Қарағанды облысындағы бөдене шаруашылығының даму жолдары

МАЗМҰНЫ

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7
1 Қазақстанда бөдене шаруашылығының дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...9
1.1 Қарағанды облысы бойыншабөдене шаруашылығының дамуы ... ... ... .10
1.2 Бөдене шаруашылығын дамытудың алғы шарттары ... ... ... ... ... ... ... .11
1.3. Бөдене шаруашылығының даму тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..13
1.3.1 Бөдене тұқымдары және оның түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .14
2. Зерттелген ауданның физикалық.географиялықсипаттамасы ... ... ... ... ..26
2.1 Географиялық орны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .26
2.2 Климаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..26
3 Зерттеу материалдары мен әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...27
3.1 Ақтоғай ауданы Ақтас ауылы жеке қожалығының бөдене
өсіру шаруашылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...27
3.1.1 Жас бөденелерді өсіру әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..29
3.1.2 Жас бөденелерді тереңдетілген төсеніште күтіп ұстау ... ... ... ... ... .31
3.1.3Бөденелерді қолдан инкубациялау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..35
3.1.4 Бөденелердің қоректенуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 38
3.1.5 Бөденелерді жемдеу және сою ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 44
3.2 Бөдене аурулары және олардың алдын алу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .45
3.2.1 Бөдене құсының практикалық маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...48
3.3 Зерттеу нәтижелерін талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...52
Қорытынды ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...62
Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 65
Кіріспе

Тақырыптың өзектілігі. Бүгінгі күннің өзекті мәселелерінің бірі табиғи таза сапалы өнім алу. Халықты азық түлікпен (ақуызды) қамтамасыз ету, сау орта сау ағза басты мәселе. Осыған байланысты соңғы жылдары құс шаруашылығындағы жаңа сала – бөдене шаруашылықтары құрылып даму үстінде. Бөдене шаруашылығы – құс шаруашылығының өсімталдығы жағынын тез жетілетін саласы. Қояндарға қарағанда бөденелер екі есе жылдам өсіп жетіледі. Жұмыртқаларды инкубаторға салған сәттен бастап жаңа бөденелердің алғашқы жұмыртқалауына дейінгі толық циклы бар болғаны 45 – 50 күнді құрайды. Бөденелер 25 күнде қауырсынданады, 30 күнде ересек болады, ал 35 – 40 күнде жұмыртқалай бастайды. Бір ескере кететін жәй, ағзадағы алмасу процессінің қарқынды түрде жүретіндігіне байланысты, бөденелердің бір апта өмірі жұмыртқалағыш тауық тұқымының 3,5 апталық өміріне сәйкес келеді.
Жалпы бөдене өсіру тиімді кәсіп, шығыны аз пайдасы қыруар көп, мысалы 1кг бөдене етін өндіру үшін 3,5 – 3,6 кг азық шығымы жұмсалады. Жұмыртқаның 1 кг салмағына 2,6 кг азықшығындалады. Бөденелердің бір жылдағы жұмыртқалайтынжұмыртқаларының салмағы оның дене салмағынан 24 есе көп, ал мұндай арақатынас тауықтарда 1: 8 көрсеткішіне тең. Күрке тауықтарда жұмыртқаларының салмағы тірілей салмағының 1 пайызын, тауықтарда 3,8 пайызын, ал бөденелерде 7,5 пайызды құрайды. Олар өте жылдам әрі тез көбейеді және айтарлықтай ерекше күй талғамайды. Бөденелердің күнделікті жұмыртқалауының нәтижесінде жылына 280 – 300 жұмыртқаға жетеді. Сондай – ақ бөдене жұмыртқалары ұзақ сақталу қасиетіне ие. Оларды бөлме температурасында сақтаған кезде жұмыртқа құрамында бірқатар ғана кебуі мүмкін, жалпы оларда микрооорганизмдердің дамуының салдарынан бүліну жағдайлары болмайды. Бөденелердің дене температураларының жоғары болуының әсерінен олар инфекциялық жұқпалы ауруларға да төзімді келеді[1].
Бөденелерді тәжірибелік құс ретінде генетика, эмбриология және микробиология ғылыми салалары бойынша зерттеулерде пайдалану және оларды келешекте аңшылық алқаптарға жіберу мақсатымен қыр құстарын өсіру объектілеріне қосу – осы саланың болашағының кең екендігін дәлелдейді. Бөденелердің дамуын теориялық тұрғысынан балапан шығаратын құстарға тән жалпы заңдылқты анықтау үшін, ал тәжірбиелік тұрғыдан жоғары өнімді, дені сау құстарды өсіріп, көбейтуді жоспарлауға және олардың дамуының әртүрлі кезеңдерінде мақсаты әсер ету тұрғысынан зерттеу өте маңызды мәселе болып саналады.
Қазіргі уақытта жапон бөденелерінің жергілікті популяциясын өсіру технологиясы бойынша ғылыми жұмыстар толық қамтылған және жан – жақты зерттелген еңбектер жазылмаған, ал қолда бар әдебиеттердегі мәліметтер әртүрлі және нақтыланбаған. Өсімтал мал шаруашылығының бір саласы ретінде қарастылатын бөдене шаруашылығының өнімділігін арттыру мәселесі биологтердің және физиологтердің, әсіресе зоотехниктердің басты назарын
Пайдаланған әдебиеттер

1 Әкімбаев Б.Р., Байбатшанов М.Қ., Қадыкен Р. Ауыл шаруашылық құстарының түрлері мен кросстары - Алматы 2014., 114 б
2 Бөдене өсіру ерекшеліктері, Б.М. Махатов, А. Мелдебеков, В.И. Абрикосова, М.К. Байбатшанов «Нур Принт» 2014 23 б
3 Жергілікті бөдене популяциясының өнімділік қасиеттері, М.Қ. Байбатшанов, Автореферат, Алматы 2004 18 б
4 Пигарева М. Д. Разведение перепелов в личном хозяйстве // Птицеводство З. 1988 С. 28 – 30
5 Гущин В., Кроик Л. Перепеловодство должно развиваться // Птицеводство. – 2003. – 3б. – С. 22 – 23
6 Б.В.Коваленко домашняя перепелиная ферма// Ростов – на – дону «Феникс» 2005. – 304 с.
7 Варигина Е., Ленкова Т. Особенности кормления перепелов // Птицеводство. – 2007. – К2. – С. 35 – 36
8 Карапетян Р. Биологические и продуктивные качества перепелов // Птицеводство 18. 2003 С, 29 – 30.
9 Белякова Л., Кочетова З. Технология выращивания и содержания перепелов // Птицеводство, 2006, ЗЧ2.
10 Гурьева Т., Абакумова И. Пора разводить перепелок // журнал «Будь здоров», 108, 2003
11 Иванова С. В. Постэмбриональное развитие перепелов: Автореф. Дис. Кандидат с – х наук. Москва 1975:14
12 Корх А. Золотые яйца японского перевела // «Бабушка – рецепты от бед и недугов» 141, 07. 10. 2004
13 Кроик А. Молчание перепелов // Животновод, 1999, 19.
14 Крюков В. Важный критерий качества комбикормов // Птицеводство 09. 2005 С. 31 – 32.
15 Кочетова З., Белякова Л. Способы содержания перепелов // Птицеводство, 1991, 12.
16 Кокорин Н. Перепела // Сельские зори. 1999. З 1 – 2.
17 Котарев В., Семин А., Аристов А., Каширина Н., долженкова И. Кормление перепелов // Птицеводство З. 6 . 2007
18 Пигарева М. Д. Разведение перепелов в личном хозяйстве // Птицеводство З. 1988 С. 28 – 30
19 Пигарева М. Д., Афанасьев Г. Д., Перепеловодство (Текст) // Москва, «Росагропромихдат», 1989. – 1396.
20 Разведение перепелов // журнал «Новый садовод и фермер», 03, 2006
21 Смирнова А. Строптивные перепелки. Приусадебное хозяйство. №1. 2003
22 Суханова С. Аккумуляция кадмия в организме перепелов // Птицеводство 2005, 18
23 СҺее S. H. Ohh B. K. Estimation of combining kabuki s and selection of superior line frame strain – crosses in single comb white Leghorn [Текст] // Prac . 1986.
24 Японские перепела: полезное с приятным // Дача. – 1997.
25 Шашин В. Совершенстование приемов отбора петухов с целью повышения их воспроизводительных качеств: дисс. Канд. С
26 Сидоренко Т. Яйца – профи // Бизнес (Украина), 103, 2003
27 Сирота Л. Перепелиный уголок // Наша дача. – 1999. – 3.
28 Серебряков А.И. Перепела – содержание, кормление, разведение // Россия Пензенская область2009 г. 32 б
29 Михайлова Т. Перепелиные яйца и молодость // Приусадебное хозяйства. 1996 41 б
30 Махатов Б. М., Абрикосова В. И. Байбатшанов М. К., Сабденов А. К. Оценка производителей и их отбор при линейном разведении перепелов /1 Академик К. С. Сабденовтың 75 жылдығына арналған «Қазақстанның аграрлық секторындағы иннивация» атты халықаралық ғылыми – практикалық конференция. – Алматы, 2008, 56 – 71 б.
31 Харчук Ю. Разведение и содержание перепелов // Феникс, 2005, 21 – 32 б
32 Зипер А. Уход за молодняком домашней птицы. Издательство: АСТ, Сталкер, 2002 г, 65б .
33 Иглин С., Луковкин В., Карташов Ю., Строим перепелиное хозяйство – «Птицеводство», 1968 г, 79 – 82 б.
34 Игнатов В., Скитский В. Промышленная перепелиная ферма – «Птицеводство», 1971 г, 4 – 8 б
35 Каденкова Н.В., Корнилова О.А. Японские перепела 2001г, 61 – 77б
36 Морозова О. Домашняя птица: куры, гуси, утки, индейки, цесарки, перепела и голуби. – 2000 г. 43 – 45б
37 Пономаренко Я. Перепелиная ферма – «Птицеводство».
38 Рахманов А.И. Разведение домашних и экзотических перепелов издательство: Аквариум-Принт, 2004 г, 109 – 126б
39 Сергеев В. Как разводить перепелок – «Птицеводство», 2005 г, 88 – 96 б
40 Утенкова Т.А. Домашняя птица. Разведение и уход. М.: Вече, 2008 г, 121 – 134 б
41 Цесарки, фазаны, перепела, голуби. Разведение, выращивание издательство: Проф-Пресс, 2002 г, 56 – 68 б
42 http://www.vancats.ru/Perepela_porody.htm
43 http://briansk.cenotavr.ru/prodayu-perepelov-porod-estonskii-manjurski
44 http://www.penalex.ru/?paged=8
        
        Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі
Академик Е.А.Бөкетов атындағы
Қарағанды мемлекеттік университеті
Қарағанды облысындағы бөдене шаруашылығының даму жолдары
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
5В060700 – «Биология» мамандығы
Қарағанды ... ... ... және ... ... ... атындағы
Қарағанды мемлекеттік университеті
Қорғауға жіберілді
«___»______________ 2015 ж.
Зоология кафедрасының меңгерушісі
________________
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
Тақырыбы: «Қарағанды облысындағы бөдене шаруашылығының даму ...... ... ... Қазақстанда бөдене шаруашылығының дамуы .......................................9
1.1 Қарағанды облысы бойыншабөдене шаруашылығының дамуы.............10
1.2 Бөдене шаруашылығын дамытудың алғы шарттары .............................11
1.3. Бөдене ... даму ... ... ... ... және оның түрлері .............................................14
2. Зерттелген ауданның физикалық-географиялықсипаттамасы..................26
2.1 Географиялық орны.................................................................................26
2.2 Климаты..................................................................................................26
3 ... ... мен ... ... Ақтоғай ауданы Ақтас ауылы жеке қожалығының бөдене
өсіру шаруашылығы ...................................................................................27
3.1.1 Жас бөденелерді өсіру әдістері ..........................................................29
3.1.2 Жас бөденелерді тереңдетілген төсеніште күтіп ... ... ... ... ... ... жемдеу және сою............................................................44
3.2 Бөдене аурулары және олардың алдын алу.........................................45
3.2.1 Бөдене құсының практикалық маңызы...............................................48
3.3 ... ... ... ... әдебиеттер тізімі........................................................................65
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Бүгінгі күннің өзекті мәселелерінің бірі ... таза ... өнім алу. ... азық ... ... ... ету, сау орта сау ағза ... мәселе. Осыған байланысты соңғы жылдары құс шаруашылығындағы жаңа сала – бөдене шаруашылықтары ... даму ... ... ... – құс ... ... жағынын тез жетілетін саласы. Қояндарға қарағанда бөденелер екі есе ... өсіп ... ... ... ... ... бастап жаңа бөденелердің алғашқы жұмыртқалауына дейінгі толық циклы бар болғаны 45 – 50 күнді құрайды. Бөденелер 25 күнде қауырсынданады, 30 ... ... ... ал 35 – 40 ... жұмыртқалай бастайды. Бір ескере кететін жәй, ағзадағы алмасу процессінің қарқынды түрде жүретіндігіне байланысты, бөденелердің бір апта өмірі жұмыртқалағыш тауық ... 3,5 ... ... ... ... ... бөдене өсіру тиімді кәсіп, шығыны аз пайдасы қыруар көп, мысалы 1кг бөдене етін ... үшін 3,5 – 3,6 кг азық ... ... ... 1 кг салмағына 2,6 кг азықшығындалады. Бөденелердің бір жылдағы жұмыртқалайтынжұмыртқаларының салмағы оның дене салмағынан 24 есе көп, ал мұндай арақатынас ... 1: 8 ... тең. ... ... жұмыртқаларының салмағы тірілей салмағының 1 пайызын, тауықтарда 3,8 пайызын, ал бөденелерде 7,5 пайызды құрайды. Олар өте жылдам әрі тез ... және ... ... күй ... Бөденелердің күнделікті жұмыртқалауының нәтижесінде жылына 280 – 300 жұмыртқаға жетеді. Сондай – ақ ... ... ұзақ ... қасиетіне ие. Оларды бөлме температурасында сақтаған кезде жұмыртқа құрамында бірқатар ғана кебуі мүмкін, жалпы оларда микрооорганизмдердің ... ... ... ... ... ... дене ... жоғары болуының әсерінен олар инфекциялық жұқпалы ауруларға да төзімді келеді[1].
Бөденелерді тәжірибелік құс ретінде генетика, ... және ... ... ... ... ... ... және оларды келешекте аңшылық алқаптарға жіберу мақсатымен қыр ... ... ... қосу – осы ... болашағының кең екендігін дәлелдейді. Бөденелердің дамуын теориялық тұрғысынан балапан шығаратын құстарға тән жалпы заңдылқты анықтау үшін, ал ... ... ... ... дені сау ... ... ... жоспарлауға және олардың дамуының әртүрлі кезеңдерінде мақсаты әсер ету тұрғысынан зерттеу өте маңызды мәселе болып саналады. ... ... ... бөденелерінің жергілікті популяциясын өсіру технологиясы бойынша ғылыми жұмыстар толық қамтылған және жан – жақты зерттелген ... ... ал ... бар ... мәліметтер әртүрлі және нақтыланбаған. Өсімтал мал шаруашылығының бір саласы ретінде қарастылатын бөдене шаруашылығының өнімділігін арттыру ... ... және ... ... зоотехниктердің басты назарын өзіне аударды. Жаңа саланың физиологиялық, генетикалық, өсіру технологиясы бойынша және т.б. әртүрлі проблемалары бар.
Кейінгі ... ... ... ... ... қалпына келтіруде кешенді биологиялық факторлардың, соның ішінде будандастырудың, ... ... ... ... және ... ... ... физиологиялық стимуляцияларының жарық және термиялық факторлардың әсері қарастырылады. Осы ... ... ... ... ... ... және оларды күтіп ұстау жүйелерін толық жетілдіру ... ... ... шешумен және Қазақстан Республикасындағы табиғи – экономикалық жағдайларға сәйкестендірілген құс шаруашылығының осы саласын ... ... ... дамытумен тығыз байланысты болып табылады.
Қазақстан Республикасы үкіметінің ... ... ... ... және ... ... ... өнімдерімен қамтамасыз ету, сұрынсқа сай талаптарды орындау үшін ... ... ... ... туралы шешім қабылдауы тұрғысынан алғанда осы зерттеу аса маңызды мәңге ие болып отыр.
Қазақстан мемлекетінде бөдене шаруашылығын ... ... ... бар. Тың және ... ... үлкен аумақтарын игеру нәтижесінде бидай өндірісінің артуы, шабындықтар және ... ... ... жерлердің молдығы бөденелерді жаппай өсіруге қолайлы жағдай туғызады. Еліміздегі бар мүмкіншіліктер толығымен ... ... ... ... ... ауыл шаруашылық өндірісінің қазіргі таңдағы дамып келе жатқан жаңа саласы және көптеген шаруашылықтардың басшылары құс ... ... ... мен ... ... әрі ... екенін әлі де бағалай алмай және құс шаруашылығының бір саласы ретіндегі мол мүмкіндігін ескермей отыр[2].
Мемлекет алдына қойылған ... ... шешу үшін ең ... ... ... ...... шарттарын есепке алып, ондағы фермаларды ірілендіру және оларды қажетті деңгейде мамандандыру керек.
Бөдене шаруашылығын дамытуды баяулататын себептерге есейген құстарды және ... ... ... өнеркәсіптік құс қораларының жеткілікті санының болмауы жатады. Ірі мамандандырылған ... ... және қол ... көп ... ... ... ... шаруашылыққа жаңа технологияның енгізуді қажет етеді, еңбек өнімділігі жоғарылатады, өнім шығаруды арттырады және оның ... ... ... ... ... ... жем өндіру өнеркәсібінің дамуымен тығыз байланысты, осы шаруашылық саласы азықтылық қорымен толық қамтылған болуы керек. Дәмді азықтармен қатар, осы ... ... ... ... ... витаминді және минералды азықтар қосылады.
Ірі бөдене шаруашылықтарында өндірістік циклдің аяқталған технологиясы ұйымдастырылады, демек, жатырлық табын, ... ... цехы және ... ... ... ... оларға қоса дайын өнімді өткізу орындары қашықтықта болса, онда шаруашылықта сою мен бөлшектеу цехтары және оларды ... ... ... ... ... ... Бөдене шаруашылығының алдына қойылған міндеттерін табысты орындау тұқымдық құрамының сапасын жақсартудан, балапан өсіруді ұйымдастырудан, бөдене ауруларынан ... – ала ... және ... ... ... ... болып келеді.
Осы дипломдық жұмыста бөдене шаруашылығын ... ... және оған ... ... таппаған көптеген мәселелер қарастырылады.
Бөдене шаруашылығын қарқынды жүргізудің әдістері жаңадан ғана өріс алып ... ... ... ... ... фермаларында (шаруа қожалықтарында) атқарылған жұмыс тәжірибесін зерттеу жергілікті климаттық жағдайларды ескерусіз және осы ауданнның басқа да ... - ... ... ... ... осы ... ұйымдастыруға болмайтындығын көрсетті.
Сонымен қатар біз жүргізген зерттеулер болашақта бөдене ... ... ... ... құс ... ... ... ретінде осы шаруашылықтың әлемдік деңгейге көтеруге және оны республикадағы аса пайдалы шаруашылыққа ... ... ... ... үміттеміз. Осыған орай төмендегідей мақсат міндеттер қойдық.
Жұмыстың мақсаты – бөдене ... ... ... бағыттарын, қолдан өсірудің тиімді жолдарын анықтау.
Міндеттері:
1.Бөдененің ... түрі мен ... ... ... салыстыра сипаттау;
2. Бөденені үй жағдайында қолдан өсіру , көбейту жолдарын зерттеу;
3. Бөдене шаруашылығының маңызын талдау.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы Алғаш рет ... ... ... ... тығыздығы, азықтандыру мен су ішу науа өлшем аралығы және инкубациялау кезеңінің тиімділігі) анықталды, балапандардың дамуына температуалық және ... ... ... ... режимдерінің әсері зерттелініп, олардың жылдың ыстық кезеңінде өсіп өнуіне желдету жүйесінің ... және ... ... өндіру үшін бөдене мекиендерін әртүрлі клеткалы батареяларда бағып күтудің экономикалық ең тиімді түрі ... ... ... ... ...
Қазақстанда бөденелерді өсірудің болашағы және осы саланы қарқынды дамыту төмендегі екі алғышарттармен анықталады:
а) қолайлы табиғи – экономикалық жағдайлардың болуынан;
б) ... оның ... ... тұрғындардың бөдене шаруашылығы өнімдеріне деген сұраныстарының өсуіне тікелей байланысты.
Бөдене шаруашылығы өндірісінің өнімдерін арттыру үшін мынадай іс – ... ... ... ... ... бөдене шаруашылықтарының, яғни құс фабрикаларының, фермалардың санын арттыру, оларды мамандандыру мен қарқынды дамуын қамтамасыз ету;
тұқымдық ... мен құс ... ... ... ... ... өсіру және қайта қалпына келтіретін шаруашылықтардың жүйелерін құру және ... ... ... ... ... өсіру және жұмыртқа басатын бөденелерді терең төсемге отырғызу жыл бойына үйір санын сақтау ... ірі ... ... ... құру әрі ... ... қарқынды дамытатын басқару түрін ұйымдастыру;
ұсақ бірнеше бөдене фермаларын ондағы жұмыртқа басатын бөденелердің орташа жылдық басын кемінде 6000 – ға ... үшін ... ... ... жүйелерін кеңейту және оның жанында инкубациялық жұмыртқамен және жас ... ... ... ... орны ретінде тұқым өсіру фермаларын ұйымдастыру;
ет пен жұмыртқа тұқымы және аралас тұқыдағы балапандарды мақсатты түрде өсіру әрі оларды ... ... ... ет пен ... ... ... жаппай өсіретін және оларды арнаулы шаруашылықтарда азықтандыратын арнаулы әрі ... ... ... ... ... етіледі;
Сол сияқты болашақта төмендегі жұмыстар атқарылады:
бөдене шаруашылықтарында құс шаруашылығының өнімділігін арттыру мақсатында гетерозис құбылысының тиімді әдісімен ет пен ... ... ... ... ... ... ет пен жұмыртқа тұқымын және аралас тұқым алуды кеңінен енгізу;
жас балапандарды және құстарды жаппай өз бетінше тамақтандыруды және ... азық ... ... ... шоғырлы азықтандыру барысында бөденелерді өсіруде және жемдеуде тамақ өнеркәсібінің арзан қалдықтарын кеңінен пайдалану;
бөденелер үшін жем ... ... ... және ... ... ... топтастыру;
ауылшаруашылығы мен қайта өңдеу өндірістерінің қалдықтары негізінде азықтық ашытқыларды және антибиотиктерді дайындауды ұйымдастыру; [3]
1.1 Бөдене шаруашылығының Қарағанды облысы ... ... ... ... және ... өсіруге арналған кешенді аса ірі механикаландырылған құс қоралар құрылысын арзан материалдарды пайдаланып салуды іске асыру қолға алынуда
Біздің республикамыздағы ... ... ... ... ... дамытуға барлық қолайлы жағдайлар ауылшаруашылығының арнаулы салаларын есепке алып, әсіресе астық ауыл шаруашылықтың дамуы негізінде ... ... ... ... бір саласы түрінде аса пайдалы шаруашылық ретінде қалыптасып, дами алады.
Бөдене шаруашылығына дамуына дәнді – дақылдық ... ... ғана ... ... ... оның дамуына жағдай жасайтын басқа да шарттардың жүзеге асырылуына мүмкіндіктер мол.
Бөдене ... ... ...... және ... шаруашылықтармен айналыспайтын экономикалық аймақтарында жоғары өнімділікпен дамиды және сол аудандағы ауылшарушылықтың тағы бір жетекші саласы бола ... ... ... шаруашылығының негізгі өнімдеріне: жұмыртқаға, етіне деген сұраныстары тамақ және кондитерлік өнімдері өндірістері тараптарынан артады.Тұрғындар мен өндіріс тараптарынан болатын бөдене жұмыртқасына ... ... ... ету ... ... ... есебінен жүргізіледі, себебі бөдене жұмыртқасын сырттан әкелу экономикалық тұрғыдан ешқандай пайда әкелмейді және ол тез бұзылатын азық – ... ... ... ... бөдене шарушылығы өндірісін жергілікті жерлерде қолға алған орынды[2]. Осыған дәлел Қарағанды облысындағы ... ... алға ... ... зерттеу жұмыстарымыз бойынша Қарағанды облысында келесідей бөдене шаруашылығы анықталды. Олар: “Саялы” шипажайы, Михайловка жеке шаруашылығы, Теміртау қаласындағы ... ... ... ... шағын фермалары, Ақтоғай ауданы Ақтас ауылындағы жеке шаруашылығы, Майқұдық жеке шаруашылығы, Үштөбе жеке шаруашылығы болып табылады.
1.2. Бөдене шаруашылығын дамытудың алғы ... ... ... ... ... түрлі табиғи – климаттық аудандарда табысты түрде дамыту құстардың осы ... ... ... ерекшеліктеріне сәйкес күтіп ұстауды ұйымдастырудың еліміздегі аса жоғары өнімді ... ... мен ... ... ... толыққанды азықтандырудан тәуелді болады.
Бөдене шаруашылығын дамытудың негізгі іс – ... ... ... ... орналастыру әрі осы саланы мамандандыру;
ферманың тиімді өлшемін бекіту;
құстарды ... ... ... ең ... ... белгілеу;
еңбекақы мен жұмыс мөлшерінің озық ілгерілмелі ережелерін ... ... ... шаруашылығын нәтижелі орналастыру. Еліміздегі аудандардың түрлі табиғи – климаттық және топырақ жағдайлары бөдене шаруашылығын жергілікті ... ... ... ... ... түрлі табиғи – климаттық және топырақ жағдайына байланысты бөдене шаруашылығын нәтижелі орналастырудың ғылыми негіздемесін жасауда өнімнің осы ... ... ... басымдылықпен дамуын, оның қолайлы шарттарын және ең аз экономикалық шығындарын ескереді.
Дәнді – дақылдарды өсірумен айналысатын облыстарда осы саланы тиімді ... ... ... ... осы ... ... шаруашылығы нәтижелі орналастырылады.
Далалық егіншілік мал шаруашылығының аймақтары ... ... ... ... ... ... ... және оңтүстік аудандарын, Ақмола және Павлодар облысының солтүстік бөліктерінде арнаулы мамандандырылған ірі бөденелік фермаларын ... ... ... ... ... ... жағдайлар Орал және Ақтөбе облысының солтүстік аудандарының, Қостанайдың оңтүстік даласын, Ақмола және ... ... және ... ... Қарағанды облысының солтүстігін, Шығыс Қазақстан облысының солтүстік және орталық аудандарын біріктіретін құрғақ далалық аймақтарында мүмкін болып отыр.
Республикамыздың жалпағынан 300 – 500 км ... ... Орал және ... облысының оңтүстік және орталық аудандарындағы, Қостанайдың оңтүстігіндегі, Ақмола және Павлодардың орталық және ... ... ... ... солтүстігіндегі, Шығыс Қазақстан облысының солтүстік және орталық аудандарының жартылай далалық мал шаруашылығы ... ... ... ірі өнеркәсіп маңында орналастырған орынды болады.
Алматы, Жамбыл, ... ... ... Тянь – Шань аймағының суармалы егін шаруашылығы мен ... ... ... байланысты осы жергілікті жерлерде бөдене шаруашылығы орналастырудың мүмкіндіктері өте мол.
Бөдене шаруашылығының пайдалылығын арттыруда осы ... ... мен ... мамандандырудың рөлі. Бөдене шаруашылығының ірі фермалары оны көп мөлшердегі арзан өнім беретін ауылшаруашылығы өндірісінің ең ... ... ...
Шағын ауданда дәнді – дақылдарды өсірумен айналысатын шаруашылықтар үшін төмендегідей бөдене фермаларына сәйкес өлшемдері ұсынылады:
а) бөденелерді сыртқа ... ... ... ... – 10000 ... торларда ұстау арқылы өсіретін фермаларда – 20000 мекиен болады.
Сонымен қатар, үнемі іске ... жас ... ... 1 мекиенге 50 балапан есебінен қарастырылады.
Бөдене құстардың бас санын көбейтумен қатар, фермалардың ішкісалалық мамандандырылу (бағдарлану) және олардың үйлесімді ... бір ... ... мәселелеріне аса көп көңіл бөлінеді[2].
Қазақстандағы табиғи – экономикалық жағдайларға байланысты бөдене шаруашылығын нақтыланған өндірістік бағдарларда мамандандыру ұсынылады.
Тұқымдық шаруашылық
Бұл ... ... ... бар ... ... ... және жаңа тұқымдарды шығарумен айналысады. Бөденелердің өнімділігін ... ... ... ... ... жергілікті гендік қор есебінен құстардың генофондық сақтау және молайту жүреді. Сондықтан селекционерлер үшін генофонд өнімдік белгісін ... жаңа ... мен ... ... ... ... ... көзі болып табылады. Әлемдік тәжірибеге сүйенсек тек сұрыптаудың кешенді тәсілдерін ... қана ... ... өнімділігін қамтамасыз етуге және селекциялық көрсеткіштердің үлгісін жеңіп шығуға болады.
Тұқымдық шаруашылықтың ... ... ... және ... жас құс ... ... ... шаруашылық
Жұмыртқа өндіретін шаруашылықтың негізгі өнімі бөдене жұмыртқасы болып табылады. Мұндай ... ет ... ... өнім ... және аз ғана мөлшерде алады. Олар көбіне өнімді үйір есебінен шығарылып тасталған ересек және жас ... ... ... ... ... ... бөденелер фермасында мекиен құстарды қораздардан бөлек ұстайды, бұл оларға кететін шығынды 10 – 12% ... ... ... ... өндіретін шаруашылықта жас құстарды олардың етін алу үшін өсіреді.Осы бағыттағы арнаулы ... ... ... мен технологиясына сәйкес ерекшеленеді, оларға сай етті тұқымдағы және ет – жұмыртқа ... ... ... ... ... етін ... ... қамтамасыз етеді. 7 апталық жастағы жас құстардың әрбір 1 кг салмағына 1,5 кг жем жұмсалады.
Ірі егін ... ... ... ... өндірісі үнемі өсіп отырады, сондықтан бірнеше бағыттағы өнім беретін шаруашылықтарды қолға алған орынды.
Азық жем ... ... ... бір ... ... бірнеше түрін өсіру арқасында құс шаруашылығындағы түрлі өнімге деген халықтың ... ... ... ... ... ... және ет – жұмыртқа беретін бағыттағы шаруашылықтар құрылады.
Жұмыртқа және ет – жұмыртқа беретін бағыттағы ... ... әрі ет – ... беретін бағыттағы жекеленген фермаларды ұйымдастырудан тұрады. Бір шаруашылықта түрлі екі ірі мамандандырылған ферманы үйлестіре ұйымдастырудың бөденелердің түрлі тұқымдарын күтіп ... ... бар ұсақ ... еш ... жоқ. ... ... өзіндік нақтыланған шаруашылық бағыты белгіленген болуы керек[3].
1.3 Бөдене шаруашылығының қысқаша даму тарихы
Құс шаруашылығының ерекше бір ... ... ... ... ертеде пайда болған және осы саладағы шаруашылықпен айналысатын фермерлердің саны жылдан жылға артып отыр.
Жабайы ... ең ... рет ... және қай ... ... ... ... нақты мәліметтер жоқ. Кейбір жазбаларға қарағанда олар алғаш рет Жапонияда 200 – 300 жыл бұрын қолға үйретілген деп ... ... ... олар Ежелгі Қытайда болған деседі, себебі ертедегі ... ... ... ... емдік қасиеттері туралы айтылады [5].
Тағы бір жазбалар бөденелер өте ертеде Жапония және Қытайда ... ... ... болғанын көрсетеді. Оған ежелгі египет фрескалары дәлел бола алады, ондағы ... ... ... ... Бұл ... әлі де қолға үйретілмеген болуы ғажап емес,бірақ ежелгі мысырлықтардың азық – түлік көзі ... ... ... ... ... талай қызықтар жазылған. Бөдене еті патшалар мен ақсүйектердің жеңсік асы болған және дастарқанынан үзілмеген. Жапондар екінші дүниежүзілік соғыста атом бомбасы ... қала ... ... жұмыртқасын берген.
Қазіргі кездегі бөдене шаруашылығы құс шаруашылығының бір ... ... ... ... 50 – жылдары Жапонияда пайда болғаны ақиқат. Біртіндеп бұл ... ... мен ... пайда болды.Бөденелермен жұмыс жасау тәжірибелері қазіргі кезде үлкен ... ... ... ... бөденелері көп пайдаланылады. Мәселен, жапон сұр бөденесін ХХ ғасырдың 50-ші ... ... ... ... құс ретінде кең пайдаланылып,  «Аполлон» бағдарламасы бойынша космостық зерттеу ... де  ... 1990 жылы ... ... болып келді. Ресей және Америка ғарышкерлері жер маңайындағы орбитада салмақсыздық жағдайында бөдене өсіру бойынша маңызды тәжірибе өткізді[6].
Өндірістік бөдене шаруашылығы ... ... ... 1964 жылы пайда болды, осы уақыттарда бұл шаруашылық Қазақстанға да ... деп ... құс ... бұл саласы кеңінен тарала қоймағандықтан, елімізде үлкен бөденелік фермалар саны аз ғана. Мамандардың пікірінше, бөденелік нарық ... мен ТМД ... 20% ғана ... деп есептеледі, бірақ тұрғындардың бөдене өнімдеріне деген сұраныстарының артуы байқалады, оның ішінде бөдене жұмыртқасы мен еті үлкен сұранысқа ие болып ... яғни ... ... дамытудың болашағы зор екені айқындалады.
1.3.1Бөдене тұқымдары және оның ... ... ... 2 ... 10 ... 13 түрі бар. 2 – тұқымдас құрлар және қырғауылдар. Құрларға құр, аққұр, тундра аққұры, меңіреу құр және сұр құр ... ... ... ... шіл, дала ... ... шіл, ... және алтай ұларлары, бөдене және кекілік жатады.
Бөдененің ... 20 ... түрі бар және ... ... ... – шығыс Азияда және Оңтүстік Америкада мекендейді. Тауық тәрізділер отрядының ішіндегі жалғыз жыл құсы болғандықтан, күн ... ... үшін ... Азия мен ... ұшып кетеді.
Қазақстанда шөл дала мен биіктігі 3000 м – ден ... ... ... ... бәрінде ұялайды, бір қатары республикамыздың қиыр оңтүстігінде қастап та қалады. Біздің елімізде кәдімгі (жабайы немесе бытпылдақ) бөдене мен апон ... ... ...... тұқымдастардың бір өкілі ретінде өте ұсақ ауылшаруашылық құстары болып табылады. Оның мекиендерінің тірі ... ... тірі ... 15 % ... ... ... оның себебін жұмыртқа түзуші органдардың негізгі үлгісі мен онда жұмыртқаның бар болуы түрлі қалыптасу кезеңдерінен өтеді, ... бен ... ... ... ... ... олардың көп айырмашылықтары байқалмайды. Бұл айырмашылықтар төс тереңдігі мен аяқ ... ... асып ... Ал ... ... мойын және арқа ұзындығы) қораздарда артық болып келеді ( 1кесте) [7].
1 кесте
Жергілікті популяциядағы жапондық 4 айлық бөдене денесінің өлшемдері, см ... ... ... г.
119,7
139,0
120
Төс тереңдігі
4,63
4,93
4,8
Төс ендігі
3,65
3,63
3,6
Арқа ұзындығы
10,41
10,25
10,3
Қанат ұзындығы
14,27
14,35
14,3
Қанат құлашы
32,2
33,8
33
Бас ұзындығы
4,91
5,03
5,0
Мойын ұзындығы
4,06
3,59
3,8
Аяқ сүйегінің ұзындығы
3,06
3,29
3,2
Аяқ сүйегінің жуандығы
0,46
0,44
0,45
Саусақ ұзындығы
2,51
2,55
2,5
Тырнақ ұзындығы
0,65
0,67
0,66
Тұмсықтан саусақ ... ... ... ... 3 ... жасында қауырсындары бояуында ерекшеліктер пайда болады. Табиғи бояуы қанық қораз тұқымдарында ұзын ... ... ... және қою қара қауырсын кеуделерінде болады. (1 - сурет). Ал мекиендерінің қауырсындары мойын бөлігінде ашық түстес, кеудесіндегі қауырсындар сұр түстес әрі қара ... ... ... ... ... ... қораздарының тұмсықтары мекиендерге қарағанда қою түсте болады, ал тұмсық үстінде ашық қызыл түстегі бездер бірден көзге көрінеді. Осы ... ... ... ... ... шығады. Мекиендерде бұндай бездер болмайды, тұмсықтарының маңындағы ... тері түсі қою ... ... ... (қолға үйретілген, жабайы түрінің) тағы бір ерекшелігіне денедегі үнемі зат алмасудан болатын олардың дене ... ... ... ... ... олар ... жұқпалы ауруларға төтеп бере алады.
Бөдене мекиені 5 – 10 жұмыртқа салған соң 1 – 2 күн ... ... ... Жыл ... бір мекиеннен 250 – 300 жұмыртқа алынады. Бөденелердің кішігірім өлщемдеріне қарамастан, олардың жұмыртқалары ... ... ... болып келеді, жұмыртқа массасың дене салмағына қатысы 7,6% құрайды. Жұмыртқаның ұзындығы 27,2 мм, ені 22,5 мм. Жұмыртқа қабығының қалыңдығы 0,22 мм, ... қою ... ... және ... ... шұбарланады әрі жұмыртқалардың қара және көк дақтары болады.
Жұмыртқаның түсі көптеген факторлардан тәуелді болады. Ең ... ... ... тек ... ғана тән ... ... ... салады. Кейбір жемдеу немесе күтіп ұстау жағдайлары ... ... ... түстердегі жұмыртқалар салады. Мысалы, мекиеннің жыныс органдарында жұмыртқа жеткіліксіз өнсе, онда ... ... ... ... ... оның түсі көгілдір және қабығы өте жұқа болады. ... ... ... ... ұшыраса, онда жұмыртқалардың түсі қою жасыл түске өзгереді. Бөденелердің жұмыртқа қабығының түсін жуғыш құралдармен жуып тазалауға ... ... ... ... бойынша басқа құстардың жұмыртқасынан өзіндік қоректік құндылығымен ерекшеленеді және ... ... ... ... ... келеді (2 кесте) [2].
2кесте
Құс жұмыртқасының негізгі құрамының қатыстары
Құс түрлері
Жұмыртқа ... ... ... ... ... %
Қаз
200
52,5
35,1
12,4
Күркетауық
85
55,9
32,3
11,8
Үйрек
80
52,6
35,4
12,0
Тауық
58
55,8
31,9
12,3
Цесарка
40
52,3
35,1
13,6
Қырғауыл
32
53,1
36,3
10,6
Жапон бөденесі
11
60,9
31,9
7,2
Бөденелер жұмыртқаларын түстен кейін немесе кешкі мезгілде салады, кейде тіпті түнде жұмыртқалайды – жұмыртқа салу аралықтары 30 ... (ал ... 24 – 27 ... ... ... жұмыртқаларының өсіп өнуі 70 – 85% болады. Олардың ... ... өте ... 80 – 95 % ... жұмыртқа 17 – 18 күн ішінде инкубациялауға жарамды және оған ... ... 4 – 6 ... ... Бөденелердің алғашқы айда сақталуы 90 - 95% , ал ... айда 98% ... ... 10 жыл ғана өмір ... ... ... ... әсерінен сыртқы түрлері тауықпен салыстырғанда аз ғана өзгерген, бірақ жабайы бөденелерге қарағанда салмақты үлкен және етті болып келеді. ... ... ... ... ... өнуіне әсер етті. Жапондық бөдененің тірі салмағы өзінің жабайы түрімен салыстырғандағы ... 30% ... ал ... 46% ауыр ... Үй ... ... – қону ... жоғалтқан, ұя салу, жұмыртқа басу және шығару, балапандарды күту, инстинктері жойылған. Оларды қысқа мезгілдік жыныстықтағы үзіліс болмайды, үй салып болған соң ... ... Үй ... ... ... сақталғаны, олардың жұптасуы ғана қалып отыр (олар кез – келген уақытында жұптаса алады) [8].
Жабайы бөдене жер ... ғана ... ... және ... ... алыс ұшпайды, жауларынан биік және қалың өсімдіктерге тез тығылып ... ... ... ... ... ... өсімдіктері арасындағы тіршілік етуі олардың сыртқы пішіндері мен ... көп ... ... ... ... оларды қанатты жыртқыш құстардан қорғайды, сондықтан бөденелер шөптерді үнемі тасалайды және ... аз ... ... да тастамайды. Бөдене ұшса да, жерден биікке және алысқа ұшпайды, олар жерге ... өте ... ... ... жер ... ... қонатын мезгілде баяулайды. Жем іздеу барысында аяғымен жерді ... ... ... және ысырады. Бала құстар секілді бөдене ағаштарға отырмайды.
Жабайы бөдене Еуразия, Солтүстік және ... ... ... территориясында кеңінен таралған. Жабайы бөдене құстардың ішінде тауық тұқымдастарының ішіндегі бірден – бір ұшатын жыл құсы. Тек ... ... және ... ... ... ... ... етеді [9].
Көктем мезгілінде бөденелер ұя салу орындарына құсатрдың ішінде ең соңғылары болып ұшып келеді, ол уақыт Оңтүстік ареалдарда сәуір – ... ал ... ...... ... болады. Жабайы бөденелер тұрақты жұп құрмайды, олардың қораздары кез – келген мекиендермен жұптаса береді. Осы кездерде қораздар арасынада мекиенге ие ... үшін алыс – ... ... ... ... ... ... салады, ұяға шөптер немесе қауырсындар төсейді. Ұяда қоңыр ... және қара ... ... 8 – 20 ... ... ... ... салған жұмыртқасынан кейін 15 – 17 күн ішінде басып шығарады. ... ... ... ... ... өсіруде ешқандай ат салыспайды. Бөдене балапандары жұмыртқадан күрт салыңқы түрде ... Олар ... соң ұяны ... шығып кетеді. Балапандар тез өседі және 35 – 40 күнде үлкен құстың өлшеміне жетеді. Күз мезгілінде бөденелер май ... жылы ... ... ... ... – қону олар үшін өте қиын ... себебі олар алыс қашықтықтарға ұшады. Жылы жақтарға ұшу кезінде бөденелер тоқтаусыз Қара және Жерорта теңіздерін басып өтеді. ... және ішкі ... ... орай бөденелердің тауықтан ешқандай ерекшелігі жоқ, ерекшелік те өлшемдерінде ғана бар. Бөдене мен тауықты ... ... бұл ... ... тауық қоразымен табиғи түрде ұрықтандырса, онда түрлі гибридтер алуға болатындығымен дәлелденеді. [10]
Құс өсірушілер ... кең ... ... ... (Cotunix cotuznix ... ... жабайы түрлері Байкал маңында, Қиыр Шығыста, Кореяда, Солтүстік Қытайда және Жапонияда кездеседі.
Кейбір зоологтар жапондық ... ... ... жеке түрлерге жатқызады, ал кейбіреулері оны қарапайым бөдененің ішкі түрі деп ... ... ... деген атауға жапондық бөдененің қоразы мекиенін шақырғанда дыбысын бәсеңдеткендіктен ие болған. Некелесу дыбыстары қарапайым бөденелермен салыстырғанда жай ғана «ысылдап» немесе ... ... ... ... ... дыбыстары тұнық жай ғана «ысылдап» шығады, бақылаушылардың айтуынша «джу-джирр-джир-джирр-джир» немесе «чу -пит-трр» не «дирдж-дзирдж» дауыстайды. Тембр ... ... ... ... ... ... ... келеді[11].
Қарапайым бөденемен салыстырғанда «мылқау» бөдене ылғал шөптерді сүйсініп жейді және биік шөптерден алыс жүреді. Көктем ... бұл ... ... мол, ... батпақты жерлердегі балықшы құстармен бірге көруге болады. Ал,жапондық бөдене мекиендері жаз ... 2 – 3 рет ... ...
Бөденелердің өсімталдығы, тез жетілуі және қысқа мерзімде инкубациялануына қарай оларды ... ... ... ... ... пайдаланады. Бір жылдың ішінде бөденелердің бес және одан көп ұрпақтарын өргізуге болады. Бөдене түрлерінің көптігін осымен түсіндіруге ... ... тірі ... ... ... қарсы тұратын, жыныстық ерте жетілетін түрлерімен физиологиялық көрсеткіштері және ... ... ... ... ... бар. ... түрлерінің әлем бойынша мутациялық 34 түрінің желілері кездеседі. Осындай бөдене мутацияларына: жұмыртқа ... ақ ... ... ... ... ақ ... сары толық емес альбинизм, қызыл басты, мәрмәрлі болуы ... сол ... ... ... және ... ... ... мутацияланады (тұмсықтары ұзын болады). Әуесқой құс өсіруші арасында ақбасты бөдене түрлерін алғандар бар.
Жапонияда жүргізілген зерттеулер өсу жылдамдығы, бас ... ... ... жасқа жету мезгілі, жұмыртқасалғыштығы, жұмыртқа массасы және инкубациялық сапасы бөдене қауырсындарының түсінен және ... ... ... ... ... көрсетті. Тек ақ түсті қауырсынды бөденелердің өсу жылдамдығы кем болып келеді.
Қазақстанда негізінен бөденелердің екі тұқымы кең қолданыс ... ... ... және етті ... ... сол ... олардың айқасуынан алынған тұқымдар бар. Шетелдерде жұмыртқа өндіру үшін ақ ағылшын бөденесін, тукседоны не смокингті бөденені: ал ет өндіру үшін ... ... ... тұқымын пайдаланады[12].
Жапондық бөдене Жұмыртқа бағытындағы өндірістерге арналған. Оның ... ... ... мен ... ... ... түсі ашық қоңыр («жабайы») түстес болады. Қораздарының массасы 115 – 120 г, ал мекиендерінің массасы 140 – 150 г, ... ... 250 – ... ... ... ... ... 8 – 12 г,жұмыртқа қабығы көкшіл түрлі дақтармен шұбарланған болады. Жұмыртқа салуды 5 апталық ... ... ... ... өсіп – өнуі 8 -40 ... ... 80 – 90 % , жас ... 70% болады. Бөдененің сойылған салмағы кішігірім (80 г) болады.(1 сурет) [41].
1 сурет. Жапондық ... ... ... жұмыстарының арқасында жапон бөденесі негізінде фараон және мәрмәр тұқымдары бөлініп, етті және жұмыртқа бағыты дүниежүзіне кең ... [2, ... ... құс өндіруші кәсіпорындардың ғылыми – зерттеу институттары, «Комплекс» ғылыми орталықтары жапондық бөденеден ақ сұр ... ... ... түрін шығарды, оның түрі мәрмәрге ұқсас болады. Мәрмәр бөденелер жапондық ... еш ... жоқ, ... ... сойылған етінің тауарлық түрі қауырсындарының ашық түсіне орай әдемі болып келеді. Жұмыртқалағыш бағыттағы бөдене (2 сурет). Ол жылына 280 – 320 ... ... ... ... ... бөдене Олар Азияның Оңтүстік Шығысынан Австралияның Солтүстігіне дейінгі аралықта кең таралған. Олар өте айрықша әдемі құстар, ... ... ... ... есебінде ұстайды. Оның үсті қоңыр, ал бүйірлері қызғылт, мойны мен иектері ақ қара түсті суреттермен құралады, сондықтан оны суретті ... деп ... [41]. ... қара, аяқтары қою сары(қарапайым бөдене аяғы қоңыр) түсте болады, мекиенінің үсті сұр ... ... ... ашық ... ... ... түстері қою қоңыр түстес болады. Құстың ұзындығы 11 – 14 см, құйрығы 3,5 см. Құстар жерде, құрғақ шөптерді, ... ... ұя ... (3 сурет).
Ұяда 5 – 7 қара қоңыр түстес жұмыртқалар, кейде олардың шұбар дақтары ... ... ... 15 – 17 күн ... ... ... күндері өте ұсақ болады, олардың өлшемі жазғы тұрғы қоңыздардың өлшеміндей болады, бірақ шапшаң және өсімтал болып келеді, ... күні ... ... ... ал 13 ... соң ... ... қабілетті болады[13].
Үш апталық жасында жас құстар үлкен құс салмағының жартысына детеді, ал екі айлық мерзімде жыныстық органдар өсіп жетіледі.
Қытай бөденелерін ... ... ... ... ... бақтарға қамайды, кейде оларда табиғи ландшафтқа сәйкес шөптер мен бұталар өседі. Бақтарды жан – жағынан торкөздері 1x1 см ... ... ... қоршайды, ал үстін капрон тормен жабады.
Бұл құстар талғамсыз, бергенінді жей береді. Оларды күтіп ұстау үйлік жапондық бөденелерді ұстаудан ... жоқ. ... ... ... ... ... ... біраз қораз шыдамсыз болса, онда бөденеге жұмыртқа салуға мүмкіндік бермейді, мұндай жағдайда оларға тағы 2 – 3 ... ... ... ... жұмыртқаны көп береді, бірақ балапандарды өргізбейді, сондықтан балапандарды инкубаторда өсірген орынды.
Көбіне олардың балапандарын ... ... үшін үй ... ... ... бөденелерді жұмыртқадан шыға салысымен бөлектеп алу керек, себебі балапандардың ерекше ... ... ... ... ... тудырады.
Қытай бөденесінің жұмыртқа басуы кезінде оларға дәнді жемдеріне қоспалар қосылады: сүзбелер, жәндіктер, майдаланған және пісірілген бөдене ... ... ... көк ... және ... бидай беріледі. Егер оларды жемдеу кезінде азық құрамында витаминдер мен микроэлементтер жеткіліксіз болса, балапандар әлсіз болады және олардың көбісі жастай өліп ... ... ... бөдене
Виргиндік бөдене Бұл құстардың өлшемі орташа, тұмсығы қысқа, биіктеу, бүйірінен қысылған, тұмсықтың үстіңгі ұшы ... ... асты ... болады. Аяғының тырнақтары үлкен, бірақ ілмекті тырнағы болмайды.
Бұл құстар әрекеттері бойынша құрларға көп ұқсайды, оларды Еуропада көбіне ... және үйде ... Олар ... ... қойылатын талаптардың бәрін қанағаттандырады: жағдай таңдамайды, еріксіз күйде көбейеді. Оларды күтіп ұстау, жемдеу және оларды көбейту ... ... ... ... ... келеді.
Бұл құс өте әдемі көрінеді: оның маңдайынан мойынына ақ ... ... оның ... қара жолақ бар. Желкесі қызыл – қоңыр. Мойын қауырсындарының жоғарғы бөлігі қара ... ... олар ... ... ... ... ұшы ақ сұр болады. Денесінің үстіңгі жағы қызғылт – қоңыр, төменгі жағы – ашық түсті жолақтары бар ...... ... ... қызғылт – қоңыр қауырсындары қара түстермен жиектеледі. ... ... ... 22 см, ... 6 см. ... бөдене ауыл шаруашылығының шалғындық, жайылымдық жерлерін, бұталардың қалың қуысын, сирек жапырақты ормандарды ... Бұл ... ... ... ... Маусым айында мекиен биік шөптің қалың қуысындағы терең және үлкен емес шұңқырда ұя салады. Мекиен ұяға ... ... ... және ... ... ... Бөдене ұясында 8 – 14 жұмыртқаға дейін жатады. Жұмыртқа басу мерзімі 24 күнге созылады Виргиндік ... ... тез ... және өз ... жүре ... бірақ олар келесі көктемге дейін анасымен бірге қалады. Жас ... 3 ... ... ... ... түсін ала бастайды. Жасанды сұрыптаудың ұзақ мерзімінде және мақсатты түрдегі ... ... ... бөденелердің түрлі – түстері алынды. Қазіргі кездері бұл ... ... ... ... мақсатта және ет өндіруде пайдаланылады. Виргиндік бөденелер ішінде қауырсыны қоңыр түсті және басы ақ болатын түрі, сол сияқты ... және сары – ... ... ... ... көп сұранысқа ие болған[31].
Виргиндік бөденелерді өлшемдері 150x40x30 см болатын торларда ұстау ұсынылады. Оның ... ... ... күл ... құм салынған жәшік болады, тордың бір бүйір жағында жұмыртқа салуға арналған ұя салынған жәшік орналасады. Виргиндік бөдененің әрбір мекиені ұя салу ... 40 – 60 және одан көп ... ... ... тез жинап алып, инкубаторларға салады. Егер виргиндік бөденелер ішінде бұталары мен қалың шөптері бар қоршауда ұсталса, онда мекиендер жұмыртқаны өзі баса ... ... ұяда 10 – 14 ... ... соң, ... бөлек ұстау керек, әйтпесе ол мекиенге жұмыртқа басуға мүмкіндік бермейді (4 сурет) ... ... ... жемнің кебектерімен тамақтандырады, оған жұмыртқа сарысын, үгілген сәбіз, ұсақталған шөп қосады.Кейіннен рационға қоспажем және тары қосады. Жасы 10 -12 күнге ... ... ... ... береді. [1]
4 сурет. Виргиндік бөдене
Калифорниялық бөдене Олар кекілді ... ... ... ... болып табылады.Тұмсықтары қысқа, күшті аздап қоңқиған болады. Денесі кеспелтек, қусырылған ... ... ... ... ... кең, ... домалақталған, 4 - ші және 5 – ші ... ... ... ... ... өте ... және ... даму процесі сырт қарағанда қарапайым көрінгенмен, шындығында да өте күрдепі болып келеді (5 сурет) [41].
5 ... ... ... ... етті ... ... Тез өсуі мен әтештерінің жеке салмағының 160 – 265 гр, ал аналығы 180 – 310 гр. тартанымен ерекшеленеді. Жылына 220 ... ... әр ... ... 12 -18 гр. ... Қауырсындарының түстері жапон үй бөденесіне ұқсайды. Бұл құстардың түрін ...... ... ... үшін өте ... [42].Бұл етті тұқым АҚШ – та шығарылған. Жұмыртқа салу мерзімі 6 – 7 апталық жастарында басталады (6 сурет). [2]
6 ... ... ... ... бөденесіОлардың қауырсындары қоңыр және сары түсті болады, сырт қарағанда алтын түстес болып келеді. Мекиендерінің тірі салмағы 136 г, ... ... ... 290 ... ... ... бойынша олар жұмыртқа беретін тұқымға жатады [42].
Жергілікті «өздік» бөденелерді («басқа» қан құюсыз) өсіру өнімділік ... ... ... ... ... ... сұрыптау жұмыстары жүргізілмесе, бұндай популяциялардың өнімділігі төмендейді (7 сурет). Бөденелерді тірі салмақтары бойынша ... жасы 3 ... ... ... анағұрлым жоғары өнім береді. [1]
7 сурет. Маньчжурияның алтынды бөденесі
Үнділік бөдене Қауырсындарының бояуы бойынша олар қарапайым бөденелерге ұқсайды, бірақ мойны мен ... қара ... ... бар, беттері мен кеуделерінде қара дақтар болады; Беттеріндегі ... ... ... ... ... болып келеді. Тұмсық қою мүйіз түстес, аяқтары ашық қызыл түсті болады. Мекиендерінде қара түстес суреттер және ... ашық ... бар. ... ... 15 – 16 см, ... 3,6 см.Үнділік бөденелер Үндістаннан Бирмаға дейін және Шри – Ланка аралында кең ... ... ... тіршілік етеді. Көбею кезінде қораздар әсем ән салып, мекиендерді ... ... ... басу және ... шығару маусым – шілде айларында жүргізіледі. Ұяда көбіне 6 -8 жұмыртқа болады, жұмыртқан басу 17 күнге ... [1] ... ... Аталығының тірідей салмағы 140 -160 гр., аналығы 160 – 180 гр. құрайды. Жылына 280 жұмыртқа береді және 10 -11 гр. ... ... ... ... ... ақ бөденесі мен қара бөденесін шағылыстырып, селекциялық жұмыс жүргізудің арқасында алынған (8 сурет) [41]. Олар өз атауларын өзіндік смокингке ... түсі мен ... ... ... ... ... жағы басы мен ... қоса ақ түсті, жоғары жағы - қара қоңыр, аналығы мен аталығының түсі бойынша ажырату қиын. [1]
8 сурет. ... ... ... (кайтаверс). Бұл түр етті – жұмыртқа тұқымға жатады, ол жапондық бөдененің Мәскеулік популяциясы негізінде шығарылғын. Қораздаының массасы 160 -170 г, ... ... 190 – 200 г, ... салғыштығы жылына 280 жұмыртқа, жұмыртқа масса 12 г болады. Бұл түрдің айрықша ерекшелігі оның жас құстарының тұтастай сақталуы деп саналады, өсіп – өну ... 98% ... (9 ... [43]. ... ... ... өсіреді[17].
9 сурет.Эстондық бөдене
Ағылшының ақ бөденесі аты айтып тұрғындай ақ түспен ерекшеленеді. Жылына 250 – 300 ... ... ... ... 80 – 140 ... (10 сурет). Негізінен Ұлыбритания және Еуропа аумағында мекендейді [42].
10 ... ... ақ ... ... қара ... ... ғалымдарының жапон бөденесімен жіргілікті бөденелермен шағылыстырып алған тұқымы. Қауырсыны ... ... ... бөденесінен ауырлау болғанымен, жұмыртқалау көрсеткіші төмен деңгейде. Аналығын аталығынан бөлек, жеке ұстайды. Құстардың бұл популяциясын ауыр тірілей салмағымен (аналығы 180 -200 гр, ... 150 – 170 гр.) және ... ... ... ... есеппен жылына 260 жұмыртқа) ерекшеленеді. Жұмыртқасының салмағы 11 – 12 гр [42]. Өнімділігі бойынша бұл тұқымдар ... ... ... (11 ...
11 ... ... қара бөденесі
«Москвалық» бөденесі ВНИТИП – тің құс фабрикасының шаруашылықты тәжірибесінің негізінде ... ... ... – етті ... ... ... ... Эстония, Финляндия елінен әкелінген тұқымды материалдардың негізінде бағытты түрде жұмыс жүргізілу нәтижесінде алынған жаңа түрі. Аналығы 180 гр. ... ... ... 280 – 300 – ге ... ... ... ... физикалық – географиялық сипаттама
2.1 Географиялық орны
Қазақстан Республикасының орталығында орналасқан әкімшілік-аумақтық бөлініс. 1932 ж. 10 ... ... Жер ... 428 мың км2. ... 1,35 млн ... орташа тығыздығы 1 км2-ге 3,1 адамнан келеді (2009). Солтүстігінде Ақмола, Павлодар, шығысында ... ... ... ... ... ... Жамбыл, батысында Ақтөбе, Қостанай облыстарымен шектеседі. Облыс 9 ауылдық, 2 қалалық әкімшілік аудандарға бөлінеді. 11 ... 39 ... 168 ... ... ... бар. ... ... – Қарағанды қаласы.
2.2Климаты
Климаты тым континенттік және өте құрғақ. ... ... ... факторлардың бірі — күн сәулесінің ұзақтығы, ол жылына ... ... ең ... орта ... мәні шілдеге келеді. Жылдық жиынтық радиация мөлшері 110-120 ккал/см2, шашыранды радиация 45-50 ккал/см2. Облыс аймағы негізгі үш ... ауа ... ... ... ... полярлық (қоңыржай белдеу ауасы), тропиктік. Жылдың суық мезгіліндегі ауа ... ... азия ... ... ... ... әсерін тигізеді. Қыста ашық ауа райы басым. Ең суық ай - қантардың орташа температурасы Солтүстікте — 18°С, ... — 14°С ... ... ...... аралығында ауытқиды. Көктемдеде антициклондық ауа райы режимі ... ... әрі ... ауа райы ... күндіз өте жылы, түнде үсік байқалады. Жалпы көктемгі ауа райы тұрақсыздығымен ... ... ... Қазақстанның дала аймағы тұсындағы ауа массалары қатты қызып, бұлтсыз, ашық әрі ... ауа райы ... Ең жылы ай — ... ... ... ... ... тұманды күндер саны 16-28 күн аралығында болса, Қарағандыда шамамен 37 күн, ал ең жоғары айлық орташа көрсеткіші — ... ... ... ... білінетін ерекшелігінің бірі — қуаңшылық. Күшті қуаңшылық орта есеппен 10-12 жылда бір қайталанады.
3. Зерттеу материалдары мен ...
3.1 ... ... ... ... жеке қожалығының бөдене
өсіру шаруашылығы
Зерттеу жұмысының негізгі бөлімі 2013 – 2014 жылдар мерзімінде Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы ... ... ... ... ... жүргізілді.
Тәжірибелік топтастарды қалыптастыру, зерттелетін факторлардан басқа, сәйкестік жағдайында ұсталып, бір тәуліктік жастағы бөденелерге ұқсастық әдісі бойынша жүргізілді. ... ... ... ... ... азықтандыру үшін үгілмелі, себіліп берілетін толық құнды құрама жасы ... ... ... протеин мен қуат алмасу мөлшері бөденелердің жасына байланысты сәйкестіндірілді.
Жаппай шоқып тастаудың ... ... алу үшін ... ... 3 – ші аптасында жарықтандыру қарқындылығын 6 – 8 лк дейін төмендетілді.
Тәжірибе жүргізу кезінде бас ... ... ... ... ... ... 21, 35,49, 54,60 күндік жастағы тірідей салмағы, етке сою сапалары, 1 кг өсімге жұмсалатын азық ... ... ... ... суды калорифердің және секцияларда қосымша электрлі жылытқыштың көмегімен сақталды. Ауа алмасу вентиляциялық желдету құрылғыларымен реттелді.
Бөдене өсірудің әр ... ... ... ... ... бойынша дайындалған құрама азықтық нәрлік құндылығы әр түрлі болды.
Азықтық қоректілігін сипаттау үшін және азыққы деген ... ... ... ... үшін ... ... кезеңдерінде әр топтарда апта сайын есеп жүргізілді.
Жоғары температуралық режим бөденелердің азықты жеу мөлшеріне әсер етіп ... Егер ... ... ... ... ... ... бөденелер температуралық режим жоғары болған сайын азықты аз жеген және керісінше температуралық режим төмен болған сайын азыққа деген мұқтаждық ұлғая ... (12 ... . ... ... ... ... өндіру технологиясы
Бөденелерді өсіру мен мекиендерді күтудің температуралық және азықтық факторы
Толықтаушы топ ... ... науа ... аралығы
Бөденелер мен мекиендерге арналған жарық режимі
Толықтаушы топ бөденелерінің отырғызылу тығыздығы
Бөдене жұмыртқаларына биологиялық бақылау
Бөденелерге арналған ... ... ... топ ... ... науа мөлшер аралығы
Жылдың ыстық кезеңіндегі бөденелерге қажет желдету
Осы зерттеу кезеңінде бөденелерді өсіру талаптары, күту мен азықтандырудың технологиялық параметрлердің тиімділігін экономикалық ... ... ... өсімі мен жұмыртқалардың өзіндік құны да есептелінді.
Біздің тәжірибе жүргізу барысында Ақтоғай ауданы Ақтас ауылындағы жеке шаруашылығында торда асырау ... ... ... ... ... жеке ... бастау үшін мемлекет “Агробизнес – 2020” бағдарламасы ... ... ... ... ... ... ... әсерін зерттеу
Бөдене шаруашылығын табысты дамыту үшін реттелетін микроклимат жүйелері құрылады. Бақыланатын микроклиматы бар құс қораларында бір жас ... ... еден ... ... ... 170 – 200 см болады, ал қалыпты жағдайдағы бөденеге келетін еден ауданы өлшемінің ... 310 – 330 см ... ... ... ... ... Бөлмедегі тиімді микроклимат – балапан бөденелерді дұрыс өсіруде және жоғары өнімді, тіршілік етуге ... ... ... ең ... рөл ... ... ... терезелері жоқ құс қораларыда болады. Осындай бөлмедегі ... ... ... және реттелетін жылу жүйелері мен ауаны жақсы желдететін камералар арқасында бұндай құс қоралар маусымдық және ...... ... ... ... болып келеді. Ауа температурасы және ылғалдығы берілген тиімді деңгейде ұсталады. Конденционерлер жәрдемімен вентиляторлар арқылы жылы ауа, қажет болғанда ылғалданған ауа ... ... ... ... ... және оның қарқындылығы қажетті деңгейде автоматты түрде қамтамасыз ...... ... ... ... ... бөлмедегі ауа алмасу құрылымы мен бөденелердің жасына байланысты бөлме еніндегі аммиак кнцентрациясының өзгеруі мен ішкі температураның ... ... ... көрсетілегн. Сыртқы температура ның екі шекарасына (25 дейін және 25) байланысты құстардың жас топтары үшке бөлініп (1 – 30, 31 – 50, 51 – 60) ... ... ... ... ... ... ... 0,1 – 0,4 болды, сондықтан жоғарғы және ... ... ... бір ... деп ... ... ... температура 25төмен болғанда бұл көрсеткіштің максималды тұрақсыздығы жоғарғы зонада байқалды.
Құстың жылу бөлуіне, күн жылуына және жылу шығару құрылғыға ... ... ... ... ... жоғарылады немесе бір қалыпты болды.
Бөлме енінде ... ... ... ... ... ортаңғы бөлігінде аммиак концентрациясы төмен болды; бөлменің сыртқы қабырғасымен ... ішкі ... ... ... ... жоғары болды. Бұл деген бөлменің ортаңғы бөлігінде ауа алмасу жақсы жүретіндігін сипаттайды.
Терезелердің үстіңгі бөлігін ашып қойып, ... ауа ... ... ... ... ... концентрациясы 15 – 30 % - ға төмендейтіні анықталған.
«Төменнен – жоғары» ... ауа ... ... ... ... - төменге» қарай схемасында аммиак концентрациясы 1,3 – 1,5 есе төмен болды.
3 – ... ... ... ... ауа ... үлес ... ... бар екенін байқауға болады (яғни анық аммиак концентрациясының нормалық аммиак концентрациясына қатынасы). 40 күннен кейінгі бөдененің ауа алмасу үлес ... ... ... ... ... ... ... өзгеріске ұшырады. 1 – 40 күнге дейінгі бөдененің ауа алмасу үлес салмағы 1 кг тірідей салмағына g=6,0/22,0 м3/сағ ... ... ... ... ... ... ... және ауаның қозғалу жылдамдығы жоғарылайды. Бұл дегеніміз төсемеден бөлінетін аммиактың жоғарылануына ... ... ... кесте
Ауаның алмасуына байланысты аммиак концентрациясы
Көрсеткіштер
Бөденелердің ... ...... – 60 ... ... үлес салмағы, (g) м3/сағ.
22,0 14,0 10,0
8,4 7,1 6,1
5,3 4,2 ... ... ... ... 0,3 0,4 ... 0,5 ... 0,7 0,8
0,9 1,0 ... Жас бөденелерді өсіру әдістері
Бөдене шаруашылықтарының бағытына, өндіру көлеміне және ... да ... ... торлы батареялары, едені, терең төсеніші, қоршауы, торкөздері немесе электржылытқыш едені бар құс ... жас ... ... жүргізіледі. Жас бөденелерді тәулік жастан үлкен жасқа дейін өсіру бір ғана әдіспен немесе аралас ... ... ... жас ... 6 аптаға дейін едені бар бөлмеде ұстайды, содан соң торлы батареяларға көшіреді. Бірақтан, өсірудің бастапқы кезеңінен бастап, ... құс ... тек бір ғана әдіс ... ғана ең ... ... көрсеткіштерге қол жетеді.
Бүкіл өсіру мерзімінің бойына бір ғана оларды күтіп – ұстау әдісін пайдалану арқылы ... ... ... ... ... Жүргізілген тәжірбиелер бойынша алынған мәліметтерге сүйенсек, өсіру мен күтіп – ... ... ... ... ... ... ... ауруға резистенттілігі төмендеп кеткен, өлген және есептен шығарылған бөденелер саны көбейген, сонымен қатар олардың жұмыртқа ... да ... ... ... ... ... өсіру әдісі
Үлкен мекиендерді өсіру әдісі
Шығарылған жас бөденелер, %
Бас санының сақталуы, ... ... ... ... (торлар мен едендік)
Торларда
73,7
94,5
195,7
4 кесте
Бөденелерді өсіру мен күтіп – ұстаудың ... ... ... ... нәтижелері
Бөденелердің өндірістік үйірін өсіретін шаруашылықтарда оларды торларда ұстау әдісі бұл осындағы жас бөденелерді өсірудің негізгі әдісі болып табылады. Ал асыл ... ... ата – ... ... ... өсіру әдісімен өсіріледі де, жас бөденелерді 6 апталық жасқа дейін торларда ... ... одан ... оларды терең төсеніштері бар бөлмелерде өсіру әдісі кеңінен қолданылады.
Барлық технологиялық сұлбалар бойынша жұмыс жасауда жас ... ... ... ... ... кезеңдерінде бірнеше рет бір бөлмеден екіншісіне көшіру қарастырылады. Дегенмен, жас бөденелерді ... ... ... ... тасымалдау барысында) қосымша стрестік күйзеліске ұшырау жиі болады. Біздің зерттеулеріміз бойынша жас бөденелерді ... ... орын ... көшірусіз өсіру әдісінің экономикалық тиімділігі жоғары екенін дәлеледенеді.
Орын ауыстырулар ... ... ... ... алғандар және азып кеткен бөденелер саны көбейген, нәтижесінде оларды есептен шығаруға тура келеді. Көбінесе жас бөденелер тасмалдау кезінде көп жарақат ... және олар жаңа ... ... ... ... ол жерге бірден үйренбейді әрі не болса ... ... ... Орын ауыстыру нәтижесінде жаңа жағдайда басқа бөденелердің үстемдік етуге ұмтылысы, таластардың ұшығуы байқалған, ал төменгі рангтегі бөденелер ... ... ... ... бөденелер басқаларымен салыстырғанда жоғарғы жұмыртқа салғыштығымен (әсіресе ... ... ... ... ... жақсы болған), жеген азықтары өтелген және жұмыртқаның өзіндік бағасының құны төмендеген.
Бүкіл цикл бойына бөденелерді орын ауыстырусыз өсіру және ... бас ... ... ... ... орын ауыстырған бөденелермен салыстырғанда олардан біршама жоғары болған (сәйкесінше жұмыртқа ... 2,9 % және ... 9,4 % ... ... кейін жаңа жерге үйрену барысында жас бөденелердің жаңа қауымдастық құрудағы агрессиясы күшейеді, бұл стрестік жағдайды одан сайын ұшықтырады. Бұл жағдай ... ... ... және ... ету ... кері ... тигізеді.
Тәулік жастан 52 апталық жас бойынша бір ғана 4 апталық жаста орын ... ... ... ... ... орын ... бір ... өсірілген бөденемен салыстырғанда төмен болған. Орын ауыстырусыз едені бар бір бөлмеде ... ... ... жоғары, инкубацияланатын жұмыртқасының сапасы мықты және оның жұмыртқа салу көрсеткіштері де артық (сәйкесінше ... ... 88,1 % және одан ... ... 80,3 %) ... ... өнім ... соңына дейінгі мерзімде бөденелерді бір ғана бөлмеде орын ауыстырусыз ұстау стрестік жағдайларды болдырмайды және ... ... ... ... асыл ... ... бір ғана бөлмеде орын ауыстырусыз өсіру олардың өндіру сапасын арттырады. Бір ғана ... орын ... ... ... ... азайтады., тұтастай алғандағы технологиялық процесті басқару тиімді болады, жабдықтарды пайдаланудағы үлкен ... ... және ... ... Жас ... тереңдетілген төсеніште күтіп – ұстау
Бөденелерді едені бар бөлмелерде күтіп – ұстау барысында төсеніштер ретінде талшықты торфтар, сабан шөп ... ағаш ... және ұсақ ағаш ... ... ... ... күнбағыс торбасы және тары сояуларының ұнтағы, жұмсағы және т.б. қолданылады. Төсеніш материалдары құрғақ (ылғалдылығы 20 % ... ... үшін улы ... ... түрде гигроскопты болады және олар пайдаланған соң тыңайтқыштар ретінде қолданылады әрі шаң – тозаңның шығуы ... ... ... ... келетін – шығарылатын желдету жүйесін жабыдықтауда төмендегідей ... ... шешу ... деп ... ... ... таза ауа ... келуін қамтамасыз ету;
Бөлмеден артық жылу мен ылғалды шығару;
Бөлмеден улы зиянды газдарды шығару;
Құс ... ауа ... ... ... ... асыру керек, яғни ауаның түрліше қабаттталуына жол бермеу керек.
Желдетуге қатысты осындай іс – шаралардан ... ... улы ... ... ... ... түрде бақылау жүргізіледі, бұл бөденелердің тіршілік етуін қамтамасыз ету деп саналады. Бөлмедегі улы зиянды газдардың ... ... ... ... ... жатады: бөденелередің тыныс алуында шығарылатын көмірқышқыл газ және қи ... ... ... ... ... ... куб м, яғни ... метрге келетін аммиак мөлшері 15 мг артық ... онда ... ... алу ... ... алып келеді, бұл мөлшер 50 мг болса, онда ... ... ... ... алу ... ... олардың өсуі тоқтатылады. Көмірқышқыл газының концентрациясы 1 куб метрге келетін ауа көлемінің 35 % алып ... онда ... ... ... ... және олар ... бөлмелерінен газдарды шығару барысында олардың түрлі физикалық қасиеттерін ажырата білу керек. Жеңіл көмірқышқыл газы құс қораларының төбесіне жинақталады, ал ауыр ... ... ... ... ... орай, тартып шығару арқылы желдету жүйесінің жұмысы барысында құс қораларының газдалған ауаны түрлі биіктіктерде айдау қажет ... ... ... ... ... ... желдету құрылымы мен құрылысын жоспарлауда ескерілуі қажет.
Құс қораларындағы қалыпты микроклиматты орнықтырудағы бөлменің герметизациялануының және ... ... ... мәні бар. Қора төбесіндегі аз ғана саңылау немесе кішкене тесіктер жылдың суық мезгілінде ... көп ... алып ... Егер құс ... ... ... ... жеткіліксіз болса, онда жылу бөлмеде сақталмайды. Құс қорасының шатыры мен төбесі аралығы жақсы бекітілуі керек, сонда ғана бөлмедегі жылу ... ... ... мен ... ... ... ... сол сияқты түрлі жастағы бөденелерді ұстау және өсіру барысындағы жарықтандырудың әртүрлі режімінің төмендегі ... ... ... сәйкес болуы ескеріледі[21].
Бөденелерге арналған жарық беру мөлшерінің және режімінің ұсынылатын үлгісі (5 – кесте).
Үлкен бөденелерге арналған ... ... ... 14 ... ... 24 ... яғни тәулік бойына дейін өзгеріп отырады. Мысалы, Жапониядағы кейбір бөдене фермаларында тәулік бойымен жарықтандыру режімі қолданылады және олар жұмыртқа ... ... ... қамтамасыз етіп отыр. АҚШ ғалым зерттеушілерінің мәліметтеріне ... онда 14 ... ... ... екі ... ... ... жұмыртқа салғыштығы 70 % артқан.
Бөденелердің жұмыртқа салғыштығын тәулік ... ... ... технологиясын қолдану арқылы арттыруға болады. Жоғарғы жұмыртқа салғыштықты 20 сағаттық жарықтандыру барысында немесе үзілісті ... ... ... іске асырылады (18 сағат – жарық түседі; 2 ... ... ... 2 ... – жарық және 2 сағат – қараңғы түседі), яғни төмендегідей жарықтандыру режімі ... – ден 24.00 – ге ... ... ... – ден 2.00 – ге дейін қараңғы болады;
2.00– ден 4.00 – ке ... ... ... – ден 6.00 – ға ... қараңғылық орнайды.
5 кесте
Бөденелерді жарықтандыруы
Бөдене тобының жасы
Жарықтандыру, лк
Жарық беру ұзақтығы, сағ.
Күндізгі жарық
Қараңғы түсу уақыты
Үлкен бөдененелер
25 – 30
17
7
Күтуді қажет ететін 1 ... ... ... - 35
23
1
Күтуді қажет ететін 2 – 7 апталық жастағы бөденелер
30 - ... ... 1 сағ. ... ... 17 ... ... 1 сағ. ұзарады, уақыт 7 жетеді.
Құс қораларындағы жарықтандырудың жоғарыдағыдай режімін қамтамасыз ету үшін жарық беру ... ... ... ... олар ... ... бөлмедегі жарық көзін қажетті уақытта жағып, керек емес болған жағдайда өшіріп отырады. Құс қораларындағы жарық беру жүйесін жабдықтау кезінде толық ... ... үшін ... ... ... еске алу керек. Сондықтан, негізгі жарықтандыру шамдарының ішінде қосымша бір немесе бірнеше қуаттылығы аз шамдар араластырылып орнатылады. Ең алдымен қуаттылығы аз ... ... ... соң барып, бірнеше минуттар өткен соң қуаттылығы аз қосымша ... ... ... ... ... ... біртіндеп сатылап қосу арқылы жарықтандырылатын жүйе құрылғысымен жабдықталады.
Жарықтандыру қарқындылығы бірқалыпты беріледі, оның мөлшері жемсауыттардың үстінде 20 лк ... ... ... 1 м орындарға 4 Вт келетін жарық беріледі. Аса қатты жарықтандыру кезінде үлкен бөденелер мазасызданады, төбелеседі, шоқысады, қайтадан топтастыруда кері ... ... ... ... қатты жарықтандыру кезіндегі стрестік жағдайлары олардың табиғи түрдегі қалың шөптердің арасында өсірілуінің және ашық ... ... ... оларға күн сәулесінің тікелей түспеуіне байланысты туындайды.
Құс бөлмелерін тазалау, жинау, дезинфекциялау
Бөденелерді өсіру барысында малдәрігерлік – санитарлық ... ... ... түрде бақыланады.
Бөденелерді өсіру барысындағы қатаң талаптардың біріне олардың құс қоралары бөлмелеріндегі, торлардағы тазалықты сақтау ... Құс ... ... ... ... ... ... яғни оның ылғалдануынан және ластануынан бөденелер түрлі ауруларға ұшырайды. Бөденелер ауруға ұшырамас үшін ... ... ... ... ... түбіндегі қи табақтарын жинап, жуу арқылы сақталады және ... ... ... мен ... ... да пайдаланатын құрылғылар үнемі мұқият тазартулардан өтеді.
Қи тезектерін бөлмеден нақты белгіленген мерзімге сәйкес уақытылы ... оның ... жол ... оны уақытылы тазаламау құс қоралары бөлмелерінде, әсіресе жылдың ... ... ... ... алып ... Бөлмелерге бөденелерді орналастырмас бұрын оларды тазалаудан өткізеді, яғни бөденелердің әрбір жаңа партиясын қабылдамас бұрын құс ... ... ... болады. Профилактикалық үзілістердің ұсынылатын минимальді мерзімі үлкен бөденелер үшін 15 ... ал жас ... үшін 10 ... ... ... ... торларды, батереяларды сапалы түрде санитарлық өңдеуден өткізу үшін аса қажет. Осындай үзілістер кезінде бөлмелерді, жабдықтарды, аспаптарды, құралдарды ... ... және ... ... ... ... ... жағдайда ұсақ жөндеу жұмыстары жүргізіледі. Санитарлық өңдеуден кейін бөлмені бірнеше күн бойына бос күйінде ... яғни ... ... ... желдетіліп, олардың шығарылуы күтіледі.
Бөденелер ұсталатын бөлмелерде көп жөндеуді қажет ететін жұмыстарды ... ... ... ... ... ... ... пісіру және көп шуылдау арқылы жүргізіледі. Бөденелер көп шуылға, айғайға, ... ... және ... ... кері ... ... яғни олар қорқады, шошиды, ұшуға және қашуға талпынады, нәтижесінде бөденелер жарақаттанады, ... ... ... ... ... ... олардың жұмыртқа салғыштығына кері әсер ететінін естен шығармау керек[22].
3.1.3 Бөденелерді қолдан инкубациялау
Жасанды ... үй ... ... құстардың бас санын жаппай арттыруға және оларды өндіруде шешуші рөл ... ... ... балапандар шығаруына қарағанда жасанды жолмен инкубацияланған жұмыртқалар санының және шығарылатын балапан санының жылдық мөлшері қазіргі кездегі инкубаторларда он мыңдаған ... асып ... ... ... ... аз ... ... талап етеді және жылдың кез – келген уақытында жас бөденелерді өндіру мүмкіндігін береді. Осыған байланысты жас бөденелерді ... ... ... ... ... ... жұмыртқаларды өндірудегі үйірлердегі бөденелердің бас санын жыл бойына үзіліссіз ... ету ... ... ... ... ... ... 2000 жылдан астам бұрын жасанды жолмен жұмыртқаларды инкубациялаумен Қытайда айналысқан. Қытай инкубаторлары қарапайым фанза – мазанкалар түрінде сияқты болып көрінеді. ... ... ... еніп ... ... ... пеш орналасқан және оның ортасында тереңдетілген ойық тәріздіс шұңқыр болады. Осындай фанзалар ішіне бір қабат құм себіледі, оның үстіне кәрзеңкедегі ... ... ... ... ... ... ... тауық жұмыртқасынан балапан шығарудың нәтижесі 80% жеткен.Жасанды жолмен жұмыртқа басып, балапандар шығарумен ... Азия және ... ... ... кейін Европа мен Америка айналысты.Жасанды инкубация туралы алғашқы мәліметтер гректік әйгілі тарихшысы ... ... ... ... 460 жыл ... ... ... Египеттік инкубаторлар 1356 жылы жарық көрген «сэр Джон Маундвильдің саяхаттары мен ... атты ... да ... Біз осы уақытқа дейін жұмыртқаны инкубациялаудың ежелгі режімі туралы еш нәрсе білмейміз, дәл ... ... ... ... Кейбір мәліметтерге сүйенсек, ежелгі Египеттік инкубаторлар лайды илеп салған немесе күйдірілген кірпіштерден тұратын екі ... ... ... ... осы екі ... ... ... көбі жер астында орналасады екен.Үстіңгі бөлік жағынан от жағып жылыған ауа төменге қарай құбыр арқылы жұмыртқалар ... ... ... ... ... қызметін құрылыстың ішкі қабырғасында орналасқан бірнеше тесік саңылаулар атқарған. Инкубацияланатын жұмыртқалар күніне 3 рет аударылып отырылған.12 күн өткенде от ... ... ... жылыту тоқтатылатын болған. Осылайша жұмыртқаны жоғарғы бөлмелерге шығаратын болған, оларды еркін күйде қалдыратын болған, ... ... ... ... ... ... Сол ... уақыт мезгілінде термометрлер болмаған кездерде жұмыртқаның және ауаның жылулық дәрежесін денемен сезіп қана білген, кейде арнаулы құйрық май мен ... ... ... ... ... бірдей қоспалар 37-40температурада балқитын болған. Тым қарапайым болып көрінетін египеттік инкубаторияларда керемет балапандар шығарылатын болған (салынған жұмыртқаның 80% ... ... ... ... (XIX ... ... ... өте үлкен және аса қолайсыз болған. Тіпті құрлыстың биіктігі 5 м жететін инкубаторлар ... XIX ... ... бастап, барлық конструкторлардың назары ұсақ, тасымалдауға ыңғайлы ... ... ... ... бірінде кішігірім инкубаторды көруге болады, сырттай қарағанада ... ... екі жағы бар ... ... ... көрінеді. Осы екі жақтағы қабырғалардың ортасына ыстық су құйып отырған. Қабырғалар ортасына кәрзеңкеге ілінген ... ... ... ... және жылы ауа осы жақтарға келуі үшін ортаға тесігі бар құбыр пісірілген, оны спирттік оттықпен төменнен қойып жылытқан. Мұнадай ... ... ... шығаратын «машинаға» айналған. Инкубаторды ойлап тапқан өнертапқыштар ауыл шаруашылығының ... ... ... балапандар шығару саласын дамытуға көп үлестері қосыты. Дегенмен, 1920 жылға дейін жұмыртқаларды жасанды жолмен инкубациялау өте баяу дамыды. ... ... ... ... ... жыл ... ... Сондықтан XIX ғасырдың соңында ғана шетел фирмаларынан «Арну - Рулье» (Франция), «Хирсон» (Англия), «Сарториус» (Германия) және ... (АҚШ) ... емес (50 – 150 ... ... ... әкелінді[17].
1928 жылы Кеңес дәуірі кезіндегі отандық инкубаторлар өндісінде: ұсақ ИК – 1 біркамералы инкубаторы 154 ... ИК – 2 ... 308 ... ИК – 4 ... 616 жұмыртқа, ірі сұрыптау инкубаторы «Спартак» 9000, 12320, 24640, 49280, шкафты ИШС – 16 ... 44520, ГШУ – 5 ... ... 58900 ... ... 1947 жылы электрлік механикаландырылған және автоматтандырылған инкубаторлар «Рекорд – 39» 39 мың жұмыртқа және ВИР – 9 түрі 9 мың ... ... ... кейіннен секциялық ИСК – 2,4 мен ИСУ – 24 және шкафтық электрлік, автоматтандырылған «Универсал» ... ... ... ... ... басталды [41].
Қазіргі кезде құс өндіретін шаруашылықтары жүздеген мың бас құстар өсіріледі. Олардың инкубациялық ... ... ... ... 10-16 және одан астам инкубатор сыйдырылады, ал олардың жалпы сыйымдылығы 400 – 600 мың жұмыртқаны құрайды. ... ... ... оның ... мен ... ... ... оның пайдалану мерзімінің ұзақтығымен және жыл бойына әкелеген пайдалық дәрежесімен ... ... ... ... ... ... ... жалпы алғанда құс шаруашылығын дамытудың жосапрын орындау үшін жыл бойына үзіліссіз инкубациялауды жүргізу аса үлкен мәнге ие ... ... ... бөденелердің іріктелген жұмыртқалары салынады; тұқымдық өндірушілерден алынған жұмыртқадан дара ... ... ... қол ... ... ... сапасына бөденелердің ата – аналық үйірінің күтіп – ұсталыну жағдайының, тамақтандырылу және сол ... екі ... ... ... ... ... орналастыру тығыздығының, сонымен қатар үйірдегі өндіруші бөденелердің жасының көп әсері болады.
Жасанды ... ... тек қана ... үйірдегі бөденелерден алынған жұмыртқаларды қабылдайды, ол үйірдегі ... жасы 8 ... ... содан соң 40 апталық жасқа дейін созылады және өзара жыныстық қатынас 1 қоразға 3 мекиеннен келеді, жұмыртқа массасы 10 г кем ... ... ... ... ... ... ... бойынша (13) максимум жеті тәулікті. Егер инкубатор ашылып – жабылып тұрған жағдайда, яғни оған ...... ... ... ... ... онда инкубациялық жұмыртқалардың сақталу мерзімі 31/2 тәулікті құрайды. Жалпы бір салғанда инкубаторды толтырып салып, оны белгілі бір мерзімге қою ... ... ... салу ... инкубациялық жұмыртқалардың сақталу мерзімі 5 – 7 тәулікті құрайды.
Инкубациялық жұмыртқаларды оларға салмас ... ... – ала ... өткізу ережелері бойынша қарапайым іріктеу қарастырылған, әсіресе жұмыртқаның былғануына көп көңіл бөледі, сол сияқты ... ... ... ... жұмыртқаның деформациясына және олардың өлшемдеріне назар аударылады. Температуралық режім үнемі инкубаторда 23,9 – 26,7 болады.
Инкубаторларға түскен жұмыртқалардың жалпы санының ... ... ... ... саны 2% - 30% ... ... Ең көп ... деформация түріне жұмыртқалардың ассиметриялығы жатады. Бұл барлық жұмыртқалардың 50% ассиметриялы болып келеді. ... ... ... ... ... ... өнім беретін бөденелерде көп кездеседі. Қалыпты түрден ауытқудың айрықша түріне жұмыртқаның сүйірілген ұшының деформациялануы ... ... ... ... ... ... жіңішкеленеді, кейде өте қатты сүйірленеді. Бақылау нәтижесінде жұмыртқадағы деформацияланудың осы түрі жылдың ыстық мезгіліндегі күндерінде түзеледі және ... ... ... ... ... ... ... мен қораздарды жұптастыру үшін қораздарға үш күнде бір рет мекиендерді қосады және оған тек 15 минут қана бөлінеді. Қолдан жұптастыруда ... ... ... Қолдан жұптастыру үшін мекиендерді қораздардың тұрған торларына отырғызады және 15 минуттан соң оларды қайта шығарып, ... ... ... ... отырғызады. Осы жағдайда жұмыртқаның ұрықталуы 90% және одан ... ... ... ... ... ... жұмыртқаның ұрықталуының көрсеткіші төмендеу болады.
Кейде қораздарды басқаларымен, ... және ... әрі дені сау ... қоразбен алмастыру қажеттілігі туындайды. Бірақ, бөдене мекиендері бұрыңғы қоразға үйренгені соншалық, олар алмасқан жаңа қоразды өздеріне ұзақ ... ... ... ... ... ... қораздардан көп болғандықтан, кейбір мекиендер қораздармен жиі жұптаса алмайды. ... ... ... ... өте ... ... келеді. Сондықтан, бөдене мекиендерінің ескерту белгілеріне көңіл бөлу ... бұл ... ... жасаудағы қойылатын қатаң талап болып табылады. Туыстығы жақын бөденелердің жұптасуы кезінде олардың жұмыртқасының ұрықталуының көрсеткіші (90% - дан 52% - ға ... екі ... ... және жас ... өлуі екі ... ... ... инкубациялауға алынатын жұмыртқа 2 айлық жастан 8 айлық жастағы мекиендерден 6 ай бойына жиналады.
3.1.4 Бөденелердің қоректенуі ... ... ... ... ... ... мөлшері мен түріне байланысты болып келеді. Үй жанындағы шаруашылықтарда жемшөптік азық – түліктік емес дәндерді, ... екпе ... ... ... ... сыртқа шығарылып бағылатын болса, онда олар азықты өздері тауып жейді. Сол сияқты азық ретінде моллюскілердің еттері, жергілікті су қоймалары ... ... ... ... ... ... жауын және ұндық құрттар және т. б. пайдаланылады.
Бөденелерді қыс мезгілінде тамақтандыру үшін азықтарды алдын ала дайындап қояды, ... ... ... ... және сүрлемдік шөптердің қоры жиналады.
Нан қалдықтары және картоп ... да қыс ... ... ... ... ... ала ... үшін оларды ұсақтайды, ұнталақталады, жұқа қабатпен жалпақ табақтарға салынып, пеш қуысында отқа 30 минут баяу жалынмен кептіріледі. Дайын болған қалдықтар ... ... ... ... ауа өткізетін арнаулы қапшықтарда сақтайды.
Азықтарды алдын ала дайындау арқылы оларды ... ... ... ... ... ... жағынан біраз үнемдеуге септігін тигізеді.
Құс шаруашылықтарындағы қолданып жүрген азықтар шартты түрде құрамы жағынан төрт топқа бөлінеді: ақуыздық, көмірсуттектік, витаминдік және ... ... ... ... ... ... ... организмінің құрамдық бөлігі протеиндер (ақуыздар) болып табылады. Олар бөденелердің тіндерін және органдарының құрылымын түзуіне және ... ... үшін ... ... осы ... ... ... тұтыну мөлшері жұмыртқа салу кезінде арта түседі, себебі азықпен бірге келетін көптеген ақуыздар жұмыртқаның ақуызын түзуге жұмсалады.
Бөденелердің организміндегі ақуыздар ... ... олар қан ... ... ... ... ... және организмдегі өзіндік ерекше ақуыздарды түзетін материал ретінде қызметтер атқарады. Түрлі азықтарда болатын ақуыз өздерінің аминқышқылдық құрамы ... ... ... ... ... ... құндылығы да әртүрлі болады, азық құндылығы жалпы ақуыздың мөлшерімен ғана анықталмайды. Сондықтан, азықтарды тиімді қолдану үшін аминқышқылдық құрамы ... ... ... ... ... Өсімдікті және майлы ақуыздардың құрамында түрліше 20 шақты аминқышқылдары болады, олардың ішінде 10 ... ... ... ... ... ... фенилаланин, валин, лейцин, изолейцин) түрін ешнәрсемен алмастыруға болмайды. Барлық аминқышқылдарының ... ең ... ... ие ... ... ... метионин және цистин жатады. Аминқышқылы ақуыздардың синтезделуін ғана қамтамасыз етпейді, сонымен қатар ... ... ... ... және ... да ... ... белсінді қосылыстарды түзуге қатысады.
Майлы ақуыздар (сүзбе, сүт, тауық жұмыртқасы, жәндіктер және их дәрнәсілдер) құрамы бойынша ... ... ... ... өте бай ... ал ... ақуыздарда аминқышқыл құрамы аз мөлшерде кесдеседі немесе кейде ... олар ... ... ... ... майлы азықтарды міндетті түрде енгізу талап етіледі(6 - кесте).
Майлы ақуыздар өте бағалы, себебі олар толыққанды ақуыздарды ... және В ... ... сол ... ... ... өте бай болып келеді.
6 кесте
Майлы ақуыздардың тағамдық құндылығы
Азық түрі
1 кг азықтың құрамы
(1 азықтық бірлік эквиваленті)
Тауық жұмыртқасы
1,6
Сүт, майлылығы 3,5 ... ... 4 ... ... ... азық
5,9
Қышқыл сарысу
12,5
Тәтті сарысу
9
Құс шаруашылықтарындағы етсүйекті және балық ұнтақтарының ұндарына қарағанада қолжетімді ақуыздық азықтарға сүт және айран өнімдері жатады.
Сауылған сүтпен ... өте ... ... көбінесе айран, сүзбе, тартылған сүттер, сол сияқты сүттің сұйық қалдықтары өте жиі қолданылады. Барлық сүт өнімдерінің ... ... өте ... ... келеді, ал ондағы ақуыз организммен жақсы қортылады. Сонымен қатар, сүт ... ... ... ... және ... ... көп болады.
Жас бөденелерге өсімдіктермен ғана қоректендірілген ацидофильді сүт қана беріледі. ... ... ... ... сарысулары беріледі, оларда ақуыз аз болғанымен, онда жеңіл қорытылатын минералдық заттар кездеседі. Сүттің сарысуларын жұмыртқа салу ... ... де ... сүт, ... және басқа да өнімдермен аластыру негізінде ылғал әрі қоймалжың азықтар ... ... ... ... ... ... ... есте сақтау қажет. Себебі, бұндай ыдыстарға сүттерден бөденелер мырыш тотығымен уланды.
Бөденелерді тамақтандыру рациондарына құрғақ сүттен жасалған ... жиі ... ... сүт өте ... ... оның құрамында қоректі заттар бар: 30 – 33 % протеин, 0,5 – 1,5 % май, 44 – 47 % ... ... 7 – 8 % ... ... 5 – 7 % су ... Жас бөденелерге берілетін азықтардың рациондық құрамының 3 % мөлшері құрғақ сүттен тұрады. Үлкен бөденелерге берілетін азықтардың рациондық құрамының протеиндік ... ... ... үшін ... ... ... сүт негізінде жасалған быламықтар беріледі.
Егер бөденелерге берілетін аққуыздық азықтардың рациондық құрамында аминқышқылдар ... ... онда ... ... ... өсуі тоқталады, азады және жүдеп әлсірейді, қауырсындары қатайып, сынғыш келеді, ... ... ... ... жұмыртқаның қабығының түзілуі баяулайды.
Көп мөлшердегі ақуыз негізінен дәндік дақылдарда кездеседі. Дәндік дақылдардың ... ... ... ... тұрғыдан толыққанды болып келеді, сондықтан үлкен бөденелер үшін сұлы, сырты аршылған қарақұмық беріледі. Астық дақылдарының дәндерінің энергетикалық ... ... ... ... ал ... дақылдарының дәндерінде шикі протеин 2 – 3 есе көп болады, бірақтан олардың энергетикалық құндылығы астық дақылдарынан кем ... Жас және ... ... тамақтандыруда олардың рационына бұршақ және астық дақылдарының дәндерін араластырып қосу ... ... ... жақсы ақуыздық қоспа түрінде күнжара және өсімдіктер (соялық, ... ... ... және т. б.) ... ... ... 30 – 50 % ... тұрады және олар алмастырылмайтын аминқышқылдарына бой болып келеді.
Дегенмен, алмастырылмайтын толыққанды аминқышқылдарының көздеріне майлы ақуызлар ... олар ... ... рационында өте бағалы құрамдық бөліктерді құрайды. Майлы заттармен тамақтандырудың бір ерекшеліктеріне аминқышқылдарының шектен тыс ... ... ... ... өсімдіктерде олар дефицитті болып келеді, сондықтан рационның жалпы ... 10 % ... ... ... ... ... мөлшерін аминқышқылдық рацион құрамына теңесетін минералдық заттар, витаминдік дәрмектермен бірге, түрлі қоспалар есебінен 3 – 5 % дейін төмендетуіге ... ... ... ... өндірістік емес сорттағы балықтар, сол сияқты ұсақ балықтар, яғни адам ... ... ... ... ... ... қолданылады. Бұл балықтар алдымен пісіреді, содан соң олар ұсақталады.
Бөденелерді тамақтандыру рационына мерзімді түрдегі ұнтақталған балықтардың ұнын қосу ... ... ... ... қоспасы майлы ақуыздарға өте бай болып келеді. Балық ұны өндірістік емес сорттағы балықтар, сол сияқты ұсақ балықтар , яғни адам ... ... ... ... ... балықтардан, олардың қадықтарынан дайындалады. Олардың құрамында болатын ақуыздар жеңіл қорытылады және ... ... ... ... және ... тиімді үйлесімді қатыстарының мөлшері болады. Сондықтан, балық ұнының биялогиялық құндылығы жоғары болып келеді.
Балық ұнының құрамында 45 % бастап, 60 % ... ... және 15 – 18% ... ... аминқышқылының түрі, көптеген минералдық заттар және витаминдер болады.
Жас бөденелерге балық ұнын бір ... ... ... ... ... оның мөлшері жалпы азық мөлшерінің 3 % бастап, 12 % бөлігін құрайды. Балық ұны мен етсүйекіт ұнды (2:1 ... ... ... олар ... толыққанды протеиннің орнын толтырады.
Майлы балықтардың ұны (майлылығы 15 %) тез бұзылатын өнімдерге жатады. Оның құрамындағы май тез қышқылданады, яғни ... ... ... ... аса салқын жерлерде ұстау керек.
Бөденелерді балық ұнымен тамақтандыру барысында олардың ерекше иісі болғандықтан, оны жеген бөденелердің еттері де ... иіс пен дәм ... ... ... еске ала ... етке өткізілетін бөденелерді сою алдында олардың тамақтандыру рационына балық ұнын қосу 2 апта ... ... ... ... және ... ең бай ... жасалған ұн болып табылады. Оларды жануарлардың қанынан 5% сүйектік ұнды қосу ... ... ... ... ... ... мөлшерде ғана тамақтандырады, себебі олардың рационда бұл өнімнің мөлшерден асып кетуі асқорытудың бұзылуына алып келеді.
Бөденелерді тамақтандыру рациондағы қаннан ... ... ең ... ... 2% аспауы керек. Қаннан жасалған ұнында толыққанды аминқышқылының құрамдық бөлігіндегі 80 % протейнді құрайды, 3 % ... және 6 % ... ... тұрады[2].
Қауырсындық ұн.Қауырсындық ұн мамық жүнді қауырсындардың қалдықтарынан дайындалады.
Тауық жұмыртқасы.Майлы толыққанды ... ... ... ... ... оның ... құрамы, витаминдер мен минералдық тұздар жағынан басқа азықтармен салыстырғанда біршама ... ... ... ... ... ... ... қоректік құндылығы жоғары алмастырылмайтын азық болып табылады.
Жібек құртынының қуыршақтары.Тұт ағаштарын өсіретін аудандарда жібек құрттары болады. Жібек құрттарының қуыршақтарын бөденелерді тамақтандыруда ... ... ... ... ... үшін ... ... таптырмайтын жем болып табылады, сондықтан оларды арнайы түрде өсіреді.
Алма ағашының құрттары.Бөдене балапандарын азықтандыру ... алма ... ... дәрнәсілдерін пайдалануға болады, олар қанатының жайылуы 2 см болатын кішігірім көбелектен алынады.
Дәрнәсілдер мен шыбындар. Бөдене балапандарын тамақтандыру үшін дәрнәсілдер және ... ... ... ... бір апта ... қажетті мөлшердегі дәрнәсілдерді алуға болады.
Түнгі көбелектер.Протеин мен минералдық ... ... ... ... ... қоректі азыққа жатпайды, сондықтан оларды бөденелердің тамақтану рационына қосуын шектеп отырады.
Күнбағыстық күнжара мен оның ... ... көп ... түрі ... ... олардың құрамында шикі протеин (32 – 40%), майлар және аминқышқылдары, оның ішінде метионин бар. Метионин жас бөденелердің өсуі мен ... көп ... ... әрі ... ... ... көзі ... табылады, күкірт организмде жүретін тотығу – тотықсыздану процестеріне қатысады.
Зығыр күнжарасы мен оның сояулары. Зығыр күнжарасының құрамының 35 % шикі ... және 8 % ... ... Оның ... ... ... көп, ал ондағы майлардың мөлшері аз болып келеді.
Мақталық күнжара мен оның сояулары. Мақталық күнжара құрамында 36 – 38% шикі ... және ... 5 – 7% ... ... ... ... ... 42 – 43% және 1 – 1,5% болады.
Кендір күнжара мен ... ... ... ... дәндерінде 33% протеин, ал өңделген дәндерде 35 - 38% ... ... Ал ... ... ... ... жоғары болып келеді.
Азықтық ашытқылар. Азықтық ашытқылар жасаушалық түзілістерге қатысатын биохимиялық өңделетін өнім ретінде бағаланады, ... екпе ... ... ... ... таза ... ... сульфатты – спирттік зауыдтарда алынады.
Көмірсутекті азықтар. Көмірсутек – азотсыз болатын экстрактивті зат ... ... ... крахмал, қант және жасаушалық талышықтар жатады. Көмірсутекке бай ... ... ... ... азықтар. Дәндік азықтар энергетикалық құндылықтың көзі болып табылады және олар бөдене рационының 55% құрайды.
Дәндік астықтар ... (70%), ... (8 – 12%), ... (2 - 8%), ... ... (1,5 - 4%) ... ... аса бағалы астықтық азық болып табылады, оның құрамында жасаушалық талшықтар аз ғана (2,5% кем) ... ... олар ... ... 6 есе кем ... өндірісінің қалдықтары. Азықтандыру кезінде картоп, жүгері және спирттік өндірістегі нан ... ... ... ... ең қоректі азық ретінде нан саналады. Жас бөденелер рационына нанды 30 күндік ... ... ... быламықтарға қосып береді. Нанды кептірілген түрде ұсақтап береді. Оның қоректік құндылығы сұлыға ... ... ... ... және В ... ... бойынша біршама бай болып келеді. Тағам өндірісінің қалдықтарын үлкен бөденелердің рационына 10% аспайтын мөлшерде ... мен ...... ... ... болып саналады, олар бөдене организмінде биологиялық энергияға айналады. Бөденелер олардың ... ... ... ... гликоген түрінде бауырда және бұлшық еттерде, ал ... ... ... ... ... жағдайда (ашығу кезінде, ауырғанда, жүдегенде) организмдегі энергияны толықтыру үшін бөденелер оларды ...... ... құрылымдағы органикалық заттар болып табылады. Олар тірі организмнің тіршілік ету процесіне көп ... ... ... осы ... бен ... келетін шығын мөлшері көп болады: бөдененің өнімділігі төмендейді, ... ... ... ... және жас ... өсіру барысында олардың шығынын арттырады.
Қазақстанның солтүстік областарында ...... ... ... созылуынан оларды витаминдермен қамтамасыз ету аса маңызды мәнге ие болады [2,24].
Тамақтандыру азықтарын ... – өте ... ... ... ... қолдану арқылы азықтың қорытылуын арттыруға және желінуін бақылауға бағытталған жұмыс. Жұмыстың тиімділігін арттыру үшін антисептикалық іс – шаралар жүргізіліп отырады. ... ... ... ... және ... ... ... дайындаудың биологиялық тәсілі. Азықтарды дайындау ашыту, тұздау, ферменттік өңдеу, сүрлемдеу тәсілдерімен ... ... ... тәсілдерді қолдану азықтың дәмдік сапасын жақсартады, ас қорытуын арттырады, ... ... ... сіңіруге септеседі. Нәтижесінде микробтар синтезделеді және ферменттер жіктеледі, ауыр көмірсутектер қортылады, организмде қажетті қосылыстар жүреді. Бұл ... ... ... ... қолданылады.
Пісіру және байыптау. Азықтардың дәмдік сапасын және желінуін арттыру үшін оларды жартылай пісіреді. Ол үшін ... ... ... суға (600С) ... ... ... соң ... ыдысты қымтап, бетін жауып, 3 – 4 сағатқа қойып қояды. Уақыт өткен соң азық ... дәмі ... ... болған азықты бөденелерге береді.
Дәндерді байыптау арқылы оларды витаминдермен толықтырады. Қыстың күндері байыпталған дәндер бөдене рационының 1/3 ... ... ... ... ... ... өзгереді: крахмал бөліктері жай қанттарға жіктеледі, қалған ... ... ... ... В2 витаминімен байытылады. Байыпталған дәндер барлық жастағы бөденелер рационына ... Оның ... ... жас ... үшін олар аса ... ... жемдеу және сою
Барлық аса күтуді қажет ететін және кондициялы емес әтештерді есептен шығарылған мекиендерді жемдеу тобына ауыстырады. Сол сияқты ... ... ... жас ... ... ... Әтештер мен мекиендерді жемдеу барысында оларды түрлі торларға отырғызады. Әрбір торларға бір басқа 85 см2 ... ... ... ... цехының бөлмелеріндегі жылудың температурасы 18 – 200С болады; сонымен қатар, ... ... ... факторы ретінде жарықтандыру режімі қатаң түрде сақталады. Жемдеу барысында бөденелерге берілетін жарықтың мөлшері жұмыртқа беретін ... ... ... ата – ... ... торлар ішіндегі бөденелерге арналған жарықтандыру мөлшерінен кем ... ... ... ... ... болуы мүмкін, мысалы, 12 сағат жарық, 12 сағат ... ... ... ... жақсы нәтижелер 6 + 6 жарықтандыру режимінде ... яғни 6 ... ... 6 ... қараңғы болады. Еттік бағыттағы арнаулы жас бөденелер партиясын ... ... ... ... режімі қолданылады, 1 сағат жарық және 2 сағат қараңғы болады[40].
Жемдеу ... ең ... ... қосу ... ... ... бұл ... қабырғалары тұтас әрі қараңғыны ұстап тұрады. Жемсауыттар мен ... ... ... ... ... ... ... тесіктері болады, осылар арқылы олар жем жеп, су ішіде. Бөлменің іші де қараңғы болып тұрады.
Жемдеу барысында бөденелер орналасқан ... ... баса ... ... ... ... болса, онда бөденелердің тәбеті болмайды, сондықтан олар ... ... ... ... ауа алмасу 1 кг тірі салмаққа қыстың күні 2 куб. м/ сағ, ал жаздың күні 7 куб. ... ... ... ... ... 3 рет тамақтандырады. Таңертен және кешке жасыл шөп (қалақай, жүгері, тары) қоспаларына 5% ... май ... ... ... ... араластырылып беріледі.
Арнаулы аралас азықтар жоқ болғанда бөденелерді (қауыздарынан тазартылған) жүгері, бидай және сұлы қосылған ... ... ... ... ... кейде кендір дәні қосылады.
Жануарлық азықтар ретінде әрбір басқа күніне ұсақ балғын 5г балық не сиыр еті, 3г ... ... ... өсуі ... 56 күнге дейін болады, сондықтан оны 56 – 63 күндік жаста ... ... ... 4 – 6 ... ... ... Осы ... оған шектеусіз мөлшерде тек қана су беріледі.
Бөденені сою және оның ... ... ... ... ... еш ерекшеленбейді, барлығына қойылатын талаптар
бірдей [24].
3.2 Бөдене аурулары және олардың алдын ... үй ... ... ... ... ... Бұл ең алдымен олардың дене температурасына байланысты болады, тауықпен салыстырғанда олардан бөдененің дене температурасы 20С жоғары болып келеді, сондықтан ... ... көп ... ... ... ... ... пайда болатын аурулардың алдын алу және оларды болдырмау үшін төмендегідей іс – ... ... ... ... қажет болады:
түрлі жастағы бөденелер тобын өсіру барысында оларға сәйкес жағдайларды (орналасу тығыздығын, температуралық және ылғалдық режімдерін) сақтау;
бөденелер ... ... ... үй құстарын орналастырмау;
ішінде бөденелері бар торлар тұратын бөлмелердің ... ... ... ... ... және қи тезектерінен тазалау;
бөденелерді толыққанды азықпен және таза ауыз ... ... ету, ... мен ... таза ... ... жабдықтарды, құралдарды және бөденелер орналасатын торларды үнемі жалпы дезинфекциялық өңдеуден өткізу;
бөденелерді түрлі стрестік жағдайларға түсірмеу.
Бөденелер денсаулығын бақылау ... ... ... ... ... ... алу, сонымен қатар оны тиімді емдеу үшін дер кезінде ... ... ... болады. Тамақтандыру барысында барлық бөденелерді күнделікті тексеруден өткізіледі. Бөдененің сыртқы түріне, қауырсындарының күйіне, терілік жамылғысына, ... ... және ... ... ... ... сау ... құлықтық әрекеттері – күнделікті белсенді, көп қозғалады, ... де ... ... ... ... таза және оның түстері ашық болып келеді.
Ауру бөдененің құлықтық әрекеттері – қауырсыны ... ... тік тұра ... көп отырады. Қанаттары мен аяқтарының қозғалыс қимылдарында ауытқушылық байқалады. Ауру бөдене торда жеке тұрады, жем жемейді, көздері жабық болады.
Егер ... ... ... ... ... онда оны дер ... ... оқшаулау керек болады. Оқушаулау үшін бөденені бөлек торға немесе жеке жәшікке – лазаретке орналастырады. Бөдене ауруы анықталғанда, оны ... іс – ... ... ... ... да үй ... аурулары сияқты, барлық ауру жұқпалы және жұқпалы емес болып, екі түрге бөлінеді.
Жұқпалы емес бөдене ауруларына түрлі жарақаттар, сол ... ... ... және ... бұзылуынан, өсірудің қолайсыз жағдайларынан туындайтын аурулар жатады. Бұл аурулар ауамен берілмейді немесе ауру бөденеден басқаларына жұқпайды.
Жұқпалы бөдене ауруларына түрлі инфекциялар ... ... ... ... Жұқпалы аурудың таралуы жағдайында бөденелердің өлімі 100% жетеді [25,31].
Тамақтандыру режімінің бұзылуынан болатын аурулар.Бұл аурулар бөденелерді тамақтандыру ережесі ... ... ... Азық құрамының дұрыс таңдалмауынан бөденелер қаждетті витаминдер мен минералдық заттар мөлшерін ала алмайды. Кейде, керісінше, азық ... ... мен ... ... ... мөлшері болса да, оларды артық тамақтандыруға алып келеді. Артық және кем тамақтандырудан бөденелердің организмдегі ас ... ... ... олар ... ... ... қатар, ауру себептеріне сапалы емес азықтарда жатады.
Аурудың пайда болу себептеріне ... ... ... ... ... және Д ... ... мөлшерінің жетіспеушілігі жатады. Осындай аурумен ауырған бөденелердің жұмыртқаларының қабығы өте жұқа және ... ... ... ... болмайды, қабықасты үлдір ғана болады. Үнемі Д витаминінің азықтарда болмауынан бөденелер рахит ... ... Үйде ... бөденелер, негізінен торларда ұсталады. Егер торларға күн сәулесі тікелей түспейтін болса, онда оларда Д ... ... ... ... ... осы ... ... мөлшері шамадан артып кетсе, онда оларда гиперавитаминоз ... ... ... осы ... ... ішкі органдарында кальций жиналады, бұл аса қауіпті болып келеді.
Емдеу:бөдене рационы құрамындағы минералдық заттардың ... ... ... ... ... бор, сол сияқты ұсталған бақалшықтар қосылады. Минералдық қоспа ... ... ... ... ... пайдаланылады. Д витамині балық және кит майынан, сол сияқты күн көзінде кептірілген ... ... ... ... ультракүлгін сәулелерін алған азықтық ашытқыдан алынады, сонымен қатар , кез келеген өндірістік кәсіпорындардағы Д ... ... оның ... көзі бола алады. Оранизмде Д витаминінің түзілуіне ультракүлгін және күн сәулелері септеседі, ... ... ... алу үшін ... ультракүлгін және күн сәулелелерін жіберу ұсынылады[32].
Жұқпалы аурулар.Басқа үй құстарымен ... ... ... ауруларға сирек ұшырайды, сондықтан оларда болатын жұқпалы аурулардың түрі әлі көп зерттелмеген. Дегенмен, ... ... ... ... ... ... кез ... жануар сияқты оларда ауырады. Негізінен, оларда болатын жұқпалы аурулар түрлі инфекциялардың ... ... ... бұл ... ... да бір ... ... бактерияларынан және вирустарынан шығады. Жұқпалы аурулардың қоздырғыштары қолайлы жағдайлар ... ... ... ... және ... көбейеді, сондықтан да қазір ғана сау бөдене әлсіз және ... ауру ... ... ... ... нәтижесінде бөденелер өлімі 100% болады. Инфекция қоздырғышы – қи, тезектерде болатын ... ... ... ... сондықтан құс бөлмелерін қи тезектерден уақытылы түрде тазалау бөденелерде болатын жұқпалы ауруларды болдырмаудың алдын ала ... ... бірі ... ... ... ауруларды таратушыларға басқа үй құстары, жабайы құстар, тышқандар, егеуқұйрықтар, мысықтар, иттер жатады.
Құс фермаларының және шаруашылықтарының беріктігін әрі дамуын қамтамасыз ету ... осы құс ... ... ... ... тұрғыдан жұқпалы және жұқпайтын ауруларға қатысты қабылданған жалпы «ережелерге», «қағидаларға», «нұсқауларға» сүйеніп, оларды басшылыққа ала отырып, төмендегідей ветеринарлық – ... ... ... ... ... ... қоралары аумақтарындағы бөлмелерді жүйелі түрде ветсанитариялық бақылау арқылы дезинфекциялаудан, дератизациялаудан, дезинсекторлаудан уақытылы және ... ... ... кіру ... ... ... ... сонымен қатар құс қораларындағы дезинфекциялайтын кілемшелерді де өңдеуге қажетті дезинфекциялық ... ... ... ... ... ... ... жабайы құстардың кіріп кетуіне жол бермеу барысында барлық шараларды іске ... ... ... ... оларды атып алу ұсынылады;
құс шаруашылықтары аумақтарындағы кезбе иттерді, мысықтарды улы химикаттарды қолдану ... жою ... ... ... ПИН 4. 01. 071. 021 ... ай ... ... зерттеумен тексеру;
шаруашылықта бекітілген сұлбамен барлық құстарды вакцинациялаудан өткізу;
шаруашылықтағы құстардың бөтен құс фермасы, басқа жекелей шаруа ... ... және ... ... болдырмау, сонымен қатар балапандардың есейген тауықтармен бірге болмауын қадағалау.
құс шаруашылығына бөтен, ... ... ... рұқсат бермеу;
құс шаруашылығының жұмыскерлері арасындағы мал дәлгерлік насихаттарды жүйелі түрде өткізу[33].
Құс шаруашылығында жұқпайтын ауруларға жататын – ... ... ... май басуы, сарғышты перитонит, перозис, гипокальциемия, жыртқыштық (каннибализм), қауырсын жұлу сияқты аурулардың түрлері кездеседі. Жұқпайтын ауруларға қолданылатын профилактикалық шаралар ... ... ... негізделеді, яғни ағзаны витаминдермен, микроэлементтермен және аминоқышқылымен үйлестірілген азықтарды беруге сүйенеді[26].
3.2.1 Бөдене құсының практикалық маңызы
Бөдене жұмыртқасының емдік ... 300 жыл ... ... ежелгі Қытай ғалымы әрі дәрігері Ли Ши Ушень. Жұмыртқаның емдік қасиеттері оның құрамында витаминдердің, минералдық заттардың және аминқышқылының ... ... ... анықталады. Жұмыртқаның емдік қасиеттерін әртүрлі елдердегі басқа да ғалымдар мен дәрігерлер көрсетіп кеткен. Бөдене жұмыртқасы – бұл денсаулықтың табиғи ... аса ... ... өнім ... ... (13 ... – сурет. Бөдене жұмыртқасы
Бөдене жұмыртқасы тауықпен салыстырғанда аллергияны, яғни тітіркенуді болдырмайды, керісінше оны ... ... ... ... жұмыртқасынан емдік дәрі – дәрмектер жасалуда, олар аллергияға қарсы пайдаланатын дәрілердің өндірісінде қолданылады.
Осы сияқты, бөдене жұмыртқасы түрлі химиялық ... ... ... ... минералдық құрамға аса бай болып келеді. Осы негізгі элементтер 7 кестеде көрсетілген.
7 кесте
Бөдене жұмыртқасы ... ... ... ... (100г. ... мг ...
Элемент
Мөлшері
Ескерту
1
Күкірт
189
2
Фосфор
182
3
Натрий
78
4
Калий
156
5
Кальций
53
6
Магний
48
7
Темір
2,5
8
Мырыш
4,7
(сарыуызда)
Бөдене жұмыртқасының құрамында тағы да мыс, марганец, кобальт, фтор, йод бар. Негізгі химиялық заттар, оның ... ... ... ең ... ... тепе – ... ... ал лецитин (май қышқылдарының алмасуына қатысады) холестериннен ... ... ... ... ... ... ... оларды тежейтін бактерицидті заттар – лизоцим бар. Лизоцим – төзімді ақуыздар, олар ... ... ... ... ... ... ал ас қорыту ферменттері (пепсин, трипсин және т.б) лизоцимді бұза алмайды.
Жұмыртқаның ең құнды бөлігі сарыуыз болып табылады. ... ... ... май оның ... ... Сарыуыздың майы фосфатидтарға және холестеринге өте бай. Жұмыртқадаға холестерин құрамы ... шама ... ол азық пен жыл ... ... ... ... ...
Холестерин организмде өт қышқылының, бүйрек безі қабығындағы гормондардың, жыныстық гормондардың, D3 және басқа да ... ... ... ... ... қатысады.
Сарыуызда 100 г өнімде мына витаминдер: ретинол 0,7 мг, кальциферол 0,003 – 0,001 мг, токоферол ... В ... ... сол ... гормондар заттар және т.б. бар[27].
Тауық пен ... ... ... аминқышқылының бөдене жұмыртқасындағы аминқышқылымен салыстырғанда көп айырмашылығы байқалмайды.
Бөдене жұмыртқасы диеталық терапияда кеңінен қоладнылады. Бөдене жұмыртқасының ... ... ... ... ... ... ... өкпенің демікпелік ауруына, созылмалы өкпе аурауларына, өкпелік интоксикацияда, өткір және ... ... өт ... ... ... – тамыр ауруларында, рахит болғанда, сүйектер сынғанда, жүдегенде, қан ... ... ... ... ... ... жұмыртқасының құрамына енетін тирозин аминқышқылы косметикада таптырмайтын өнім ... ... ол бет ... ... ... етеді. Бөдене жұмыртқаларын пайдаланып, қазіргі кездегі биологиялық ... ... ... ... яғни маскілер мен кремдер дайындалады[34].
Бөдене жұмыртқасы қанды ... қан ... ... гемоглобинді көтереді, организмнен радионуклидтер тез шығарылады. Мерзімдік баспа беттерінде Чернобыльдегі АЭС ... ... ... ... емдеу кезінде оларды тамақтандыруда бөдене жұмыртқасын пайдалану нәтижелері туралы ақпараттар өте көп жарияланған. Жүргізілген тәжірибелер бөдене жұмыртасының радиациялық сәуле алған ... ... ... және ... ... нығайту барысында ең басты рөл атқарғанын және ең ... ... ... ... ... ... ... емдік қасиеттері 1998 жылы Санкт – Петербургтің радиациялық гигиена ғылыми зерттеулер институтында «Радиация нәтижесіне ... ... ... ... ... әсерін зертеу» тақырыбы бойынша алынды. Жүргізілген зерттеулерде бөдене жұмыртқасымен азықтанып жүрген ақ егеуқұйрықтарға радиациялық сәуле жібереді. Тәжірибе ... ... ... сәулелік ауруларды тоқтатуға қабілеттілігін дәлелдейді. Бөдене жұмыртқасын үнемі пайдалану сәулеге ұшырамаған организмдердің тіршілік ету мерзімін ұзартқан. Зерттеуші ғалымдардың пікірінше ... ... бар және ... зардап шеккен топтар үшін диеталық тағам ретінде бөдене жұмыртқаларын қолдану қажет деп саналады.
Клиникалық зерттеулерге ... ... ... ... жұмыртқасы мен еті уланған организмнен радионуклеидтер мен ауыр металдарды шығаруға өте ... ... ... ... ... дәрігерлердің бақылауы бойынша күніне шикі 3 – 5 бөдене жұмыртқасын жеген адамдардың бір апта ішінде бет ... мен оның түсі ... ... ... ... ... ... пісірілген, қуырылған түрде, сол сияқты буланған және қуырылған омлеттер күйінде ... ... ... қосымша ем ретінде күніне 4 – 5 жұмыртқадан таңғы ас алдында жарты сағат бұрын аш қарынға ішіп тұру ... Оны ауру ... ... 1 – 2 ай ... ... жұмыртқасын ем ретінде қабылдау негізінен дәрігердің бақылауымен және оның кеңесі бойынша жүргізіледі.
Бөдене ... ... ... ... – күйін жақсартады, токсикозын басады, организмді витаминмен, аминқышқылымен, микро элементтермен толықтырады, сондықтан туғанға дейін және кейін де оны ... ... ... бала ... ... ... ... жесе, олардың сүті көбейеді[38].
Бөдене жұмыртқаларында басқа жұмыртқадағыдай сальмонеллез және басқа да тауықтардағыдай көп ... ... ... ... жұмыртқасын шикідей іше беруге болады. Жүрек ауруларынан және ... ... ... тез қалпына келтіреді. Бөдене жұмыртқасы аш қарынға және таңғы ас алдында 30 минут бұрын ішіледі.
Бөдене жұмыртқасының қабығынан ... ... ... ... ... кальций көп шоғырланған болса, соғұрлым организмнің жазылуына көп себеп болады. Организмдегі кальцийлік алмасулардың бұзылуынан қан ... ... ... ... ... тез ... аллергия болады, еріндерде герпес шығады, радиация әсірінен қарсылығы төмендейді, жұқпалы ауруларға көп ... ... ... қоса бел ... әлсіздік болады, толғатуы қиындайды, жатыр еттерінің атониясына, яғни төмен түсуіне алып келеді.
Тағамға бөдене жұмыртқасының ұсақталған қосса, онда тамақтың терапиялық ... ... және ... кері ... болмайды, оның ішінде бактериалдық аурулар жұқпайды[28].
Бөдене етінің ерекше хош иісі, айрықша дәмі және онда көп ... ... ... еті жүкті әйелдерге және балаларға арналған тағам ретінде ұсынылады. ... еті ... ... ... өте ... және ... ... болады, әсіресе оның құрамында В1 , В2 , В6 витаминдері мен ... ... ... көп. Осы сияқты оның құрамында протеин 22% артық.
Бөдене етіндегі ең маңызды құрамдық ... ... ... табылады. Бөдене етіндегі ақуыз 17 - 22% құрайды. Ақуыз негізінен аминоқышқылы құрамында болатын миозиннен, миоциннен, глобулиннен және ... ... ... ... ... жасушалар мөлшері аз болады, сондықтан оның еті жегенге жұмсақ әрі тез ... ... ... майдың құрамы оның жасына, қоңдылығына байланысты болып келеді. Бөдене етіндегі майларда моноқанықпаған олеин қышқылы бар, оның балқу ... ... ... олар ... консистенцияда болады және организмге жақсы сіңеді.
Бөдене етіндегі ... ... 1% ... оның ішінде кальций, фосфор, күкірт, натрий және магний мөлшері өте көп. Кальций салыстырмалы түрде ... ... ... ... ... мен мыс мөлшері артық, сондықтан бөдене еті анемия ауруын ... ... ... ... Оның ... ... витаминдер, негізінен тиамин, рибофлавин, пиридоксин, цианокобаламин, никот қышқылы, холин, ... сол ... ... да ... ... ...... ферменттер, холестерин (0,090 – 0,125%) бар.Бөдене етін пісіргенде оның құрамында холестерин мөлшері біршамаға (20 - 23%) ... ... еті ... және ... ... ...
3.3 Зерттеу нәтижелерін талдау
«Агробизнес-2020»
2020 жылға дейін құс ... ... ... ... ... құс етінің өте жоғары үлесі
АҚШ-та құс еті тұтынымының мәдениетінің ерекшелігіне сай (тек қана төстік) АҚШ-тан әкелінген ... ... ... өз ... (мұздатылған сан еті), сан еттер теріс өнім түрінде қалып дамушы мемлекеттерге экспортталады (халықтың қауқарсыз тобы және ... ... ... ... кедендік баж салығының төмен деңгейі (квота ішінде –25%, бірақ 1 кг 0,2 евродан кем емес, квотадан тыс – 80%, ... 1 кг 0,7 ... кем ... ... ... ... инвойс бағалар мен жеткізуді төмендету жолымен ең төмен тарифты төлейді)
Импортталған өнімге техникалық регламенттерді сақтамау (шприц істеу өнімнің 25-40% төмендетуге ықпал ... ... ... ...... ... ретті репродукторлердің жоқтығы, 100% асыл тұқымды материал мен вакцинаға импорт тәуелділігі Азық – астықтың ... ... ... ... ... ... алу үшін қаржылықтың айнылымы мен астық сақтау қоймалардың жетпеушілігі, премикстердің импорт тәуелділігі
Бір топ құс фабрикалардың жабдықтары жағы ... құс етін ... ... (бәлекелестіктегі басымдылықтардың жоқтығы)
Нәтижесінде - өнімнің жоғары өзіндік құндылығы, бәсекелеге қабілетті емес және субсидиялаудың қажеттілігі (2013 ж. 8.5 ... ... еті ... ... ж. ... көлемі – 8,15 млрд.теңге, 122,4 мың тонна)
1 деңгей- 70 теңге (97,2 мың тонна)
2007 жылдан бастап пайдалануға берілген жаңа құс ... ... ... ... ... ... өткен жұмыс істеп тұрған құс фабрикасы.
2 деңгей - 66 теңге (5,3 мың ...
3 ... - 50 ... (20 мың ... ... ... агрокешені»
Биылғы жылы индустриалдық бағдарламасы аясында «Ордабасы құс» жылына 4500 тонна құс етін өндіретін кешен іске қосылады. 2011 жылдан ... ... ... 3000 ... құс етін ... «Инфрастрой ЛТД» ЖШС іске қосылады. Сайрам ауданында «Шымкент құс» ЖШС жұмыс істейді. 
Негізінде ірі ... ... ... мен оны азықтандырудың ең озық тәсілдерін ендіру, ең қиын процестерді механикаландыру мен автоматтандыру, ... алу ... ... мол. ... ... ... ... біріктіру осы саланы тиімді дамытуға жеткіліксіз болып отыр. Ірі фермалардың мүмкіндіктерін дұрыс пайдалану жолы мен олардың шаруашылық қызметтерін ұйымдастыру ғана ... ... ... ... ... технологиялық картасына сәйкес бөдене шаруашылығының түрлі өлшемдері қарастырылады(8 кесте).
8 кесте ... ... ... ... ... мың бас
Тереңдетілген төсемде мекиен тауықтарды ұстау арқылы жұмыртқа ... ... ... 6, 24, 50, 100
Тереңдетілген төсемде бөденелерді сыртқа шығару арқылы ... ... ... 5, 1, 20, ... тауықтарды торларда ұстайтын құс фабрикалары
20, 40, 100
Бөдене шаруашылығын дамытып, ұлғайтуда бөденелерді өсіру әдісінің маңызы зор. Ең тиімді де жылдам әдіс - ... ... ... ... ... ... 90 – 100 г ... жұмыртқаны өте ерте (45 – 50 күндік) жастан басады. Қораздар жыныстық ер жеткенде өзіндік қатты дыбысты дауыстар шығара ... ал ... жай ғана ... 8 ... ... ... айларда 25 жұмыртқаға дейін жетеді. Алғашқы айларда жұмыртқа салмағы (14 сурет) 7 гр ... одан соң ... ... ... ... салмағы 2 айлық жаста 10 – 12 гр жетеді (9 кесте).
14 сурет. Бөдене ... ... ... орай ... ... жұмыртқа массасы, г
Құс жасы, күні
Жұмыртқа массасы
Құс жасы, күні
Жұмыртқа массасы
35 – 41
5,6
56 – 62
10,7
42 – 48 ... – 69 ... – 44 ... жұмыртқаларды алдын – ала бағалауда ең алдымен олардың ... ... ... мән беріледі. Инкубаторға түсетін жұмыртқаларды тексеруден өткізудегі дұрыс ... ... ... да ... деформациясының 7 түрі қаралады. (10 кесте)
10 кесте
Жұмыртқада болатын деформациялар, %
Жұмыртқада болатын деформациялар
Бөдене
Жұмыртқа ... ... ұшы ... ... ... ... ... пішіндегі бөдене жұмыртқалары алынады, олар шар тәрізді емес ... және ... ... ... ... ... ... болады, онда әктасты кедір – бұдырлар болмайды. Тым ашық түстегі немесе қара пигменттері өте көп жұмыртқаларды есептен шығарып тастайды (14 ...
14 ... ... ... жұмыртқалар
1 – сарыуызы жұмыртқаның сүйір бұрышына жиналады; 2 – сарыуыз ақуызбен араласып кетеді; 3 – ... ... ... 4 – ... жұмыртқа
Көптеген зерттеушілердің берген мәліметтерін талдау, сол сияқты жеке ... ... база ... төмендегідей бөдене жұмыртқасын инкубациялау режімі бөдене шаруашылықтары мен фермалары үшін әзірленді. Инкубациялаудың осы режімі балапандардың жұмыртқадан шығуын 87 % - 95% ... ... ... кесте).
11 кесте
Инкубациялау мерзімі, күндері
Ауа температурасы С
Қатысты ылғалдылық
құрғақ термометрде
ылғалды термометрде
12 – ге ... ... ...... ... инкубациялау режімі
Инкубациялау кезінде бөдене балапандары үшін қауіпті күндер туындайды (15 сурет ). Осы кезеңде режимді қатаң ... ... ... . ... ... ... сақтау арқылы осы күндері өлім көрсеткішін едәуір төмендетуге болады.
15 сурет. Инкубатордағы бөдене балапандарының өлім көрсеткіші
12 ... ... ... ... ... тәжірибенің кезеңдеріне байланысты бір бастың тәуліктік мұқтаждығы мен температуралық режимдерінің арасында белгілі бір ... ... ...
12 кесте
Температуралық режимге байланысты бөденелердің азыққа мұқтаждығы
Топтар
Температуралық ... ... ... бір бастың азыққа деген мұқтаждығы (г)
Орташа есеппен
40 – 60 күн
61 – 90 күн
91 – 120 күн ... ... мен ... ... ... ... ... әсері
Жарықтандыру еденнің м2 бөлігіне 5 ватт есебімен электр шамдарымен жүргізілді. Бөденелерді өсірудің толық циклды ... ... ... ... ... ... жүйелерімен жүргізілді.
Жас балапандардың өсіп өнуіне және олардан болашақта жоғары өнімді мекиендер алу үшін алғашқы кездегі күтіміне әр түрлі жарық режимінің ... мол ... ...
Тәжірибе уақытында өлім-жітімге ұшырау 1 – ші топта 2,4 % - ды, 2 – ші ... 1,5, 3 – ші және 4 – ші ... 1,5% - ды ...
Бір – бірін шоқып тастау нәтижесінде бірінші ... 8,5% - ы, ... ... 6,3 % - ы, үшінші топтан 4,1% және 4 топтан 3,9% ... ... ... ... ... ... бас санының сақталуы барлық топта жоғары болды. Бірақ өлім – ... ... және бір – ... ... тастауы тұрақты 15 сағаттық жарық уақытта біршама үлкен болды, төмендейтін және ... ... ... ... төмендеді. Жарық режимдері тірілей салмағының динамикасына 13 –кестеде көрсетілгендей әсерін тигізбеді[2,19].
13 кесте
Тірілей салмағының динамикасы (г)
Жасы, ... әр ... ... режимдері бойынша балапан бөденелердің жыныстық көрсеткіштерінің тез өсіп жетілуіне әсер етті (14 ... ... Жас ... бөденелердің жыныстық жетілуі, күні
Топтар
Алғашқы жұмыртқалау кезіндегі балапан бөденелердің жасы, күні
Жұмыртқалау кезеңіне жеткен балапан бөдененің жасы
10%
50%
1
45
62
78
2
48
66
95
3
62
86
111
4
51
71
107
14 ... ... ... ерте ... жетілуі тұрақты 15 – сағаттық жарық уақытта 1 – топта байқалды. 4 – топтың балапандары алғашқы жұмыртқалау ... ... ... ... аз ғана айырмашылықта болды. 3 – топта (қысқа жарық уақыт) жыныстық жетілуі 10 ... ... ... Бірақ олар қарқынды лығының күрт өсуімен ерекшеленді. 4 – топта жұмыртқалау қарқындылығы біртіндеп өсе бастады және күрт ... ...
16 ... ... ... ... ... барысы
Қарағанды облысының тағам гигиена зертханасында өткізілген тәжірибе бойынша ... ... орта ... (16 - ... ... – 35,5%
ақуыз – 57,1%
жұмыртқа қабығы – 7,4%
Бөдене жұмыртқасы қоректік зат ретінде тауық жұмыртқасын басып озады. Бөдененің 1 жұмыртқасында ... 5 ... ... қуат ...... Ал құрамы бойынша 5 есе көп калий, 4,5 есе — темір, 2,5 есе — B1 және В2 ... ... ... ...
Бөдене мен тауық жұмыртқасының құрамындағы витаминдер, амин қышқылдары мен ... ... ... жұмыртқасы
Бөдене мен тауық жұмыртқасының % бойынша көрсеткіші
Құрғақ заттар
%
25,4
22,4
113
Протеин
%
12,8
11,6
110,3
Витаминдер
B1
мкг
137
49
280
15 кесте жалғасы
кальций
мг
76
52
146
фосфор
-
213
185
115
калий
- ... ... ... ...
г ...
- ... ...
-
1,16
0,79
146
глутамин қышқылы
-
1,72
1,44
119
триптофан
-
0,24
0,20
120
Каротиноидтар
-
670
640
104
Минералды заттар
-
В2
-
1100
500
219
РР
-
110
99
111
А
-
1180
780
151
17 суретте бөдене жұмыртқасының басқа құстардың жұмыртқасымен ... ... ... Осы ... бөдене жұмыртқасы салмағының аздығына қарамастан құрамының бай екенін байқауға болады.
17 сурет. Құс жұмыртқасының негізгі құрамының ... ... ... ... ... ... бақылау кезіндегі сурет. Осы жеке қожалықта бөденелер торда ... ... ... Тордың ішінде бөденелердің көбеюіне қолайлы жағдай жасалған. Іші таза, жем қажетті мөлшерде беріліп, торды уақытында желдетіп отырады. Осындай жағдайлар жасау ... ... ... ... құс ... ... ... (18 сурет).
18 сурет Ақтас ауылының жеке қожалығындағы бөденелер
2014 жылы Қарағанды облысы бойынша ... ... ... ... білу мақсатында онлайн – сауалнама жүргіздік. Сауалнамаға 1354 адам қатысып, жауап берді.
Бөдене жұмыртқасының пайдасы туралы онлайн сауалнама нәтижесі төмендегідей (19 ... :
19 ... ... ... ... ... ... өндірістен кіріс тек өткізу нарығы жолға қойылғанда ғана түседі. Сондықтан да бірдeн, сіз тұратын қаланың немесе аудан (облыс) ... ... ... ... ... ... болатынын анықтап алған жөн. Сондай-ақ, сіздің eлдімeкeнде (немесе жақын жерлерде) бөдeнe өсірумен айналысатын адамдардың бар-жоқтығын жәнe де олар бар ... ... ... ... ... ... ... алғаныңыз дұрыс.
Болжамдарды есептеу
Шығыстар:
Тұрмыстық – инкубаторды сатып алу – 20000 тенге.
Инкубациялық жұмыртқаны сатып алу (200 дана 50 ... 10000 ... ... ... алу және ... – 15000 ... ... сатып алынатын жем 20000 теңге
Барлығы: 60000 теңге
Табыс:
Жұмыртқаларды сату ( 100 бөдене жылына 30000 жұмыртқа ... Бір ... ... 50 ... 1500000 ... сату ( 100 ... еті 1-2 айда өсіп жетіледі) 300000 теңге
Барлығы 1800000 теңге
Қорытынды
Қарағанды облысында бөдене шаруашылығы жаңадан қолға алынып, даму сатысындағы шаруашылық ... ... Көп ... ... ... ... бұл шаруашылық түрі қазіргі таңда жоғары құнарлы, диеталық азық өнімдері саналатын жұмыртқа мен ет ... ... ... ... ... ... ... мен мекиендерін күтіп ұстаудың технологиялық параметрлері зерттелді.
Бөденелерді өсіру кезінде температуралық режимдері құстардың тірідей салмағына әсерін тигізді: ... ... ... ... ... бөденелер арасында, едәуір жоғары тірідей салмақ өзгермелі температуралық режимдегі ... 25, ... 20,5 ... ... ... ... ... салмақ тұрақты-25,8 температуралық режимдегі топта болады. Сонымен ... олар ... мен ... ... дамуына әсерін тигізеді.
Тұрақты 15 сағаттық жарық уақытта өсірілген балапан бөденелер ... өсіп – ... әсер ... ... ... ... ... (тәулігіне 7-10сағат) балапан бөденелердің жыныстық дамуы мен жалпы өсімін тежегенімен олардың жұмыртқалау қарқындығының ұлғайғандығы байқалады. Демек, қысқартылған жарық уақыты ... ... ... ... ... олар ... өсті. Құс қорада қолданылатын желдету жүйелері негізімен тиімді температуралы – ылғалды режимдерді қамтамасыз етпейді. Механикаландырылған ауа алмасу жүйесін терезенің ... ... ашып ... ... құс қора ... аммиак концентрациясын 15-30 пайызға төмендетуге мүмкіндік береді. Мекиендерді клеткалы батареяларда өсіру олардың өнімділік қасиетіне айтарлықтай әсер етті, ең ... екі ... ... ... үш және төрт ярусты батареяларда нашар болды.Өмір сүру қабілеттілігі мен ... ... ... ... өнім бірлігіне жұмсалатын шығынның төмен болуы мекиендердің өнімділігіне клеткалы батарея типтерінің әсерін ... ... ... негізінен 2 аймен 8 ай аралығындағы бөдене жұмыртқалары алынып отырады. Себебі 8 айдан соң ... ... ... ... ал 2 айға ... жас ... ... салмағы талаптағы салмаққа жетпейді. Инкубациялауға негізінен 9 – 12 гр аралығындағы жұмыртқалар салынады.
Бөдененің жұмыртқасы көптеген сырқаттарға шипа. ... адам ... ... ... мен ... ... ... астма, асқазан аурулары, туберкулез, хроникалық холецистика, жүйке, жүрек ауруларына пайдалы. Құрамында – фосфор, темір, калий, ... ... ... бар. Еті ... ... ... ... тауықтан үш есе құнарлы, амин қышқылы, микроэлементтерге бай. Басқасын айтпағанда, адам ағзасының ауру-сырқауға қарсы ... ... ... ... ... ... екен. Бөдене асырау өте жақсы, қызықты, денсаулыққа пайдалы іс, қаншама ауруға ем. Ал Қазақстанда бөдене шаруашылығы қарқынды дамыса болашағы ... ... ... өсіп келе ... ... ... деп ... Жоғарыда айтылғандарды қорытындылай келе төмендегідей тұжырымдама жасауға болады.
Тұжырымдама
Бөдененің ... түрі 5, ... ... түрі 7. ... ... ... 7 бөдене шаруашылығы анықталды. Олар “Саялы”, шипажайы, Михайловка жеке шаруашылығы, Теміртау ... ... ... ... шаруашылығының эконономикалық пайдасы орасан зор, шығыны аз, түсімі бірнеше есеге көп, құнды диеталық ... ... ... ... ... ... ... ауданы Ақтас ауылындағы жеке шаруашылығында бөденелер үй жағдайында 50 дана өсіріледі. Сауалнама нәтижелері бөдене жұмыртқасын тұтынушылар саны 17 % ... осы ... ... 40% ... болады.
Бөденені үй жағдайында өсіру тиімді, қолайлы еш қиындық туғызбайтын, жұмыртқасы тауықпен ... ... ... ... ... ... ету мақсатында «Агробизнес - 2020» бағыты аясында ... ... ... ... ... жергілікті популяциясын өсіру кезінде келесідей технологиялық параметрлер ұсынылады:
Жасы, ... ... ... науа мөлшер аралығы, см/бас
Суару науа мөлшер аралығы, см/бас
7
21
35
42
30
45
70
80
2,0
1,5
15 сағаттық жарық уақыты ... топ ... үшін ең ... ... ... ... ...
Бөденелерді өсіру және күту кезінде ауа алмастырудың орталық жүйесін жоғары бөлігі ашылатын терезелермен бірге қолдану ұсынылады. Бөдене жұмыртқаларын өндіру ... екі ... ... ... ... ... тиімді болады.
Бөдене асырайтын адамға  пайызы аз несие алуға мүмкіндік тудырып, өндіріс көлемін бірнеше есеге арттырып, ... ... ... ... ... цех ... мүмкіндік тудыру ; Бөдене жұмыртқасынан мойенез өндіретін цехтар ашып, жұмыс күштерін арттырып жұмыспен қамтамасыз ету; Жұмыртқасын сырттан ... өз ... ... ... ... экономикамызды дамыту;
Пайдаланған әдебиеттер
1 Әкімбаев Б.Р., Байбатшанов М.Қ., Қадыкен Р. Ауыл шаруашылық құстарының түрлері мен ... - ... 2014., 114 ... өсіру ерекшеліктері, Б.М. Махатов, А. Мелдебеков, В.И. Абрикосова, М.К. Байбатшанов «Нур Принт» 2014 23 ... ... ... ... ... М.Қ. ... ... Алматы 2004 18 б
4 Пигарева М. Д. Разведение ... в ... ... // ... З. 1988 С. 28 – 30
5 Гущин В., Кроик Л. Перепеловодство должно развиваться // Птицеводство. – 2003. – 3б. – С. 22 – ... ... ... ... ... – на – дону «Феникс» 2005. – 304 с.
7 Варигина Е., Ленкова Т. Особенности кормления перепелов // Птицеводство. – 2007. – К2. – С. 35 – ... Р. ... и ... ... ... // ... 18. 2003 С, 29 – ... Л., Кочетова З. Технология выращивания и содержания перепелов // Птицеводство, 2006, ЗЧ2.
10 Гурьева Т., ... И. Пора ... ... // журнал «Будь здоров», 108, 2003
11 Иванова С. В. Постэмбриональное развитие перепелов: Автореф. Дис. Кандидат с – х ... ... ... А. ... яйца ... перевела // «Бабушка – рецепты от бед и недугов» 141, 07. 10. ... А. ... ... // ... 1999, ... В. Важный критерий качества комбикормов // Птицеводство 09. 2005 С. 31 – ... З., ... Л. ... ... ... // Птицеводство, 1991, 12.
16 Кокорин Н. Перепела // Сельские зори. 1999. З 1 – ... В., ... А., ... А., ... Н., ... И. ... перепелов // Птицеводство З. 6 . 2007
18 Пигарева М. Д. Разведение перепелов в личном хозяйстве // Птицеводство З. 1988 С. 28 – ... М. Д., ... Г. Д., ... (Текст) // Москва, «Росагропромихдат», 1989. – 1396.
20 Разведение перепелов // журнал ... ... и ... 03, ... А. Строптивные перепелки. Приусадебное хозяйство. №1. 2003
22 Суханова С. Аккумуляция кадмия в ... ... // ... 2005, ... S. H. Ohh B. K. ... of ... kabuki s and ... of superior line frame strain – crosses in single comb white Leghorn ... // Prac . 1986. ... ... ... с ... // Дача. – 1997.
25 Шашин В. Совершенстование приемов отбора петухов с целью повышения их воспроизводительных качеств: ... ... ... Т. Яйца – ... // Бизнес (Украина), 103, 2003
27 Сирота Л. Перепелиный уголок // Наша дача. – 1999. – 3.
28 Серебряков А.И. ...... ... ... // ... Пензенская область2009 г. 32 б
29 Михайлова Т. Перепелиные яйца и молодость // Приусадебное хозяйства. 1996 41 б
30 Махатов Б. М., ... В. И. ... М. К., ... А. К. ... ... и их ... при ... разведении перепелов /1 Академик К. С. Сабденовтың 75 жылдығына арналған «Қазақстанның аграрлық ... ... атты ... ... – практикалық конференция. – Алматы, 2008, 56 – 71 б. ... Ю. ... и ... ... // ... 2005, 21 – 32 б ... А. Уход за молодняком домашней птицы. Издательство: АСТ, Сталкер, 2002 г, 65б .
33 Иглин С., Луковкин В., ... Ю., ... ... ... – «Птицеводство», 1968 г, 79 – 82 б.
34 Игнатов В., Скитский В. Промышленная перепелиная ферма – ... 1971 г, 4 – 8 ... Н.В., ... О.А. ... ... 2001г, 61 – 77б
36 Морозова О. Домашняя птица: куры, гуси, ... ... ... ... и ... – 2000 г. 43 – 45б ... Я. ... ферма – «Птицеводство».
38 Рахманов А.И. Разведение домашних и экзотических перепелов издательство: ... 2004 г, 109 – ... В. Как ... ...... 2005 г, 88 – 96 ... Т.А. Домашняя птица. Разведение и уход. М.: Вече, 2008 г, 121 – 134 б
41 Цесарки, фазаны, перепела, ... ... ... ... ... 2002 г, 56 – 68 б
42 http://www.vancats.ru/Perepela_porody.htm
43 http://briansk.cenotavr.ru/prodayu-perepelov-porod-estonskii-manjurski
44 http://www.penalex.ru/?paged=8

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 63 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 3 800 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақын поэзиясындағы ұлттық рух пен көркем шындық139 бет
Жануарларды есепке алу түрлері мен әдістері11 бет
Саят құстары және олардың жаратылыстағы ерекшеліктері9 бет
Қаржы туралы жалпы үғым және оны басқарудың негіздері жайлы21 бет
Қаржы туралы жалпы ұғым және оны басқарудың негіздері11 бет
Құс шаруашылығы жайлы24 бет
Шабындықтар мен жайылымдарда әр түрлі шөптер қоспасын пайдалану4 бет
Қазақ тілі олимпиадасының тапсырмалары8 бет
Қызылорда облысының халқы35 бет
1986ж. Қарағандыдағьі желтоқсан оқиғасы және оның облыстың қоғамдық өміріне әсері8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь