ... ... ... ... ... жəне криминалды əрекеттердің басқа түрін істеу
алдында психологиялық ... жою ... ... ... ... алдында,
қылмыс жасар алдында жəне т.б.).
Маскүнемдер секілді, барлық токсикомандарға улы заттар сатып ... жəне ... үшін ... ... тəн. ... серік болу» улы
заттармен улану қорқынышын жеңіл жояды, уландырудан ... ... ... кешу ... Бұл ... ... ... топтан тəуелділігі тəн. Сондықтан да ... ... ... ... ауыр ... ... болып табылады. Улағыш заттар немесе олардың алмастырушылары,
медициналық дəрі-дəрмектер үшін ... кез ... ... ... ... ... заттарды қабылдау токсикоманы өлімге алып келуі жиі
кездеседі. Токсикомандар тобын жасөспірімдердің өрескел қылмыстық топтарына
жатқызуға болады. [24.96 ...... ... əлеуметтік жағымсыз құбылыс. Бұл құбылыс
есірткі заттарын дайындауды, сақтауды жəне сатуды қамтиды. Бұл -халықаралық
сипатқа ие ... ... ... ең ... ... Бұл ... ... тұтынушы ретінде де жəне қылмыстық кəсіптің субъектісі ретінде де
жасөспірімдер маңызды орын ... Бұл ... ... ... ... Əдетте
нашақорлар тобын жазалау мекемелерінде жазасын өтеп келген үлкен немесе
бозбала ... Бұл ... ... ... тəн: айқын көрінетін
құпиялық, бірлескендік, топтағы рөлдердің нақты ... өз ... ... ... ... ... ... сигналдар. Есірткі
заттарын дайындаумен, сақтаумен жəне сатумен айналысатын ... ... яғни ... ... ... бұл ... емес.
Есірткі заттарын таратуды баю тəсілі ... ... ... топ ... ... пайдаланбайды. Бұндай топ тек қана есірткілер ... ... ... ... ... ... ... қызықтырып, нашақорлыққа еліктіреді. Бірақ нашақорлық міндетті
түрде топтық қылмыстарға себепкер болады.
Ең танымал топтық қылмыстар:
1. Опиумдық мак, ... ... ... сора жəне ... да өсіруге
тыйым салынған, құрамында есірткі заттар бар ... ... егу ... ... ... тобы ... есірткі заттарын өсірілген аймақтан
елдің басқа аймақтарына тасымалдау;
3. ... ... бар ... алу ... жалған
рецепттер жасау;
4. Дəрілік мақсаттарға арналған рецепттер мен есірткілерді сату;
5. Есірткілерді қабылдайтын қордалар ... ... ... ... ... ... тауып беру;
6. Есірткінің əсері кезінде топтық қылмыс жасау немесе ... ... ... ... табу үшін ... жасау (тонау, ұрлау, қарақшылық
шабуылдар жəне т.б.);
7. Синтетикалық есірткілер, «винт» ... ... жол ... ... ... ... ашу жəне ... əсерінен туындайтын
мастық күйге жету үшін тірі организмдерден бөлінетін заттарды (өрмекші
тəрізділердің жекелеген ... ... ... ... ... ... кəсіп саласы үшін,
сауда аймақтарын бөлісу үшін үнемі ашық жəне ... ... ... ... көптеген адамдар, баю ғана үшін өз ... ... осы ... ... ... қаза болады. Кəмелетке толмағандар бұл
соғыста ұсақ тиындар ғана. [25.59 б.].
Алдын алу шаралары мен олардың классификациясы
Зерттеулер жасөспірімдердің қылмыскерлігі ... ... ... ... ... ... келеді. Ең алдымен, бұл
жергілікті билік орындары жүзеге асыратын (əкімат) аймақтық ... ... ... ... ... ... ... алу
жұмысын оқу орындарында жəне сол оқу орындарында қызмет ... ... ... ... Бұл ... ... ... қоса,
жасөспірімдердің топтық жəне индивидуалды қылмыстарының алдын алу ... ... ... ... ... ... ... қамтуы қажет. Жалпы шаралар жалпы оқу үдерісінің
сапасын арттыруды, оны ұйымдастыруды, əдістемелік ... ... ... ... оқу жоспарын нақты орындау, сабақтарға орынсыз
себептермен келмей ... ... ... ... ... ... өткізулерін ұйымдастыру, мəдени іс-шаралар ұйымдастырып
өткізу жəне т.б. Сонымен қатар жалпы ... ... ... да ... тек ... ... ... жетілдіру» ғана емес, сонымен қатар
педагогтердің оқушылармен тұлғааралық қарым-қатынастарын ... ... да ... ... жəне ... шаралар:
- психодиагностикалық: оқуға түскен контингентті зерттеу жəне қылмыс
жасауға бейім тұлғаларды ... ... қиын жəне ... ... ... қатар, сотталғандар, арнайы мектептер мен
колониялардан келген оқушыларды) анықтау, олардың мектептегі ... тыс ... ... анықтау;
- психологиялық түзету: жұмыстың индивидуалды жəне ұжымдық формаларын
қолданып, осы оқушылармен жүйелі түрдеқұқықтық тəрбиелеу ... ... ... ... ... ... отбасынан, сонымен қатар оқу топтарынан
«шеттетілген» жасөспірімдердің топтық заң бұзушылықтарының ерте алдын
алу ... ... ... оқу ... жəне ... ... де ... бақылау жүргізу.
Аталған шаралардың нəтижелі болуы кəмелетке толмағандардың ... ... ... ... ... жоғары деңгейі мен
психологиялық жəне ... ... ... ... ... ... ... принциптерін ұстануына тығыз байланысты.
Профилактикалық жұмысқа қатысушының əрқайсысы жасөспірімдер ... ... жəне ... ... алу ... жақсы білуі керек. Жасөспірімдердің қайталанбалы
қылмыстарымен ... ... ... ... бірі арнайы оқу-
тəрбиелеу мекемелерінен жəне еңбекпен тəрбиелеу ... ... ... бейімделуін қамтамасыз ету болып табылады. ... ... ... ... ... ... оралған жасөспірімдердің
тең жартысы ата-ананың қамқорлығынсыз қалған жетім ... ... ... ... ... жер, жейтін тамағы жоқ. Жұмысқа ... ... үй ... шешу өте ... [26. 32 ... Мектеп оқушылары қылмыстылығының алдын алу шаралары.
2.1. Мектептік жастағылардың мінез-құлқы қалыптасуының ... ... ... ... ... ... кездестіреміз.
Себебі жасөспірімдік кезең - ең қиын, әр түрлі бұзақылықтардың ... және ... ... ... ... ... сәтті кезең болып
табылады. Жасөспірімге тән ... - ... ... дербестік, басқаға
бағынышты болмау. Сол себептен, ... ... жеке ... ... түсінуге ұмтылыс жасайды. Оны ұғынуға мүмкіндіктерді ... мен ... ... қатыстарынан байқалады. Себебі, девиантты
мінез-құлықты балалар типтік ерекшеліктеріне ... ... ... оны ... ... ішкі жай-күйі жол таба алмай
әлеуметтік-педагогикалық тұрғыдан қорғалынбайды. ... ... ... бала ... ... жоқ деген сезімге беріліп кінәны ... ... ... ... ... ... ... жолы – бос уақытын мақсатсыз пайдалану, мектеп тәртібін
ұстамау, заң нормаларын бұзу, қылмыстық істер жасау [28. 294 б].
Әр жас ... ... ... қалыптасуында алатын өзіндік орны бар.
Бұл баланың “мені” ... ... ... сыни ... ... Белгілі психолог Л.С.Выготский жасөспірім жастағы
кезеңде (14-18 жас) екі үлкен өзгеріс болады: ол ... ... ... ... ... ... ... тұлғасының және дүниетанымының
қалыптасуы. Жасөспірімдік кезең тек психологиялық жағынан ғана ... ... ... ... да қиын ... ... Дәл осы
жасөспірімдік кезеңде балалардың көпшілігі “мектепке бейімделе алмауымен”
ерекшеленеді, яғни ... ... ... ... Шарт ... бейімделе алмау” жасөспірімдерде олардың үлкендермен ... ... ... достық қарым-қатынасын бұзуымен, олардың
нашар оқуымен, мектептегі тәртіпті бұзуға қатысуымен, оларда ... ... ... үлкен адамдармен жанжалда болуымен көрініс береді
[29.198б].
Көптеген зерттеуші ... ... ... ... ... тән ортақ қылық – ол ... ... қыр ... бір ... ... жасау, үлкендердің тілін алмау,
жағымсыз жандарға еліктеу, темекі тарту, біртіндеп ... ... ... тағы сол ... ... ... ... жат қылықтарды елемеу –
жасөспірімдерді теріс жолға ... ... ... ... ... ... бара-бара қоғамға сүйкімсіз, жеккөрінішті
жандар қатарына қосары сөзсіз. Жасөспірімдік шақта балалардың ... ... әлде ... ... ... ... ерекшеленіп, өзінің
өмір жолына көз жіберіп, ой елегінен ... ... ... мәнін,
мақсатын түсініп, ұжымдағы өз орнын білгісі келеді. ... ... жат ... ... ... ... білімінің төмендігі,
мәдениет деңгейінің жеткіліксіздігі, ең бастысы, ... ... ... іске ... ... жоқ ... ... мінез-құлықты жасөспірімдерді педагогикалық мінездемелері жағынан
төрт топқа бөлеміз:
Бірінші топқа жататын девиантты мінез-құлықты жасөспірімдердің мінез-
құлқында ... ... ... ... сыйламау сияқты
әдет-дағдылар толық қалыптаспағанымен, олар іштей өз жүріс-тұрыстары мен іс-
әрекеттеріне баға бере алмайды. Бірақ өз мінез-құлқын түзетуге талаптанады.
Екінші ... ... ... ... төмендей
бастаған, әлеуметтік бағдарлары қоғамға жат сыңаймен сипатталады. ... ... ... ... ... ... жасау, темекі
мен наша тарту, уытты ... ... ... ... ... ... Бұл топқа тәртібі нашарлаған, құқық тәртібін бұзушы жасөспірімдер
жатады, ... бұл ... әлі ... ... өз ... түзетуге
мүмкіндік – қабілеті бар, тек педагог ... ... ... ... топқа өз мінез-құлықтарын басқара алмай, өзін-өзі тәрбиелеуге
бейімділіктері жоқ ... ... тобы ... ... жат мінез-
құлықтары қалыптаспағаны сонша, олар өздерінің теріс қылықтарына талдау
бере алмайтын жасөспірімдер. Бұл ... ... ... қатар ұрлық, тонау, ішімдік және наша тарту ... ... ... ... ... жұйке ауруларына (невроз, неврастения, ... ... ... ... бастаған балаларды жатқызамыз. Мұндай жасөспірімдерге
педагог-психологтар мен дәрігерлер тарапынан дербес қарым-қатынас, ілтипат,
сый-құрмет, жылы лебіз қажет. ... ... ... ... ... және оның ... дамуы педагогтар, психологтар,
заңгерлер, ... ... ... ... біріккен
әрекеттерінің нәтижесінде іске асуы мүмкін. Бұл жұмыс ... соң бірі ... ... ... тиіс [30. 22 ... Рюле ... тек ... ағзасына ғана әсер етіп қоймайды, сонымен
қатар оның моралдық тұрақтылығына да әсер етеді. Аштықтың ... және ... ... ... адам тұлғасын елестету өте
қиын. Материалдық жағынан қамтамасыз етілмеу адамдарды ... ... ... жоғалуына итермелейді, ар мен адамдық сезімнің ... [31.245 ... ... ... ... жақын адамдарын ренжітіп
алғандағы, жақсы көретін адамына қиянат жасағандағы ұят ... ... ... ... ... ... ... бекітілген өзенді
көргенде сондай күйзеліс сезімінде болатындай етіп тәрбиелеу ... ... ... ... ... біз ... мен ... тұлғасы мен
мінез-құлқындағы жат қылықтардан арылту үшін төмендегідей жұмыстар жасалу
керек деп ... ... бос ... ... ... оқушылардың жеке дара ерекшеліктерін ескеру;
-       әлеуметтік және психологиялық қорғалуы;
-       оқушылардың өздерінің ... мен ... ... ... ... ... нашақорлыққа, қылмыстық әрекетке
бейім балаларға үлкендер тарапынан қатал жаза қолдану [32.238 б].
Сонымен ... ... ... құндылықтары , әрине , отбасыда
қалыптасады. Алайда, қанша дегенмен ... ... өз ... ... қаламайтыны анық. Егер, әртүрлі себептермен баласы тура ... ... ... , ол ата-аналарды кінәләй бермей , бірлесіп жұмыс
істеу үшін олармен дұрыс ... ... ... бұл біріншіден , ал,
екіншіден ол ... ... ... ... керек, “қиын” балаға айналу
себептермен әртүрлі жолдармен анықтау, тәрбие ... ... ... әсерін тигізеді. Ол үшін: “Менің отбасым ”, “Мен не үшін ата-аналарымды
жақсы ... ... ... бос ... қалай өткіземін? ” деген
тақырыптарға шығарма жаздырып, содан көп нәрсені білуге болады.Үшіншіден,
істелген ... бәрі ... ... , жан - ... ... болуы
керек. Ата-аналармен,олардың тәрбиесі қиын балаларымен жүргізілетін жұмыс
сол ... жеке ... ... отырып жоспарланған болуы керек .
Кіші мектеп жасының басталасы мектепке жаңадан түсумен сипатталады.
Қазіргі уақытта кіші ... ... шегі 6-7 ... 9-10 ... ... ... Бұл кезеңде баланың мектептегі жүйелі ... ... ... және ... ... ары қарай ... ... ... 7 ... ... жарты шардың қабығы біршама
дәрежеде толықталып ... Ең ... ... және ... ... дұрысталады. Бірақ біршама маңызды болып таблатын, яғни, психикалық
іс-әрекеттің күрделі формаларының бағдарламасын ... ... ... ... ... бұл ... балаларды әлі қалыптасып
бітпеген, осының салдарынан қабық асты ... ... ... ... әсер ... ... реттеуші функциясының
жеткіліксіздігі бұл жастағы балалардың мінез-құлық ерекшелігінде, ... ... ... ... ... ... да,
кіші мектеп жасындағылар тез айналғыш, бір нәрсеге ұзақ көңіл бөле алмайды,
қозғалғыш эмоционалды. Сонымен ... ... ... ... ... ... сай келеді, яғни, 7 жастағы болатын (бала ағзасында
дененің күрт өсуімен пайда болатын ... ... ... ... ... өсуі, вегативті қайта құрулар жүреді. Бұл балалардың іс-әрекетін
қатынас жүйесіндегі кординалды өзгерулер үлкен күшті ... ... ... ... ... ... ... сай келеді.
Кіші мектеп жасындағы әр балада психофизиологиялық дамудың тепе-
теңсіздігі көрініп отыр. ... ... ... бал ... ... ... өзгеруіне алып келеді. Ол енді «қоғамдық» субъект
және оның белгілі бір міндеттелесі бар, оны ... ... баға ... барлық өмірлік қатынасы қайта құрылады және олардың көбі ... ... ... ... орындай алуымен анықталады. Кіші мектеп
жасындағы балалардың негізгі әрекеті - оқу әрекеті болып табылады. Ол осы
кезеңдегі ... ... ... ... ... Оқу ... ... құрылымдардың қалыптасуы кіші
мектеп жасындағылардың дамуындағы біршама жетістіктерді ... ... жас ... қамтамасыз етететін фундамент болып табылады.
Бала мектепке түскеннен кейін оның элеметтенуінің шешуші факторы ... ... ... ... және мұнымен қатар оқушы жекелік өзара
қатынасқа да ... Бұл ... ... ... деп ... Р.) Осының негізінде баланың эмоционалды және әлеулеттік өмірі
дамиды, оның өсуі ... ... ... ... ... оқушысы бұл
қарым-қатынас дағдыларын белсенді меңгеруші амал.
Бұл кезеңде достық ... ... ... ... Бұл ... қатарластары мен әлеуметтік өзара іс-әрекет ... ... ... табу ... ... ... ... М.1987). Бірінші сынып
оқушысының өзін үлкенмін, жауаптымын деп сезінуі және үлкендердің оны ... ... оған ... ... ... мұндай жағдай баланы
албивалентті уайымдауға алып келеді. Бұл - ата-ананың дегенінен шығу ... ... ... ... деп ... ... қарама-қайшылықтар фрустраияны
тудырады. Бірақ бала өз ойына жетпеген жағдайда ... ... Бала ... ... ... сезіну - тере өзін лақтырумен тең. ... ... ... елес сипат асады: бала кінэні ... ... ... ... ... ... ... бір
формасы, яғни, бала кінәлі төмен баға ... ... ... ... ата-
ана, мазақтаған сыныптастары деп түсінеді.Мұндай - оқушылармен, яғни
бұйрық, өкпелегіш тік немесе ... ... ... ауыр ... ... қалай жұмыс істеу керектігін білмейді. Сондықтан да
психолог мінез-құлқы эмоционалды ... ... ... ... ал ... ... ... әлеуметтік статустегі басқаларға
берген сипатталаларды ... ... ... педагогтардың өзі де
жақсы көрмейтіндігін ... ... ... бұл ... ерікті немесе еріксіз түрде балалардың ... ... ... ... сөз. ... ... ... болу сипаты. Темперамент типімен байланысты болып келуі мүмкін.
Сонымен, эмоционалды үйлеспеген ... ... ... атап ... ... ... ... кез-келген баланың өмірінде агрессияның
пайда болған кездері болды, бірақ біз бұл жерде ... ... ... ... ұзақтығын және аффективті мінез-құлықты шақырған түрлі
белгісіз себептердің сипатына көңіл ... ... ... ... Бұл типке жататын балалар барлық
нәрсеге шектен тыс қатты ... егер олар ... ... ... ... бүкіл сыныпты алып кетеді; егер олар ... ... ... қатты болуы мүмкін;
3. шектен тыс ұялшақ, жараланғыш, өкпелегіш, нәзік, мазасыз ... өз ... ... ... ... өзіне көңіл аудартқанна
қорыққаннан өз мәселесін уайымдайды. Аталған 3 топқа да тән нәрсе - олардың
адекватты аффективті ... ... ... ... ... Л.Л. ... ... жанымда кішкентай әдемі қыз ұстаған бір еркек кісі ... ... ... бала ... ол ... суға ... ... әкесінің
доп алып беруің талап етіп, қыңқылдап тұрды. Кетіп бара жатып, бала көзінің
әкесінің тізесіне қадалып тұрғанын ... ... ... авторы мынандай
қорытындыға келеді: «бала ... ... ... ... ... ... ол ... қынқылымен әкесінің көңілін өзіне аудармақшы,
бала қарындасы сияқты еркелікке, махабатқа құқығы бар екендігін көрсеткісі
келіп ... ... бұл ... біз балада - белгі-бір
қажеттілік болғанын көреміз. Сондықтан да кіші мектеп ... ... ... ... ... диагностикаолық тәсілдер арқылы
ашамыз. Олар - бақылау әңгіме, проективті методикалар, ... ... ... ... ... ... Ол ата-аналармен
Л.С.Спиваковсканың суреттеуінше «менің баламның суреті»; «мен ... т.с.с ... ... ... қатар балалардың эмоционалды
бұзулыуының пайда болу себебіне, оны білуге ата-аналардың балаларына әсері
отбасылық тәрбиесі ... ... ... ... ... 4
типі көрсетілген (Гарбузов ... ... Л.И. 1986, ... [33. 361 б].
1.Қабылдамау - бұл анық және анық емес болуы мүмкін. Анық қабылдамау -
баланың туылуы қажет болмаған ... ... Анық емес ... ... ... ... баланы бір көргенде ол қажетті сияқты, ... ... ... ... оған, яғни балага рухани қарым-қатынас
жетіспейді. Ата-ананың баланы керексіз деп табуы, ... ... ... ол ... вакуум болып табылады. Отбасындағы мұндай
жағдайдан, яғни қарым-қатынастан балада агрессивті, жабық, шектен тыс ... ... ... Бұл ... ... кінә ... туғызады.
Қабылдамау баланың өзіне, өз күшіне сенбеуіне әкеліп соғады.
2.Гиперәлеуметтік тәрбие. Мұның себебі ... ... ... Бұл ... ... адамдар», яғни идеалды тәрбиенің барлық
кеңестерін дұрыс орындаушылар. Мұндай ... ... ... ... және орындағыш. Олар өзінің эмоциаларын жабуға, ... ... ... ... ... ... кінэлэу, күшті
агрессивті реакция, психожарақаттық немесе ... ... ... ... ... ... ... тәрбие. Бұл баланың туылуымен пайда болатын баланың
денсаулығының ... ... ... ... ... ... ... немесе кеш болған балалы отбасыларда байқалады. ... бала ... ... ... ... ... болуы мүмкін.
4.Қабылдаудың эгоцентристік типі - ұзақ күткен немесе жалғыз балада
өзін жоғары болады, яғни ... ... ... ... ... бар ол ... қызығуын қабылдағысы да түсінгісі ... біз ... ... бір ... ... табылатын
«отбасына» тоқталдық. Ендігі әсер ететін нәрсе мұғалімдердің даралық және
жас ерекшеліктерді ... ... ... ... дидоктегияның
негативті жағдайдың мүғалімдік дұрыс емес қатынасы оқушылық фоббидың ... ... ... Осы ... бала мектепке барудан, тақтаға шығып
жауап беруден қорқады.Сондай-ақ оларға психологтың да әсер етуі ... ... яғни өз ... ... тез ... ... келетін олар
бала жанында дисколфорт туғызады: бала өзінде психикалық ауытқу бар деп,
қатерлене бастайды. Сонымен, кіші ... ... ... эмоционалды
үйлеспеуіне себеп болатын негізгі факторлар:
1.Табиғи ерекшеліктер,яғни ... ... ... ... тәрбиесі;
ә) мұғалімдердің тәрбиесі;
б) мектеп психологының әсері.
Бала дүниесінің басқа балалар дүниесімен, үлкендермен және ... ... олар үшін әсер ... Оқушыларда осы жағдайлардың
әсерінен қөзқарастарының және ... ... ... ... ... ... орын ... Осындай келеңсіз жағдайлардың бэрі балалар
өмірінде кездеседі, ал балалар өмірі мектеппен тығыз байланысты. ... ... ... үшін ... кезеңі болып табылады. Сыналу
кезеңі дейтініміздің себебі, бала нақ осы мектеп жасында жас ... ... ... ... ... ... қиын кезеңдерден
өтеді. Яғни, сыңалу кезеңі дегеніміз, түрлі құбылыстарға толы ... ... ... және ... осы ... ... өте алу ... Сонымен
анықталған жас кезеңдеріне сүйене отырып, білім беру ... ... ... ... барлық жас аралығын 3 кезеңге бөліп
қарастырады:
1. Кіші мектеп жасындағы кезең;
2. Жеткіншектік жасындағы ... Ерте ... ... ... - баланың мектепке түсіп, жаңа ... ... ... қатар бала ағзасында дененің күрт ... ... ... ... қайта құрулар сияқты эндокриндік өзгерістер
бірден жүреді. Бұл өзгерістер баланың әлеуметтік қарым-қатынас жүйесімен іс-
әрекетіндегі кординалды ... оның ... ... ... ... ... сай ... Сондықтан бұл аралық үлкен
күшті талап етеді;
Екінші кезең - ... ... ... тап ... ағни ... ... кезеңмен сай келеді. Бұл кезең біріншіден пубертаттық
кезеңде келетін морфологиялық және физиологиялық өзгерістер жеткіншектің
ағзасын ... ... ... да, олардағы соматикалық аурулар
қауіпін тудырады, сонымен бірге, тура осы жеткіншектік ... ... және ... ... ... ... ... осы кезеңге тән
әлеуметтік қарым-қатынас сферасының (позитивті болмауы мүмкін) ... ... қиын ... ... жаңа ... тәжірибелер
береді. Өтпелі кезең - жас ерекшелік дамудың өте жауапты сатысы. ... ... ... ... және ... ... ... П.П.Блонский өтпелі кезеңдегі жүріп жатқан өзгерістердің
бірден болып жатқанына ... ... ... бұл кезеңді ескінің өшуін
сипаттайтын жас деп көрсетеді. Олай болса, өтпелі жас ... ... ... ... ... өту ... Бірақ бұл уақытта балада оны біршама
жоғары ... ... ... негізгі психологиялық жаңа құрылымдар
қалыптасуы қажет. Әйтсе де, бұл екі жас қиылысып, осы ... ... ... Ал ... ... ... байланыстарды шақырушы, мінез-құлық
моделінің ауытқуын көрсететін белгілі құбылыс.
Үшінші кезең - бұл ... ... ... ... ... және олардың 10-11 сыныпта кездесетін қиындықтарымен сай
келеді. Бұл уақыт адамның тұлғалық ... өте ... және ... ... ... ... Ж.Ж.Руссо («Эмиль немесе Тәрбие» енбегінде) саналық
өзіндік анықтауды ... ... ... ... туылуының негізгі
мазмұны ретінде қарастырады. Сонымен қатар, жасөспірімдік ... ... ... ... ... ... және бұл кезеңдегі психикалық
дамудың ерекшелігі дамудың ... ... де ... Сондықтан
да, бұл кезеңдегі әрбір қадамның жауапкершілігі артады, сондай-ақ, бұл
кездегі әрбір қатенің ... ... ... ... ... ал кей
кезде ол драмалық сипатқа да ие болуы ... ... да, бұл ... немесе осы жас аралығындағы оқушыларды «қиын жас» немесе «қиын
балалар» категориясына кіргізуіміз мүмкін. ... ... екі ... ... ... ... өте ... қауіпті.
Өйткені бұл кезеңде де физикалық әлсіздік, ... ... ... ... ... ... жағымсыз сыртқы әлеуметтік орта сияқты т.б. көптеген
факторлар ... ... ... ... ... салдарынан «қиын
балалар» пайда болуы мүмкін. "Қиын балалар" ... ... мен ... ... ... ... ауытқуы бар, өйінің психоәлеуметтік
далуы қалыптасуының жаңа сатысын басынан ... ... ... балалар.
Сонымен мектептегі үш кезеңге сүйене отырып, біз барлық мектеп
жасындағы ... ... жас деп айта ... Л.С. ... ... ... ... критикалық жас дегеніміз, біржағынан
балалардың қоғамдық қарым-қатынас жүйесіндегі ... ... ... ... ... ... ... жататын дамудын әлеуметтік
ситуациясының қайта құрылу нәтижесі. Л.С.Выготский бұл жас аралықтарын
мағынасы дамудың ... ... оның ... ... және ... ... барлық уақытта сапалыда өзіндік сипаттарды ... ... ... ... өзіндік кезеңі ретінде қарастырды. Әр жас ... орта ... сол ... тән жалғыз да, қайталанбас өзіндік
спецификалық қатынас ... ... Мұны ... сол ... әлеуметтік жағдайы деп көрсетті. Бірақ, барлық жас аралығындағы
өтпелі кезеңдердің ... ... ... ... ... ... заңдылықтармен өткенімен бір кезеңнен екінші кезеңге ... ... ... ... болады және олардың мазмұны тұрақты
кезеңдегіден, ... ... ... даму ... біршама
айырмашылықтары бар. [34. 251 б].
Сонымен, баланың жас ерекшелік психологиялық сипаты оның бөлек-бөлек
жаңа ... ... ... ... ... ол оның әр
жас кезеңіндегі жеке адамдық қасиеттерінің қалыптасуымен ... осы ... ... ... ... психологтарының
жүргізген зерттеулері нәтижесінде, оқушылардың мінез-құлқының үйлеспеуі 80%
осы жеткіншектік кезеңгеи тән екендігі белгілі ... ... ... ... кіші және орта мектеп жасындағы балалардағы қабылдау
өте жоғары болатындығы ... ... ... оқушылардың дүниеге
көзқарасы, жағымды қасиеттерінің қалыптасып келе ... ... ... ... ... ете отырып, Г.Д.Пирьовтың басшылығымен
бір топ Болгария психологтарының жүргізген зерттеулері нәтижесінде 5-17 ... ... ... тән ... ... болды. Сонымен
қатар олардың психикалық ... ... ... 14-15 ... 15000 ... ... психодиагностика
ретінде жүргізген «даралық минесоттық» тестімен дэлелдеуге болады. Өйткені,
бұл тест ... ... ... балалардың өздері «психопатия»,
«шизофрения», «гипомания» шкалалары бойынша ... ... ... ... үшін ауру ... ... табылатын бұл көрсеткіштер
жеткіншек немесе жасөспірімдер үшін норма болып табылады деген, қорытындыға
келеміз. ... ... ... ... ... К.С.Р.О. мамандары С.Хатауэй және Э.Монакези жүргізген "Роршах"
және "тематикалық апперцепция" тесті бойынша 12-16 жас ... ... ... жоғары болатындығы, сонымен қатар. Кеңес
уақытында үлкен маман болып табылатын ... ... ... ... осы жас ... ... ... бірден өсетіндігі дэлелденді. ... ... әр ... ... деңгеінің ерекшелігіне байланысты
В.Д.Кисловская «проективті тест» көмегімен мазасызданудың жас
ерекшелік динамикасын қарастырды. Оның ... ... кіші ... ... ... ... үлкен адамдармен қарым-қатынас
кезнде және қатарластарымен қарым-қатынас кезінде ... ... ... ... гөрі, қатарластары және ата-анасымен
қарым-қатынас кезінде, ал ... ... ... ... ... ата-аналармен немесе балалар тәуелді болып табылатын
басқа да ... ... ... ... екен және
жасөспірілдерге мазасыздану деңгеңінің жоғарылығы тән болып шықты. ... ... ... ... реакцияның әсерінен
дифференциацияның жалғаса беруінде, және эмоционалды реактивтіліктің ... ... ... реактивтілік психологиялық жағымсыз фактор болып
табылады. Осыған байланысты ... ... ... нәтижесі
бойынша, төмен эмоционалды реактив тән жеткіншектерлен жасөспірімдерге
біршама мазасыздық тән, ... ... ... және ... ... ... екен. Осы айтылған факторлардың себебі , Л.Е.
Личко пікірі ... осы ... ... ... 12-18 жас
аралығының психопатияға криткалы ... ... ... да дәл ... оларға аса көңіл бөлінбесе, ... ... ... ... ... мүмкін. Бірақ, эмоционалды үйлеспеушілік
тек қана гармоналды өзгерумен ашылмайды, сонымен қатар, әлеуметтік факторға
және тәрбие шартына тәуелді және ... - ... ... байланысты болады. Өсіп келе жатқан балаға әсер ететін және ... ... ... ... және ішкі факторлардың көлелмін білу
күрделі нәрсе. ... да ... ... ... ... және талпыну деңгейінің қарама-қайшылығы сияқты жеткіншектерге тән
эмоционалды күштену ерте жасөспірімдерде болады деуге алып ... ... ... ... ... синдромы, яғни, оқушылардың
өзінің денесіне және сыртқы ... ... ... т.с.с. жағдайлар
олардың эмоционалды үйлеспеуіне әкеліп соғады.Бірақ, нормадағы оқушылардың
эмоционаолды ... ... ... аз көлемде
болады.Жалпы эмоционалды үйлеспеушілік өтпелі кезеңнің барлық кезіне ... олар қиын ... ... ... Мұндай балаларға оқудың өзі қиын,
үйде ешкім көмектеспейді, ... өмір ... ... ... ... ... оқудағы жетістіктерге жетпеуіне байланысты төмен
болады. Бұл жағдайда бала өзін-өзі көрсетуге ... ... ... ... ... ... түңілушілік кездесіп отырады.
Соньмен бірге, олардың мінез-құлқына тітіркенудің импульсивті формасы тән
болып ... ... ... ... талдай отырып,
ситуациалық мінез-құлықты едәуір өзгертетін нәрселерді атап өткен жөн.
Оқушылардығы үйлеспеушілік құрамына қарай кәдімгідей болады. Олардың ... ... ... ... тән сипаттың бірі - олардың
кейбіреуінің жынданғаннан өлуге дейін баруы. Оның негізгі себебі, өмірлік
қиындықтар, ... ... ... ... ... болып табылады. Яғни, баланың жан талаптары отбасында
қанағаттандырылмайды оның әрбір ... ... ... ... ... ... бір ... соққы болып тисе, екіншілері,
керісінше барлығына көңілі толмай кек алғысы келіп тұрады, бәрін ... ... ... ... ... дұрыс саналады. Егер
оқушылар өздерінің бірнеше мағынасы бар мінез - құлқын ... ... ... ... онда ол мағына басқаларға мағынасы ... оқу» ... ... ... тіл ... ... ... түсініксіз: екіншіден, қабылданбайды; ... ... ... ... Осы ... қиын тәрбиелену қайшылықтары
туады. Соньмен бірге эмоционалды үйлеспеген оқушыларды зерттеу ... ... ... ... және ... ... бойынша балалардан бірнәрсені талап етуі ... ... ... ... ... ... ... болады, сондықтан да олардың
жоғары талап қоюшылығы немесе біреуден бірдене ... ... ... ... ... соғады. Оқушылардағы мазасыздану деңгейінің
жоғарылауы, отбасындағы қарым-қатынастың шектелуімен, стрестерімен
сипатталады. ... ... ашық ... ... пайда болады. Оларға
когнетивті стиль, өзінің мүмкіншілігін бағалай алмаушылық тән және ... ... ... ... ... айналаға жаушылық көзқараспен
қарау тереңдік алып отырады. [35.368 б].
Балалардағы эмоционалды үйлеспеу олардың сабаққа үлгермеушілігімен
де ... ... ... ... егер де ол тапсырманы ұзақ
түсінбесе кері ... ғана ... ... ... ... ... ... қарастырмай мұндай әрекеттерден алдын-ала іштегі бас
тарта ... ... ... «энергетиканың» жоғарылауы және
төмендеуі болады, осының әсерінен балалар бір уақытта көңілсіз ... ... ... ... ... ... және жақсы бейімделген
қабілетте болады.Бұл жердегі бірінші жағдай екінші жағдайға қарағанда жиі
көрінеді. Сондықтан да ... өмір ... ... бөлу ... ... от ... екінші баланың пайда болуына байланысты жат қылықтар
көрсете бастайды, сондай-ақ мектеп ... ... ... ... ... болады. Ата-аналарға негізгі көңіл бөлу керек
нәрсе - көп балаларда мұндай стресс ... және ... ... Бала ... ... ... зерттеген
зерттеушілер пікірін талдау нәтижесінде оқушылардың эмоцтоналды үйлеспеуіне
әсер ететін негізгі үш факторды анықтадық. ... ... ... ... орта.
Сонымен қорыта айтқанда, мектеп жасындағы балалардың девианттық мінез-
құлқының туындауына әлеуметтік енжар түрлер: ... өмір ... ... бас ... жəне ... ... ... болу.Бұл топқа жұмыстан,оқудан бас тарту, ... ... ... ... қол ... жəне ... мен мінез-құлқында ауытқушылықтары бар балалар ... ... мен ... ... ... арасында
көбеюі «Девиантология»курсын енгізу қажеттілігін тудырды.Аталмыш курс
студенттерді дамуы мен ... ... бар ... ... қатар оларды тиімді оқыту мен тəрбиелеуге даярлауды,болашақ
мұғалімге психологиялық жəне педагогикалық тузету жұмыстары əлеміне енуге
көмектесуді,мұндай ... ... ... ... мен ... ... мен ... дамуы мен мінез-құлқындағы
ауытқулар мəселесін шешудің ... ... мен ... жиынтығын ашып
көрсетуді;педагогикалық тұрғыдан қараусыз қалған жəне тəрбиелеуі қиын
кəмелетке толмаған ... ... ... ... алу ... ... ... мен мінез-құлығында ауытқулары
бар кəмелетке толмаған балалармен жүргізілетін тəрбиелік-алдын алу ... ... ... осы ... ... ... үрдісін баланың жеке
тұлғасын «қайта шыңдауға», «қайта жасауға» бағыттайтын ... ... ... ... ... ... ... жүзеге
асырылды.Сонымен қатар,шетел мемлекеттерінің арнайы тəрбиелеу мекемелерінің
тəжірибесі,Қазақстан ... ... беру ... бағытталған психологиялық жəне педагогикалық ... ... ... ... мен ... ... алу жұмыстарында
бұл бағыттың келешегі жоқ екендігін көрсетті.Кəмелетке толмаған балалардың
девиантты мінез-құлқының алдын алу мен ... жəне ... ... ... ... ... ... үрдісті ізгіліктендіру
мен дарашылдандыру қағидаларына сүйенетін ... жəне ... ... ... ... жəне ресми түрде ... ... ... мен ... ... бар ... жəне
жасөспірімдермен жүргізілетін тəрбиелеу жұмысының күзету-қорғау парадигмасы
қолданылуы тиіс.Аталған бағыттағы ... ... ... ... ... алдын алу психологиясы мен
түзету педагогикасы қалыптасу сатысында тұр.Балаларды «норма-ауытқушылық»
аясында ... ... ... пайда болды(мысалы,мінезге баса назар
аудару,қауіпті топ балалары жəне т.б). ... да ... ... ... ... ... психологиялық жəне
педагогикалық жұмыстардың болмысы мен табиғатын анықтау үшін ... ... ... ғылыми жаңалықтарына, алдын алу психологиясы мен арнайы
педагогика салаларындағы ғылыми зерттеулерге баса ... ... ... ... ... девианттық мінез-құлықтан арылту шаралары.
| Жалпы ... ... ... ... ... ... ... тән жеке даралық ерекшеліктері бар. Сондықтан мектеп социологі ... ... ... бірі - ... ... ... бар балаларға тиімді көмек көрсету. Бұл проблеманың ... ... мен ... ... ... Оған үлес |
|қосқандар И.Кант, Э.Торндайк, ... ... ... Л.Е.Личко |
|т.б. ғалымдар. ... ... ... психологияда қолданылатын әдістемелер жинақтары |
|қазақ тілінде жоқтың қасында. Сондықтан оқушылардың мінез-құлқындағы ... ... өте қиын ... отыр, ал мінез-құлқында |
|ауытқуы бар балаларға дер ... ... ... ... ... ... |
|дәлелдейдің қажеті жоқ проблема екені баршаға аян. ... адам жеке ... ... оның мінез-құлқы өзіне тән |
|ерекшеліктермен сипатталады. ... ... ... ... төркіні |
|характер деген грек сөзінен шыққан. Оның ... ... із ... ... ... ... Сондықтан мінез дегеніміз әрбір адамның жеке басына тән|
|даралық ерекшілік ... ... ... ... рет ... ... ғалым - |
|ертедегі грек философы Теофраст. Бірақ ол мінезді адамның адамгершілік ... тән ... деп ... ... ерекшеліктерін зерттеушілердің пікірлерін ең бірінші болып француз |
|ғалымы Л.Бен ... ... Ол ... ... ерекшелік, дара |
|тұлғаның ақыл-ойы мен сезімінің және ерік ерекшілігінің көрсеткіштері деп ... ... ... ... ерік ... ... ал орыс ... әрі |
|психолог П.Ф.Лесгафт, ерік қасиеті деп көрсеткен. И.Кант мінезді ... ... ... оны ... дүре ... ... қасиет деп, |
|туа біте пайда болатын қасиеттер мен әр адамның өз өмірінде жүре пайда ... ... ... ... [36. 394 б]. ... айтуынша мінездің барлық сипаттары адамның тіршілік жағдайларына |
|байланысты деген пікір айтады. Сонымен, мінез ... екі ... ... осы ... дейін пікір таластар туғызып келеді. Соған қарамастан |
|қазіргі зерттеулерде ... ... өмір ... және ... ... ... тәуелділігіне ешкімде күманданбайды. Табиғи күштерге табиғи|
|физиологиялық процестер жаттын ... ... ... ... Темперамент - адамда туа пайда болатын генотипті организм |
|қасиеті. Темперамент адамның ... ... ... ... ... ... ... жүйесі типтерінің сыр-сипаты темперамент типтерімен бірдей. |
|Мұның екеуі де дара адамның бойындағы өзгешеліктерін сипаттайды. Жүйке |
|жүйесінің типі ... ... - ... ... ... - сангвиник, тыныш |
|болса - флегматик, әлсіз болса -меланхолик болады. Сондықтанда, адамның |
|мінез-құлқы оның ... ... ... ... ... ... атап |
|көрсетеді. ... ... ... ... осы ... айналысу барысында |
|оларда белгілі-бір мінез-құлық пайда болады. Адамның мінез-құлқын ... ... ... болады. Кез-келген мінез-құлықтын басы мен аяғы болады. |
|Адамның мінез-құлық ... ... үшін ... ... ... теориялары қолданылады. Мотивацияны оқу - бұл адам ... ... ... ... ... ... ... теориялардың көбінде мінез-құлық белсенділігінің 3 негізгі |
|параметрі талданады. Сондай-ақ, себебі бар мінез - ... ... және ... деп ... екі фактор әрекетінің нәтижесі: ... ... - жеке ... ... диспозициясы (қажеттілік, |
|мотив, дағды, бағыттылық); ... ... - ... яғни, адамның айналасындағы жағдайлар (басқа |
|адамның мінез-құлқы, бағасы, қатынасы, физикалық жағдайлары және ... ... ... себептері американ психологтары Эдвард, Лиси, Ричард |
|және Руян "өзіндік детерминация және ішкі мотивация" теориялары мен ... Ол ... ... екі типі және оған сай ... екі типі бар: ... ... және оған сай ... бар ... себебі бар мінез-құлық. |
|2.Ішкі мотивация және оған сай мотиві бар ... ... бар ... ... теорияларда мінез-құлық детерминациясындағы негізгі акцент |
|белгілі-бір мінез-құлықтың орындаудан кейінгі ... ... ... немесе |
|жағымсыз жағдайларға негізделеді. Сыртқы және ішкі мотивациялардың ... және ... ... әсерін кесте бойынша қысқаша |
|көрсетуге болады. ... ... мен ... жүйелілігін Выготский Л.С. |
|келесі ретпен схемалық түрде көрсетеді: ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... Ішкі (интрапсихикалық): ... ... түрі ... ... ... (Тар мағынасындағы жоғары психикалық функция) ... ... ... формасы ... ... ... ... ... ... Мінез-құлықтың мәдениетті формасы ... ... ... (интерпсихикалық): ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... Мінез-құлықтың табиғи формасы (реактивті мінез-құлық) ... ... ... функция. ... ... ... ... ... ... және ... ... ...... қару ... ... ... сыртқы ... ішкі ... ... : ... |
|1 ... ... ... заттық қарау (денотативті мағынасы) ... ... ... ... ... түсінік) ... ішкі ... ... ... ... ... ... Қабылдаудағы заттық мағына. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... (сайланыстыру іс-әрекеті): ... ... ... шығару және қолдану ... ... ... және ... ... Психологиялық функционалды жүйе: ... |
|1 ... ... ... ... ... ... байланыс. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... схемалық түрдегі жасалған мінез құлықтың форлалары |
|мен ... ... ... ... болады: Жоғарғы психикалық |
|функция мінез-құлықтын өз-өзіне арналған әлеуметтік мүмкіндігі болып |
|табылады. Л.С. Выготский «жоғары ... ... ... ... ... дамуының екі бұтағын қамтиды» деп атап көрсетеді. |
|Бірінші - ... даму және ... ... ... ... мен, яғни, |
|тілмен, жазумен, есеппен, суретпен көрінеді. ... - ... ... ... ... ... ес, түсінік деп |
|аталатын анық анықталмаған, шектелмеген ... ... ... даму ... осы ... балалардың мінез құлқының жоғары формаларының |
|даму процесі деп шартты түрде ... ... ... ... ... ... ... екі мағынада қолданады: |
|1. Кең ... - ... ... ... ... ... - арнайы психикалық функция. ... ... ... ... белгі және қару» деген еңбегінде жоғарғы|
|психикалық функция ассортиментіне практикалық іс-әрекеттерді кіргізеді. |
|Бірақ, тек қана оның ... ... ... заттық әрекет, тіпті оны |
|қолдану жоғары формаларға ... ... ... ... ... дәл анықтала берлеген, ол - «дәл анықтама ғылыми білімнің ... ... ... мен ... және ... |
|анықталаларлен шектелелін» - дейді. Содан соң, бұл мәселелерді ... ... ... Ол ... ... ... отырып, психикалық |
|функцияларға дәл және соңғы анықтама береді. Сонымен, жоғары ... ... — бұл ... өзін реттеуші процесс, өзінің шығуы жағынан |
|әлеуметтік болып ... ... ... ... және ... ... ... саналы. АР.Лурия берген анықтама өзінің белгілер санының |
|көптігімен ерекшелінеді. Мінез-құлықтын жоғары формаларының ерекшелігі ... ... ... үшін ... көмекші құралдарды қолдануында.|
|Жасанды стимулдарды қолдану мінез-құлықтын жаңа формаларын анықтаудың |
|формалары болып табылады. Мінез-құлықтын ... ... ... ... кіреді: ... ... ... ... ... ... символикалық іс-әрекет. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... тіл және ... ... деп айтады. Выготскийдің концепциясын талдау негізінде құлықтын ... ... ... схемасы: |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| ... 2 ... |
| |
| ... ... мінез құлықтың нағыз табиғи формасына тек қана шартсыз емес,|
|шарттыда рефлекстерді жатқызды. Сонымен ... ... ... ... теориясын жатқызады. [37. 167 б]. ... ... ... ... өмір ... ... пайда |
|болады. Олар мінез-құлықпен ... ... ... олар ... бір |
|жағдайға және ... ... ... ... ... ... ... |
|интенсивтіліктің оптималды дәрежеден не төмендеуінен не жоғарлауінен |
|сипатталады, үйлесімсіздік ... ... ... болады: |
|1. Бұл ... ... ... ... ... Үйлесімсіздік психикалық|
|жағдайды құрушы эмоционалды компоненттер болып табылады. ... ... өмір ... ... ... жағдайдың динамикалық |
|өзгеруі синусоидалды типтің фазалық процестерімен, екі еселенудің өсуімен ... ... ... ... ... сапалы жақындықпен, ... және ... ... ... ... ... ... психикалық процестердің бір бағытты ... ... яғни ... ... және ... ... ... немесе сипаттамаларының төмендігі және әрекет |
|нәтижелерінің төмендеуімен сипатталады. Бұл жағдайлар психикалық ... ... болу ... ... ... ... жас ... және іс-әрекеттік ерекшеліктері белгілі. |
|Жас ерекшелік даму барысында. Құрам күрделілігі және үйлесімсіз психикалық |
|жағдайдың құрылымы мен ... ... ... ... даму ... әрекеттік фактордың ролі күшейеді. ... ... ... бара ... мінез-құлықтын негізі болып табылатын үш |
|кілті бар: ... ... ... ... негізгі әрекеті болып табылатын оқу ... ... ... де ... ... ... қала беред. Яғни, |
|жеткіншектік ... ... ... ... болып табылады. Сөйтіп олар |
|қатарластарымен араласа алмай ... ... ... ... ауытқу |
|болып табылады. ... әлі ... ... ... өткізе алмай жатыр, сөйтіп, ... ... ойын ... ... ... ... ... ... ... Имтимді-жекелік және оқу-кәсібі жақтарының|
|дисбаланс тудыруы. ... ... ... ... ... теория бойынша, балалардың |
|әлеуметтік дасмуындағы ауытқудың түрлі ... ... ... ... ... мотивациялық механизмі арқылы қарастырылады. Осы мотивацияның қарым ... ... ... Дж. ... мұндай бұзылыстың үш нұсқасын |
|көрсетеді: ... ... ... ... ... ... ... ие |
|балалар басқалардан бөлек болғанды қалайды. Бұл балалармен ерте ... ... ... және ... ... кезінде пайда болады және |
|бұл нашар әлеуметтенген адаммен байланысты емес. Жақындасудың төменгі |
|мотивациясы балалардың заттық ... ... ... меңгеруге |
|негізделген. ... және қашу ... ... ... ... Ол ... ... адамдармен аралысқысы келеді, бірақ белгілі себептерге ... ... ... ... Мұндай конфликт мінез-құлықтық |
|компромиске экелуі ... ... ... ... ... биологиялық |
|ерекшеліктерімен қатар тәрбие шартына да байланысты. ... ... ... ... қашу мотивтерінің |
|төмендеуінің қатынасы нәтижесінде мотивтердің іс-әрекетінен туады. Бұл ... ... ... ... ... шегі ... ал ... шектеуді сезбейді қатарластары одан жиі қашады. Бұған ... ... тән. ... ... ... ... ... таңқалушылық) немесе төменгі |
|психикалық жағдай (өкіну, көңілсіздік т.б.) үйлесілсіз жағдайларға жатады. |
|Осы сипаттамалардың дәлелі ретінде Л.О.Прохоровтың жүргізген зерттеулерінің|
|нәтижесін қорытындылау ... ... ... ... ... Оқу ... жеткіншектер апатиа, зұлымдық, ашу, өкпе сияқты |
|жат жағдайларды басынан кешіріп отырса, жағымды жағдайлар ішінен қуаныш, ... ... қозу ... ... ... кездесіп отырған, ... ... ... ... кешіріп отырған мінез-құлыққа тәуелділігі|
|анықталады. Тітіркенудің импульсивті формасы Қиын жағдайға тән мінездің |
|түрі болып ... ... ... ... өз ... «әлеуметтік |
|бөлектену» терминін қолданады. Әлеуметтік бөлектенудің ... ... ... өзі табылады. Оның бір көрінісі - ұялшақтық. Ұялшақтық - бала ... ... ... ... ... ... пайда болады. Оның|
|негізгі себебі әлеуметтік бағадан қорқумен байланысты. Әлеуметтік |
|бөлектенудің тағы бір ... - өзін ... ... немесе шегінушілік. |
|Бұл жағдай баланың қатарластары арасында және тіпті жағдайға байланысты да |
|туып отырады. Мұның негізі жаңадан және ... ... ... ... Бұл жақындаудан қашудан күресуге негізделген ішкі конфликтілік |
|мінез-құлық. Сонымен қатар, «әлеуметтік бөлектенуге жақын» бірақ, одан ... ... ... бар. Мұны ... ... ... адамдардың |
|арасында баланың өзін ұстап, олармен қатынасқа ... ... ... |
|бақылаумен шектелу. Мұндай мінез-құлық баланың әлеуметтік стимул алдында ... ... ... ... ... ... негізінде қашу |
|себебі де жатыр. Бұл ... ... тән. Осы ... ... ... ... ерекше өмір жағдайында туады, яғни адам өмірінің |
|күрделі де қиын кезеңдерінде пайда болады. Оның пайда болуы рационалды ... ... ... кей ... ... да ... себебі |
|болуы мүмкін. Сондықтан да, субъект үшін бұл жағдайлардыбасқару күрделі |
|болып табылады. [38.523 б]. ... ағым және өзін ... ... ... тұрысынан |
|үйлеспеушілік ағза және орта ... ... ... ... ... ... ... функционалды құрылым болып табылады. Симметрия |
|бұзылысы ашық ... ... ... және ... ... ... ... пайда болады. Төмен тұрақтылық үйлеспешіліктің маңызды |
|қасиеттерінің бірі. Күнделікті өмірде үйлеспеушілік қарым-қатынастың ... ... ... ... тыс ... бір жағдайлардан |
|пайда болуы мүмкін. Үйлеспеушіліктің пайда ... әсер ... ... да ... бар. Атап ... ол ... ... белсенді элементтері және|
|жеке адам жүйелері арасындағы диссонанс болып табылады. Яғни, негізгі ... ... ... ... және «мен ... ... арасындағы қарсылықтар. Мұндай жағдайлар әсерінен пайда |
|болатын ... өте ... ... мүмкін және бұл сол жағдайға сай |
|түрлі мінез-құлықпен өткізіледі. Егер энергетика тұрғысынан қарайтын ... ... жете ... олар тек ... ... ... |
|қарастырылды. Осы себептерге байланысты үйлеспеушіліктін феноменологиясы, |
|құрылысы, ... ... ішкі және ... ... ... ... ... динамикалық өзгеруі және кезеңі, өзара өтулері, динамикалы |
|жағдайдың негізгі процессуалды сипаттамасы, ... ... ... ... ... жете ... ... |
|педагогтар үйлеспеушіліктің негізгі себептерін жас ... ... деп ... ... Бұл ... де, өйткені бұл жас ... ... ... әр ... ... ... ... «эмоция» және «мінез-құлық» бір-бірімен тығыз байланысты ... ... ... ... бір ... үйлеспеушілікті (тіпті норма|
|болып табылатын эмоцианың өзі де) тудырса, пайда болған үйлесімсіздік ... ... бір ... ... яғни ... немесе оң |
|мінез-құлықты көрсетеді екен. |
| ... сай ... ... ... ... ... мінез-
құлықтың әртүрлі классификациялары ұсынылған.Нормалардың(құқық,мораль,
жатақхана ережесі және басқалар) ... ... ... ... әркелкі
түрлерге бөлу кең тараған. Нормалардың бұзылуы сипаттары ... ... жэне ... ... ... ... ішкі әлементтеріне байланысты оларды ... ... ... мінез - құлықтың объективті және ... ... ... ... ... ... ... агресивті бейімге және әлеуметтік - ... ... ... ... ... ... және субъектілік жағына
байланысты төмендегідей ... ... ... ортаға
(экстравертикалық) бағытталған мінез - ... және ... ... ... ... - ... [39. 397 ... қатар, олардың жалпы заңдылығынан туындайтын ауытқымалы мінез
- құлықтың әркелкі түрлерінің өзара байланыстылығы атап ... Бұл ... бір ... ... күшейтетін немесе кері корреляциялық
тәуелділікті орнықтыратын индукцияның түрлері ... ... ... - ... ... ... нормалар топталатын белгілеріне
сүйеніп, олардың түрлерінің бір - біріне ... ... ... де атап көрсету маңызды.
Бұл девианттық мінез - ... ... ... нышандарының жиынтығы
олардың қосындысының нәтижесін құрайтын конгломерат емес, субъектілерінің
ретке келтірілген өзара қатынастарының құрылымы ретінде қарастыруға
мүмкіндік береді. ... ... іс - ... ... ... ... ... сондықтан ауытқымалы мінез
-құлық нысандарын классификациялау субъектілердің өзара қарым - қатынасын
реттейтін белгілі - бір қызмет пен нормалар аясында бола алады және ... В.Н. ... ... ... - ... мұндай бөлінісінің шарты
екенін дұрыс атап көрсетеді, себебі, «қоғамға қарсы мінез - ... ... ... және мазмұны жағынан өзара қилысып жатады» [39. 399
б].
Әлеуметтік нормалар философиялық және социологиялық түсіндірмелерде
әртүрлі ... мен ... ... ... ... типтері мен нормаларын көрсету үшін қоғамдық қатынастардың
типтері мен нормалары пайдаланылады. Осылармен қатар экономикалық, саяси,
құқықтық, адамгершілік, этикалық, діни нормалар, сондай - ақ әдет ... мен ... де ... [40.268 ... ... ... латентті және ашық, белгілеу сипаты
жағынан норма - ереже және норма - күту шығады. Сондай - ақ формальды және
биформальды, ... және ... ... бөлініп шығады. Оның үстіне
әлеуметтік нормалар реттейтін объектілері бойынша және ... ... ... өзге де ... ... бойынша классификацияланады. Бірқатар
жағдайларда әлеуметтік нормаларды классификациялау кезінде жекелеген
қателіктер кездеседі. Мұндағы қателіктер біркелкі жоспарсыз, тіпті ішінара.
Өзін - өзі ... ... ... ... ... ... ... топтарының бір классификациялық қатары байқалады. Осындай
топтардың бірқатары реттелетін қоғамдық катынастар, өзгелері ... ... ... шығаратын субъектілердің сипаттары бойынша
бөлектенеді. Әңгіме бір классификациялық қатарға экономикалық, саяси,
ұйымдық, идеологиялық, адамгершілік, эстетикалық, діни және ... ... ... ... ... болып отыр. Дәстүрлер
әлеуметтік субъектілер шеңберінде шығу формаларына, ... ... ... ... ... Олар ... ... ережелерінің бір
буынынан екінші буынға берілу формалары болып табылады. Дәстүрлер әдет
-ғұрып, салт - дәстүр және тағы басқа түрде көрінетін мінез - ... ... ... және ... ... ... нақты қауымдастықтың
әлеуметтік және мәдени мұрасының элементтері ретінде көрініс табады. Бұл
жағдай дәстүрлі мінез - құлық субъектілерінің нақты қауымдастық ... ... ... Оның ... ол девиантты болып
мойындалмайды. Дәстүрлер белгілі бір дәрежеде қоғамдық өмір ... ... ... ... туындататын инновацияға қарсы тұрады.
Ол дәстүрлі бастауларды жарылысқа ... ... ... процесін жандандырады. Сондықтан, өмір сүрудің дәстүрлі
әдістеріне сүйенген қауымдастық позициясы тұрғысынан инновациялық мінез
-құлық ... ... ... ... ... элементі әрі соның көмегі арқылы
жоғарыда көрсетілген мінез - құлық ережелерін жүзеге асыру қамтамасыз
етілетін компонент санкция (жаза, ... ... ... ... ... құралдар арқылы әлеуметтік нормалардың іс - әрекеті қамтамасыз
етіледі. Әлеуметтік санкцияларды мінез - құлықнормаларын сақтауды
қамтамасыз ету, әлеуметтік ұйымдарды қорғау шаралары және ... ... ... ... ... орнықтырып, жүзеге асырады. Өз сипаты
бойынша санкциялар мінез - құлықформалары ... ... - ақ ... институттар қызметтері арқылы жүзеге асырылатын формальды
(заңдық, саяси, экономикалық және басқалай) ... ... ... ... іс-әрекеттерді, мінез-құлықты қолдамайтындығын
көрсетеді.
Санкциялау жүйесі әлеуметтік өмірді реттеу шаралары мен құралдары
айқын аңғарылатын схемаларды емес, ... ... ... бір ... ... бір тарихи кезеңдерімен астасып жатқан мінез-құлықтың
көріну қалпын қамтамасыз етеді. Әлеуметтік тәртіптің жай - күйі соның
нәтижесінде туындайды. ... ... ... ... бұзылған жағдайда
санкциялар қолданылмаса, ауытқымалы мінез - құлықтың өріс алу мүмкіндігі
мен құқықтық нигилизм пайда болады [40.270 ... ... ... ... ... ... ... қылмыс
мәселесі әрдайым маңызды мәселелердің бірі бола берген. Сондықтан осыған
орай қылмысты, жауапкершіліктің орны да ... ... ... үшін ... ... ... ... тиіс. Бұл қоғамды әділдік те, бұл
әрбір дамыған құқықтық мемлекетке тән құбылыс. Сонымен қылмыстық
жауапкершілік қоғамда тәртіп, қауіпсіздік орната қоймай, қылмыс ... ... ... ... де ... ... - бұл әлеуметтік қастық, жасөспірімдер қылмысы - мың есе үлкен
қастық. Ересек адамдармен салыстырғанда жасөспірімдердің сотталуы аз болса
да, мұндай қылыққа күлуге ... ... ... ... ... ... пен туындайтын жастар санасын басқа да жат қылықтарды
өсіп келе жатыр.
Қылмыстық жазалауға басты идея ұсынған: жасөспірім ... және ... ... оның ... - ... ... ол қандай
болып шығатынын, дұрыс жолға түсетінін кім біледі. Сол себепті мемлекеттік
ұйымдардың күшімен ғана емес, барлық қоғам болып белсенді ... ... ... ... ... ... ... Ата-аналар
жасөспірімді күйінде ұстай білді ме, әлде ол өз үйінен қашады ма? Сондықтан
қоғамға отбасының бала ... ... ... ... азаматтық
парызын орындағаны, ұлдары мен қыздарына үлгі болғаны керек.
Күн өткен сайын бүгінгі ... өмір сүру ... ... ... ... ... жағдайы қоғамның қай буын өкілінің болмасын
өміріне өз ықпалын тигізуде ... ... ... ... ... ... алу ... басты
міндеттерінің бірі болып табылады. Жасөспірімдердің және жастардың қылмысы
туралы мәселе-құқық қорғау жүйесінің ғана емес, сонымен қатар басқа да
мемлекеттік ұйымдардың және азаматтық ... ... ... ... ететін басты мәселенің бірі.
Елбасы өзінің Қазақстан халқына жасаған жолдауында жастар ... ... ... ... назар аудару қажеттігін және оны төмендету
шараларын қарастыру керектігін атап көрсетті. Оның іске асыру мемлекеттің
ішкі саясатының маңызды бағытына жатады. Бұл ... ІІБ ... ... жүргізу мүмкін емес, ол үшін басқа да мемлекеттік ұйымдар,
мемлекеттік емес ... және БАҚ ... ... ... ... ... қатысуымен жасалған қылмысты талқылағанда, оның 64,7 %
кешкі уақытта болатын көрсетті. Қазіргі уақытта ойын - ... ... және ... ... ... ... өсуі Заң
қабылдануды қажет етеді. Ойын-сауық орындарында қолданылатын және
таратылатын алкогольді ішімдіктерге, ... және ... ... ... ... ... ... байланысты, жастар және
жасөспірімдер арасындағы кұқықбұзушылықтың алдын алуға бағытталған кешенді
құқықтық шаралар Заңмен қарастырылған:
1)Түнгі уақытта ойын-сауық ұйымдарға жастардың баруына шектеу ... 22.00 ден 06.00 ... ... ... ... ... орындарының
қызметкерлерінің әкімшілік жауапкершілікке тарту.
3)Жасөспірімдердің ойын-сауық орындарында болғаны үшін ата-аналарды
әкімшілік жауапкершілікке тарту.
ОҚО өзінде жастар арасындағы ... 31.5 ... ... ... ... ... кең тарамданып, тамыр жаюы жұмыссыздықтың етек алуы,
мемлекеттік оқу орындарында ... ... алу ... ... ... қылмыстың өршуі мен өсуіне себепкер болып отыр - ОҚО ... ... ... 31,5 ... құрап отыр. Олардың жас айырмашылығы
14-30 жас аралығы. Жастар арасында 7 кісі өлімін туындату, 3 әйел зорлау, 3
тән ... ... 67 ... 2 ... 39 кісі ... 20 ... 5 ... оқиғасы, 5 көлік ұрлау, 13 нашақорлыққа тарту, 20 бас
бұзақылық оқиғасы, 1 отты қару ... ... ... ... ... 14 пен 30 жас ... жасөспірімдер мен жастар
арасында ұрлыққа түсу оқиғасы өте көп тіркелген. Статистикалық мәліметтерге
сүйенсек жалпы соңғы 9 ай ... ОҚО ... ... қолымен жасалған 4289
қылмыстық іс тіркелген. Соның 1638-і ауыр қылмыс категорияларына кісі
өлімін туындату, әйел зорлау, қарақшылық шабуыл жасау, тән жарақатын ... ... б ... күні қылмыскерлер қатарын нәзік жанды қыздардың толықтырып
отырғандығы ешкімді таң қалдырмайды қыздар арасында саналы түрде жасалған
талай қылмыстық оқиғаның куәсі болдық. Біздің елде ... ... ... ... ... ... ... отыр - 14-18 жас аралығындағы 1661
жастар қалада құқық қорғаушылардың арнайы есебінде тұрады. Олардың 1216-
сының отбасылық әлеуметтік жағдайы төмен. Біздің ... ... ... ... айда 99 ... ... ата-аналық құқығынан
айырылды. Жастар өздерінің қылмыстық әрекеттерінің себебін жұмыссыздықтан,
қазіргі ... ... ... Өздерін еш кінәлі
санамайды. Қиыншылықтан шығудың басқа жолын қарастырғылары келмейді.
Мәселенің бәрін әлеуметтік жағдайдың ... ... ... онда ... ... емес адам ... ... толмаған жастар мен жасөспірімдер арасындағы қылмыс жағдайы
қандай және оның алдын алу үшін не істеліп жатыр?
Жастар мен жасөспірімдердің тәрбиесі мен ... ... аз ... ... жоқ. Соған қарамастан, жастар арасындағы бұзақылық
пен қылмыстың көбейіп отырғаны алаңдаушылық туғызуда. Мектеп оқушылары
бірін-бірі атып, пышақтап, студенттердің түрлі қылмысқа ... ... ... ... күн ... ... ... арасындағы
нашақорлық пен спирттік ішімдіктерге әуестік артып отыр. Ал, бұл жағдай
туралы әр ... ... әр ... ... ... ... болады.
Мәселен, Ішкі істер министрлігінің «Қазақстан Республикасында кәмелетке
толмағандар арасындағы құқық бұзушылықтардың, қадағалаусыздықтың және
панасыз қалудың алдын алу жөніндегі 2008 - 2009 жылға ... ... ... ... ... ... ... үш жыл ішінде жастар мен
жасөспірімдер арасындағы қылмыс ... ... ... делінген. Оған қоса
жалпы республикалық жағдайға талдау жасай келіп, кейбір облыстарда, атап
айтқанда, Маңғыстау облысында осындай қылмыстардың көрсеткіші - ... ... ... - 10,9 ... ... ... - 23,2 пайызға,
және Оңтүстік Қазақстан облыстарында 8,9 ... ... ... ... Қазақстан облыстық прокуратурасының таратқан мәліметтері: «Ресми
деректер бойынша Оңтүстік Қазақстан облысында былтыр кәмелетке толмаған
жасөспірімдер қолымен жасалған қылмыс күрт өскен. Оның ішінде ... ... - 40 ... кісі ... - 54 пайызға, көлік ұрлау 87,5
пайызға артқан. Осы ... ... 261 ... ... қыз жасанды түсік
жасатып, 53 жасөспірім өз-өзіне кол жұмсаған.» [42.265 б ... ... ... ... ... Ал шын мәніндегі жағдай бұдан әлде-
қайда күрделі деп ... ... ... ... ... 8,9 пайызға
артқан Оңтүстік Қазақстанның жағдайы осындай.
Осыған байланысты мынандай сұрақтар туындайды:
Қыруар қаржы бөлініп, арнайы жасақталған мектептердегі инспекторлар,
учаскелік тәртіп ... ... ... ... ... ... ... бақылайды және жоғарыда аталған қылмыстар мен тәртіп ... ... ... қандай тетіктері
жасалған?
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі, оның жастар саясаты
және тәрбие ісі ... ... ... ... осы ... дейін
жастар тәрбиесін ... ... ... ... еліміз бойынша кәмелетке толмаған жастар мен
жасөспірімдер арасындағы қылмыс ... ... және оның ... алу үшін
не істеліп жатыр?
Білім және ғылым министрлігі, Ішкі істер министрлігі, Бас прокуратура ... ... ... ... ... шаралар немесежоспарлар
жүзеге асырылуда және нәтижесі қандай?
5. Бұл жерде ең алдымен ата-аналардың жауапкершілігін арттыру қажет. Бұл
бағытта мемлекет қандай шаралар ... ... біз ... ... ... бере ... ба? Бұл мәселе көпшілікті ойландырмағанымен де
қарапайым халықты қатты ойландырары анық. [42.273 б ].
Қорытынды
Еліміз үшінші мыңжылдықтың табалдырығын тәуелсіз ... ... ... ... ... қалыптастыруға кірісті.
Нарықтық-экономикалық қатынастардың қоғам өміріне тереңдеп енуі, еркін
жұмысшы күші мен меншіктің әр түрлілігі сияқты көптеген факторлар
әлеуметтік-экономикалық өмірімізге өзгерістер енгізсе, ал ... ... ... институттарының өркендеуімен, сөз бостандығы, демократия,
плюрализм сияқты процестермен ерекшеленеді.
Біздің елімізде жүгізілген санақ нәтижесі бойынша ... он ... аса адам ... ... ал ... ... ... мен жасөспірімдер
саны алты миллионға жуық, ал бұл халықтың 35-40 ... Олай ... ... ... девианттык мінез-кұлықтың орын алуы қаншалықты
дәрежеде қауіпті екендігі айтпаса да түсінікті.
Зерттеу нәтижелері ... ... ... ... ... қалыптасуының алдын алудың жас жеткіншектерге
құқықтық білім мен құқықтық тәрбие берудің мектепте ... ... ... ... ... құрайды.
Мектеп адамгершілік - ... ... ... жас, өскелең ұрпақты төмендегідей мәселелердің мән
-мағыналарын ұғынып, түсінуге және іс ... ... ... ... ... мен бостандықтары, Қазақстан Республикасы азаматтарының
құқықтары мен ... ... заң ... ... ... ... ... - түсіне білулеріне;
-отбасында, үйде, мектепте, көшеде, аулада, ... ... ... ... ... ережелерін, басқалардың құқықтары мен
бостандықтарын қадірлеулері керектігін білулеріне;
-өмірлік құндылықтар: адам өмірі, ... ... ... ... ... - қасиеті, кісілік болмысы, ар - ұят, адамгершілігі т.с.с.
қадірлей білулері керектігін бойларына сіңдіріп, өмірлік мүдделеріне
айналдыруларына;
-өздерінің кез - келген ... ... ... ... ... ... және ... кұқықтық мемлекеттің жоғары
құндылықтары ретіндегі жасампаздық бастамаларын нығайтуға ат салысуға
дағдылануға;
-өздерін үнемі қоғамдық норма мен ... ... ... ... ... ... патриотизм рухында
тәрбиеленуіне, ұлтжандылыққа баулануына, Қазақстанның барлық халықтарының
тарихы және мәдениеті ... ... ... және ... ... ... бойында қоғамдық белсенділік, үлкенге құрмет, кішіге ізет,
ұлтаралық келісімі мен тұрақтылықты сақтау сезімдері ... ... ... әрі ... тиіс.
Десек те жастарды құқықтық білім негіздерімен қаруландыру күнделікті
өмірлік әлеуметтік - тұрмыстық жағдаятты жеңілдететін іс-әрекеттермен
жымдастырыла жүргізілгенде ғана ... ... ... арасында құқық бұзушылықтың алдын алудың әлеуметтік базасы
нығайтылуы тиіс. Әлеуметтік көмек көрсету шаралары арқылы көпбалалы, немесе
тұрмысы ауыр, ... ... ... балалары мемлекеттік қамқорлыққа
алынғаны жөн. Оларға күнделікті күн көрістері үшін өте арзан ... азық ... ... отырылуы керек.
-қылмыс санын көбейтіп, асырып көрсету үшін ... ... ... ... органдарының қызметінен алыстатылуы тиіс. Себебі, бұдан көбіне
көп зардап шегетіндер жастар болып келеді. Болымсыз жағымсыз әрекет үшін
жастарды кінәлау, жауапқа тарту үшін ... ... ... ... ... шарт.
Осы жоғарыдағы біздер тарапынан қорытылған тұжырымдық қағидаттар мен
айтылған ... заң ... ... ғалымдарды да, билік
басындағыларды да ойлантар әрі оң шешім қабылдауға негіз болар ... ... ... ... ... ... ... ескерсек, көтеріліп отырған мәселе құқық қорғау
органдарының өкілдерін де, заң баптарын жасақтаушы заңгер ғалымдарды да,
жалпы жұртшылықты бей - жай ... ... - ... ... тәртіпке арқа сүйеп өмір сүреді, қызметтенеді.
Қоғамда тәртіп болмаса, заңдылық сақталмаса ол қоғам іріп - шіриді, жоқ
болып құрып кетеді. Мұны ... ... ... рет ... бірігіп,
бірлесіп өмір сүре бастаған кезден бастап - ақ түсінген. Бірлесіп өмір
сүрудің ... ... мен ... - ... ... ... ... келе, әлеуметтік нормаларға, яғни қоғамдық қатынастарды
реттейтін, қоғамдық пікір ықпалымен, немесе мемлекеттік басқару жүйесінің
мәжбүрлеуімен қамтамасыз етілетін, қоғамдағы адамдардың мінез-құлқы, жүріс
- тұрыстары ... ... ... ... ... әдет -ғұрыптар,
өнеге, иман, діни нормалар, дәстүр, кішігірім қауымдастықтардың
(ұжымдардың) қызметтену және ішкі тәртіптілік ережелері т.т. жатады.
Әлеуметтік нормалардың ең маңыздысы әдептілік, адамгершілік
нормалары. ... ... ... ... ... ... Олар ... құқық бермейді, міндет жүктемейді. Бірақ олар
адамдардың ар -ұятын, намысын, ар - ожданын, басқаларға деген
сүйіспеншілікке толы сезімдерін, адамгершілік ... ... ... да ... ... ... құқықтық нормаларға
түрткі, негіз болады. Кұқықтық нормалардың басым бөлігі әдептілік
нормалардан, адамгершілік қалыптардан нәр алады, соларға арқа ... ... ... ... ... ... құқықтық нормаларға әдептік
нормалар арқау болса, соғырлым заңдардың әдептілік, адамгершілік мәні
жоғары болады. Міне, сондықтан да кез-келген демократиялық ... ... ... ... пен ... сақталуын қатаң талап ете отырып,
халқыныңсоның ішінде, ең алдымен өсіп келе жатқан жас ... ... ... патриоттық сезімдерді, биік адамгершілік қадір -
қасиеттерді, әдептілік қалыптарын, қоғамдық тәртіп пен ... ... ... ... - ... ... мен ... сіңдірілуіне мүдделік танытып отырады. Оның орындалуына барлық
жағдайлар тудырады. ... ... - өсіп келе ... жас ... қалыптасып, орныққан қоғамдық тәртіп пен заңдылықтың сақталуына
мүдделі әдептілігі үлгілі, білімі мығым, белгілі бір ... ... ... ... ... ... мен ... - кұқықтық
мәдениеті кемелдене толысқан құкық бұзушылық жасай қойса, ол үшін заң
алдында ... ... ... өз ... қорғап қана
қоймай, занды міндеттерін орындауға әрдайым дайын адамгершілік - құқықтық
мінез - құлқы үлгілі ... ... ... ... ... М ... ... М.: Педагогика, 1991.
Выготский Л.С. Собрание сочинений. Т. 4. Детская психология.-М. 1984.
Смелзер.Н. Социология. Пер. с анг. - М: ... ... С Дети и ... ... риска как объекты социальной профилактики.
М, 1993.
Отто Рюлс. Хлеб для шести миллиардов. - М, "Прогресс" 1965.
Анисимова С.Ф. Духовные ... ... и ... - М: ... Д.К. ... ... ... в транзитном обществе.
Алматы: Қазақ университеті, 2000.
8.Жаманбалаева Ш.Е. Общество и подросток:социологический аспект девиантного
поведения. - Алматы: Қазақ университете 2006.
9.Ағыбаев А.Н. Қылмыстық құқық ... ... ... ... ... Қылмыстық кодексі - Алматы ЮРИСТ 2007
11.Дюркгейм Э. Норма и патология // Рубеж. Альманах социальных
исследований. - Сыктывкар МПО СГУ, 1991. - ... ... ... ... ... . Құқықтық бастама, 2001 ж.
13.ҚР Жоғарғы Сот Пленумының қаулылар жинағы.2001 ж.
14.Е.Т.Әблезов, С.М.Рахметов, Е. О. Алayханов. ҚР Қылмыстық ... ... ... ... , Жеті - жарғы. 2001 ж.
15.«Заң» журналы.
16.«Фемида» журналы.
17.Антонян Ю.М. ... ... и ... ... Ю.М.
Антонян, М.И. Енекеев, В.Е. Эминов.- М., 1996. - ... М. И. ... ... ... ... Ф. "Психология подросткого и юношеского возраста", Алматы, 2002.
20.Қазақстан жоғарғы ... ... 2004 ж. № ... региондары. Статистикалық жиын. 2004 жылы.
22.Лекции по методикеконкретных социальных исследовании. - М.,1972
Гилинский Я.И., Афанасьев B.C. ... ... ... Учебное пособие. - М.: СПб: Филиал Института социологии РАН,
2008.
23.Дюркгейм Э. Социология. Ее предмет, ... ... -М.: ... ... әлеуметтану антологиясы. 10 томдық. "Мәдени мұра" бағдарламасы.
- Алматы: Қазақстан, 2005.
25.Заң терминдердің түсіндірме сөздігі / Құраст. М. Ізімұлы -Алматы: ... ... ... ... ... ... Э. Самоубийство: Социологический этюд. Пер.с. франц. -М.:
Мысль, 1994.
28.Мертон Р.К. ... ... и ... // Рубеж. Альманах социальных
исследований. - Сыктывкар МПО СГУ, 1992. - №2. - С. 85 - 97.
29.Алауханов Е.О. Криминология /Қылмыстану/ ... - ... ... Е.О. ... - зорлық қылмыстардың алдын алудың
криминологиялық проблемалары. Монография. - Алматы: "Ғылым" ғылыми баспа
орталығы, 2005.
31.Алауханов Е., Бахаутдинов А., Мурсалова Л. ... ... ... ... ... алу ... — Алматы: Қазақпарат, 2008.
32.Нұсқабаев О. Мектеп - жас ұрпақты әлеуметтендіру институты -Алматы:
Қазақстан, 1997.
33.Қазақстан Республикасының Заңы «Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік
жастар ... ... 2004 ж 7 ... №581 - ... ... ... 14 ... Е., Қарамырза Ж. Жас адамдардың құқық бұзуға бейім мінез -
құлқы және оның алдын алудың мәселелері. - Алматы: ҚазАқпарат, ... А.Н. ... ... ... ... ... - ... 3 -бас . -
Алматы: Жеті Жарғы, 2001.
36.Нұсқабаев О., Айменов А. Құқық бұзушылықтың алдын алу жолдары ... ... Сб. ... ... междунар. науч. Практ. Конф.
Патриотизм как закономерное составляющее социальной культуры
инновационно-развивающегося современного казахстанского общества" /
Под.общ.ред. Т.Ж.Калдыбаевой. Усть - ... 27 - 28 июня 2007. - ... ... ... - ... ... Юсупова И. “Қиын” оқушы қайдан шығады // Қазақстан мұғалімі ... ... Г ... қиын ... жұмыс // Қазақстан мектебі 2006,№ 11.
39. ... Х. ... ” бала ... шығады // Алтын Орда 2006.
40. Оразбаева Е ... ... ... ... ... рөлі // Бастауыш мектеп 2006 № 11 ... ... Ж . “ Қиын ” бала ... // Валеология 2007 № 3
42. Өтеген Қ. ... ... ... ... // Бастауыш
мектебі 2007 № 3,.
Қосымшалар
2011 жылдың талдау кезеңінде қоғамдық орындарда 253(144) ... 75,7% ... ... ... онша ауыр емес ... - 25,8% ... орташа қылмыстар - 79,1% 200(104) және ауыр ... - 4,7% ... ... ... ... 276(132) әйелдерге қарсы қылмыстар жасалынып, 109,1%
құраса, жасөспірімдерге қатысты - 20(12) жасалып, өсуі 66,7% құрап ... жылы ... ... жасөспірімдер қолымен жасалған қылмыс
саны 3428 болса, 2010 жылы 121667 болыпты, яғни 7 жыл ішінде 4 есе өскен
(Статистика агенттігінің мәліметі). ... ... ... ... жасауға
итермелейтін себептердің бірі - ажырасқан отбасылардың көптеп кездесуі.
Яғни, осындай жанұядан шыққан оқушы "жастардың ... ... ... ... ... жанұядада оқушылар арасында қылмыс жасау орын
алады. Себебі оқушылар ата-анасының қамқорлығы мен қадағалауынан ... Көп ... қыз ... анасына жақын болып келеді. Бірақ, әкесі
жағынан жақындықтың аз болуынан қылмыстық іс-әрекетке барады. Бұл мәселеге
байланысты ... ... ... ... кылмыс жасаған оқушы
жастардың отбасы тату еместігін көрсетті.
Сонымен қатар, қылмыс жасауға тұлғааралық ... ... ... ... бойынша қылмыс жасағандар: өздеріне
сенімді, кұқық қорғау органдарына ұнатпаушылықпен қарау, тез
ренжігіштігімен, өзін басқара алмаушылығымен, жаушылық қаситтерімен
ерекшеленген. Алайда, кейбіреулерінде, өзі ... ... ... ... жек көру ... ... кездеседі. Осындай адамдар тобы өз істеген
іс-әрекетін мойындамай, барлығын қоршаған орта мен адамдардан көріп,
кінәлайды. Кей жағдайда заң бұзу невроз симптомы, ... ... ... ... мүмкін. Сондай-ақ әртүрлі формадағы және деңгейдегі
психопотологиядан зардап шегеді. Кейбіреулері жүйке бұзылуымен ауырады, оны
психиаторлар "іс-әрекетіндегі салмақсыздық" деп ... ... ... бірі - балалық шағынан бастап
қамқорлық, мейірімділіктің жетіспеушілігі. Кей жағдайларда заң бұзушылық іс-
әрекетке эмоционалды жағынан сау балалар; тек кері, қате тәрбиеленгендер
баратыны ... ... ... ... ... сияқты
тәсілдер қолданылды. Зерттеулер ... ... ... ... заң ... ... 1,5% ұрлықты
наркотикалық зат әсерінен ... ... ... 2/3 ... ... ... ... жас қылмыскерлердің 30,6% бір рет
ұрлық ... ... ... ... яғни 1/3-і бұрын бірнеше рет
қылмыс жасап, жазаларын өтеп үлгергендер, Егер бір ... ... ... ... оның 17% ... Ал, үш айда он ... ... оның 20,7%
жастардың үлесінде. Жастардан тұратын қылмыстық топтардың ... ... жүзі ... ... Ақпараттардан біз ... ... ... ... ... ... ... [13].
Статистикалық мағлұматтарға сүйенсек, Қазақстанда оқушыларжасаған
қылмысы: 2010 жылы - 7,5%; 2011 жылы - 8,3%; 2012жылы - 8,5%; 2013 - ... 2014 - 6.8% ... ... бойынша бүкіл жасалған қылмыстың
2011жылы-9, 2%; 2012 жылы
- 9,9%; 2013 жылы - 10%; ... - ... ... ... қылмыс жасауының алдын алу үшін жасалатын
шараларға мыналар жатады.
Жастарды қоғам қадағалауы қажет. Отбасының қылмыстың алдын алуға
мүмкіндік беретінін ... ... ... ... ... ... қоғамдық
қадағалауды жүзеге асырады. Қадағалаудың екі түрі бар. Біріншісі, тікелей
қадағалау - бұл сыртқы болып табылады, оған шектеулер және жазалаулар
жатады. Ата - ... ... ... ... кіші топтарды
қадағалап, тексеруі жатады. Сонымен қоса уақытында баланы тентектігі үшін
жазалап отыру. Екінші ... ... - бұл ... ... жеке ... ... жағдайы - ол сол өміріндегі айтарлықтай
орын алатын фактор болып табылады. Себебі адамның әлеуметтік жағдайы-оның
негізгі қарым-қатынастарымен өзара байланыстарынан тұрады. Осыған
байланысты адам ... ... ... ... ... ... ... борышы. Сонымен бірге қоғам денсаулықты сақтау
шараларын жүргізу туралы мәселелерге баса назар аударып, халықтың денсаулық
сақтау мәселесі дұрыс шешілуіне белгілі бір шаралар ... ... ... ... ... талдау" тақырыбында
шағын әлеуметтанулық зерттеу жүргізілген болатынбыз. Жастар арасында
жүргізілген нақты-социологиялық зерттеу мәліметтерімынаны көрсетті.
Сауалнамаға барлығы 50 ... ... ... Шымкент қаласынан 20
адам, Кентау қаласынан 20 адам, Түркістан қаласынан 10адам.
Шымкент ... ... ... 45% (90) ... 55% (110) ... ... ... 68% (134) әйел, 33 % (66) ер адам, Түркістан
қаласынан қатысқан респонденттердің 53 % (53) ... 47% (47) ер адам ... ... ... 55,3% әйел адам ... 44,7% ер ... ерекшелігіне байланысты сараптасақ 14-18 жас аралығындағылар
51%, 19-39 жас аралығындағылар 49%құрады.Сұралғандардың 57% қыз балалар,
қалғандары, яғни 43% ер ... ... ... ... арасындағы
қылмыстық істердің,жасалған ұрлықтың,зорлық зомбылықтың, бұзақылықтың, күш
көрсетулердің, жезөкшеліктің, т.с.с пайда болуы мен даму себептерін
анықтауға септігін тигізеді.
Респонденттерге алғаш қойылған сұрақ «Жастардың ... ... ... себебі неде деп ойлайсыз?» Бұл сұраққа сұралушылар
төмендегі диаграммадағыдай ... ... ... ... ... ... болды. «Сіздің
пікіріңізше,жастардың құқықтары сенімді түрде қорғалған ба?» Бұл сұраққа
Шымкент қаласы сұралушыларының 78% (156) «иә» деп жауап берсе 22% ... деп ... ... ... ... 83% (166) ... 17% (34)
«жоқ» деген жауап алдық. Ал Түркістан қаласының респонденттерінің 84%-ын
бұл мәселе қызықтырса, 16% -ыбұл мәселе жайында бас қатырмайтындығын ... ... ... ... ... (81,6%) ... ... анық. Респонденттерге қойылған келесі сұрақ «Сіздіңше облыс
жастарының өз ... ... ... ... Бұл ... ... қаласы
сұралушыларының 56% (112) «өз құқықтарын жақсы біледі» деп жауап берсе 44%
(88) «құқықтарын білмейді» деп жауап берді. Кентаулық респонденттердің 64%
(128) «өз ... ... ... 36% (72) ... ... ... ... Ал Түркістан қаласының респонденттерінің 76%-ын бұл мәселе
қызықтырса, 24% -ы бұл ... ... ... ... құқық бұзушылық деңгейі қандай?» деген сауалға келесідей
жауаптар ... ... ... ... ... ... |49%, (98) ... |22,5% (45) |
|Кентау ... |32%(64) ... ... |59% |36% |5% ... ... ... |12,6% (71) ... ... ... ... қызметіне көңіліңіз тола ма?» деген
сұраққа жалпы сұралушылардың 60%» «иә» деп жауап берсе 40% «жоқ» деп жауап
берді. Бұған себеп респонденттердің заңға ... ... ... ... қойылған келесі сұрақ бойынша төмендегідей
жауаптар алдық.
«Жастар арасында қылмыстың қай түрі ... ... ... ... ... соның ішінде, әсіресе оқушы
жастардың адамгершілік-құқықтық тәрбиесі оны одан әрі ... ... жаңа ... ... ... талап етеді.Әсіресе
жастар аудиториясында сабақ ... ... ... ... Кодекстің және Қылмыстық Кодекстің мазмұнын,
олардың әрбір бабындағы ... ... ... ... жастың санасына
сіңдіре білуге, оларды өздерінің мінез – кұлықтары мен ... ... ... ... мен ... ... ... заң
нормаларын орындауға, қоғамдық тәртіпті бұзбауға , заң ... ... ...

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 77 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 2 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Девиантты мінез – құлқы бар балаларды анықтау және оқыту проблемаларын шешудің болашақ даму жолдары»9 бет
Аддиктивті жүріс-тұрыспен психологиялық жұмыс9 бет
Даму кезеңіндегі психологиялық ауытқушылық түрлері7 бет
Девианнттық мінез-құлық әлеуметтануының өзектілігі19 бет
Девиантты мінез көрсетудің себебі, оларға көмек түрлері3 бет
Девиантты мінез-құлық социологиясы12 бет
Девианттық мінез-құлық даму тенденциялары мен түсініктері15 бет
Жастар арасындағы девиациялық мінез-құлық25 бет
Жастардың ауытқитын мінез-құлық стереотиптерінің әлеуметтік-психологиялық ерекшеліктері мен себептері37 бет
Мінездің түрлері18 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь