Жанқожа Нұрмұхаммедұлы бастаған көтеріліс

Жоспар:

І. Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 3 бет

ІІ. Негізгі бөлім

І. тарау. Сырдария қазақтарының Жанқожа Нұрмұхаммедұлы бастаған көтеріліске қатысуы.
1.1. Тарихи тұлға . Жанқожа ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 5 бет
1.2. Көтерілістің алғышарттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 9 бет

ІІ. тарау. Көтерілістің ошақтары мен тарихи маңызы.
2.1. Қоқан, Хиуа хандықтарының езгісіне қарсы күрес ... 11бет
2.2. Патша өкіметінің езгісіне қарсы күрес ... ... ... ... ... 13бет
2.3. Көтерілістің жеңілу себептері мен маңызы ... ... ... .. 15бет

ІІІ. Қорытынды. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..19 бет

Сілтемелер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...20 бет
Пайдаланған әдебиет тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 21 бет
Кіріспе
Курстық жұмыстың өзектілігі:
Қазіргі таңдағы тарихи ғылымның мақсатына орай ұлт – азаттық көтерілістер мәселелері қазақтардың Ресей бодандығына кіру проблемеларын шешу барысында жаңа методологиялық негіздер бойынша өз зерттеулерін талап етіп отыр. Ресей империясының Арал өңірін отарлауы жергілікті халыққа көрсеткен озбырлығы шектен шықты. Мұндай озбырлыққа төзбеген кең даладағы қазақ халқы патша отаршылдығына қарсы күресін туғызды. Күресті қазақтың Сыр өңіріндегі белді батыры Жанқожа Нұрмұхаммедұлы бастады. Бұл отаршылдыққа қарсы болған қазақ халқының ұлт – азаттық күрес қазақ халқының тарихындағы өзекті оқиғалардың бірі.

Курстық жұмыстың мақсаты:
Тарих ғылымының талабына, жаңа методологиялық негізіне қарай Жанқожа Нұрмұхаммедұлы бастаған Сыр қазақтарының көтерілісін зерттеп көрсету.
Курстық жұмыстың міндеттері:
- Жанқожа Нұрмұхаммедұлы бастаған Сыр қазақ-тарының көтерілісінің себептерін ашу.
- Кезеңдерін, ошақтарын, қозғаушы күштерін ашу
- Көтерілістің нәтижесін айқындап ашу.
Сонымен қатар отаршылдыққа қарсы күресті әділ бағалау.
Курстық жұмыстың тарихнамасы:
Бұл тақырыпқа сәйкес әдебиеттер жеткілікті, мен бұл тақырыптарды негізінен тарихшылардың еңбектерінен алдым. Мысалға айтар болсақ ол «Қазақстан тарихы» көне заманнан бүгінге дейін ІІІ том Алматы қаласында 2002 ж. жарық көрді және де И. В. Аничковтың «Қазақ батыры Жанқожа Нұрмұхаммедұлы» Алматы қаласында 1991 ж. жарыққа шыққан еңбек. Сонымен бірге «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасын іске асыру жөніндегі қоғамдық кеңестің алқасы «Қазақ ұлт – азаттық қозғалысы» Алматы қаласында 2007 ж. V томы, Ә.Оспанов «Жанқожа батыр – аңыз бен ақиқат» атты кітап Алматыда 1992 ж. жарық көрген,

С.Асфендияровтың «Қазақстан тарихының очерктері» Алматыда 1994 ж. жарық көрген.
Курстық жұмыстың құрылымы:
«Жанқожа Нұрмұхаммедұлы бастаған көтеріліс» атты курстық жұмыс: кіріспе, екі тараудан: 5 бөлімнен, қорытынды, пайдаланған әдебиеттер, сілтемелер тізімінен тұрады.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі

1. «Қазақстан тарихы». Көне заманнан бүгінге дейін. Алматы 2002 ж. ІІІ-том
2. «Қазақ ССР тарихы» - Алматы, 1982 ж. 3 том
3. Қазақстан тарихының очерктері. С.Асфендияров Алматы, 1994 ж.
4. Ч.Мусин «Қазақстан тарихы» Алматы, 2005 ж.
5. К.Рысбайұлы «Қазақстан Республикасының тарихы» Алматы, 1999 ж.
6. Қазақстан ұлттық энциклопедиясы Алматы, 2001 ж.
7. Аничков И.В. «Қазақ батыры Жанқожа Нұрмұхаммедұлы» Алматы, 1991 ж.
8. Ә.Оспанов «Жанқожа батыр-аңыз бен ақиқат» 1 кіт. Алматы, 1992 ж.
9. «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасын іске асыру жөніндегі қоғамдық кеңестің алқасы. «Қазақ ұлт-азаттық қозғалысы» Алматы, 2007 ж. V том.
10. Г.Оралова «Жанқожа батыр» дастаны // «Ақиқат» № 10, 2004 ж.
11. М.Кішібай «Жанқожа-халық батыры» // «Шапағат – нұр» № 11, 2005 ж.
12. Ө.Ахмедов, М. Қанозов «Халқының қорғаны еді» // «Ақ Орда» № 2, 1993 ж.
13. Т.Ж. Шоинбаев «Восстание сырдарьинских казахов под руководством Жанхожи Нұрмухаммедова» Алматы, 1949 ж.
14. Ғ.Ахмедов «Көркемдік шындық пен тарихи тұлға» // «Жұлдыз» - №7, 1990 ж.
15. Л.Мейер «Киргизкал степь Оренбургского ведомства» // 1865 ж.
16. Б.Жүсіпов «Ақ туы төбесінде төңкерілген» // «Қазақ әдебиеті» - 2006 ж. 1 қыркүйек.
17. Б.Тоғысбаев, А.Сужикова «Тарихи тұлғалар» Алматы, 2006 ж 2-ші баспа
18. Төреқұлов «Жанқожа батыр» // «Халық кеңесі» 1992 ж. 1 тамыз.
        
        «Жанқожа Нұрмұхаммедұлы бастаған көтеріліс»
Жоспар:
І. ... ... ... ... ... ... ... Жанқожа Нұрмұхаммедұлы бастаған көтеріліске
қатысуы.
1.1. Тарихи тұлға – Жанқожа .......................................... 5
бет
1.2. Көтерілістің алғышарттары ...................................... 9 ... ... ... ошақтары мен тарихи маңызы.
2.1. Қоқан, Хиуа хандықтарының езгісіне қарсы күрес ... 11бет
2.2. Патша ... ... ... ... ... ... ... себептері мен маңызы .............. 15бет
ІІІ. ... ... ... бет
Пайдаланған әдебиет тізімі ............................................21
бет
Кіріспе
Курстық жұмыстың өзектілігі:
Қазіргі таңдағы тарихи ғылымның ... орай ұлт – ... ... ... ... ... кіру ... барысында жаңа методологиялық негіздер бойынша өз зерттеулерін талап
етіп отыр. Ресей империясының Арал ... ... ... ... ... ... шықты. Мұндай озбырлыққа төзбеген кең даладағы
қазақ халқы патша ... ... ... ... Күресті қазақтың
Сыр өңіріндегі белді батыры Жанқожа ... ... ... ... болған қазақ халқының ұлт – азаттық күрес қазақ халқының
тарихындағы өзекті оқиғалардың ... ... ... ... ... жаңа ... ... қарай Жанқожа
Нұрмұхаммедұлы бастаған Сыр қазақтарының көтерілісін зерттеп көрсету.
Курстық жұмыстың міндеттері:
- Жанқожа Нұрмұхаммедұлы бастаған Сыр ... ... ... ... ... ... ... ашу
- Көтерілістің нәтижесін айқындап ашу.
Сонымен қатар отаршылдыққа қарсы күресті әділ ... ... ... ... ... ... ... мен ... ... ... ... ... ... ... ол «Қазақстан тарихы» көне заманнан бүгінге дейін ІІІ том ... 2002 ж. ... ... және де И. В. ... «Қазақ батыры
Жанқожа Нұрмұхаммедұлы» Алматы қаласында 1991 ж. ... ... ... ... ... ... мемлекеттік бағдарламасын іске асыру жөніндегі
қоғамдық кеңестің алқасы «Қазақ ұлт – ... ... ... ... ж. V ... ... ... батыр – аңыз бен ақиқат» атты кітап
Алматыда 1992 ж. ... ... ... ... ... ... 1994 ж. жарық
көрген.
Курстық жұмыстың құрылымы:
«Жанқожа Нұрмұхаммедұлы бастаған көтеріліс» атты ... ... екі ... 5 бөлімнен, қорытынды, пайдаланған әдебиеттер,
сілтемелер тізімінен тұрады.
І тарау. Сырдария қазақтарының
Жанқожа Нұрмұхаммедұлы бастаған көтеріліске ... ... ...... ... 1774 жылы ... ... ... ... ... ... ... ... жылы Қызылқұмда дүние салған. Ол Сыр бойы ... ... ... ... және ... ... ... ұлт ... ... ... ... ... Нұрмұхаммедұлы өзінің бүкіл
өмірін Арал өңірі қазақтарының тәуелсіздігіне арнаған аса ірі - ... Ол ХІХ ... ... ... ... ... қарсы күрескен
Арынғазы Әбілғазиевтің істерін ілгері жалғастырды.[1] Көтерілістің басында
күресте сынақтан өткен жетекші, жат ... ... ... ... ... ... ... Жанқожа Нұрмұхаммедұлы
болды. Шекті руы ... бірі ... ... ... ... ... ... еңбеккерлер арасында беделді әрі
мақсаткер батыр ретінде даңққа бөленді. Өз дегенімен ... әрі ... ... сол уақытта Сырдария бойы қазақтарының негізгі бұқарасын
құрайтын егінші қазақтар өте ... ... ... ... етілгенін түсіне
бастаған. Жалпы Жанқожаның ерлігімен ... ... ... ... ... ... байланысты. Қазақта «Тәжік атқа мінсе,
тәңірін ұмытады» деген сөз бар. Хиуа мен Қоқан ... ... ... ... кейін тіпті, арандап түрлі сылтаумен ... ... алып ... ... ... қара
жұмысына жегуді әдетке айналдырған. Осындай әрекеттің біріне жауап ретінде,
әрі ... ... ... қуған сол кездегі Әлім, Шөменнің
ханы ... ... ... ... бойындағы Хиуа бекінісін шабуға
аттанғанда жасөспірім Жанқожаны да ... ... алып ... Екі жақ
бетпе – бет келген ... ... ... шыққан Жанқожа
жекпе – жекте Тықы батырды өлтіреді.
Жанқожа өзінің ерлігімен жас кезінде – ақ ... Сыр ... ... ... ... жас Жанқожа жекпе –
жекке шығып, өзімен ... ... ... жеңген.[2]
Осыдан рухы көтерілген қазақ жасақтары ... ... ... түре қуады. Қайтар жолда олжасын алдырып алған шаруаға
араша ... ... ... ... қол ... белгілі. И.В.
Аничковтың қолжазбасында бұл жорық 1790 жылы ... ... осы ... соң, ... ... ... әділ атағы шығып,
есесі кеткен жетім – жесір ... ... ел ... ... ... ... болған. Жалпақ жұртқа белгілі тағы бір жайт –
Жанқожа қаракесек Ақтан батырмен тізе ... көне ... ... ... Жаңа ... тас – талқан етіп, қара ... ... ... ... ... ... ... қазыққа
отырғызады. П. П. Ивановтың көрсетуі бойынша бұл оқиға 1842 жылы болған.[3]
Еркін даланың ең ... ... ... ... қорғансыз халқы үшін
кеудесін оққа тосқан ... ... екі ... Ең ... – елін ... ету еді, ... ол арманы орындалмады. ... ...... ... қас ... жағалас үстінде шейіт кету – тұғын. Бұл да
орындалмады. ... ... ... бастығы Жанқожаға қарсы оның ... ... ... ... ... 1860 жылы ... ... жақын
жердегі Қызылқұмда орналасқан, Жанқожа ауылын 600 орыс әскерімен қоршап
алады. Жанқожа келе ... ... ... де ... ... оқып, жауларына
қасқая қарап отыра береді. Жаулары оны қолға түсіруге батпай, ... ... 90 ... батыр орыс женденттері мен итаршыларының
қолынан қаза тапты. ... ... ... өліміне қайғыра отырып, ол
туралы былай деп жырлаған:
«Аттанды Елекей хан жұртын жиып,
Ауыр қол жүре ... ... ... ... ... хан жау болмас деп
Тұр екен тау ... ... ... жұрттан басқан батыр еді.
Өлтірді оны ... көзі ... В.И. ... ... жазып алған дастаннан үзінді.
Қарағайға қарсы біткен ... ... қаны ... ... ... ... өткен хас батырлардың бірі, ... ... – осы ... ... ... ... ... да жан
иесі, ол қапыда кетпеуі керек деп, ... ... ... ... мылтық сияқты қаруларды ұстамай айбалта не шолақ найза ғана
пайдаланған. ... ... ... ... ... ... сол. Адал
ұрыс – жекпе – жек дәстүрін берік ұстанған ... ... ... ... ... ... ... Байлықты аңсамады,
дүниеге қызыққан жоқ, билікке таласпады. Таңдаған ... ... ... қорғаумен нағыз мүмін болумен кетті.[4] Жанқожа батыр
туралы «Жанқожа батыр» жыры ... ... ...... ... адам. Ол туралы талай аңыз,
әңгіме, тарихи жыр – ... бар. ... ... жаңаша қарастырылуы
кезінде Жанқожа батырдың тарихтағы ұлттық – азаттық қозғалысының көсемі
ретіндегі еңбектері ... ... ... ... ... 1894 жылы ... университетінің баспаханасында жарық көрген И.В.
Аничковтың «Қазақ батыры Жанқожа Нұрмұхаммедұлы» (Ақ ... ... ... алғашқы қадамы туралы тарихи ... ... ...... қозғалысының ... ... ... ... ... еді. И.В. ... шынайы
деректерге негізделген очеркінде Жанқожаның халық тарихындағы тұлғасына
баға берілген еді. Кіші жүз қазақтарының ішінде атақ ... ... ... ... ... ... шертпей құрметтеген, Хиуа ханы да санасып,
аса қадір ... ... ақ ... ... дейін
мылтықпен қаруланған қалың қолына қарсы пайғамбардың ақ туын ... ... ... ... сары ... ең ... ұлы ... бірі
төбесінде бұлты бар әруақты ... ... ... ... ... ... құрметі өте шексіз.[5]
«Жанқожа батыр» - ХІХ ғасырдың орта шеніндегі Сыр бойы қазақтарының
Хиуа, ... ... ... суреттейтін жыр. Айтушысы – Мысабай (Мұсабай) жырау, ол Қазалы
маңындағы Қаракөл елді мекенінде ... ... - ... Ол – ...... унивенрситеті шығыстану факультетінің
түлегі. И.В. ... ... 1893 жылы ... ... ... университетінің археология, тарих, этнография қоғамының
хабаршысында» (1894 ... ХІІ т., ... ... Шығармада Сырдың
төменгі ағысындағы қазақтардың Хиуа ... ... ... ... күресі жырланады. Жанрлық тұрғыдан келгенде бұл ... жыр. ... ... ... ... ... ... т. б. тарихи
тұлғалар мен Үргеніш, Бұхара, Райым секілді жер – су ... ... ... ру ... да көрініс тапқан.
«Жанқожа батыр» жырының көлемі шағын, 161 жол. Тілі көркем.
«Қазаққа сарт та қылды үлкендікті,
Көрмедік Жәкең барда еш ... ... ... алып,
Қазаққа алып берді бір теңдікті»[6]
Алаш жұртының арын арлап, елдік туын көкке көтерген Ұлт – ... ... ... Нұрмұхаммедұлы туралы Алаш ... «Үш ... ... ... ... деп ... Аничков Мұсабай жыраудың айтуынша Жанқожаның жас кезіне мынадай
мінездеме берген: ... ... жас ... ... – ақ ешкіммен орынсыз
сөйлеспейтін, өз ауылынан басқа ауылдарға қыдырып бара бермейтін, ... бала ... 15 ... ... ... жылы ... қаны тамған оны азат ... ... ... ... ... ... ... ас
беріліп, көрнекті кесене ... ... ... ғасырдың соңы мен ХІХ ғасырдың ... ... ... ... ... Қоқан
хандықтарының езгісі орыс отаршыларының озбырлығынан бір ... да ... ... осы кезеңде үш оттың ортасында қалды, бір ... ... ... ... ... жерлерін басып алып
жатса, ... ... ... күш ... ... ... ... бастады.[8]
ХІХ ғасырдың 30-50 жылдары Қазақстан тарихының маңызды шебі ретінде
белгілі болды. Өлкенің әлеуметтік – ... ... ... аудандарының жалпыресейлік рынокқа тартылуына ... ... арта ... ... Әйтсе де Қазақстанның саяси
жағдайы бұл кезеңде тұрақсыз болды. Сырдария жағалауларындағы аймақтарды
мекендеген ... ... ... ... ауыр еді. ... ... ... ұмтылысының (1853 ... ... ... басып алған болатын) ... ... Хиуа ... ... ... ... ... Жанқожа Нұрмұхаммедұлының ... ... ... ... ... Шекті руы басшыларының бірі Жанқожа
өзінің сирек кездесетін сапалық қасиетімен қарапайым еңбеккер ... әрі ... ... ... даңққа бөлейді. Өз
дегенімен істейтін әрі ... ... ... сол
уақытта ... бойы ... ... ... ... ... өте күшті отаршылық езгіге дұшар етілгенін ... ... ... бірі – жер ... еді. ... басып алынғаннан
кейін Сырдария әскери ... ... Ол ... ... ... көлемді жерлер казактар ... ... үшін ... ... Ал ... өздерінен
үйді – үйлері бойынша салық алынып отырды. Бұған қоса олардың ... ... ... ... ... Олар – ... ... көпірлер салу, белді арықтарды тазалау сияқты ... ... ... борыш бойынша қазақтар ... желі ... ... әр түрлі жұмыстар үшін жүйелер бөліп, отыруға,
бекіністер салуға адамдар шығаруға және ... ... тасу ... ... ... ... болды. Соның өзінде мұндай борыштарды орындау
көбінесе науқанды жұмыстармен тұспа – тұс келіп, егіншілерге өте ... Бір ... ... ... ... ... қазақтардың
жерлерін орыстардың басып алушылығы бұл отарлық езгіге қарсы ... ... ... ... ... көтерілісшілер өздерінің
мұндай бақытсыздықтарының басты кінәлілері Қазалы ... деп ұқты ... ... ... ... ... патша әкімшілігіне қарсы
бағытталды, ал көтерілісшілердің басшысы сол ... 90 ... ... ... ... Сонымен, көтерілістің тууының негізгі
себебі: Орынбор әкімшілігінің шешімі бойынша қазақтардың еріксіз ... ... ... ... ... ... ... аудартушылық
саясатында жатты.[10]
ІІ тарау. Көтерілістің ошақтары мен
тарихи маңызы.
2.1. Хиуа, Қоқан хандықтарының езгісіне
қарсы күрес
ХІХ ғасырдың 20 ... ... Сыр ... ... ... ... ... қазақтарға өз үстемдігін жүргізе
бастаған ... ... ... ... ж. ж. ... ... одан әрі күшейтті. Хиуа хандығы ... ... ... ... Арал теңізіне дейінгі аралықтағы Сыр бойындағы
қазақтарға шапқыншылықтар ... ... ... ...... ... алып кетіп отырды. Қоқандықтар шекара бекітіп,
әкімшілік құрып, 1817 жылдан бастап салына бастаған ... әр ... ... бейбіт елді шауып, алым - салық ... ... ... ... ...... жапа ... Қоқан хандығының
Созақ бекінісіне орналасқан әкімдерінің жергілікті халыққа
салынатын алым – ... тыс ... ... ... ... бұл ... шабуыл ... ... ... ... Аничковтың мәліметі бойынша, Қоқан әкімі Дәурен Созақ қаласының бектері
Отыншы, Сушымен бірігіп, Сарман биді ... ... ... би араша түсуді өтініп, Жанқожаға арнайы хабар жібереді.
Жанқожа елден қол ... ... ... ... ... ... ... қоқандықтарды қуады. 1830 жылдың күзінде Созақ бекінісін
қоршауға алып, көмекке келген қоқандық Таған палуанды жекпе – ... ... Одан соң ... ... ... ... ... кіріп,
Созақты басып алады. Қоқан бектері Отыншы мен Сушыны ... ... ... ... үшін ... биге ... ... деректерге
қарағанда, Жанқожа Қоқан хандығының Шымқорған, Күміс қорған тәрізді
бекіністерін де ... Хиуа ... ... ханның тұсында
1835 жылы Қуаңдарияның батысындағы ... ... ... ... онда 200 әскер ұстайды. Жанқожаға арқа ...... ... бас ... Хиуа ... озбырлығына көнбей жүрген ... ... ... ... келтіру үшін ... ... ... ... 1836 ж. ... деген жерде елге тізесі
батқан осы ... ... ... ...... өлтіреді. Басшысы мерт
болған палуанның жасақтары бас сауғалап қашуға мәжбүр болады. Жанқожа бұдан
кейін де ... мен ... ... ... ... ... қарсы күрес бастады.[11] 1842 жылдың күзінде оның әскері
Хиуаның ірі ... ... ... қала ... ... баласы Майқараны тұтқынға алды. Қазақтарға қатыгездік
көрсеткені үшін Бабажан ... ... ал оның ... жас
болғандықтан босатылып жіберілді.[12] 1843 ж. ... ... Хиуа ... ... ал 1845 ... Хиуа ханы ... ... ағысындағы қиратылған
бекіністерді қалпына ... үшін ... саны екі ... жететін Хиуа әскерін тас – ... ... 1846 жылы ... ... ... бере алмаған
шабуылдарының бірінен кейін ол шекаралық орыс ... ... ... ... ... ... ... жүрегімізде Сіздермен достық
байланысқа ешқандай қара ниет жоқ» - деп жазды. Бұдан кейін ол ... ... ... олардан үнемі қысым көріп
отырғанын хабарлады. Бұл ... ... ... қарсы күресте өзіне
көмек көрсетуді сұраған.[13] 1847 ж. ... Хиуа бегі ...... ... ... Қамыстыбасты жайлап отырған қазақтарға шабуыл
жасап, 1400 үйді ... ... ... Осы жылдың тамыз
айында Хиуа бегі Қожанияз бастап, қазақ сұлтандарды Жанғазы Шерғазиев ... ... ... ... ... ... ауылдарын тағы да
тонауға ұшыратады. Хиуалықтардың мұндай шапқыншылығы бір жылда бірнеше рет
қайталанады. Тонауға ... елін ... ... 700 сарбазбен қарсы
шығады. Құрамында екі мың әскері бар ... ... ... ... ... Ресейдің Райым бекінісінің бастығы
Ерофеев бастаған ... ... ... ... ... Хиуалықтарға қарсы күресте Жанқожа өзіндік стратегия қолданды:
бекіністерге шабуылдап, оларды қиратып отырды.
2.2. Патша өкіметінің езгісіне қарсы күрес.
1847 ж. Райымға келіп, ... сала ... ... ... ... көрсетпеді. Сол кездегі Орынбор генерал – ... ... ... ... ... ... орыс ... жергілікті
халықтың тыныштығын бұзбайтындығына және хиуалықтардың шапқыншылығынан
қорғайтындығына келіседі. ... ... іс ... ... ... шенеуніктері мен ... ауық – ауық ... ... бұл ... егде ... ... маза ... ... Арал өңірін жаулап алуы халық бұқарасының
жағдайын жеңілдетпеді. Салықтың екі есе көбейтілуі, ... ... ... ... ... ... ... алып қойылуы
Ресей отаршылдығының Хиуа ... ... еш ... ... ... сайын қазақ шаруаларының ... ... Бой ... ... ... ... ... ... ... бөрі және ... ... рулық
үстем таптарының кейбір өкілдерінің мүдделері мен ... ... ... болды. Мысалы: Орынбор шекаралық комиссиясының Сырдария ... ... И. ... көмекшісі болып есептелетін тілмаш
Мұхамедхасан ... өз ... бір ... Жанқожа
Нұрмұхаммедұлының ауылына жіберіп, онда да өз ... ... ... ... ... ... ... заңы бойынша да ешбір жағдайда
мұндай алым орын алмауға тиіс екенін мәлімдеп, қандай да ... ... ... ... ... ... қимылына ашуланған Ахмеров ауылға
өзі келіп, «өз бұйрықтарына қарсылық көрсеткені үшін» айыппұл өндіріп ала
бастады. ... ... ... ... ... көтеріліске шығуға
мәжбүр болып, наразы қазақтардың қозғалысын өзі басқармақ болып ұйғарды.
Көтерілісшілерді бұдан ... ... ... ... ... ірі
ру жетекшісі, қартайған Жанқожа Нұрмұхаммедұлы батыр басқарды. Ірі байлар:
Сұлтан бөрі, ... Қожа ... және ... оның ... ... Бұл
көтеріліске шектілердің ғана емес, Сырдарияның төменгі ағысында қоныстанған
басқа ... ... ... ... ... бөлігі жаяу
адамдар болатын. Көтерілісшілер қатарында жаяу ... ... ... ... ... ... Олар шотпен,
сойылмен, кетпенмен қаруланған болатын, азын – аулақ адамдарының ғана
мылтықтары ... 1856 жылы ... ... мен
көтерілісшілер арасындағы тікелей соғыс қимылдары басталды. Бұрындары
Жанқожа орыс ... ... ... қарсы күресінде одақтасы
ретінде көрінсе, енді Сырдария мен оның сағалары аудандарын орыстардың
отарлауына ... ... ... ... ... ... Хиуаның бұрынғы Жаңақала бекінісі болды. Орал бекінісінің бастығы
Михаилов Сырдария шебінің бастығы ... ... ... ... ... ... кішкене шектілер және
төртқаралардың бір бөлігі бар» деп хабарлайды.[14] Бұл ... ... ... еді. Ұрыс ... ... (1857 ж. 9 ... шекті руының бірнеше жүз қазағы қосылды. 1856 ж. аяғына
дейін бүкіл Қазалы ... ... ... ... орта шенінде Жанқожаның қаруланған қазақтарының саны 1500 ... ... ... Ол орта ... алғанда 150 – 200 адамның ... ... ... олар ... №1 ... форты мен Перовск фортының
бекіністеріне жақын жерге орналастырылып, күтпеген жерден ... ... ... 1856 ж. желтоқсанның аяғында Қазалыны көтерілісшілер қоршап
алды. Қаратөбе ... А. ... ... ... рет шабуыл
жасайды. 28 желтоқсанда форт бастығы Перовскийге былай деп ... ... ... ... қоспағанда фортты бүлікшіл қазақтардың
жер – ... ... ... ... ... олар біздің отрядтың кез келген қозғалысы жағдайында дала түкпіріне
кетіп қалады. Сондықтан да гарнизон жыртқыштардың ... ... ... және сонан соң пішен тасып алумен, форттың әлсіз ... ... ... қызу ... отыр». [15] Кенеттен бұрқ
еткен көтеріліс мазасыздандырған Орынбор генерал – ... ... ... ... ... ... басу үшін жорыққа дереу
әскер жіберуге өкім ... ... ... ... ... ... ... жасауға мұқият әзірленді. 1857 ... ... ... 5000 – ға жетті. ... ... ... Фитингофтың отряды 9 қаңтарда жолға шықты. Оның құрамына
300 казак, 320 жаяу ... ... ... 54 – і ... ататын мылтықпен
қаруланған еді, 3 зеңбірегі және 2 ... ... ... ... нақ сол күні ... ... ... Қамыс
арасында отырған қазақ атқыштары жазалау отрядының ту ... ... ... сағат 2-де Фитингофтың отряды шабуылға шығып, қоян –
қолтық ... ... ... ... ... негізгі күштері
жеңіліс тапты. Шайқастан кейін Фитингоф көтерілісшілердің ... ... ... ... ... оң ... ... Хиуа хандығының
шебіне өтуге мәжбүр ... ... 20 ... ауыл ... ... ... жерінде Жанқожа Хиуа ханы немесе Бұхара, Қоқан басқарушылары
тарапынан өзіне одақтастар ... ... ... оған ... сәті түсе
қоймайды. Жазалаушы отряд жолда ... ... ... шауып,
тонаушылыққа ұшыратты. Фитингоф бастаған жазалаушы отряд ақпан – ... ... ... ... тағы ... рет жорыққа шығып, қазақ
ауылдарына айтқысыз жауыздықтар жасады. 1856 – 1857 ж. ... ... ... ...... түскенді қоспағанда, 79567 санның малы
сатылды. Қазақтардың Жанқожа Нұрмұхаммедұлы қолбасшылық еткен ... ... ... ... себептері мен маңызы
Сонымен, көтерілістің жеңілуінің басты себебі, оның ... және ол ... ... қаруланған патша әскерлеріне, ешқандай
зеңбірегі, ататын мылтығы да жоқ, ... ... ... ... емес ... Сыр бойы ... ... Соғыс қимылдары барысында ескі
мешеу ... ... ... ... ... сүйену көтерілісінің
жеңілуіне әкелді. Бұдан басқа бай ... ... да өз ... ... ... сатқын феодалдық аристократиясы қатысты.
Көтерілісті басуға кейбір қазақ ... ... ... да
қатысты. Мәселен, Фитингоф отрядының құрамында бірнеше жүз одан ... ... ... ... Ол көтерілісті басуға мейлінше ... ... ... емес еді. ... ... ... 1857 ж. ерлік
көрсеткен қазақ старшындары наградаларға ұсынылды. Би ... ... ... ... көрсеткіші үшін алғыс алды және Анна
ленталы күміс медальмен марапаттауға ұсынылды. Ұлбөбек ... би ... ... және ... аталған қазақ старшындарының қандай жағымсыз рөл атқарғанын
түсіну қиын емес. Олар ... ... ... жер жағдайын және
көтерілісшілердің мінез - құлқын жақсы білетін. Патша ... ... ... баға ... болатын.
Иә, Жанқожа Нұрмұхамедұлы 1856-1857 жылдары болған қазақтарының
көтерілісінің тарихи маңызы өте зор. Өйткені, ол ... ... ... қарсы халық - азаттық қозғалыс еді. Оған Арал өңіріндегі әр түрлі
руларға жататын қазақтардың ... ... ... ... ... ... руларына жататын қазақтар басым
болды. Көтерілісті прогресшіл деп санау ләзім, ... ол ... ... бағытталды.[17]
Көтерілістің тарихи маңыздылығына көтерілістің басында кім тұрғандығы
өте маңызды. Көтерілісті басқарған - тарихи тұлға - өзі ... ... ... Арал ... ... Хиуа және ... ... азаттық күресін басқарды.
Ол бүкіл өмірін Арал өңірі қазақтарының тәуелсіздігіне арнаған аса ірі
ұлтжанды азамат ... ... ... ... ... ... ... кезеңде ел бостандығы үшін жанын қия күресіп, сол жолда
өмірден ... ... ... ... ... мырза
пікірі құптарлық: «Осы ретте ... ... ... ... Жоламан, Есет, Бекеттің қозғалыстарының бәрінің сабағы бір,
патшаның зорлығына ... ... ... үшін бір-біріне жалғасқан ұлт-
азаттық қозғалыс деп қарау керек.[18]
Арал ... ... ... ... ... бой көрсету болды.
Оған әр түрлі ... ... ... ... ... қатысты.
Көтерілісшілер арасында Кішкене шекті ... ... ... ... ... ... езгіге қарсы бағытталды. Көтеріліс
талқандалғаннан кейін Сырдариядағы екі жақты отаршылдық езгі бұрынғысынан
да ... ... ... ... ... ... жазалау отрядтары
қимыл жасады. Қазақтың көптеген сұлтандары ... ... ... ... ... ... бастықтардың пәрменін құлақ ... ... ... ... патшалық отаршылдық саясаттың
уағыздаушылары болды. Кейбір жергілікті рулық үстем тапқа ... ... ... ... ... мүшелерін аяусыз қырып жойды. Әскерлер
қазақ ауылдарын ... ... ... Жекелеген казак отрядтары
ауылдарды аралап жүріп, ... ... ... ... арасында аштық басталып, көптеген адамдар қаза тапты. 1860 ж.
...... мен, - деп жазды Л. ... - ... ... ... ... дерлік қырылғанына, адамдардың орыс форттары маңында ... ... ... жау ... жүргеніне көз жеткізген жағдайым ... ... бей – ... ... бір ... ... ауып кетті.[19]
Біздер, Егеменді, Азат Қазақстанның жастарын, қазақ ... ... тек ... қана қоймай оны жанымызбен ұғына білуіміз керек. Ұлт
... ... ... пида еткен ата – ... ... ... ... ... жүзеге асыруымыз – міндет. Оны
тек сөз жүзінде ғана емес, ғылымды меңгерумен еңбек ету жолдары ... ... ... жоқ. Еңбексіз табыс жоқ. Өсіп өркендеу ... ... ... ... ... қонды.
Бақытты жалғастыру өз ... ... ... ... ...... халқы дарынды халық.
Қорытынды
Қорыта келгенде, «тарихты білмей өткенді, ... ... ... болжау қиын», - деп ұлы ... Әбу ... ... ... ... ... ... түскен тауқымет қабырғасын қайыстырып,
сол жолда басын бәске тігіп, қасықтай қанын аямай, шыбын ... ... әр ... ... ... да, ... өнеге етіп, алдына
тартатын да-тарих екені даусыз.
Өткен тарихқа көз жіберсек, ой ... ... ... ... жән сол ... ... елін, жерін қорғаудағы ересек
ерлігіне таңқалып, ... ... ... бас ... Жан ... ... қалмақ, Ресей отаршылары, Қытай басқыншыларын, Қоқан, Хиуа әскерлері
біздің қазаққа не көрсетпеді?! Жанқожаның ... ... ... ... ... ... бірі, темір жол инженері, әрі тарихшы
Мұхамеджан Тынышбаев: «Барлық үш ... ең бір ... ... және ... ... үшін ... Жанқожа батыр (әлім, шекті) орыстарды
да, хиуалықтарды да, қоқандықтарды да, хандарды да мойындаған емес» - ... ... не ... ... нулы ... қуылып тасталды. Тіпті Қоқан,
Хиуа ... жас ... ... бұғауланып, құлдыққа сатылғаны
қаншама?! Малының талан-таражға түскенін ... ... ... ... оғы мен винтовка шоғына шоқпар, найзамен
қарсы тұрған қазақ батырларының жанқиярлығына баяндауға сөз жетпес.
Арал өңірі қазақтарының көтерілісі шағын халықтық бой ... ... әр ... ... ... қазақтардың едәуір бөлігі қатысты.
Көтерілісшілер арасында ... ... ... ... ... басым
болды. Көтеріліс отаршылдық езгіге ... ... ... ... ... екі жақты отаршылдық езгі бұрынғысынан
да күшейе түсті. Сырдария бекінісінің ... ... ... ... ... ... көптеген сұлтандары старшындары, билері патша
өкіметіне қызметке көшіп, ... ... ... құлақ кесті
орындаушылары, Сырдарияның төменгі ағысында ... ... ... ... ... жергілікті рулық үстем тапқа сүйене отырып,
шекаралық өкімет көтерілістің қалған мүшелерін аяусыз қырып ... ... ... ... ... ... Жекелеген казак отрядтары
ауылдарды аралап жүріп, ... ... ... ... ... ... басталып, көптеген адамдар қаза тапты. 1860 ж. ...... мен, - деп
жазды Л. ... - ... ... ... ... ... ... адамдардың орыс форттары маңында әлдебір озық
боларлық ... жау ... ... көз ... ... болды. Тонауға
ұшыраған бей – бақтардың басқа бір ... ... ауып ... ... Азат ... жастарын, қазақ азаматы өткен
тарихымызды тек біліп қана қоймай оны жанымызбен ұғына ... ... ... ... ... ... пида еткен ата – ... ... ... елімізде нығайта жүзеге асыруымыз – міндет. Оны
тек сөз ... ғана ... ... ... ... ету ... күтіп тұр.
Білімсіз бақыт жоқ. Еңбексіз табыс жоқ. Өсіп өркендеу ... ... ... ... бақыт ... ... ... ... ... // ... 2002 ж. ... И.В.Аничков «Қазақ батыры Жанқожа Нұрмұхаммедұлы» // Алматы, 1991 ж,
241-242 –бет.
3. И.Кішібай ...... ... // «Шапағат-нұр»- № ... ж. ... ... ... ... ... ... батыр» дастаны // «Ақиқат» - № 10, 2004 ж. 87 - 88-
бет.
6. Қазақстан Ұлттық энциклопедиясы, ІІІ-том // ... ... 538 ... ... ... «XIX ғ. I жартысындағы Сыр ... ... // ... ... - № 2, 1993 ж, ... С.Оразалыұлы «Алмас қылыш» // «Оңтүстік Қазақстан» 1999 ж, 17
наурыз, 3- ... ... ... очерктері // С. Асфендияров // Алматы, 1994 ... ... ... ... ... ... Ұлттық энциклопедиясы, ІІІ-том // Алматы, 2001 ж, ... ... ... ... бен ... // ... 1992 ж. , 104
бет
13. Т.Ж. Шоинбаев «Восстание сырдарьинских казахов ... ... ... // Алматы, 1949 ж. 47 –бет
14. Қазақстан тарихы, ІІІ-том // Алматы, 2002 ж, 388 –бет
15. Бұл да ... ... Бұл да ... 340 – ... ... ... шындық пен тарихи тұлға» ... - № 7, 1990 ж., 171- ... ... М. ... ... ... еді» ... орда» - №2, 1993 ж, 24- бет
19. Л.Мейер «Киргизкая степь Оренбургского ведомства» // ... 51- ... ... ... ... тарихы». Көне заманнан бүгінге дейін. Алматы 2002 ж. ІІІ-
том
2. ... ССР ... - ... 1982 ж. 3 ... Қазақстан тарихының очерктері. С.Асфендияров Алматы, 1994 ж.
4. Ч.Мусин «Қазақстан ... ... 2005 ... К.Рысбайұлы «Қазақстан Республикасының тарихы» Алматы, 1999 ж.
6. Қазақстан ұлттық энциклопедиясы Алматы, 2001 ж.
7. Аничков И.В. ... ... ... ... ... 1991 ... Ә.Оспанов «Жанқожа батыр-аңыз бен ақиқат» 1 кіт. Алматы, 1992 ж.
9. «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасын іске ... ... ... алқасы. «Қазақ ұлт-азаттық қозғалысы» Алматы, 2007 ж. V том.
10. Г.Оралова «Жанқожа батыр» дастаны // ... № 10, 2004 ... ... «Жанқожа-халық батыры» // «Шапағат – нұр» № 11, 2005 ... ... М. ... «Халқының қорғаны еді» // «Ақ Орда» № 2, 1993 ж.
13. Т.Ж. Шоинбаев «Восстание сырдарьинских ... под ... ... ... 1949 ж.
14. Ғ.Ахмедов «Көркемдік шындық пен тарихи тұлға» // «Жұлдыз» - №7, 1990
ж.
15. Л.Мейер «Киргизкал степь Оренбургского ведомства» // 1865 ... ... «Ақ туы ... ... // «Қазақ әдебиеті» - 2006 ж.
1 қыркүйек.
17. Б.Тоғысбаев, А.Сужикова «Тарихи тұлғалар» Алматы, 2006 ж 2-ші баспа
18. Төреқұлов «Жанқожа батыр» // ... ... 1992 ж. ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жанқожа Нұрмұхамедұлы бастаған ұлт-азаттық көтеріліс13 бет
А. Г. Серебренников мұрағаты, патшалық Ресейдің Түркістан өлкесін отарлау саясатының тарихи дерек көзі (1840-1870 жж. )50 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
Арал өңірі қазақтарының ХIX ғасырдағы хиуа хандығымен рассйге қарсы ұлт-азытық күресі12 бет
1836 – 38 ж. Бөкей ордасындағы шаруалар көтерілісі18 бет
1837-1847 жж. кенесары ханның басшылығымен болған көтеріліс10 бет
1837-1847 жылдардағы Кенесары бастаған ұлт-азаттық көтеріліс14 бет
1850-70 жылдардағы ұлт-азаттық көтеріліс49 бет
1870 ж. Маңғыстаудағы көтеріліс23 бет
1916 ж. Ұлт-азаттық көтеріліс жағдайындағы қазақ ұлттық зиялы қауымы13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь