Түркі тілдерін топтастырудың теориялық және практикалық мәселелері

Кіріспе
І ТҮРКІ ТІЛДЕРІН ТОПТАСТЫРУДАҒЫ НЕГІЗГІ МӘСЕЛЕЛЕР
1.1 Түркі халықтары мен тілдерінің тарихынан
1.2 Түркі тілдерін типтендірудегі негізгі сәйкессіздіктер
ІІ ТҮРКІ ТІЛДЕРІН ТОПТАСТЫРУДАҒЫ НЕГІЗГІ ҰСТАНЫМДАР
2.1 Түркі тілдерін топтастырудың алғашқы үлгілері
2.2 Түркі тілдерін топтастырудың қазіргі кездегі үлгілері
ІІІТҮРКІ ТІЛДЕРІНІҢ ТОПТАСТЫРЫЛУЫ
3.Топтастырудың түркі тіліндегі арналары
Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
КІРІСПЕ

Тақырыптың өзектілігі. Топтастырудың сенімді болуы ондағы тілдердің толық зерттелуіне, түрлерінің айқын саралануына тікелей тәуелді болып келеді. Қазіргі кезде түркі тілдері біршама дәрежеде жақсы зерттелді деп айтуға болады, өйткені оған бірнеше елдің ғалымдары жасаған әр алуан топтастырулар дәлел бола алады.
Түркі тілдерінің топтастырулары әр кезде, әр жерде жасалғанымен, олар бір жерге жинақталып, салыстырылған жоқ. Әртүрлі автордың топтастыру барысында ұстанған ұстанымдары анықталған емес. Бітіру жұмысы осындай өзекті мәселелерді көтереді.
Бітіру жұмысының мақсаты мен міндеттері. Барлық топтастыруларды салыстыра қарау арқылы, олардың өзара ұқсастығы мен ерекшеліктерін және ондағы негізгі ұстанымдарды анықтау бітіру жұмысының негізгі мақсаты болып табылады. Түркітанушы-ғалымдардың бірі топтастыру негізіне фонетикалық ерекшелігін алса, енді бірі грамматикалық ерекшелігін алады. Бірі тарихи негізге сүйенсе, бірі географиялық негізге сүйенеді. Ол мақсатқа жету үшін мынадай міндеттер орындалады:
- түркі тілдері мен тарихынан мәліметтер жинау;
- түркі тілдерін жіктеудегі негізгі кемшіліктерді анықтау;
- түркі тілдерін топтастырудың алғашқы кезеңін салыстыру;
- түркі тілдерін топтастырудың ортаңғы кезеңін салыстыру;
- түркі тілдерін топтастырудың қазіргі кезеңін салыстыру.
Бітіру жұмысының ғылыми жаңалығы:
Түркі тілдеріне арналған негізгі-негізгі топтастырулар алғаш рет бір жерге шоғырландырылып, олардың жетістіктері мен кемшіліктері, салыстырыла беріліп отыр. Жалпы топтастыру дәуірін Н.А.Баскаковқа дейінгі кезең және Н.А.Баскаковтан кейінгі кезең деп екіге бөліп қарауға болатыны анықталды. Сонымен бірге мынау классикалық үлгі болады деп кесіп айтуға тағы келмейді. Өйткені әр топтастырудың өз жетістігі мен кемшілігі табылып жатады.
Бітіру жұмысының теориялық және практикалық маңыздылығы. Зерттеу жұмысы қазақ тіл білімінің түркітану, алтаистика, қазақ тілінің тарихы салаларын теориялық тұрғыдан байыта түседі. Ағайындас түркі халықтарының туыстығын тануға көмектеседі. Кейінгі жасалатын топтастыруларға теориялық тұрғыдан жолнұсқау бола алады.
Ал жұмыстың нәтижелерін түркітануға арналған арнайы курста, тіл тарихына арналған басқа пәндерде және салыстырмалы-тарихи әдісті меңгеруге қолдануға болады.
Бітіру жұмысының құрылымы. Бітіру жұмысы кіріспеден, үш тараудан, қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1 Гаджиева Н.З. К вопросу о классификации тюркских языков и диалектов (Теоретические основы классификации языков мира) / Н.З. Гаджиева. – Москва: 1980. – с.126.
2 Поливанов Е. Д. Узбекская диалектология и узбекский литературный язык / Е. Д Поливанов .- Ташкент: 1933. - с.304.
3 Решетов В. В. Кураминские говоры Ташкентской области: автореф. дис. ...канд. филол. наук / В. В. Решетов. - Ташкент, 1952. – с.25.
4 Баскаков Н. А. Алтайский язык / Н. А. Баскаков.- М., 1958. – с.245.
5 Баскаков Н. А. Ногайский язык и его диалекты / Н. А. Баскаков.- М: Л., 1940. – с.262.
6 Батманов И. А. Северные диалекты киргизского языка, вып. 1 / И. А. Батманов.- Фрунзе, 1938. - с. 11-13.
7 Юдахин К. К. Итоги и задачи изучения киргизских диалектов: Труды Ин-та языка и лит-ры АН КиргССР, вып. 6 / К. К. Юдахин 1956. – с.51.
8 Тенишев Э.Р. О диалектах уйгурского языка Синьцзяна: В кн.: Тюркологические исследования / Э.Р. Тенишев. -М:Л., 1963.- с.136-138.
9 Кайдаров А. Т. Развитие современного уйгурского литературного языка / А. Т. Кайдаров. -Алма-Ата: 1969.
10 Богородицкий В. А. Введение в татарское языкознание в связи с другими тюркскими языками / В. А. Богородицкий. – Казань: 1953. – с.231.
11 Radloff W. Phonetik der nördlichen Türksprachen. Leipzig/ W. Radloff . -1882. - с.290.
12 Общее языкознание, 1. М., 1970. - с.451
13 Самойлович А. Некоторые дополнения к классификации турецких языков / А. Самойлович. - Пг.:1922. – с.215.
14 Рясянен М. Материалы по исторической фонетике тюркских языков / М. Рясянен.-М.: 1955. – с.283.
15 Benzing J., Menges К. Н. Classification of Turkisch languages / J. Benzing, К. Н. Menges. - PhTF, 1959 – с.1-204.
16 Баскаков Н. А. Введение в изучение тюркских языков / Н. А. Баскаков.- М., 1969. – с.354.
17 Малов С. Е. Древние и новые тюркские языки / С. Е. Малов. - Изв. АН СССР, ОЛЯ, 1952 - вып.2, с.2 - 139.
18 Томанов М. Қазақ тілінің тарихи грамматикасы / М. Томанов. - Алматы: Мектеп, 1988. - 262 бет.
19 Қашқари М. Түрік сөздігі: І т. / М. Қашқари .- Алматы: 1997. - 590 бет.
20 Дмитриев Н. К. Фёдор Евгеньевич Корш / Н. К. Дмитриев. -М.: Изд-во Моск. ун-та, 1962. - 56 с.
21 Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998. - 509 бет.
22 Богородицкий В. А. Введение в татарское языкознание / В. А. Богородицкий. – Казань:1934.
23 Малов С.Е. Памятники древнетюркской письменности: Тексты и иссл. / С.Е. Малов. -М.:Л., 1951.
24 Баскаков Н.А. Введение в изучение тюркских языков / Н.А. Баскаков.- М.:1969.
25 Рамстедт Г.Й. Введение в алтайское языкознание. Морфология, пер с нем. / Г.Й. Рамстедт.- М.:1957.
26 Бурлак С.А., Старостин С.А. Введение в лингвистическую компаративистику / С.А. Бурлак, С.А. Старостин. –Москва: 2001.
        
        КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Топтастырудың сенімді болуы ондағы тілдердің
толық зерттелуіне, түрлерінің айқын саралануына ... ... ... ... ... ... ... біршама дәрежеде жақсы зерттелді деп
айтуға болады, өйткені оған бірнеше елдің ғалымдары ... әр ... ... бола алады.
Түркі тілдерінің топтастырулары әр кезде, әр жерде ... ... ... ... ... жоқ. ... автордың топтастыру
барысында ұстанған ұстанымдары анықталған емес. Бітіру жұмысы осындай
өзекті ... ... ... ... мен ... ... ... қарау арқылы, олардың өзара ұқсастығы мен ерекшеліктерін және
ондағы негізгі ұстанымдарды анықтау бітіру жұмысының негізгі ... ... ... бірі ... негізіне фонетикалық
ерекшелігін алса, енді бірі грамматикалық ерекшелігін алады. Бірі ... ... бірі ... ... ... Ол мақсатқа жету үшін
мынадай міндеттер ... ... ... мен ... ... жинау;
- түркі тілдерін жіктеудегі негізгі кемшіліктерді анықтау;
- түркі тілдерін топтастырудың алғашқы кезеңін салыстыру;
- түркі тілдерін топтастырудың ортаңғы кезеңін ... ... ... ... ... ... ... жұмысының ғылыми жаңалығы:
Түркі тілдеріне арналған негізгі-негізгі топтастырулар алғаш рет бір
жерге шоғырландырылып, олардың жетістіктері мен кемшіліктері, ... ... ... ... дәуірін Н.А.Баскаковқа дейінгі кезең ... ... ... деп ... ... қарауға болатыны анықталды.
Сонымен бірге мынау ... үлгі ... деп ... ... тағы ... әр ... өз жетістігі мен кемшілігі табылып жатады.
Бітіру жұмысының теориялық және практикалық маңыздылығы. Зерттеу жұмысы
қазақ тіл білімінің түркітану, алтаистика, қазақ тілінің ... ... ... ... ... ... ... халықтарының туыстығын
тануға көмектеседі. Кейінгі жасалатын топтастыруларға теориялық ... бола ... ... ... түркітануға арналған арнайы курста, тіл
тарихына ... ... ... және ... ... ... болады.
Бітіру жұмысының құрылымы. Бітіру жұмысы кіріспеден, үш ... және ... ... ... тұрады.
1 ТҮРКІ ТІЛДЕРІН ТОПТАСТЫРУДАҒЫ НЕГІЗГІ МӘСЕЛЕЛЕР
1.1 Түркі халықтары мен тілдерінің тарихынан
Қазақ тілінің шығу тегін, ... ... ... де, мынадай тарихи
дәуірлерге бөлуге болады:
І. Ғұн дәуірі. Бұл біздің заманымызға дейінгі ІV - ІІІ ғасыр мен ... V ... ... өмір сүрген Ғұн империясының атымен аталады.
Ғұн одағы сол кездегі ерекше ... ... бірі ... және ірі-ірі
24 тайпадан тұрған. Бұл тайпалар негізінен түркі тілді тайпалар ... ... ... ... ... ... болуы да
мүмкін. Әуелде Қытайдың Ганьсу (Ордос) провинциясынан солтүстікке және
батысқа қарай Қазақстанның ... ... ... кең байтақ
аумақты алып жатқан. Біздің ... ... 177 жылы ... ... ... үйсіндерге жорық жасап, оларды бағындырады, бірақ ішкі
билігіне араласпайды. Біздің ... ... І ... аяқ ... ... өз ішіндегі алауыздық пен ... ... ... Шығыс Ғұн және Батыс Ғұн болып екіге бөлініп кетеді. Кейіннен
бұлар шығысты және ... жаңа ... атау - ... ... ... ... одақтарға бірігеді. Түркі халықтарының осы екі ... ұзақ ... ... олардың тіл айырмашылығын туғызбай қойған жоқ.
ІІ. Көне түркі ... (V - Х ғ.ғ.). көне ... ... өз ... ... бөлінеді: а) Тукю (түрік) дәуірі (V - VІІ ғ.ғ.); ә) Көне ... (VІІІ - ІХ ғ.ғ.); б) Көне ... ... (ІХ - Х ... мен ... ұлан ... ... көшпелі түркі тілдес
тайпалардың бастары бірігіп, 552 жылдары Түрік қағанаты құрылды. Мұның жері
Әмудария, Мерв, Балх және ... ... ... ... ішкі ... ... арақатынасының нашарлап, жауласуының нәтижесінде Түрік қағанаты 580-
584 жылдары Батыс Түрік қағанаты және ... ... ... ... ... ... Түрік қағанытының құрамына негізінен Қазақстанның оңтүстік
және оңтүстік-шығыс ... және ... жағы ... ... орталығы Жетісуда Шу бойындағы Суяб қаласы болды. Шығыс Түрік
қағандығы қазіргі Моңғолия жерінде болды. VІІ ғасырдың орта ... ... ... ... тарапынан ірі-ірі шабуылға ұшырайды, біраз тайпалары
біршама уақыт Қытайдың қол астына қарайды. Батыс ... ... да ... ... қытайлар тарапынан шабуылға ұшырап, көп бүліншілік
табады. Оған басты себеп Батыс түріктерінің Он оқ ... ... ... кіші орда ... ... араздасуы болды.
Бұл кезде оғыздар батыс жаққа қоныс аударып, Сырдарияның ... ... ... ... ... дәуірде түркі тайпалараның руналық жазуы болды. Бұлардың бізге
келіп жеткендері кейін орхон-енисей жазбалары деген атпен ... ... ... ... V ... тән ... жүрген енисей, талас
ескерткіштері - мола басына құлпытасқа жазылған ... яғни ... ... ... жазылған шағын өмірбаяны; екінші, VІІІ ... ... ... - мола ... ... ... жазылған тарихи шежірелер,
яғни түрік тайпаларының басын қосқан ірі қаған, батыр, кеңесшілер Елтеріс,
Білге қаған, ... ... ... ... ... ... жаулармен
арпалысқан соғыстары баяндалған; үшінші VІІІ-Х ғасырларға тән ... - ... аян ... діни ... ... Орта түркі заманы (Х-ХVғ.ғ.). Орта түркі заманы немесе негізгі
түркі тайпалары тілдерінің даму, ... ... деп ... ... заманы қараханид дәуірі (Х-ХІІ ғ.ғ.), моңғол дәуірі (ХІІІ-ХV
ғ.ғ.) болып екіге бөлінеді.
Тарихи деректерге қарағанда, Х ғасырда Қарлұқ тайпалық одағы ... ... ... династиясының немесе Илек хан династиясының
билеуімен қуатты мемлекет құрады. ... ... ... ... ... ... болды. Қарахандықтар өзінің ықпалын ... ... ... ... ... ... мен ... да жүргізді.
Бұл дәуірде түркі тайпалары мәдениетіне жаңа бет бұрыс жасалды.
Айталық, ... ... Сыр мен ... ... ... Иран ... ... іргелес қалалар салды, олардың экономикалық-мәдени қарым-
қатынасы, этникалық араласуы күшті болды; сауда мен ... ... бұл ... көп ... ... ... өмір сүрді; бірде түрік
тілі, бірде соғды тілі ортақ ... тілі ... ... ... өзі ... ... ... тілінің болашақ даму сипатына елеулі ықпал етті.
Ал араб жаулаушылары тұсында әуелде біршама құлдырау болғанмен, ... бұл ... ... ... ықпалы күшейді. Араб жазуымен
жазылған құнды еңбектер Сыр бойындағы Фараб, Шаш ... ... ... ... жалқының үлкен екі ұлы перзенті Махмұт Қашқари мен ... ... бір ... ... жағдайда жазылды. Ол дүниелер
Жүсіп Баласағұнның 13 мың жолдық ... ... ... ... мен
Махмұт Қашқаридың 3томдық "Диуани лұғат ит-түрік" сөздігі (1072-74) еді.
ХІ ғасырда түрік тайпаларының батысқа әрі ... ... ... ... ... ... Мақсат - жаңа қоныс іздеу. ... ... ... ХІІ ... Кіші Азиядан бірақ шықты. Қыпшақтар құман,
половец деген атаулармен Қара ... ... ... ... Печенектер мен мадиярлар Дунайдың төменгі ағысына
дейін барып, ... ... ... ... ... ... ... осындай ыдырауын ХІІІ ғасырдағы моңғол шапқыншылығы
тоқтатып, қайтадан этникалық тұтастыққа біріктірді. Жаңадан Шағатай ... ... Орда ... ғ.), ... ... (ХІV ғ.) ... мықты әкімшілік-
аумақтық тайпалар бірлестігі пайда болды.
ХV ғасырда Алтын Орда батыста Қырым, Қазан, Астрахан хандығына бөлінді,
Қазақстан жерінде Ақ Орда деп ... жаңа ... ... ... ... алқабы, Арал теңізінің солтүстік шығысы, Есіл, Сарысу
кірді. Ақ Орда көп ... ... ... ... ... ... ... хандығынан XV ғасырдың аяғында Керей мен Жәнібек сұлтан ... ... ... Шу ... ... ... келді. Жетісудағы өзге
тайпалармен бірігіп Қазақ хандығы құрылды.
Міне, осы ... ... ... ... ... ... әр ... жаңа әдебиет туды. Тілдік үлгілер, сөздіктер жасалды. Олардың
бойында түрік тайпаларында болған ... ... ... жаңа
араласудың іздері айқын көрінеді.
Бұл дәуірлерде негізі ХІ ... Сыр ... ... ХV ... ... осы аралықтың әрі тілдік, әрі тарихи ... ... ... ... ... ... ғасырларда Сырдария бойында "Оғыз-
наме", ХІV ғасырда "Мухаббат-наме", "Зылиха мен Жүсіп" сияқты шығармалар
жазылды.
Аталып отырған кезеңде ... Орда ... тілі ... ... ... ... Атап айтқанда латын-парсы-қыпшақ тілдерінде
жазылған "Кодекс Куманикус" (ХІІІ ғ.), ... ... ... ... ... ... (1245 ж.), "Әбу Хайанның сөздігі" (1313
ж.), "Ибн Муханна сөздігі" (ХІІІ ғасырдың ... ... ... (ХІV ғ.) ... ... ... Түркі тілдерін типтендірудегі негізгі сәйкессіздіктер
"Тілдер мен диалектілерді топтастыру принципі (ұстанымы) - ... ... ... ... тіл ... ... ... бірі, -
дейді профессор Н.З.Гаджиева. - Тілдердің түрін (типін) ... ... әрі ұсақ ... жіктеп әкететін теориялық негіздеме ... [1, 100 б.]. ... бір ... қолданылатын түр ұғымының өзі көп
белгісізі бар теңдеу сияқты ... ... ... ... тілі қарлұқ
топшасына жатқанмен, екінші жағынан қыпшақ топшасының элементтері де ... ... бір ... сөйленістің өзінде жеке түрге лайық ... ... ... ... ... тіліне негіз болған диалект о-дыбыстық
(окающих), үндестік заңы сақталмайтын, алты дауыстысы бар топқа ... ... тілі ч >ш және ш >с ... ... тән диалектіні негіз етіп
алған. Татар әдеби тілі тіл арты к және г ... ... ц ... ... ... бірге тілдегі диалектілер тобын да бөліп көрсетуге болады.
Әзірбайжан тілінің шығыс диалектісіне мұрын жолды дауыссыздар мен тіл ... ... ... ашық ... ... ... тән ... батыс
диалектілер тобына сөз ортасында б>в дыбыс алмасуының орын алуы, сөз
соңындағы ... ... тән ... келеді.
Бір тілдің шеткі аймағына тараған диалектілер көрші түркі тілдеріне ... ... ... ... тілінің солтүстік диалектісі қазақ
тіліне ұқсас болып келсе, басқа бір диалектілері ұйғыр тіліне ... ... ... диалектісі өзбек тілімен байланысса, башқұрт
тілінің шығыс диалектісі қазақ тіліне біртабан жақын келеді.
Сөйтіп топтастырудың ... ... ... ірі ... түрлік
белгілері, одан соң кіші диалект, сөйленістердің белгілері. Осыған орай
өзбек, қазақ, қырғыз, қарақалпақ, ... ... ... ... туралы
қазіргі кезде көп нәрсе айта аламыз. Олардың бір-бірінен ... осы ... ... арқылы ажырата аламыз. Сондықтан топтастырудың
сенімді болуы ондағы тілдердің толық ... ... ... ... ... ... ... қазіргі кезде қолда бар топтастырулардың барлығының дерлік түрді
нақты ... ... бір ... жоқ. ... ... де әртүрлі. Зерттеушілердің көбі әр ... мен ... ... ... ... ... шығумен шектеліп отырады.
Профессор Е.Д.Поливанов өзбек тілінің үш генетикалық сөйленістерін
анықтайды: оңтүстік-шығыс немесе ... ... тағ және ... ... ... немесе оғыз тобына дағ және сари (са:ри) сөтұлғалары
тән; солтүстік-батыс немесе қыпшақ тобына тау және сары ... ... ... төрт түрі бар ... де ... атап өтеді. Ферғана
говоры, самарқант-бұқар және ташкент говорларына қарағанда, нг мұрын жолды
дыбысын ң ... ... ... жолы ... ... ... ... [2, 34
б.].
Академик В.В.Радлов Ташкент облысының курамин сөйленісін ерекшелейтін
белгілерді былайша атап көрсетеді: 1) ж дыбысын ... ... ... ... 2) а ... анық ... топша; 3) сөз басындағы дауыстыларды
барынша дифтонг түрінде айтатын топша; 4) ... а/э ... ... баса ... 5) ийт, бийт ... дифтонгтің байқалуы; 6) х
дыбысын қ дыбысына ... ... 7) ... ауысуының кездесуі; 8) а
дыбысын айтатын топша сияқты ж дыбысын айтатын ... ... ... ... ... [3, 14 ... алтай тілін топтастыруда солтүстік және оңтүстік
диалектілерге бөліп қарайды. ... ... ... біршама
алшақтанады және көрші шор тілімен ортақ элементтері басым болып келеді. Ал
алтай тілінің оңтүстік диалектісі қырғыз тіліне ... ... ... 69 ... ... әдебиеттерде жалпы диалектілерге тән белгілерді
анықтауға талпыныстар жасалып отырды. Мәселен, ... ... ... тән дауыссыздардың мынадай белгілерін бөліп көрсетеді: 1)
ақноғайдың қаңлы және қараноғай ... ш>с ... ... ... 2) ... және қараноғай диалектілерінде есімдіктің 1-жағы көпше
түрдегі қосымшасында з >с алмасуы орын ... 3) ... және ... кірме сөздердегі х дыбысы къ дыбысымен алмасады; 4) ноғай
диалектісінде сөз ... ж ... ... ... ... 5) н, нъ, м үнділерінен кейін д>т ... ... ... дәл осы ... д> н алмасуы жүреді; үш ... де ... п/б ... ... бар; 7) ... б ... ... береді; 8) метатеза құбылысы бар [5, 26 б.].
Алайда атап өтілген фонетикалық белгілер немесе ерекшеліктер тек ... ғана тән ... ... ... ш-с дыбыс алмасуы қазақ, қырғыз,
өзбек, ноғай сияқты бірқатар түркі тілдерінде де кездеседі. Ал ж-й ... ... Орта Азия ... кең ... құбылыс болып табылады.
Дауыссыздардың н-д-т ассимилияциясы қазақ, қырғыз, өзбек, ... ... ... Бұл ... олардың көрініс беру көлемі,
ауқымы туралы ғана бөле-жарып сөз етуге болады. Сөз ... п/б ... ... ... ... бар ... екені дау туғызбаса керек.
И.А.Батмановтың қырғыз тілінің көршілері қазақ, өзбек тілдерінен
өзгешелігін анықтауға ... ... атап ... ... ... ... ... алмастыру (тау>тоо); 2) дауыстылар
жүйесі 8 қысқа фонемедан: а, е, о, ө, і, ы, и, у және 6 ... аа, ее, оо, өө, ии, уу ... 3) ж ... айтады; 4) ерін
үндестігі жақсы сақталған; 5) қосымшадағы л мен д н ... ... ... фонемасы жоқ; 7) қырғыз, өзбек тілдерінде ч - қазақ тілінде ш-ға ... чач, ... чоч, ... шаш); 8) ... ... ... ш ... тілінде с-ға алмасады (таш-тас); 9) нақ осы шақ тұлғасы бар: барып
жатат [6, 11 ... осы ... ... өзі қырғыздың әдеби тіліне тән белгілерді
ғана іріктеп алған да, ... ... ... ... ... ... э фонемасы басқа диалектілерде бар. Әдеби тілдегі тоо тұлғасы көптеген
диалектілерде тау немесе тағ ... ... ... ... ж ... й айтылады.
Бұл тұрғыдан алғанда, К.К.Юдахинның қырғыз тілін топтастырудағы ... ... ... ... ... 1) шектеу демеулігі эле; 2) нақ
осы шақ тұлғасы -ыбатат, -атат: жазыбатат, баратат; 3) ... ... ... бар: жазчумын "ол жазды"; 4) етістіктен есім жасайтын -май форманты
бар; 5) ілік септігінде -н ... ... 6) ... ... элек
бар; 7) ерін үндестігі оңтүстігінде сәл-пәл әлсірейді, ал солтүстігінде
күшті ... [7, 51 ... ... әр ... тән ... ... ... Бұл жөнінде Э.Р.Тенишевтің ұйғыр тілінің диалектілерін анықтауы
жүйелі сипатқа келеді. Ол ... ... ... ... ... ... ... болатынын ескертеді: 1) і фонемасы
және оның нұсқалары; 2) дауыстылардың бареп және йолдас ... ... ... тағы бір ... ... және ... ... келуі; 4)
дауыссыздардың ассимилияциясы қаз-зар және той-йас; 5) ... ... ... барымен, баретмен, баредемен түрлерінде айтылады; 6) келер шақтың
3-жақ тұлғасы: барыду, келіду немесе ... ... ... келеді [8, 136
б.].
Ұйғыр тілінің диалектілерін топтастыруда Ә.Т.Қайдардың еңбегі ... ... ... ... ... мен ... тән жалпы
ерекшеліктерді анықтау өте ... Олар ... бір топ ... ... біріге келе біртұтас тілдің негізін құрайды", - дейді [9, 19 ... ... ... шыққан жалпы ерекшеліктері де ұйғыр тілінің
өзіндік ... ... ашып бере ... ... ... ... ... езу үндестігінің сақталмауы, геминация, й дыбысын айту, е
фонемасының жиі ... ... ... ... де бар ... бәрі тіл ... жалпыхалықтық тіл ұғымына нақты анықтаманың
берілмеуінен туындайтын мәселелерден ... ... ... ... ... жеті ... ... қарайды: 1)
солтүстік-шығыс; 2) хакас (абақан); 3)алтай; 4) батыс сібір; 5) еділ-орал;
6) орта азия; 7) оңтүстік-батыс ... ... ... топқа якут-
саха, қарақас және тува тілдерін жатқызады. Саха тіліне тән ерекшеліктер -
сөз басында с ... ... және ... ... Ал тыва,
қарақас, хакас тілдерінің типтік ерешелігін В.А.Богородицкий й >ч және ч >ш
алмасулары деп ... ... ... ... ... ... хакас
тілдерінің байланысын тап басып тану қиын. Оның ... ... ... ... деп ... сөз соңындағы ш >ч алмасуы жеткілікті
анықталмаған. Ал алтай тілін қырғыз тіліне ... деп ... ... ... кетеді. Батыс Сібір тобына сібір татарларының барлық сөйленістерін
бірақ енгізеді (шұлым, ишим, ... т.б.). Бұл ... ... ... ч>ц ... ... таңдап алынған, ал бұл ерекшелік сондай күшті
тілдік дерек бола алмайды. Себебі цоканье қазан татарларында да ... ... ... ... татар, башқұрт тілдерінің негізгі
белгісі дейтін е>о, о>у ... ... ... ... ... ... табылады. В.А.Богородицкий орта азия тобына ұйғыр, қазақ,
қырғыз, өзбек, қарақалпақ тілдерін ... ... ... қосып жібереді.
Бұл тілдерді байланыстырып тұрған не екені ашып ... ... ... ... ... ... құмық, гагауыз, түрік
тілдерін тоғыстырады. Тіпті бұл топқа чуваш тілінің де ұқсастығы бар ... ... ... тілі ... ... ... ... заңды сұрақ туады [10, 16
б.].
В.В.Радловтың түркі тілдерінің төрт тобын бөліп көрсеткені белгілі: 1)
шығыс, 2) батыс, 3) орта ... 4) ... ... ... тобына алтай,
барабин, об-енисей түріктері, шұлым, қарақас, хакас, шор және тыва тілдері
жатқызылады. В.В.Радлов батыс топқа ... ... ... ... ... ... және шартты түрде қарақалпақ тілдерін енгізеді. Орта Азия
тобына ұйғыр және ... ... ... топқа - түркімен, әзірбайжан және
түрік тілдері, қырым татарларының оңтүстік ... ... ... ... ... ... ... толыққанды болып
шықпаған. Мәселен, батыс тобына тән негізгі ерекшелік қатаң к, т, ... ... сөз ... ... (күн, ... гун), ... буында с, з
және ш дауыссыздарының кездесуі т.б. Оңтүстік топта ұяң г, д, б сөз басында
жиі айтылады, ... ... ... ... т.б. Алайда топтарды
нақты айырып көрсететін фонетикалық ерекшеліктер анық ... ... ... келетін ұяң б батыс тобына тән ерекшелік деп алынған (баш-паш), ... ... ... және орта азия ... да ... Бірінші буында кездесетін о, ө оңтүстік топтың да, орта ... да ... ... ... [11, 281 ... ... ... топтастырғанда, кейбір тілдік ерекшеліктерді
өте кең ареалға таратып әкетеді. Мәселен, тіл арты ғ дыбысының кейбір тілде
сақталмауы, ... ... у-ға ... ... т.б. ... топтастыруды
күрделендіріп алады, бірақ фонетикалық, мофологиялық белгілерге сүйеніп, ең
нақты, ... тән ... ... алуы ... ... ... [12, ... осындай кең көлемдегі белгілерді қамтыған тағы бір топтастыру
А.Н.Самойловичке ... ... ... ... ... отырып,
түркі тілдерін алты топқа бөледі: 1) "Р" - тобы немесе бұлғарлық; 2) "Д" ... ... ... ... айтсақ, солтүстік-шығыс; 3) "Тау" - тобы
немесе қыпшақтық, ... ... ... 4) ... - ... ... ... оңтүстік-шығыс; 5) "Тағ-лы" - тобы немесе қыпшақ-
түркімен; 6) "Ол" - тобы немесе оңтүстік-батыс ... 15 ... ... да ... ... ... және олардың әрқайсысы
тілдерді топтарға бөлуді нақтылауға, көне ... ... ... ... Мәселен, фин ғалымы Г.Рамстедт түркі тілдерін ... ... ... 1) ... ... 2) якут-саха тілі; 3) ... ... бір фин ... ... бойынша солтүстік-шығыс); 4) батыс тобы
(Рясянен бойынша солтүстік-батыс); ... тобы ... ... оңтүстік-
шығыс); 6) оңтүстік тобы (рясянен бойынша оңтүстік-батыс). Бұл топтастыру
бойынша қыпшақ тілдері 4-топқа, яғни ... ... ... 28 б.].
Түркітанушы-ғалымдар И.Бенцинг пен К.Менгес түркі тілдерін бес ... ... 1) ... тобы ... ... өлі ... 2) ... немесе
оғыз тобы (түрік, румелий және анадолы диалектілері, гагауз, ... ... 3) ... тобы ... қарачай, балқар, құмық, еділ
татарлары, қырым татарлары, башқұрт, қазақ, қарақалпақ, ноғай, қырғыз); 4)
шығыс немесе ұйғыр ... ... сары ... 5) ... ... ойрат, шор, хакас, якут, долган). Авторлар ұсынған бұл ... ... және ... ... аса ... Атап ... ... ретінде сөз соңындағы г, ғ дыбыстарының түсіп қалуын көрсетеді
(чуваш. тусары [15, 2
б.].
Аталып өткен ... ... ... ... ... болып келеді. Түркітанушы-ғалым барлық түркі тілдерін батыс ғұн және
шығыс ғұн деп аталатын үлкен екі ... ... ... Бұл екі топтың
әрқайсысы өз ішінен ... ... ... жіктеледі. Алайда
Н.А.Баскаков ол топ пен топшаларға көне тілдерді де, жаңа тілдерді де қосып
жібереді. ... ... ... жаңа ұстанымын жасауға
талпынған. Оның айтуынша: "Тілдерді топтастыру қазіргі заман ... ... ... ... дамуының тарихи үдерісіне, түркі ... ... ... құрылуы керек. Сонымен бірге тайпалар одағы, көне ... ... да ... тыс ... керек" [16, 350 б.].
Мұндай әдістеменің де осал тұстары жоқ емес: 1) тіл ... ... ... ... ... ... ... әлі түгелдей
сараланып біткен жоқ; 2) автор тілдік деректерді ... ... ... ... ... ... [1, 35 б.].
Н.А.Баскаков өз топтастыруында ... ... ... ... атап ... Батыс ғұн бұтағына тән ерекшеліктерге: 1) көне з, д
дыбыстарының й-мен алмасуы (адақ/азақ/айақ); 2) б-п, к-г, с-з, д-т ... ... ... х, в, һ фонемаларының көрініс беруі; 3)
лексикалық құрамда араб, иран сөздерінің ... ал ... ... ... 4) ... ... ... дамуы және жалғаулардың көбеюі.
Автор көрсеткен араб, иран сөздері чуваш тілінде жоқтың қасы. Чуваш
тіліне тән ... ... а-ы ... ... ғ-в ... басқа түркі
тілдерінде де ұшырасып жатады. Қыпшақ-половец топшасына тән деп ... ... оның ... ш дыбысының сақталуы көптеген түркі тілдеріне ... ... ... табылады. Құмық тілінің ерекше белгісі ... ... ... да мол ... ... Ал ч>ц ... ... тілдеріне ғана тән деуге болмайды.
С.Е.Маловтың түркі тілдерін топтастыруының ... ... ... ерекшелігі жатыр. Түркітанушы-ғалым барлық түркі тілдерін жаңа және
көне тілдер деп екі топқа бөліп қарайды. Бұл бөліністің ең басты ... сөз ... ... й ... ... ... таңдап алынған:
айақ-азақ-адақ т.б. С.Е.Малов й дыбысы қай ... ... де, ол ... деп, ал ... ... ... дыбыс қолданылса, көне деп есептеген.
Сөйтіп жаңа тілдерге: әзірбайжан, алтай, башқұрт, ... ... ... ... құманды, құмық, қыпшақ, ноғай, ойрат, печенек, половец,
салар, татар, түрік, ... ... ... ... ... ... Көне тілдерге, ғалымның пайымдауынша: чуваш (бұлғар, хазар ... ... ... ... (етістік); руникалық мәтіндер тілі
(оғыз тілдер одағы); көне ұйғыр тілі, ... ... ... ... ... ... ... хакас, шор, сары ұйғыр (азақ, қоз) тілдері
бірігеді.
С.Е.Малов, сонымен бірге, тіл арты ғ дыбысын да ... ... ... ... 139 б.].
Тілдерді жас мөлшеріне қарай топтастыру - өте күрделі және ... ... ең жаңа ... тілдің өзінде архаизмдер сақталып ... ... ... ... ... ... ... топтастыруын сынай келіп, былай дейді: "Қазақ ... ... жаңа ... ... ... ... ... сөз соңындағы, сөз ортасындағы ғ, г ... ... ... ... (алғашқы) созылыңқылардың болмауы тәрізді белгілер
қазақ тіліне тән. ... ... ... ... ... ... мен
қатаңдардың арақатынасы да шамалас, рт, лт, нт ... көне ... де екі ... сөздер (көбіне есімдер) құрамында сақталған. Бірақ
бұл соңғы ерекшеліктер қазақ ... де ... ... ... ... бастауы да сол көне ... ... ... болса
керек"[18, 28 б.].
Сонымен бірге С.Е.Маловтың аталмыш топтастыруы, негізінен, фонетикалық
деректермен ғана шектеліп ... ... ... ... ... ... түгелдей жарамсыз
екен деген ұғым тумау керек. Олар түркі тілдерінің генетикалық, ... ... ... ашып бере ... ... әр ... көзқарасы
әртүрлі шығып жатады және олар чуваш, якут тілдеріне келгенде ғана мәмілеге
келгендей болады. Өйткені барлық ... ол ... көне ... ... Ал, ... ... якут-саха мен чуваш тілдеріндегі өзіндік
ерекшелік олардың көнелігін емес, ... ... ... көрсетеді.
Олар басқа түркі елдерінен шеткері ораласқандықтан, басқа ... ... ... тыс ... ... ... ... соң, ол тілдер көне тілге ұқсайды, ал қалған түркі тілдері ол сатыны
баяғыда ... ... ... ... ... ... ... олар ұстанған
ұстанымдар мен әдістемелерінде жатыр. Нақтылап айтқанда топтастырудың
әдістемелік жағы әлі де ... ... ... ... ... мына ... ... талап етеді: 1) жеке тілдік
ерешеліктерді анықтауда ареалдық жұмыстың маңызын ... 2) бір ... бір ... ... ... жүруі мүмкін; 3) жеке түркі тілдеріне
әсер еткен қыпшақтық және ... ... ... қатаң түрде бөліп
көрсету керек; 4) тілдердің конвергенция үдерісіне ұшырауы ... ... ... 5) ... ең ... ... ... маңыз
берілуі қажет, ал одан соң ғана тарихи факторларға ... ... ... ... ... бір тілді, оның барлық диалектілерін ескере
отырып, өте терең зерттемесе болмайды [1, 15 б.].
2 ... ... ... ... ... ... ... топтастырудың алғашқы үлгілері
1) Махмұд Қашқари (1029—1101) - түркі ғалымы, әйгілі «Диуану лұғат-ит-
түрк» («Түркі ... ... атты ... ... ... аты жөні
Махмұт ибн әл Хұсейн ибн Мұхаммед. Туған жері ... ... ... ... (кей деректе Шу бойындағы) Барсхан қаласы. Махмұдтың
әкесі белгілі қолбасшы, Барсханның әмірі ... Ол ... ... ... мемлекеттің мәдени саяси орталықтарының бірі Қашқарға ауысқан.
Махмұд ... ... ... ұзақ ... ... Оның аты ... қай жерден
шыққанын көрсететін дәстүрмен «Қашқариді» тіркеуінің мәнісі де содан.
Ғалымның туған, қайтқан жылы ... Ол ... өзі де, ... ... сол ... жазбаларда да ештеме айтылмайды. Ол Қашқарда алған ... әрі ... ... Бұқара, Нишапур, Бағдад қалаларында болады,
түркі тілінің сыртында араб, парсы, тілдерін жетік ... Өз ... ... ... ... этнографы, географы ретінде танылады.
Махмұд Қашқари түркінің тұңғыш тіл ... ... ... ... ... ... ... түркі әлемінің тіл өнерінің өрісін кеңейтіп,
өркенін өсірген ғұлама. Түркология тарихында ол ... ... ... ... ... ... тарихи диалектологиясының негізін салды.
Оның осы тілдерді салыстырмалы түрде зерттеу тәсілі бүкіл Шығыс тілшілеріне
ортақ ... ... ... ... бір ... болып қалыптасты. Түркі
жұртының бай тарихы, географиялық жағдайы, әдебиеті мен өнері, этнологияық
ерекшеліктері «Диуани лұғат ат ... ... ... деректілік сипатпен
танылған. Ол көптеген ұлыстардың, тайпалардың тіл ... ... ... ... ... ... ... салтын, әдет ғұрпын
баяндайды, сол кездегі бір ... ... ... ... ... мен ... ... түркі халықтарының байырғы
жырларын, мақал мәтелдерін береді. Сонымен қатар ол көне дәуірдегі ... ... ... онда ... ... Тараз, Екіөгіз, Қашқардан
бастап, түркі дүниесінің ежелгі шаһарларын, елді мекендерін түгел дерлік
көрсетеді. Бұл ретте оны ... ... ... ... анықтамалығы
десе де болады.
Ол өзінің "Диуани лұғат-ит түрк" деген сөздігінде түркі тілдерін
орналасқан ... ... және ... тазалығына қарай топтастырады.
Географиялық орналасуына ... ... ... ... ... ... түрктерді екіге бөледі: "Мұсылман болсын, болмасын мейлі, Рұм
өлкесі жанынан Күншығысқа қарай кеткен рулар бойынша, біртіндеп, ... ... ... көрсеттім", - деп, Рұм төңірегіндегі
тайпаларды бір топқа, Қытай (Шин) төңірегіндегілерді екінші ... ... Рұм ... қыпшақ, оғыз, иемен, бишенек,башғыры,
басмыл, край, пабақу, татар, қырғыз ... Шин ... ... ... ... жаруқ, жомыл, ұйғыр, жанғұт, қытай деп көрсеткен [19,
54 б.].
"Диуанда" екінші бір жолмен топтастыру бар. Ол - тілдердегі ... ... ... араласқан тілдерді бөлу. М.Қашқаридың өз сөзімен айтсақ: "Ең
ашық-айқын әрі тура-түзу тіл - тек сол бір ғана ... ... ... шет ... ... жасамайтын кісілердің тілдері. Екі тіл
білетін және шаһарлармен ... ... ... ... ... ... ... арғу тайпалары осындай екі тілді білетіндерге ... 55 б.]. ... ... ... барлығын көрсетеді. Мысалы:
"Баласағұндықтар соғдыша, иә түрікше сөйлейді. Тараз бен ... ... да ... ... және түрікше сөйлейді. Іспижаб шаһарынан
Баласағұнға дейін жайылған бүтін Арғу шаһарлары ... ... бар" [19, 56 б.]. Таза ... ... тілдерді де санаған.
Тілдердің ескісі оғыз тілдері, ең түзуі, турасы ... мен яғма ... таза ... қай, ... татар, басмыл, қырғыз, қыпшақ, ұғрақ,
жанғұт т.б. тілдері жатады. Ұйғыр ... ... ... көрсетеді. Яғни,
ұйғырлардың тілі түрікше, әйтсе де, ... ... тағы бір ... өзгеше
тілмен сөйлесетінін атап көрсетеді.
Профессор Н.А.Баскаков түркі тілдерін алғаш ... ... айта ... "Ол ... ... негізгі топтарын (оғыз, қыпшақ,
ұйғыр) анықтап қана қоймайды, оларды топтастырудың негізгі белгілерін де
ұсынады" , - ... [4, 26 ... ... ... (1788-1832) - батыс ғалымдарынан алғаш рет түркі
тілдерін ... ... ... (1820 ... ... ... Жан-Пьер
Абель-Ремюза батыстағы алғашқы қытайтанушы ... ... ... ... ... ... қытай тілі болғанмен, түркі, моңғол
тілдерін де қосымша қарастырды. Ол зерттеулерінде ... ... ... ... ... тілдерін бес топқа бөліп қарайды: 1) якут (саха) тобы;
2) ұйғыр тобы (ұйғыр, шағатай, түркімен ... 3) ... тобы ... ... ... тілдері); 4) қырғыз тобы; 5) түрік тобы.
Тілші-ғалым өз жіктемесінде түркі ... ... ... ... мен ... тұрмыс-тіршілігінен де қосымша ... ... бұл ... ... тілдерін толық қамтыған, ... ... деп ... ... Оны ... ... ... тобына
жатқызуынан-ақ байқауға болады.
3) Густав Йон Рамстедт (1873-1950) - фин ... ... ... ... жапон тілдерінің маманы. Ұлты швед.
Алдымен угро-фин тілдерін Хельсинкий университетінде Э.Н.Сетялдың
жетекшілігімен зерттей ... ... ... ... ... экспедициямен барады. Моңғолия мен Ресей арасында елшілік қызмет
те атқарады.
Алтай тілдерін түбегейлі зерттей ... ... ... ... ... келген жапон, корей тілдерін алтай тілдеріне туыс деп табады. Кейін
Финляндияның Жапониядағы елшісі ... ... ... тілдерінің
туыстығын дәлеледейтін аса құнды ғылыми еңбектер жазып қалдырған.
Г.Й.Рамстедттің алтай тілдер семьясының ең белді тобы ... ... ... ... ... мүмкін емес еді. Сол мақсатпен түркі
тілдерінің классификациясын жасап шығады.
Г.Й.Рамстедтің топтастыруы
• Чуваш ... Якут ... ... топ: Алтай тауының маңындағы барлық түркі тілдері ... ... ... топ: қырғыз, қазақ, қарақалпақ, ноғай, құмық, қарашай, ... ... және ... ... осы ... ... қыпшақ өлі тілдері
де енеді;
• Шығыс топ: жаңаұйғыр және өзбек тілдері;
• Оңтүстік топ: түркімен, әзірбайжан, түрік және ... ... ... ... |II |III |IV |V |VI |
| | ... топ |Батыс топ |Шығыс топ |Оңтүстік ... ... ... ... ... ... ... ұйғыр |түркімен, |
|тілі ... ... ... ... ... ... |
| | ... түркі |ноғай, құмық, |тілдері |түрік және |
| | ... мен ... ... | |гагауз |
| | ... ... ... | ... |
| | ... ... башқұрт | | |
| | | ... осы | | |
| | | ... ... | | |
| | | ... өлі | | |
| | | ... де ... | | |
4) ... - ... ... ... алғашқы толық топтастыру
жасаған ғалым. Радлов Василий Васильевич (Фридрих Вильгельм) (5.1.1837,
Берлин — 12.5. 1918, ...... ... ... ... Ғылым Академиясының академигі (1884). Полиция қызметкерінің
отбасында дүниеге келген. Жасында ... ... ... университетін
бітірген (1858). Осы тұста ол араб тілі, парсы ... ... ... ... ... ... ... тілі, т.б. тілдерді үйренді. Радлов 1858 ж.
Ресейге көшіп келіп, Алтай өлкесінде мұғалім ... ... ... ... татар, қазақ, башқұрт мектептерінің инспекторы (1871 — 84), Азия
(1885 — 90), ... және ... (1894 — 1918) ... ... және ... ... зерттеу жөніндегі орыс комитетін
құрушылардың бірі, оның басшысы (1903 — 18) болды. Радловтың ғылыми өмірі
үш кезеңге ... ... ... ... ... ... (1859 — ... Сібір, қазақ даласы, Хакасия, Жетісу ... тіл, ... ... ... айналысты. Қазан кезеңінде ... ... ... ... ... және ... де неміс тілінде) aтты екі еңбегі жарық көрді. Петербург кезеңінде
(1884-1918) “Түркі тілдері ... ... ... атты көп ... шыға ... (әлі ... дейін толық жарық көрмеген, 4 жинағы
шыққан). 1891 ж. ол ... ҒА ... ... ... ... ... ... 10-нан астам әріп таңбаларын оқып, Кошо-
Цайдам ескерткіштерінің фонетикалық-грамматикалық ... ... ... орыс ... ... ... Әр жылдары “Құтты
білік” (1891-1910), “Тоныкөк” (1899) ... ... ... ... Пазырық жерiндегi археологиялық қазбалары Пазырық мәдениетiн
ашуға жол ашты. Көне ұйғыр жазбаларын, оның тарихын зерттеді, грамматикалық
құрылысы жайында ... ... ... ... ... бірі ... ... тілдерінің фонетикасы” деп аталды. Ол ғылыми еңбектерінде
түркологияның барлық саласын қарастырды: лексикография мен ... ... мен ... көне ... ... және араб
ескерткіштері, түркі халықтарының фольклоры, этнографиясы, тарихы мен
археологиясына байланысты түбегейлі ... ... Оның ... ... ... ... а) ... мен Орта Азия түркі тілдес
халықтарының этнографиясын; ә) олардың көне ... ... ... ... б) ... пен көшпелі халықтардың даму ерекшеліктерін,
әсіресе түркі халықтарының рулық құрамын анықтау ... ... аса ... ... ... ... “Түркі тайпалары
халық әдебиетінің үлгілері” aтты 10 томдық еңбегі болды. Оның ... ... ... ... шор, ... 2-кітабы (1868) шұлым, түрік,
хакас, 3-кітабы (1870) қазақ, ... (1872) ... ... ... ... ... Қазақ фольклоры үшін аса қымбат қазына
болып табылатын 3-томдағы ел аузынан дәлме-дәл ... ... ... ... ... халық ауыз әдебиетінің жанрлық ... ... ... тіл және ... ... ... күні
бүгінге дейін маңызын жойған жоқаласы Радлов жинаған фольклор ... ... ... ... бата сөз, ... бақсы сөзі, өтірік
өлең), “Ертегілер”, “Батырлар жыры” (“Ер ... “Ер ... ... ... ... Сонымен бірге ғашықтық, тарихи жырлар, аңыз, қисса-
дастан, айтыс ... мен ... ... да ... ... ... этнографиясы туралы құнды еңбегі “Сібірден” деген атпен
шықты. Ол қырғыз эпосы “Манасты” жазып алып, ... ... ... ... ... нәтижесінде Орта Азия, Қазақстан және
Сібірдегі түркі халықтары фольклорының ... ... ... дәлелдеді.
Радлов көптеген ғылыми еңбектерімен түркология ғылымының дамуына ... ... ... мектебін қалыптастырды. Оның ісін шәкірттері ... Н.Ф. ... С.Е. ... П.М. ... А.Н. Самойлович,
т.б. жалғастырды, олар Радловтың ғылыми мұрасы жайлы құнды ... ... ... ... шығармашылық шеберханасы жайлы жазылған
М.Шоқай жазбалары да ғылыми айналымға енді.
Түркі тілдерінің фонетикалық ... ... ... ... ... ... тобы, 2) батыс тобы, 3) орта Азия тобы және 4) ... тобы ... ... ... Бұл ... ... ... мекен-жайы мен
фонетикалық белгілері негізге алынған. Мысалы, шығыс тобы деп аталатын
түркі тілдерінің тобына ... ... ... ... ... негізгі
фонетикалық белгілері ретінде автор: 1) и (і) ... ... 2) ... ... өзінен кейінгі қысқа дауысты ... ... 3) ө ... ... өзінен кейінгі қысқа дауыстыларға
күшті ықпал етуін; 4) түбір сөздердің ... ... ... 5) ш, т, дыбыстарына аяқталатын түбірлерге дауысты дыбыстан
басталатын қосымша қосылса, олар дың ... ... ... тут+ар-
тудар); 6) сөз соңындағы қатаң п, қ, к дыбыстарының дауысты ... ... 7) л ... әрі ұяң, әрі қатаң айтылатын нұсқалары болуын;
8) сөз құрамында мұрын жолды дауыссыздар ... ... сөз ... ... да ... ... ... айналуын қарастырған. В.В.Радлов шығыс тобына
саха тілін қоспастан, оны жеке тіл ретінде қараған.
Батыс тобына автор Батыс Сібір ... Еділ ... ... ... ... башқұрт тілдерін енгізеді. Бұл топтағы тілдердің
фонетикалық ерекшеліктері ретінде мыналарды атап көрсетеді: 1) сөз ... ... қ, к, т және п ... ... ... 2) ... ұяң б дыбысы қолданылады (бас-пас); 3) сөз соңында ... ... 4) сөз ... д дыбысының қолданылуы; 5) сөз
соңындағы қатаң дацыссыз дыбыстың дауысты дыбыстың алдында тұрғанда, ұяңға
айналуы (кітап+ы-кітабы, ... 6) сөз ... т ... ... ... ... ... өзінің қатаңдық қасиетін сақтайды;
7) л жуан және ... ... ... 8) с, з, ш ... ... ... ... 9) с-ш, ч-ш, ч-ц дыбыстарының сәйкес ... таш, ... тас, ... ... цай); 10) э-и, ө-ү, о-у
дыбыстарының өзара сәйкес келуі (қырғыз. қол, татар. құл) т.б.
В.В.Радлов Орта Азия ... ... және ... тілдерін жатқызады да,
олардың мынадай ерекшелігін көрсетеді: 1) ... о, ө ... ... ... буынында қолданылады; 2) ы және и (і) ... ... 3) сөз ... ұяң дауыссыздар қолданылады; 4) сөз соңындағы -ығ
көрсеткіші -ық нұсқасымен ауыстырылады (ұйғырша сериқ, ... ... ... ... қ, п қатаңдары дауысты дыбыстың алдында тұрса да,
ұяңдамайды (қырғызша чығат орнына ... 6) л және ль ... ... т.б. Осы ... ... тараншы тілін (Құлжа, Іле
өлкесін мекендейтін түркі ... ... жеке топ етіп ... Шын ... да - ... ... ... топты көрсеткен. Бұл топтың құрамына
түркімен, әзірбайжан, оңтүстік және ... ... кей ... ... өзіндік белгілері ретінде: 1) ө, о дауыстылары тек бірінші
буында ғана қолданылады 2) ы және и (і) ... ... ... ... ... ... ... дауыстыларға айналады 4) кірме
сөздер өте көп ... ... ... буын ... ... сақталмайды 5) сөз басында д, г дыбыстары ... 6) сөз ... ч және т ... ... ... ... ... дж және д-ға алмасады (түркіменше ач+ы - аджы) деп
көрсетеді.
Төменде ... ... ... ... береміз.
2-кесте. В.В.Радловтың топтастыруы
|Шығыс тобы |Батыс тобы ... ... тобы | |
| | ... | | |
| | |топ | | ... обь, ... ... ... және |әзірбайжан, |якут-саха ... ... ... ... ... ... ... түрде), |тілдері |тілдері және | ... мен ... ... | ... | ... ... және | ... | ... чұлым |Батыс Сібір | ... ... ... ... | | | ... хакас,|сөйленістері | | | ... тува | | | | ... | | | | |
5) ... ... Корш (1843-1915) Ресейдің филолог-ғалымы, академик.
Фёдор Корш аудармашы әрі журналист Егений Корштың отбасында дүниеге келген.
Мәскеу университетінің тарих-филология ... ... (1864). ... ... ... (1868), ... ... Рим университеттерінде
дәріс оқиды. 1877 жылы докторлық ... ... ... ... ... ... көптеген европа және шығыс тілдерін ... Ол ... ... ... және ... ... ... жан-жақты ғалым болды
[20, 3 б.].
Академик Ф.Е.Корштың топтастыруы түркі тілдерінің әрі ... ... ... негізделіп жасалған. Ол топтастырудың
фонетикалық белгісі ретінде ғ, г ... екі ... ... ... 1) ашық дауысты дыбыстардан ... ғ және ... орын ... ... ... 2) ... басында, не
қысаң дауыстыдан кейін сөз соңында ғ, г ... ... ... (-ған > -ан: қалған > қалан, сарығ > сары).
Морфологиялық ерекшелігі ретінде: а) көсемшенің -а, -е, -й формасы ... ... ... ... осы ... ... ... ә) есімшенің -р
формасының қолданылуын (келурмен) негіз еткен. Осы екі ... ... ... ... ... ... ... төрт
топқа бөледі.
1. Солтүстік тобы. Түркі тілдерінің бұл тобына алтай (ойрат), қырғыз,
қарачай, ... ... ... башқұрт т.б. тілдерді енгізген. Бұл топтағы
түркі тілдері тағ сөзінің ... ғ ... у ... ... ... ... созылыңқы айтумен ерекшеленеді. Яғни тағ - тау - тоо
(қырғызша) - туу (чувашша). Бұл ... ... ... басындағы ғ
дыбысы сақталған (қалған, қалан ... ... ... ... ... ... ғ түсіріліп айтылады (сарығ орнына сары). Осы шақтық ... ... ... мен ... ... ... ... аналитикалық
формамен (келе турурмен) беріледі.
2. Батыс тобы. Түркі тілінің бұл тобына автор ... ... ... т.б. ... енгізген. Бұл топқа енген тілдер ... ғ ... ... ... ... да, сөз ... ғ ... орнына тағ) сақтап қалған. Сондай-ақ, қысаң ... ... ... ... ғ ... ... Осы шақ қосымшасы -р қосымшасының
қосылуы арқылы ... ... ... ... Бұл ... автор көне орхон, көне ұйғыр, шағатай, қыпшақ
(половец), қарағас сияқты тілдерді қосады. Бұл ... сөз ... ... ... ... қосымшалары да ғ-дан басталады (қалған). Сөз
соңындағы қысаң дауыстылардан кейін де ғ ... ... Осы ... -р қосымшасы арқылы беріледі (келүрмен) т.б.
4. Аралас топ. Бұл топқа автор жоғарыдағы тілдермен байланысы жоқ саха,
чуваш және Орта ... ... кей ... ... Ф.Е.Корштың топтастыруы
|Солтүстік тобы |Батыс тобы |Шығыс тобы | ... топ ... ... ... ... ... көне ... чуваш және |
|қырғыз, |түрік, ... ... ... ... ... қазақ,|әзірбайжан, |(половец), қарағас |халықтардың кей ... ... ... т.б. | ... ... т.б. | | | ... пен ... ... түркі тілдерін топқа бөлуші
кейінгі ғалымдарға тигізген көмегі қанша мол болса, кемшілігі де аз ... ... ... жіктеуі түркі тілдерінің ... ... де, ол ... ... ... Батыс
тобының негізгі ерекшелігі ретінде сөз ... қ, к, т ... с, з, ш ... буын талғамауы көрсетілген. Алайда бұл
қасиет - тек батыс ... ғана ... ... ... ... Орта
Азиядағы тілдерге де) тән қасиет. Сондай-ақ, о, ө дыбыстарының сөздің
бірінші буынында ... Орта Азия ... ... ... және ... оңтүстік түркі тілдерінің ерекшелігі деп берілген. Ф.Корш ұстанған
принцип те түркі тілдерінің ерекшеліктерін толық қамти алмады.
6) Александр ... ... ... - ... 1903 жылы ... университетін бітірген және 1917 —
1930 жылдары сонда оқытушы қызметін атқарады. Ол ... Еділ ... ... ... ... және Алтайдағы түркі тілдес халықтардың тілін,
әдебиеті мен ... ... ... ... астам ғылыми
зерттеу еңбектерінде түркітанудың жалпы және жеке ... ... ... жазба ескерткіштерінен бастап, бүгінгі түркі тілдері мен әдебиеті
мәселелері жан-жақты ... ... Орда мен ... ... ресми
құжаттарды зерттеді. “Некоторые дополнение к классификации турецких языков”
(1922) атты еңбегінде тарихи-этимологиялық зерттеу жасады [21, 59 ... ... ... өзіндік ерекшеліктерін кеңінен қамтуға
әрекет еткен жіктемені ұсынды. Ол Радлов пен Корштың топқа бөлуін ... оған ... ... ... ... түркі тілдеріндегі алты
сөздің (тоғыз, аяқ, бол, тау, ... ... ... ... ... отырып, оларды алты топқа бөледі.
І. Р - тобы немесе бұлғар, чуваш тобы. Бұлар мынадай ерекшеліктерге ие:
тохор, ура, пул, ... ... ... ... айту. Бұл топқа көне бұлғар
тілі мен қазіргі чуваш тілдері енеді.
ІІ. Д - ... ... ... ... ... ... тоқуз, адақ/азақ, пол, тағ, сариғ, қалған. Бірақ автор бұл
топтағы тілдерді іштей тағы үш ... ... Т - тобы - якут ... ... заңдылығы бойынша басқа тілдерде дауысты дыбыстың ортасында келген
және дауыстыдан кейін сөз соңында келген й дыбысы т дыбысына айналады: ... ай> ад> ат; Д - ... ... ... тілі, көне
ұйғыр тілі және қазіргі тува, қарағас (тофалар), салар тілдері ... ... й>д ... ерекшеленеді: айақ >адақ, ай >ад/ат; З- тобына ұйғыр,
шор, хакас тілдерін жатқызады. Бұл тілдер й >з құбылысымен ... ... қой >қоз ... Тау - тобы ... ... ... ... Бұл топқа енген
тілдердің негізгі ерекшеліктері: тоғуз, айақ, бул/бол, тау, сары, қалған.
Автор "тау" тобын ... ... ... а) моңғолдарға дейін қалыптасқан
тілдер (алтай, теле, қырғыз, құмық, қарашай, ... ... ... б) ... ... қалыптасқан тілдер (қазақ, ноғай).
А.Н.Самойлович бұл топ ... ... ... ... ... ш мен с дыбыстарының орын алмастыруы байқалады (қырғызша таш,
қазақша тас); ч-ш, ч-ц ... да орын ... ... ач, ... ас,
барабин татарлары, башқұртша ац) т.б.
ІV. Тағылық - ... ... ... ... тобы. Бұл
топтағылардың негізгі ерекшелігі: тоқуз, айақ, бол, тағ, ... ... бұл ... көне ... ... Түркістанындағы ұйғыр мен өзбек
тілдерін жатқызған.
V. Тағлы - тобы. ... ... орта топ. ... ... ... ... бол, тағ, ... қалған. Автор бұл топқа Хорезм
өзбектерінің де ... ... Ол - ... ... немесе оңтүстік-батыс тобы. Олардың негізгі
ерекшелігі: доқуз, айақ, ол, дағ, сары, қалан. Автор бұл ... ... ... және ... ... ... ... жіктемесіне негізгі өлшем етіп түркі тілдерінде
кездесетін мынадай ... ... ... 1) ... ... 2) а мен у ... алмасуы; 3) р-з дыбыстарының
алмасуын; 4) сөз ортасындағы й-д-т-з-р дыбыстарының алмасуы; 5) ... т-д және сөз ... ашық ... ... ... ... алмасуы; 6) қысаң дауысты дыбстан кейін сөз соңындағы ғ(қ)
дыбыстарының сақталуы, не түсіп ... 7) бол ... ... ... 8) есімшенің -ған қосымшасындағы ғ дыбысының
сақталуы,не сақталмауы т.б. Бұл ... ... ... барлық
ерекшелігін толық қамтымаса да, олардың бәрінде де ... ... ... |II |III |IV |V |VI ... ... ... |
|группа |(северо-вос|(северо-зап|ая |туркменска|(юго-западная|
|(р-группа)|точная ... ... ... |, ... |
| ... ... |очная |(таг-лы | |
| ... ... ... | |
| | | ... | | |
| | | ... | | ... |уйгурский|промежуточ|азербайджанск|
|, чувашск |древнеуйгур|башкирский,|, |ные |ий, ... ... ... |узбекский|хивинско-у|гагаузский, |
| |тувинский, |карачаево-б| ... ... ... | ... |
| |, ... | ... |(некоторые |
| ... ... | ... ... |
| | |ий, | | ... |
| | ... | ... |
| | ... | | ... |
| | ... | | | |
| | ... | | |
| | |й | | | |
7) ... ... ... ... - ... ... филология ғылымдарының докторы (1887), ... ... ... ... ... (1915), ... ... қоғамының мүшесі (1905), СССР Ғылым академиясының корреспондент-
мүшесі (1925), тіл ... ... ... ... ... ... ... дүниеге келген болашақ ғалым 1868 жылдан бастап,
Қазан қаласындағы гиназияда, 1876-1880 жылдары Қазан университетінің ... ... ... ... ... соң, ... татардың
мұғалімдер семинариясында, Қазан университетінде сабақ береді. 1884 ... ... ... ... ... ... ... 1888
жылы орыс тілінің грамматикасы бойынша докторлық диссертациялар қорғайды.
Ғалым өмір бойы аталмыш университетте ... оқи ... ... ... мен түркітануға ерекше үлес қосты.
Профессор В.А.Богородицкий ... ... ... ... ... ... ... ұсынған. Ол түркі тілдерін 7 топқа бөледі
[22, 13 б.]: 1) солтүстік-батыс тобы ... ... ... ... ... (абақан) тобы (хакас тілі және оның ... 3) ... ... тілі және оның ... 4) ... Сібір тобы (Чұлым, барабин,
Тюмен, Тобыл татарларының тілдері); 5) Еділ және Орал ... ... ... ... 6) Орта Азия тобы (өзбек, ұйғыр, қазақ, қарақалпақ
және қырғыз тілдері); 7) оңтүстік-батыс тобы ... ... ... ... ... әр ... тән өзіндік ерекшеліктерін
көрсетуге әрекет еткенімен, бірақ онысы сәтті шыға ... ... ... ... ... ... ... тува және қарағас (тофалар)
тілдерін жатқызады. Олардың негізгі ... ... сөз ... с дыбысының
қолданылмауын, дифтонгтардың көптігін көрсетеді. Й-ч, ч-ш дыбыстарының
алмасуын осы ... ғана тән ... ... Сондай-ақ, оңтүстік-батыс түркі
тілдеріне түркімен, гагауз, құмық, ... ... ... ... ... тілінің бұлардан гөрі қыпшақтарға жақын екенін барлық ғалымдар
мойындаған болатын. Сонымен ... ... ... ... де осы ... ... қатысты белгілері көп деген пікірді дәлелдегісі келеді.
5-кесте. В.А.Богородицкийдің топтастыруы
|Солтүстік|Хакас (абақан) тобы ... тобы ... ... тобы ... | | | ... | | | ... ... ... ... ... ... ... ... құман, |қарақалпақ, |
|(сары ... ... ... ... ... ... ... половец, |ноғай, ... ... ... ... |ойрат (Таулы Алтай),|
|саха |ескерткіштерінің |түркімен, ... ... |
| ... ... ... ... Мишер, |
| |тофалар, ... ... ... |
| ... ... ... ... ... ... |
| ... ... | |
| ... ... ... | |
| ... |шағатай, чұлым | |
| ... ... шор ... | |
| ... | | |
9) ... Бенцинг (1913) - неміс түркітанушысы, Германияда Орта Азияны
зерттеудің негізін салушылардың бірі, Майнц ... ... ... университетін бітірген. 1956–1963 ж. Түркияда ГФР консулы
болды. Бенцингтің оқуына, ғалым ... ... ... ... ... берген. Бенцинг қазақ тілі бойынша бірнеше оқу ... 1928 жылы ... ... ... ... неміс тіліне аударып
жариялаған. 20 ғасырдың 30–40-жылдары Орта Азия ... ... ... ... ... үшін ... ... түркі халықтары және ислам» ... ... ... т.б. ... мен ... және түріктануға сыни шолу»
(1988) атты ... ... - ... ... ... орта буын ... Ол
барлық түркі тілдерін 5 топқа бөліп қарайды: 1) бұлғар тобы; 2) оңтүстік
немесе оғыз ... 3) ... ... ... тобы; 4) батыс немесе ұйғыр тобы;
5) солтүстік топ.
Автордың көрсетуінше, ... ... тек ... тілі ғана ... Ал ... ... Еділ ... байланысып жатыр. Оңтүстік немесе оғыз
тобына: а) осман түріктерінің (барлық диалектілерімен ... ... ... мен ... тілі; ә) әзірбайжан тілі және оның ... ... ... қоса); б) түркімен тілі (Ирандағы
түркімендер мен ... ... ... Бұл тілдердің көне тарихы М.Қашқари
"Сөздігіндегі" оғыздар тілі, селжүктер қалдырған естеліктер тілі (ХІІІ ... ... ... тілі мен ХІV ... ... ... ... жазылған сөздіктердегі материалдармен байланысты.
Батыс немесе қыпшақ тобындағы түркі ... ... а) Қара ... ... ә) Оралдағы; б) Арал-Каспий жағалауындағы тілдер деп
іштей үшке ... ... ... ... ... және ... ... татар, бащқұрт және қырым ... ... ... ... қазақ, қарақалпақ, ноғай тілдерін жатқызған. Бұл ... ... ... ... "Сөздігіндегі" қыпшақ элементтері мен
"Кодекс Куманикусті" көрсетеді. Шығыс түркі немесе ұйғыр ... ... және ... ... ... ... бұл ... тілдерді көне және
орта ғасыр тілдері деп екіге бөліп, оларға көне ... ... ... мен ... ... тілін жатқызады. Түркі тілдерінің
солтүстік тобына а) Арал-Саян тілдері (Баскаков Алтай-Саян ... ... деп ... ... ә) ... тобы деп екіге бөліп қарайды.
Бірінші топқа алтай (ойрат), шор, ... ... ... ... ал
Солтүстік Сібір тілдеріне якут, долған тілдерін енгізеді. Бұл тілдердің
көне тарихы Орхон-Енисей ... ... ... деп ... ... ... ... тарихы мен қазіргі кезеңін
толық қамтыса да, әр топтың өзіне тән ... атап ... ... ... ... ... бұл ... тілдердің орналасу
жағдайы (географиясы) негізгі принцип етіп алынады да, әр ... ... ... ... ... ... түркі тілдерінің оңтүстік немесе
оғыз тобына қосады да, олардың (жалпы оғыз тілдерінің әрқайсысының) өзіндік
ерекшелігін ұмыт ... ... ... оғыз ... ... ... гагауз тілінде көне бұлғар элементінің, түріктерде араб-
парсы элементінің көп сақталғандығы жөнді ... Ал ... ... батыс түрік тілдерінің Арал-Каспий тобына қосып жібереді. Негізінде,
қырғыз тілінің ... ... ... ... ... көңіл
аударылмаған.
10) Карл Генрих Менгес (1908-1999) - неміс және ... ... ... және ... ... білімді Франкфурт, Мюнхен,
Берлин университеттерінен алған (1926-1932). Онда ... ... ... ... дәрістерін тыңдайды. ... ... ... ... ... ... алып шығады. Пруссия академиясына кіші ғылыми ... ... ... ... ... ... К.Г.Менгес Советтер Одағына (Ресейге) бірнеше
рет келіп, түркі тілдерін, славян ... ... ... ... шығып, қуғынға түскен ғалым алдымен Чехословакияға, кейін Түркияға,
одан АҚШ-қа барып тұрақтайды. Нью-Йорктегі Колумбия ... ... ... ... ... кеңейте отырып, алтаистика саласының мықты
маманы дәрежесіне жетеді. Ол өмірінің аяғына дейін, 15 монография, жүздеген
ғылыми мақалалар жазып қалдырады.
Профессор ... ... ... алты ... ... ... ... тілдерінің орталық және оңтүстік батыс тобы. Бұл тілдер ... екі ... ... а) ... Азия ... (көне тілдерден Орхон-
Енисей жазба ескерткіштерінің тілі, көне ... ... ... қараханидтер тілі, шағатай тілі, қазіргі түркі ... ... және ... ... ә) ... ... оғыз тілдері
(көне тілдерден көне Осман түріктерінің тілі мен жаңа ... ... ... және ... ... ... ... солтүстік-батыс немесе қыпшақ тобы. Автор бұл
тілдерді тағы да төрт топқа бөледі: а) көне ... ... ... ... ... ә) Қара теңіз-Каспий тілдері (бұған қарайым,
қарашай-балқар, қырым татарлары мен құмық ... ... б) ... ... ... ... Сібір татарларының тілі, барабаин татарлары және
башқұрт тілдері кіреді); в) Арал-Каспий ... ... ... ... ... қыпшақ диалектісі, ноғай тілдері енеді).
ІІІ. Түркі тілдерінің алтай тобы. Бұл ... ... ... ... ... ... Туыстық жағынан бұл тілдер хакас (абақан) тілдерімен
тамырлас.
Түркі тілдерінің бұл тобы екіге бөлінеді: 1) Оңтүстік ... ... ... хакас тілдері (шор, хакас тілдері мен диалектілері); 2) ... тува ... ... және ... ... ... тілдерінің Солтүстік-шығыс, Шығыс Сібір немесе якут тілдері
(якут, долған ... ... ... ... ... ... Еділ-бұлғар
немесе хун-бұлғар тобы деп атайды да, оны екіге бөледі: а) Еділ-бұлғар ... ... ... ... негізінен, ... ... ... жіктемесінен онша алшақ кете қоймайды. Сонымен
бірге К.Г.Менгес жіктемесінде кейбір жаңа ... де жоқ ... ... ... тілі шағатай тілімен бір топқа қосылған. Бұл
екеуінің түркі тілдерінің өткен ьарихына қатыстылығына байланысты ... да, бір ... ... ... ... аз. Мәселен, шағатай тілінің
дыбыстық жүйесі Орхон-Енисейден мүлдем ... онда ... ... көп, ... ... ... т.б. Сондықтан болар кей ғалымдар (Ф.Корш,
Н.А.Баскаков, И.А.Батманов, ... т.б.) ... ... тілі мен ... тілін бөлек-бөлек қарастырады. Сондай-ақ
қазіргі өзбек, ұйғыр тілдерін Орхон-Енисей ескерткіштерінің тілімен қатар
қоюға болмайтын сияқты, ... олар ... ... ... да,
ерекшелігі жағынан да сәйкес келмейтін тілдер.
11) ... ... ... (1959) атты ... ... ... ... Авторлар түркі тілдерін 4 ... ... Көне ... ... (Орхон-Енисей жазба ескерткіштері мен әртүрлі
көне ұйғыр ескерткіштері).
ІІ. Орта ... ... ... Бұл ... ... екі топқа бөлінеді: а)
батыс орта ғасыр түркі тілдері ("Кодекс ... ... ... ... ... тілдері); ә) шығыс орта ғасыр ... ... ... ... тілі, Хорезм түріктерінің тілі,
шағатай және көне өзбек тілі)
ІІІ. Жаңа ... ... Бұл ... ... ... ... бес топшаға
бөліп қарайды: 1) оңтүстік түркі тілдері (көне осман тілі, қазіргі ... ... ... ... ... тілінің диалектісі, әзірбайжан және
түркімен тілдері); 2) батыс түркі ... а) жаңа ... ... ... ... ... ... құмық) ә) Орал тілдері (татар, башқұрт)
3) орталық ... ... ... ... (қазақ, қарақалпақ, ноғай,
өзбек тілінің қыпшақ ... ... ... 4) ... түркі тілдері
(өзбек, жаңа ұйғыр, сары ұйғыр, салар тілдері) 5) ... ... ... ... чұлым, шор, тува, қарағас, якут).
ІV. Бұлғар тобы. Бұл тілдерге хун, Дунай мен Еділ бұлғарлары және ... ... бұл ... тек ... мақсат үшін жасалған деп
бағалайды. Шынында да бұл жерде ғылыми принциптен гөрі ... ... ... көрініп тұр. Тек өзбек тілі мен сары ұйғыр, салар ... ... ... бір ... ... ғана географиялық ұстаным сақталмаған.
Түркі тілдерінің өзіндік ерекшеліктеріне жете көңіл бөлмегендік, мәселен,
алтай тілдері мен ... тува ... бір ... ... ... ... Бұл ... дыбыс жүйелерінде де, грамматикалық құрылымы мен
сөздік құрамында да ... ... ... көп ... Олар ... ... да ерекшеленеді.
12) Талат Текин (?) - ?
Түрік ... ... ... ... ... ... ескере
отырып жасаған классификациясында көбіне-көп ... ... ... ... алмасуының алты түрін басшылыққа ала отырып, түркі
тілдерін төмендегідей топтастыруды ... І топ р-л ... ... ІІ ... ... ІІІ топ атах - саха ... ІV топ адағ - тува ... тілімен бірге); V топ азағ: 1-топ: оазіл-хакас ... ... ... орта ... ... ... топ ... 3-топ: йашыл - сары ұйғыр тілі;
VІ топ тағлық - ... ... ... ... ... ... ... VІІ топ тұлу - алтай тілінің оңтүстік диалектісі; VІІІ топ толу ... ... ІХ топ ... 1-топ ... ... ... еғиз - жаңа ұйғыр
тілі; Х топ тавлі: 1-топ гөш ("ет"): а) жыл - қазақ, қарақалпақтілдері; ә)
йыл - ... және ... ... ... ... 2-топ: гуш а) сүз -
татар тілі; ә) һүз - башқұрт тілі; 3-топ: гош а) пер - ... ... ә) йол - ... ... ... тілінің солтүстік
диалектісі; б) тоғуз - өзбек тілінің Хорезм диалектісі; в) тоғуғ - ... ... ... г) ... - қырым татарларының оңтүстік
диалектісі; д) гел - құмық тілі; ХІ топ ... - ... ... ХІІ топ ... гал: а) ав - түркімен тілі; ә) ... ... ... ... ... ... диалектісі; 3-топ гал әзірбайжан тілі; 4-топ:
гал: а) ев - түрік тілі; ә) йен - ... ... ... ... ... ... дамуына неізделіп,
олардың фонетикалық ерекшеліктеріне сүйенген. ... ... де ... ... фонетикалық ерекшеліктерін түгел есепке алынған деп
айтуға болмайды. Мысалы, түркі тілдерінің дыбыстық жүйесінде ... ... ... ... - созылыңқы дауысты дыбыстың болу, болмауы; сингармонизм
құбылысының сақталу, не ... ... ... ... тіркесу
қабілеті; дыбыстардың позициялық ерекшеліктері бұл ... ... ... - ... түркі тілдері түгел қамтылмаған. Бір-біріне өте
жақын қазақ, ноғай ... ... ... ... ... Үшінші кемшілігі - түркі тілдері өзара ажыратылып, ... ... ... Александрович Баскаков (1905-1995) - ғалым, түркітанушы,
филология ғылымдарының докторы (1950), профессор (1932). ... ... ... (1929). ... (1929), ... ... (1960), ... (1967) еңбек сіңірген ғылым
қайраткері. Баскаков көп жыл бойы КСРО ҒА Тіл ... ... ... ... болып жұмыс істеді. 1920—1930 жылдары ... ... ... ... ... ... ... Ойрат автономиялық
облысы (Таулы Алтай автономиялық облысы) Оңтүстік ... ... ... ... жерлерін аралады.
Баскаков — түркі тілдерін жан-жақты зерттеген ғалым. Ол “Түркі ... ... (1960) ... тілдерінің даму тарихын кезеңдерге бөліп,
граммататикалық, ... ... ... ... ... төрт бөлімнен тұрады: 1) түркі тілдеріне қатысты тарихи-салыстырмалы
және салғастырмалы зерттеулерге шолу; 2) ... ... ... ... ... 3) ... ... мен диалектілерін Батыс ғұн бұтағы, Шығыс
ғұн бұтағы деп 2-ге бөліп топтастыру; 4) әр топтағы түркі тілдерінің көнесі
мен ... ... жеке ... жүйелеп, фонетикалық, грамматикалық
құрылысын ажырату. Сондай-ақ, ол түркі ... ... ... ... ... дауысты, дауыссыз дыбыстарының транскрипциясын,
түркі халықтары мен ... ... ... ... түркі тілдерінің
фонологиясын, морфологиясын, типологиялық сипатын, ... ... ... зерттеп, жеке монографиялар жариялады. Алтай
тілінің солтүстік ... және ... ... ... ... ... қарайым, қарақалпақ, ноғай, ұйғыр, ... ... ... жасауға қатысты.
Баскаков — әлем шығыстанушылары арасында өзіндік орны бар ... Ол ... ... ... мүшесі (Финляндия, 1966), Орал-Алтай
қоғамының (Германия, 1967), ... ... ... ... 1971), Ұлыбритания, Ирландия, Польша ориенталистері, Азия және
Түркі лингвистикалық қоғамдарының құрметті мүшесі.
Түркі тілдерін топтастырушылардың орта ... ... ... ... ... ... ішінде түркі тілдерін жан-жақты зерттеп ... әрі ... ... ... ... толық
классификация жасаған ғалымдардың бірі - ... ... ... де ... ... ... ... ғалымдар болды, бірақ оның топтастыруына ешкім күні ... ... ... енгізе қойған жоқ.
Жалпы тіл білімінде туысқандық классификацияның ғылыми ... ... ... ... өз ... ... қай жағын
негіз етіп алуына байланысты түрліше принциптер қолданып, оларды өздерінше
дамыта түсуге тырысады. Мысалы, С.Е.Малов ... ... ... ... өсу ... ... тілде көне элементтердің сақталу
дәрежесін негіз етіп ... ... ... ... ... ... ... Ал Н.А.Баскаков өз топтастыруында ... ... ... ... ... ... ... есепке алуды
ұсынады. Шындығында да, түркі халықтары ұзақ дәуір бойына аралас-құралас
өмір ... ... ... ... болып келді. Жер жағынан жақындық
олардың этникалық жағынан араласуына, тілдердің жақындасуына ... ... Осы ... ... ... тілді сол тілде сөйлеуші
халықтың тарихынан бөліп алып қарауға болмайды деген принцип ... ... ... ... ... баға бере
отырып, бұл принципке қосылғысы келмейді. Оның пікірі ... тіл ... ... ... ... ол ... бір ... бола бермейді [1,
110 б.].
Тіл фактілерін есепке алмай, тек халықтың ... өсу ... ... тіл ... ... ... аз болатындығы өз-өзінен белгілі.
Бірақ тілдің баяу және ... ... ... арасында үзіліс не
секірмелі жәуірдің болмайтындығын ескеретін болсақ, онда ... ... ... ... мол ... анық. Түркі тілдес халықтардың көп ... ... ... ... ... ... бөлінуі кейінгі
дәуірде ғана болғандығын тарих ғылымы дәлелдеп береді. ... ... ... ... Тағы бір еске ... ... - түркі
халықтарының көпшілігі көшпелі өмір сүріп, ... ... ғана ... ... ... ... Ал ... өмір түркі тілдес
халықтардың бір-бірімен тығыз араласуына ... ... ... ... ... жасаған. Түркі халықтарының этникалық құрамындағы ... ... ... ретінде қалыптасуында қандай роль атқарса, тілдердің
қалыптасуында да сондай ықпал еткен.
Түркі халықтарының тарихында хун ... ... ... ... ... ... Шығыс ғұн және Батыс ғұн болып екіге бөлініп
кеткені де мәлім. Кейін ... ... ... ... ... ... ерекше дамып, Шығыс түркі қағанаты және Батыс түркі қағанаты болып ... ... Осы екі ... ... бөлініс Н.А.Баскаковтың түркі
тілдерін батыс хун тілдері және шығыс хун ... деп ... ... ... болған. Түркі тілдерінің ... ... та ... жоқ ... ... хун ... мен ... хун тілдері
арасындағы байланыс бара-бара әлсіреп, моңғол, тұңғыс-мәнжүр тілдерімен
қатынасы күшейсе, батыс хун ... ... ... иран ... ... екінші бір бағытта дами бастайды. ... о ... ... ие болған түркі тілдері ... ... ... ... ие болды. Сібірдегі түркі тілдерінің көне қалпын көбірек
сақтауының себебі - ... ... ... көп араласпай, тілін таза
ұстауында. ... хун ... көне ... ... ... ... ... тілі. Ал қалған көпшілігі басқа халықтармен жіті араласып,
көптеген өзгерістерге ұшыраған. Мысалы, қазіргі өзбек тілін ... ол ... ... ... ... иран ... халықтармен тоғысуы
негізінде қалыптасқан.
Әрбір түркі тілінің қалыптасу тарихы бар да, олардың басқа тілдерден
ерекшеленетін белгілері де бар. ... ... тілі ... даму ... ... ... сияқты, хун дәуірінен бастаған. Түркі тілдері екіге
бөлінгенде ол шығыс хун тілдерінің құрамында қалады. Осы ... ... тілі ... даму ... ... өткізеді: 1) көне дәуір; ол екіге
бөлінеді: а) ең көне дәуір (V ғасырға дейін); ә) көне ... ... 2) орта ... ... а) орта ғасырдың ертерек кезі, ә) ... ... ... 3) ... ... а) жаңа ... ә) ең жаңа ... тілінің көне дәуірі көне ұйғыр тілімен байланысты болса, орта ғасыр
тарихы шағатай ... ... ... Қарахандықтар мемлекетінің
құрамына еніп, қарлұқ, оғыз тайпаларымен араласады. Сондықтан да болк керек
Н.А.Баскаков түркі тілдерінің Х-ХІІІ ... ... ... 1) ... және 2) ... тілдері деп екіге бөлген. Ұйғыр мен өзбек
тілдерінің құрамындағы ортақ ... көп ... осы ... ... ... тілінің тарихи тамыры Енисей жазу ескерткіштеріне барып саяды.
Бірақ ... ... тілі ... жазу ... ... ... ол ... дәуірде қыпшақ тайпаларының арасында қалыптасқан.
Сондықтан да оның ... көне ... ... ... элементтері де
мол.
Қазақ тілінің тарихы да өте күрделі, ол қазақ ... ... ... ... оның ... ... ... тілінің негізінде пайда
болған. Ал ол ру-тайпалар өз кезінде ғұндардың құрамына енген хазарлар мен
бұлғарлар одағында болғаны белгілі. Бұл ... ... келе ... және
Алтын Орда құрамындағы басқа тайпалармен араласты. Өзбек ордасы мен Ноғай
ордасының ... ... ... ... ... өзбек, қарақалпақ, ноғай
халықтарының этникалық ... ... ... ... олардың бір кездердегі этникалық туыстығына байланысты. Кейбір
ру-тайпа атауларының бірнеше халықтың құрамында кездесуі - ... ... ... ... этнонимі қазақ, қарақалпақ, қырғыз, ноғай, қырым
татарлары, өзбек, ... ... ... кездеседі. Ол топоним
түрінде де көптеген түркі елдерінің аумағында кездеседі. ... ... ... ... сияқты атаулары да түркі тілдес халықтар құрамынан
табуға ... ... мен ... ... ... ... ... ондағы
көптеген рулар екі жарылып, ноғайларға, екінші ... ... ... ... ... ... Өзбек ордасының мұрагері Әбілхайыр
ханның ұрпағы ... ... ... ... ... Мауренахрға басып
кіріп, онда орнығады да, өзбек халқының ... ... ... ... Жәнібек сұлтандардың қол астында ... ... ... ... ... Сайф ад-Дин Ахсилентидің "Мәжму-ат-таверихында" көретілген
өзбектің 92 ру аталуы және олардың көпшілігінің ... ... ... Әбілхайыр бастаған көшпелі өзбектердің қазақтармен ертеден келе
жатқан туыстығынан ... ... ... Олардың тілінің (қыпшақ, қоңырат
элементтерінің), әдебиетінің де ортақ, жақын болып келуі, міне, ... ... ... ... жасағанда, осындай факторларды,
тіл мен сол тілде сөйлеуші халықтың тарихи өсу жолын, ... ... мен ... ... ... ... Осыған орай ол түркі
тілдерін, ең алдымен, батыс және хун тілдері деп екі ... ... ... ... 1) ... ... 2) оғыз тобы, 3) қыпшақ тобы, 4) қарлұқ
тобын жатқызады да, олардың негізгі ... ... ... а) ... ... ... ... ә) қатаң дыбыстар мен ұяң
дыбыстардың ажыратылуын (б-п, к-г, с-з, д-т); б) х, в, қ ... ... ... Лексикалық ерекшеліктерінен араб-парсы
және моңғол ... ... ... ерекшеліктерінен
құрмалас сөйлемдердің даму жүйесі, жалғау-жұрнақтардың жалғану тәртібін
т.б. көрсеткен.
Батыс хун тілдері
Батыс хун ... ... төрт ... ... ... ... ... тілдерінің бұлғар тобына көне бұлғар, хазар және қазіргі чуваш
тілдері енгеді. Көне бұлғар (Еділ және Дунай ... мен ... ... ... ... деректер жоқтың қасы. Ал чуваш тілі болса, осы
бұлғар ... ... ... Бұл ... ... ... ... элементтерімен қатар қыпшақ тілі компоненті де анық байқалады.
Бұлғар ... ... ... ретінде Н.А.Баскаков төмендегі
белгілерді көрсетеді. Фонетикалық ерекшеліктер: а) екі ... екі ... ... құралған дауыстылар жүйесінің (вокализм) болуы ә) байырғы,
не кірме сөздердің басындағы дыбыстың дифтонгқа айналуы (йерт ... ... в) сөз ... ғ, ... ... (тағ, бәг ... г) ерін үндестігі; д) мұрын жолды ... ... т.б. ... ... ерекшеліктеріне: а) келер шақ
есімшенің -ар/-ер ... ... ... -ыр/-ер оның қысаң дауысты
нұсқасының қолданылуы; ә) табыс септігінің -ығ/-иг қосымшасының және көне
шартты райдың -сар/-сәр формасының ... ... ... тіл тобы. Бірақ бұл топқа қазір бір ғана якут тілі енеді.
Бұл тіл өз құрамында ұйғыр-оғыз тілдеріне тән ... ... ... ... ... айырмашылықтары да бар: а) басқа тілдерде сөз
отасында д, з, й дыбыстарының орнына т ... ... атах ... ... ә) басқа тілдердегі й, ж, дж-д-ч дыбыстарының орнына с ... сыл ... ... йыл, жыл, ... чыл); суол (басқа
тілдерде йол, жол, джол, чол); б) кей ... ... с ... ... байқалады: ағыс (басқа тілдерде сегіз, ... ән ... ... сен); в) бақа ... сөз ортасындағы с, ш, ч ... ... өтуі ... ... ... г) ... ... кездеспейтін иа, иә, уо, үө қос дауысты дыбыстарының болуы ... ... ... ... Түркі тілдерінің бұл тобы өзара тағы екі
топқа бөлінеді. Бірінші ... ... шор ... иран диалектісі, сары
ұйғыр, камасин және Чұлым татарларының тілі енсе, екінші тобына шор ... ... ... ... ... диалектісі енеді. Бұлардың өзіне
тән тілдік ерекшеліктері мыналар: а) басқа тілдерде тіл ... сөз ... ... ... т-д-й дыбыстарының орнына з дыбысы
қолданылады: азах (басқа тілдерде атах, адақ, ... ... ... бұл ... ә) ... ... сөз ... й дыбысының
орнына с-з дыбыстары қолданылады: ... кій); ... ... ... ... ... б) сөз ... басқа тілдерде қолданылатын й-ж-дж-
д-с дыбыстарының орнына н, ң (н орфография бойынша) қолданылады: чыл (басқа
тілдерде: жыл, ... дыл, сыл), ... ... тілдерде: йағмыр, йамғыр,
жаңбыр); в) сөз ортасында м/б ... ... қэбэ ... ... ... тілдері
Шығыс хун тілдерінің екінші тармғына қырғыз-қыпшақ тілдері ... ... ... көне қырғыз тілі мен қазіргі қырғыз және ... ... да ... ... ерекшеленіп тұратын белгілері бар: а) сегіз
толық дауысты және алты (не сегіз) екінші дәрежедегі созылыңқа ... бар; ә) ерін ... ... сақталған; б) диалектілерінде ұяң
мен қатаң әлсіз ажыратылады; в) қыпшақ-ноғай тілдеріндегі с, ш ... ызың с мен ч ... ... қач - қаш; г) сөз ... ... ... ... д) көне түркі ... ... ... көп ... ... ... мен қырғыз тілдерінің ... ... ... а) ... ... ... алтай тілінде сегіз созылыңқы дауысты
дыбыс бар ә) ... ... д-т ... ... ... ... й
қолданылады б) қырғыз тілінде қатаң мен ұяң дауыссыдар ажыратылса, алтай
тілінде олар ... в) ілік және ... ... ... ... ... -тын/-тин -дан/-дән/-тан/-тән/-нан/-
нән болса, алтай тілінде -ның/-ниң, -дың/-диң, -тың/тиң және ... ... ... ... топтастыруын төмендегідей етіп схеме түрінде
көрсетуге болады:
|Көне: |1) ... тілі |
| |2) ... тілі ... |3) ... тілі ... ... хун бұтағы
I. Бұлғар тобы
II. Оғыз тобы
1. Оғыз-түркімен топшасы
|Көне: |1) оғыз X-XI ғғ. ... ... тілі ... |2) түркімен тілі |
| |3) ... тілі |
2. ... ... |1) ... тілі |
| |2) уз тілі ... |3) ... тілі |
3. ... топшасы
|Көне: |1) ... тілі |
| |2) ... тілі ... |3) ... тілі |
| |4) ... ... тілі ... Қыпшақ тобы
1. Қыпшақ-бұлғар топшасы
|Көне: |1) ... ... тілі ... |2) ... ... мишар және басқа |
| ... тілі |
| |3) ... тілі ... ... ... |1) ... ... ... және ... (= |
| ... ... тілі ... |2) ... тілі |
| |3) ... тілі |
3. ... ... |1) ... тілі |
| |2) ... тілі |
| |3) ... тілі ... Қарлұқ тобы
1. Қарлұқ-ұйғыр топшасы
|Көне: |1) Қарахан ... ... тілі ... ... ... |
| ... білік") |
| |2) ... ... ... ... тілі ... ... |
| |Қысас әл-әнбия) |
2. ... ... |1) ... тілі (Ахмет Йассауидің "Диуан-и-хикметі" |
| |т.б.) тілі |
| |2) ... ... ... т.б.) тілі |
| |3) ... тілі ... |4) ... ... диалектісінен басқалары) тілі |
| |5) ... ... ... ... оның ... ... |
| |және хотонмен қоса) ... Шығы хун ... ... ... ... топшасы
|Көне: |1) ... ... ... тілі (= ... |
| |2) ... тілі ... |3) тува (= ... сойот, сойон) тілі |
| |4) ... (= ... тілі |
2. Якут ... |1) якут ... тілімен қоса) тілі |
3. ... ... |1) ... ... ... тілі |
| |2) ... тілі |
| |3) ... тілі |
| |4) шор тілі |
| |5) ... ... ... диалектісі (туба, |
| ... ... |
| |6) ... тілі ... Қырғыз-қыпшақ тобы
|Қазіргі: |1) ... тілі |
| |2) ... ... ... төлеңгіт |
| ... тілі ... ... ... ... және орта ... ... топтастыруымен аяқталады. Оның себебі Баскаковтың жіктемесі
әлі күнге дейін толық жасалған бірден-бір топтастыру деп есептеледі.
2.2 Түркі тілдерін топтастырудың ... ... ... ... «Түркі тілдері қалай және қаншаға бөлінеді?», ... ... ... ... ... ... сұрақтарды көп қойып жатады.
Бітіру жұмысында біз осы сұрақтарға кеңірек тоқтала кетуді жөн ... ... ... ... ... ... ... белгілерін сақтай отырып, бірнеше жанұяға бөлген. Солардың бірі ... ... ... ... ... және Қиыр ... ... жатады. Қазақ тілі тікелей түркі тілінен, оның ішінде ... ... ... ... ең жақын тіл тек ноғай мен ... ... ... ... ... Лексика-семантикалық, морфологиялық және фонетикалық
белгілері бойынша қазақ тіліне аса жақын он жеті тіл бар. ... ... ... ... кеткені болмаса, бұл тілдер осыдан
800-1000 жыл бұрын, тіпті, бір тіл ... ... да ... ... осы
халықтардың қай-қайсысымен де аудармашысыз түсінісе беруге болады. ... ... ... ... ... ... қырғыз тілі керісінше,
Шығыс Ғұн бұтағынан келіп қосылады. Алайда қазаққа ... ... ... – сан ... бауырмалдық пен жоңғар басқыншыларына қарсы
күресте бір тудың астында бірігуі болса керек.
Түркі тілдерінің ішінде аты бір-біріне ... заты аса ... ... де ... қарақалпақ, қарапапақ, ұйғыр, сары
ұйғыр тілдері. Кестеге зер салып қарасаңыз, олардың ... әр ... ... тарихшылар «сары ұйғырларды ұйғырлардың арғы атасы» деп ...... қате ... Сары ... ... шындығында, саха-долғандар мен
қырғыздарға әлдеқайда жақын, бір ... ... ... құралы
болған, бірақ қазір жойылып бара жатқан (жалпы саны 8000-ақ адам) тіл.
Омоним атауларды оң ... ... ... ... пысықайлар бар.
Сондықтан ұғымдарды нақтылап, сүтті судан ажыратып алу үшін тарихтағы «сары
ұйғырлар өркениетін» ғалымдарымыз «сарылар өркениеті» деп ... жөн ... ... тілдерінің қаншалықты тереңге тамыр тартып, биікке бұтақ
жайғанын жоғарыдағы ... ... ... Осы ... ... ... саны ... 200 миллионнан асады. 
Түркі тілдері Еуразияның алып кеңістігіне екі мың жылдан астам
уақыт бойы математикалық прогрессиямен ... Жай ғана ... ... ... ... мен қалыптасуына тікелей ықпал етіп, өзінің мыңжылдық
мәдениетін басқаларға ... ... ... төрт ... ... көне ... ... асыл арманын орындау үшін сұңғыла бектер мен
жауынгер бекзадалар тоқтаусыз жорықтар жасап отырғаны сондықтан. Осы ... ... алып ... ... үлес ... ... тілдері — Шығыс
Еуропадан, Сібір мен Батыс Қытайға ... кең ... ... 180 ... ана ... 210 млн. ... ... тілі боп табылатын, көбі бір
біріне өте ... ... 40 ... ... тілдер тобы. Түркі тілдер
тобы Алтай тілдері әулетіне жатады. Қазақ тілі соның бірі боп табылады.
Көрнекті түркітанушы Н.А. Баскаков ... ... ... ... сол ... ... халықтардың тарихи даму,
географиялық орналасу жағдайымен ұштастыра отырып, бұл тілдердің тарихын
төмендегідей кезеңдерге ... ... оның екі ... ... ... ... болады:
а) Орал-алтай тілдерінің ортақ дәуірі, бұл – көптеген ру мен тайпа
тілдерінің ... ... Орал және ... ... бір-бірінен бөліну кезеңі, бұдан соң
түркі, моңғол, тұңғыс-маньчжур және ... ... ... ... көне түркі дәуірі (5 – 6 ғасырлар);
4. орта ... ... ... ... ... ... қалыптасу кезеңі;
5. жаңа түркі дәуірі немесе түркі халықтарының қалыптасуы мен даму дәуірі
(16 – 19 ... ең жаңа ... (20 ғ.) ... түркі тілдерінің Қазан төңкерісіне дейінгі
және одан кейінгі даму дәуірі.
Түркі тілдері, оның ... ... ... ... ... төл ... не ... жуан не бірыңғай жіңішке болып
келеді. Сөзге жұрнақ пен ... ... ... бірі ... ... ... ... Сөйлем бастауыш-толықтауыш-баяндауыш ретінде құрылады.
Жүз жылдар бойы түркі халықтары көшпелі өмір ... ... және де ... ... ... ... өз тілдеріне және көршілес
халықтардың тілдеріне зор әсер еткен. ... ... ... және парсы
тілдерімен ықпалдасу өте терең болған. Бұл ықпалдасу әр бір тіл тобы мен
топ ... ... ... ... ... ... салдарынан, түркі
тілдерінің классификациясының бірнеше жүйесі бар. Бүгінгі күндері ең кең
қабылданған ... ... ... ... ... ... ... оны толықтырып, жаңалап жүр.
Төменде сол ... ... ... Әділхан (1978 туған) толықтырған нұсқа: Қазақтың тілші-
ғалымы, «Алаш ... ... бас ... ... ... ... ... жасалған және алдыңғы топтастыруды
қазіргі тілдер ... ... ұсақ ... тұтас қамтып көрсеткен.
8-кесте. М.Әділханның топтастыруы.
І. Батыс хун бұтағы
А) Бұлғар ... ... тілі (бұл ... ... ... тірі тіл) ... Оғыз тобы
1. Оғыз-түркімен тармағы
|2. Түркімен тілі ... ... ... (трухмен) тілі ... ... тілі ... ... тілі ... ... тілі ... ... тілі ... ... тілі |
2. ... тармағы
| 9. Гагауз тілі ... ... ... тілі |
3. ... тармағы
|11. Түрік тілі ... ... тілі ... Кипр ... тілі ... ... тілі ... ... тілі ... ... тілі ... Үрім тілі ... ... тілі ... ... тілі ... ... тілі ... ... тілі ... ... тобы
1. Қыпшақ-бұлғар тармағы
|22. Татар тілі ... ... тілі |
2. ... тармағы
|24. Балқар тілі ... ... тілі ... ... тілі ... Құмық тілі ... ... тілі ... Қырым татарларының тілі |
3. ... ... ... тілі ... ... тілі ... ... тілі ... ... тіл ... ... тілі ... Қараноғай тілі ... ... тілі ... ... тілі ... Қарағаш тілі ... ... ... ... тілі ... ... тілі ... Іле ... тілі ... Шығы хун ... ... ... Қырғыз тілі ... Фуюй ... тілі ... ... тілі ... Хотан тілі ... ... тілі ... ... ... ... тілі ... ... тілі ... Тыва тілі ... ... тілі ... Шор тілі ... Саха ... тілі ... Долған тілі ... Сары ... тілі |
2) ... ... ... тілін зерттеуші швециялық профессор Ева
Ксато Йохансонның ... ең ... ... сай ... ... саны 2006 ... деректер бойынша беріледі:
1. Оғыр (немесе Бұлғар) тобы: Бұлғар (жоғалған), Шуаш тілі (2,2 млн.)
2. Қыпшақ тобы (Солт.-Батыс тобы):
2.1 ... ... ... ... тілі (250.000), Қарайым тілі (жоғалуға
жақын).
2.2 Солтүстік ... ... ... млн.), Башқұрт тілі (2,2
млн.), Құман тілі (жоғалған)
2.3 Оңтүстік ... ... ... млн.), Қырғыз тілі (4,5
млн.), Қарақалпақ тілі (400.000), Ноғай тілі (70.000)
3. Оғыз тобы (Оңтүстік-батыс ... ... оғыз ... ... млн., ... тіл ретінде 80
млн.), Әзірбайжан тілі (30 млн., ... тіл ... 35 ... Шығыс оғыз топшасы: Түрікмен тілі (6,8 млн.), Хорасан тілі (400.000 ?)
3.3 Оңтүстік оғыз топшасы: Қашқай тілі (1,5 ... ... тілі (7.000), ... тілі ... ... ... ... тобы (Оңтүстік-шығыс тобы):
4.1 Шағатай тілі (жоғалған)
4.2 Батыс ұйғыр топшасы: Өзбек тілі (24 млн.)
4.3 Шығыс ұйғыр топшасы: Көнетүркі ... ... ... ... ... Ұйғыр тілі (9 млн.)
4.5 Жұғыр тілі (Батыс-Жұғыр) (5.000)
4.6 Айну тілі (Айну) (7.000)
4.7 Іле түркі диалекті (100)
5. Сібір ... ... ... топшасы: Якут (363.000), Долған тілі (5000)
5.2 Оңтүстік топшасы: Енисей Хақас тілі (65.000), Шор тілі (10.000)
5.3 Саян Тува тілі (200.000), Тофа тілі (Қарағас тілі) (жоғалған)
5.4 Алтай тілі (75.000) ... ... ... ... тілі, Төлеңгiт тілі)
5.5 Шұлым тілі (500)
5.6 Һалаж тілі (42.000)
3. Мемлекеттік дәрежедегі түркі тілдері
Қазақ, әзірбайжан, қырғыз, өзбек, түрік және түрікмен тілдері -
мемлекеттік тіл дәрежесіне ие. Бұған қоса келесі тілдер жергілікті ... ... ... ... ... Қытайдағы ұйғыр тілі.
Қолданылатын өлкелері бойынша түркі тілдері Еуропа мен Азияның отызға жуық
өлкелерінде қолданылады. Кесте алты топқа бөлінген және сандар тек ана ... ... үшін ... және ... өлкелер ... |лар саны | ... ... тілі |1,8 млн. ... 1,8 ... ... ... |жоғалуға |Литва 20, Украина 

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 68 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 2 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"шжбм жағдайында оқушылардың іс-әрекетін ұйымдастырудың өзіндік ерекшеліктері"5 бет
Microsoft Office Word мәтіндік редакторы24 бет
Іс қағаздар (Лекция жинағы)46 бет
Бастауыш класс оқушысының оқу іс - әрекетінің құрылысы7 бет
Бастауыш сыныпта математиканы оқытудың жалпы мәселелері19 бет
Бастауыш сыныпта оқытудың мәні мен мазмұны46 бет
Бастауышта математиканы оқыту барысында пәнаралық байланыстарды іске асырудың кейбір жолдары48 бет
Биологиядан жалпы әдістемелік құралдарға талдау22 бет
Географиялық оқытудағы практикалық жұмыстардың орны, олардың білім алудағы маңызы23 бет
Дамыта оқытудың тиімділігі6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь