Оқушылар ағзасының функционалдық жағдайына мектеп ортасының әсері

МАЗМҰНЫ

Белгілеулер мен қысқартулар
Кіріспе
1 Әдебиеттерге шолу
1.1 Қазақстан Республикасындағы оқушылардың өмір сүру сапасынының
өзекті мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.2 Оқушылардың мектеп ортасына бейімделу мәселелері
Кіріспе

Өзектілігі. Қазіргі таңдағы білім беру үдерісі білім алушының шығармашылықпен өзіндік дамуы, өзіндік оқуы және өздігінен жұмыс істеуімен қатар жүретін әлемдік интеграциялық технологиясына жаһандану жағдайында жүріп жатыр. Қазақстан Республикасының президенті Н.Ә. Назарбаев 2006 жылғы 1-ші наурыздағы «Қазақстанның әлемдегі бәсекеге барынша қабілетті елу елдің қатарына кіру стратегиясы» атты Қазақстан халқына жолдауында: «Білім беру реформасы – Қазақстанның бәсекеге нақты қабілеттілігін қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін аса маңызды ќұралдардың бірі. Бізге экономикалық және қоғамдық жаңару қажеттіліктеріне сай келетін осы заманғы білім беру жүйесі қажет», - деп атап көрсетті[1].
Қазіргі жағдайларда білім беру дүние жүзінің көптеген елдерінің негізгі мемлекеттік приоритеттерінің қатарына кіреді. Қазақстан үшін ғылымның, білім берудің дамуы экономикалық жүйенің бәсекеге қабілеттілігін көтерудің үздіксіз шарты, аймақтық және әлемдік деңгейдегі жоғары орын алудың, мемлекеттілікті нығайтудың және ұлттық мүдделерді дамытудың тәсілі болды. 2005-2010 жылдарына Қазақстан Республикасындағы білім беруді дамытудың Мемлекеттік бағдарламасына сәйкес прогрессивті технологиялар мен білім беру жүйелеріне жаңа оқыту технологияларын енгізу алға қойылған міндет болып отыр. [2].
Әр түрлі елдердің білім беру жүйесіндегі қазіргі заманғы интеграциялық үрдістер оқытудың тепе-тең және эквивалентті құралдары мен өлшемдерін құру және пайдалану қажеттілігін өмірге әкелді. Олар бар ұлттық білім беру жүйесінің халықаралық түссіздігіне қол жеткізуге бағытталған.
Қазақстан Респуликасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың «Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан» жолдауында жаңа кезеңнің негізгі міндеттерінің бірі «...осы заманғы білім беру, «парасатты экономиканың» негіздерін қалыптастыру, жаңа оқыту технологияларды пайдалану оқу сапасын көтеруге басты себеп болатын, «инновациялық экономиканы дамыту» - деп атап көрсетілген, сондықтан да еліміздегі әлеуметтік-экономикалық өзгерістерге байланысты білім беру жүйесіне қойылған жаңа талаптарға сай оқушылардың белсенділік пен дербестік қабілеттерінің жетілуіне әсер ететін жаңа ақпараттық технологияларды қолдану, оның әлемдік білім кеңістігіне енуіне жол ашуда. [3]
ХХІ ғасырда әлемдік білім беру жүйесінің дамуындағы негізгі басымдықтарының бірі – мектеп білімін жаңарту. Ол оқушылардың неғұрлым өз бетінше білім алып, оны іс жүзінде қолдана білу қажеттілігін тәрбиелеуге бағытталған.
Бірақ оның негізі, түпкі мақсаты қай кезде болса да қала бермек – оқушыны білім алуға және сол білімін мектеп қабырғасынан шыққанда нақты проблемаларды шеше білуде қолдануға үйрету.
Егер көптеген жұмыскерлердің ақыл-ой іс-әрекеті әр қилы өндірістік және ғылыми міндеттерді шешкен кездегі интеллектуалдық қабілеттіліктерді жүзеге
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1 Барышников И.И. Мусийчук Ю.И. Медико-географические аспекты оценки уровня здоровья населения и состояния окружающей среды. - М., 2003.-С. 11-32.
2 Гревняк Я.П, Федеренко А.Ю, Якимова К.А, Николаенко В.В,Шумакова И.В, УстиноваИ.В. Атмосферные загрязнения как фактор риска для здоровья детского населения // Гигиена и санитария. - 2002. - № 2. - С. 21- 23.
3 S.I.Namazbaeva L.K. Ibraeva L.K. Achmetova. Besondeheiten der okologischen situation in Kazahsnan // Internationaler Kongress Fachmtsst. - 2008. - Р. 49-50.
4 Даутов Ф. Ф, Лысенко А.И, Яруллин А.Х. Влияние факторов окружающей среды на физическое развитие детей дошкольного возраста // Гигиена и
санитария. - 2001. - № 6. - С. 49-52.
5 Беляева Н.Н. Морфологические критерии риска вредного воздействия факторов окружающей среды на организм // Гигиена и санитария. - 2002. -№ 6.- С. 75-76.
6 Ревич Б.А. Загрязнение окружающей среды и здоровье населения. Введение в экологическую эпидемиологию. - М., 2001. - С. 224-230.
7 Гичев Ю.П. Загрязнение окружающей среды и здоровье человека. Новосибирск, 2002. - С. 106-130.
8 Беляков В.А, Васильев А.В. Влияние загрязненного атмосферного с воздуха на физическое развитие детей // Гигиена и санитария. - 2003. - № 4.- С. 33-34.
9 Кучма В.Р, Демина И.А, Демин А.К. Проблемы формирования здорового образа жизни у учащихся в общеобразовательных учреждениях // Гигиена и санитария. - 2000. - № 3. - С. 52-76.
10 Города и районы Карагандинской области за годы независимости Республики Казахстан (Статический сборник) // Подл. ред. Колесовой А.В. Караганда, Областное управление статистики. - 2001. - С. 35-37.
11 Намазбаева З.И, Мукашева М.А, Жумакаева К. Д. Условия формирования факторов в промышленном городе // Материалы Республиканской НПК «Актуальные вопросы охраны здоровья работающего населения». - Караганда, 2008. - С. 185-187.
12 Алексеев С.В. Экопатология детского возраста. - М., 2002. - С. 32-36.
13 Краснов В.М. Оценка физического развития детей. - Чебоксары, 2002. - С. 76-89.
14.Агаджанян Н.А, Петрова П.Г, Варфоломеев А.Р. Экология и резервы здоровья. - Якутск, 2001. - 57 с.
15.Пинигин М.А. Задачи гигиены атмосферного воздуха и пути их решения на ближайшую перспективу // Гигиена и санитария. - 2000. - № 1. - С. 3-8.
16.Маторова Н.И, Ефимова Н.В, Батурин В.А. Применение математического моделирования динамических систем при изучении вляния загрязнения атмосферного воздуха на заболеваемость детского населения // Медицина труда и промэкология. - 2003. - № 3. - С. 75-77.
17.Лысенко А.И, Ярулин А.Х, Даутов Ф.Ф. Состояние здоровья детей дошкольного возраста на территориях с различным уровнем антропогенной нагруски // Гигиена и санитария. - 2002. - № 4. - С. 41-43.
18.Кучма В.Р, Чепрасов В.В. Оценка физического развития как скрининг- тест выявления детей с донозологическим нарушением // Гигиена и санитария. - 2004. - № 4. - С. 39-42.
19.Дюсембин Қ.Д. Жасқа сай физиологиясы және мектеп гигиенасы. Алматы., 2002. - 342 6.
20.Демеуов С.Т. Мектепке дейінгі балалардың анатомиясы және физиологиясы. - Алматы, 1991. - 148 б.
21.Котышева Е.Н. Болотская М.Ю, Кошкина В.С, Хрипач Л.В, Ревазова Ю.А. Некоторые эколого-гигиенические аспекты здоровья дошкольников промышленного города // Гигиена и санитария. - 2004. - № 4. - С. 55-57.
22.Сухарева Л.М, Звездина И.В, Ямпольская Ю.А, Прусов П.К. Состояние здоровья и физическая активность современных подростков // Гигиена и санитария. - 2002. - № 3. - С. 52-55.
23.Михайлова Е.В. Состояния здоровья детей в условиях загрязнения атмосферного воздуха // Гигиена и санитария. - 2005. - № 2. - С. 49-51.
24.Онищенко Г.Г. Социально-гигинические проблемы состояния здоровья детей и подростков // Гигиена и санитария. - 2001. - № 5. - С. 7-11.
25.Патапов А.И, Ястребов Г.Г. Гигиенические проблемы охраны здоровья населения. - Самара, 2000. - С. 11-14.
26.Совченко М.Ф, Решетник Л.А, Лященко О.В. Состояние здоровья детей, проживающих в зоне влияния угольных разрезов // Гигиена и санитария. - 2000. -№3.-С. 55-58.
27.Сраубаев Е.Н, Намазбаева З.И, Пудов А.М. Методические рекомендации по определению тяжелых металлов в объектах окружающей среды и биоматериалах на атомно-абсорбционном спектрометре МГА - 915. - 2007. - 27 с.
28.Березин И.И Сровинт. Мния условый обучения в средних оброзовательных утрльд гигиения и санитария – 2010, - № 46 – С-83 – 86.
29. Максимов С.А. Возротио половия особености
30. Тимошенко К.Т гигиеническая оценка образа жизнии и состояния здоровая среников 10-11 – х классов ориентированных на получения
31. Андреева Н.Г., Никулина М.В., Тупицын И.О. Вегетативная регуляция сердечной деятельности у детей и подростков // Научные труды I Съезда физиологов СНГ. – Под. Ред. Р.И. Сепиашвили. – т.2. – М.: Медицина – Здоровье, 2005. – С.193.
32. Андрианов В.В., Василюк Н.А. Вариабельность сердечного ритма при выполнении различных результативных задач // Физиология человека. 2001.Т. 27. № 4. - С. 50.
33. Базелюк Л.Т., Кулкыбаев Г.А., Бекеева С.А. Влияние экологических факторов на здоровье детского населения // Гигиена труда и медэкология, 2003, Караганда, № 5, - С. 70-72
34. Бароненко В.А., Бугреева С.И., Рапопорт Л.А. Двигательная активность универсальный фактор оптимизации морфофункционального и психофизиологического статуса лицеистов-старшеклассников физико-математической специализации // Научные труды I Съезда физиологов СНГ. – Под. Ред. Р.И.Сепиашвили. – т.1. – М.: Медицина – Здоровье, 2005. – С.198.
35. Ботяжова О.А. Сравнительная оценка уровня физического здоровья учащихся общеобразовательных учреждений разного типа // Научные труды I Съезда физиологов СНГ. – Под. Ред. Р.И. Сепиашвили. – т.2. – М.: Медицина – Здоровье, 2005. – С.285.
36. Блинова Н.Г., Васина Е.В., Витязь С.Н., Душенина Т.В. Особенности психосоматического развития и адаптации к учебной деятельности учащихся с 7 до 16 лет //Рос. физиол. журн. им. И. М. Сеченова. -2004.-Т.90. -№ 8. - С. 354.
37. Бейсенбекова Ж.А. Оценка и прогнозирование функционального напряжения организма школьников в процессе воздействия интенсивных образовательных технологий (на примере школы для одаренных детей «Дарын»). Автореф дисс. на соис… канд. мед. наук. Тюмень, 2004. - С. 24.
38. Белова О.А. Соматическое здоровье школьников-подростков //Рос. физиол. журн. им. И. М. Сеченова. -2004.-Т.90. -№ 8. - С. 352.
39. Вербицкий Е.В., Шульга Е.Л., Колпакова Н.Ф. и соавт. Мотивации эмоций и мыслительная активность лицеистов-подростков в условиях ранней специализации //Рос. физиол. журн. им. И. М. Сеченова. -2004.-Т.90. -№ 8. - С. 83.
40.Валеева Э.Р. Сравнительный анализ заболеваемости учащихся гимназии и общеобразовательной школы. Казанский государственный медицинский университет //Гигиена и санитария// 2003г. №5. - С. 47-48.
41. Воронина Г.А., Малых Т.В., Спицин А.П. Комплексная оценка резервов адаптации и сохранение здоровья //Рос. физиол. журн. им. И. М. Сеченова. -2004.-Т.90. -№ 8. - С. 359.
42. Губина М.И., Сусликова М.И., Яргалова М.С. Оценка состояния уровня адаптации у школьников различных классов //Рос. физиол. журн. им. И. М. Сеченова. -2004.-Т.90. -№ 8. – С. 238.
43. Даутов Ф.Ф., Лысенко А. И., Яруллин А. X. Влияние факторов окружающей среды на физическое развитие детей дошкольного возраста // Гигиена и санитария, 2001, №6, - С. 49-52.
44. Даян А.В., Оганесян А.О., Геворкян Э.С. и др. Реакция сердечной деятельности старшеклассников школ с дифференцированным обучением на экзаменационный стресс // Физиология человека. 2003. Т. 29. №2. - С. 49-55.
45. Зверева С.В. Гендерный аспект развития интеллекта как высшего звена адаптационной системы в детском и подростково-юношеском возрасте // Научные труды I Съезда физиологов СНГ. – Под. Ред. Р.И.Сепиашвили. – т.1. – М.: Медицина – Здоровье, 2005. – С.145.
46. Зиятдинова А.И., Валеева Э.Р., Вагяпова A.M. Адаптация организма школьников к учебным нагрузкам // Научные труды I Съезда физиологов СНГ. – Под. Ред. Р.И.Сепиашвили. – т.1. – М.: Медицина – Здоровье, 2005. – С.153-154.
47. Камилова Р.Т. Комплексная оценка состояния здоровья детей школьного возраста в зависимости от социально-гигиенических и климато-географических условий Узбекистана. Автореф. дис. … докт. мед. наук. –Ташкент. - 2001. – С. 32.
48. Кокаева И.Ю. О состоянии здоровья детей, обучающихся в режиме полного рабочего дня// Научные труды I Съезда физиологов СНГ. – Под. Ред. Р.И.Сепиашвили. – т.1. – М.: Медицина – Здоровье, 2005. – С.147.
49. Каталеев А.Ю., Губина М.И. Вегетосоматические реакции организма учащихся при интенсивных формах обучения //Рос. физиол. журн. им. И.М. Сеченова. -2004.-Т.90. -№ 8. – С. 187.
50. Ксаджикян Н.Н., Минасян С.М., Геворкян Э.С., Адамян Ц.И. Психофизиологическое проявление учебной нагрузки у подростков // Научные труды I Съезда физиологов СНГ. – Под. Ред. Р.И. Сепиашвили. – т.2. – М.: Медицина – Здоровье, 2005. – С.286.
51. Кувандыкова Д.Э. Особенности состояния опорно-двигательной системы подростков в зависимости от типа учебного заведения // Гигиена и санитария.- 2004.- №3, - С. 65-67.
52. Кучма В.Р., Сухарева Л.М. Здоровые дети России в 21 веке / Под ред. А.А. Баранова, В.Р. Кучмы.- М., 2000.- С.35-43.
53. Лёвушкин C.П. Динамика физического развития школьников Ульяновска // Физическая культура. №1, 2005.
54. Смагулов Н.К., Сатыбалдина А.Е. Методический подход математической оценки и прогнозирования функционального напряжения организма студентов при использовании учебных компьютерных технологий. Методические рекомендации. Караганда. -2003. – С. 14.
55. Смагулов М.Н. Экзаменационный стресс и нервно-эмоциональное напряжение организма школьников, его оценка и прогноз Автореф дисс. на соис… канд. мед. наук. Тюмень, 2006. – С. 26.
56. Сонькин В.Д., Букреева Д.П., Васильева Р.М., Тамбовцева Р.В. Возрастные изменения энергетического и вегетативного обеспечения мышечной работы различной мощности у детей школьного возраста// Научные труды I Съезда физиологов СНГ. – Под. Ред. Р.И.Сепиашвили. – т.1. – М.: Медицина – Здоровье, 2005. – С. 149.
57. Степанова М.И., Куинджи Н.Н., Ильин А.Г. и др. Гигиенические проблемы реформирования школьного образования // Гигиена и санитария. 2000. № 1. - С. 40-44. .
58. Стунева Г.И., Кирюшин В.А., Цурган А.М. // Гиг. и сан. – 2000.- №3.- С.45-48
59. Суворова А.В., Мамуилов В.Г., Кузмичев Ю.Г. // Гиг. и сан. – 2000.- №3.- С.49-52
60. Фарбер Л.А., Безруких М.М. Методологические аспекты изучения фнзиологии развития ребенка // Физиологня человека. 2001. Т. 27. № 5. - С. 8.
61. Филиппов В. Здоровье школьников: актуальные проблемы и пути их решения. //Материалы круглого стола на тему «Современная школа и здоровье детей». 2004.
61. Харитонова Л.П., Калюжный Е.А. Состояние здоровья современных школьников начального периода обучения // Научные труды I Съезда физиологов СНГ. – Под. Ред. Р.И. Сепиашвили. – т.2. – М.: Медицина – Здоровье, 2005. – С.280.
62. Харитонова В.И., Горпушкина Е.Ю., Николаев В.И., Овчинников Ж.В. Особенности Хватова М.В., Сорокина Л.В., Антонюк С.Д., Максинев Д.В. Психофизиологические механизмы адаптации учащихся к вариативным условиям обучения //Рос. физиол. журн. им. И. М. Сеченова. -2004.-Т.90. -№ 8. - С. 411.
63. Целыковская Н. Ю. Социально-гигиенические факторы и здоровье детей // Гигиена и санитария, 2001, №2. - С. 58-60.
64. Шлык Н.И., Сапожникова Е.Н. Об особенностях медленноволновой структуры вариабельности ритма сердца у школьников с разной исходной активностью регуляторных систем организма // Научные труды I Съезда физиологов СНГ. – Под. Ред. Р.И.Сепиашвили. – т.1. – М.: Медицина – Здоровье, 2005. – С.149.
65. Хромцов П.И., Шешенева Г.И. Мониторинг функциональных возможностей организма школьников //2003.
66. Хватова М.В., Сорокина Л.В., Антонюк С.Д., Максинев Д.В. Психофизиологические механизмы адаптации учащихся к вариативным условиям обучения //Рос. физиол. журн. им. И. М. Сеченова. -2004.-Т.90. -№ 8. - С. 411.
67. Харитонова Л.П., Калюжный Е.А. Состояние здоровья современных школьников начального периода обучения // Научные труды I Съезда физиологов СНГ. – Под. Ред. Р.И. Сепиашвили. – Т.2. – М.: Медицина – Здоровье, 2005. – С.280.
68. Регуляции эндокринной и сердечно-сосудистой систем людей с различным типом темперамента на эмоциональный стресс // Физиология человека. 2000. Т. 26.№3. - С. 121.
        
        Қазақстан республикасы білім және ғылым министрлігі
Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті
Оқушылар ағзасының функционалдық жағдайына ... ... ... - ... ... 2012
Қазақстан республикасы білім және ғылым министрлігі
Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті
«Қорғауға жіберілді»
Кафедра ... ... ... ағзасының функционалдық жағдайына мектеп
ортасының әсері»
050113 - «Биология» мамандығы
Орындады
Ғылыми жетекшісі
Б.ғ.к., доцент
Қарағанды ... мен ... ... ... ... ... оқушылардың өмір сүру сапасынының
өзекті
мәселелері..................................................................
.................................
2. Оқушылардың мектеп ортасына бейімделу мәселелері
Белгілеулер мен қысқартулар
БДСҰ – бүкіләлемдік ... ... ... - жүректің жиырылу жиілігі
ЖҚЖ – жүрек қан-тамыр жүйесі
ОҚШ – организмнің қызметтік ширығуы
ФЖИ – ... ... ...... ... ... – жүйке эмоционалдық белсенділік
ФЖ – функционалдық жағдай
АҚҚ – ... қан ...... ... қан ... – систолалық артериалық қан қысым
ТСЖ – тамыр соғысының жиілігі
ӨСБК- өзін сезіну, белсенділік, көңіл-күй
ЖМ – жеке бас мазасыздануы
РМ – реактивті мазасыздану
ш.б – ... ...... ... ... - ... – минутына тамыр соғысы
М – орташа арифметикалық
m – орташа арифметикалық қателік
Р – ... ... ... - ... ... - ... ... Қазіргі таңдағы білім беру үдерісі ... ... ... ... ... оқуы және ... ... істеуімен
қатар жүретін әлемдік интеграциялық ... ... ... ... ... ... президенті Н.Ә. Назарбаев 2006 жылғы
1-ші наурыздағы «Қазақстанның әлемдегі бәсекеге ... ... елу ... кіру ... атты ... халқына жолдауында: «Білім беру
реформасы – Қазақстанның бәсекеге нақты ... ... ... ... аса маңызды ќұралдардың бірі. Бізге экономикалық және
қоғамдық жаңару қажеттіліктеріне сай келетін осы заманғы ... беру ... - деп атап ... ... ... беру дүние жүзінің көптеген елдерінің негізгі
мемлекеттік приоритеттерінің қатарына кіреді. Қазақстан үшін ... ... ... экономикалық жүйенің бәсекеге қабілеттілігін көтерудің
үздіксіз шарты, ... және ... ... ... орын ... нығайтудың және ұлттық мүдделерді дамытудың тәсілі болды.
2005-2010 ... ... ... ... ... ... бағдарламасына сәйкес прогрессивті технологиялар мен білім беру
жүйелеріне жаңа ... ... ... алға ... ... ... ... түрлі елдердің білім беру жүйесіндегі қазіргі ... ... ... ... және ... ... мен ... құру
және пайдалану қажеттілігін өмірге әкелді. Олар бар ... ... ... ... ... қол ... бағытталған.
Қазақстан Респуликасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың «Жаңа әлемдегі
жаңа Қазақстан» жолдауында жаңа ... ... ... бірі ... білім беру, «парасатты экономиканың» негіздерін қалыптастыру, жаңа
оқыту технологияларды пайдалану оқу сапасын көтеруге басты себеп ... ... ... - деп атап ... сондықтан да
еліміздегі әлеуметтік-экономикалық өзгерістерге байланысты білім беру
жүйесіне қойылған жаңа ... сай ... ... ... ... жетілуіне әсер ететін жаңа ... ... оның ... ... ... ... жол ашуда.
[3]
ХХІ ғасырда әлемдік білім беру ... ... ... бірі – мектеп білімін жаңарту. Ол оқушылардың неғұрлым өз
бетінше білім алып, оны іс жүзінде қолдана білу ... ... оның ... ... мақсаты қай кезде болса да қала бермек –
оқушыны білім алуға және сол ... ... ... шыққанда нақты
проблемаларды шеше білуде қолдануға үйрету.
Егер көптеген жұмыскерлердің ақыл-ой іс-әрекеті әр қилы өндірістік және
ғылыми міндеттерді шешкен ... ... ... ... көрінсе, онда оқушыларда ол оқыту үрдісімен анықталады және оқу
материалының өсіп келе ... ... ... яғни білім толықтыру мен
интеллектуалды-эмоционалды сфераны дамытумен негізделеді. Ақыл-ой еңбегі,
жүйке-эмоционалды ... ... ... ... ... ... әкеліп соқтыратын жүрек-қан тамыр, ... ... ... ... өзгерістермен бірге жүретіні
белгілі. Оқу іс-әрекетінің құрылымы мен жағдайлары мектеппен салыстырғанда
күрделеніп отырады [4].
Сонымен, еңбек ... ... ... беру бағдарламаларын игерудің
жоспарланып отырған нәтижелерін бағалауға бағдарланған жүйелер әлдеқайда
тартымды ... ... Олар ... ... беру мен ... ... ... кезде әмбебап және ыңғайлы болуы керек.
Жалпы оқушылардың ағзасын кешенді зерттеу әр түрлі деңгейде жан-жақты
тәрбиелеу, ... ... ... ... және спорттық
жаттығулардың әртүрлі кезеңінде зерттеулер жүргізу көптеген зерттеушілердің
назарын аударды. Бірақта оқушылар ... ... жеке ... және ... ... жұмыс істеу барысындағы өзгерістер
сипаты және тест-бағдарламалар толық зерттелмеген[5].
Өскелең ... ... ... мен ... ... ету
ортасының гигиеналық толыққанды болуы, қоршаған ... ... ... ... ... жақсы болуы маңызды мәнге ие болады. ... ... әсер ... ... ... 20 пайызын мектеп
ішілік орта жағдайы құрайды (9). Мектепішілік ортаның жағдайында маңызды
рөл атқаратын оқу ... ... ... ... ... ағза ... ... жоғары талапты қажет етеді .
Соңғы жылдары өскелең ұрпақтың денсаулық ... ... ... алаңдаушылықтарын туғызып отыр.Оқушылар арасында 20
миллионнан астам балаларда әртүрлі аурулардың кеңінен етек алуы байқалуда,
әсіресе қанайналу ... ... ... ... ... ... эндокриндік, зат алмасу процесстерінің бұзылулары
анықталды.
Соңғы 10 жылдарда ... ... ... ... ... көру ... бұзылуы, тұлғаның қисаюы, ас
қорыту жүйелерінің аурулары, ... ... және ... ... байланысты, балалар мен ... ... ... даму ... ... рөлі ... айдан анық [7].
Оқушылар ағзасының функционалдық жағдайына мектеп ортасының әсерін
зерттеу қазіргі таңда өте ... ... ... тек қана ... өмір
тіршілік жағдайларының субъективті сипаттамалары, ... ... ... ...... көрсеткіштері ғана емес, олардың объективті
көрсеткіштер арасындағы байланыс дәрежесін анықтау. Оқушылардың өмір ... ... баға ... арналған көптеген ғылыми
жұмыстардың ... ... ... ... ... ... ... әдістемелік-ұйымдастырылған іс-шаралар кешенін жасап
шығаруды талап етеді.
Қазіргі заманауи оқу орындарында оқитын ... ... ... ... күн ... өсіп келе ... гипокинезия тән, физикалық
жұмысқа қабілеттілігінің төмендігі, төзімділіктің әлсіздігі, аурудың күн
санап өсуі, ... ... күрт ... және ... байқалады [8].
Қазіргі медицинаның маңызды мақсаты сенімді дәрісіз ... яғни ... ... генездік қажуға әкеліп соқтыратын ауыртпалықтар салдарын
ескерту және ... ... ... ... өмір ... ... ... экологиялық апат, урбанизация, ақпараттық жүктеулердің көбеюі
тікелей тұрғындардың функционалдық жағдайына әсер етеді, сонымен ... ... ... ... ... ... Бұл
мәселеде әсіресе жалпы мектеп оқушыларына ерекше назар аудару қажет.
Зерттеу мақсаты: Қарағанды қаласы ... ... ... ... ... ... ... міндеттері:
1. Қарағанды қаласының оқу мекемелеріндегі оқу жағдайына салыстырмалы
баға беру.
2. Оқушылардың функционалдық көрсеткіштеріне мектеп ортасының ... ... ... ... ... ... әсерін
бағалау.
1. Әдебиеттерге шолу
1. Қазақстан Республикасындағы ... өмір сүру ... ... XXI ... ... жастардың мәселелерін зерттеу өте маңызды
мәселелердің бірі болып табылады. ... ... ... ... осы ... зерттеу гигиеналық, медико-биологиялық, әлеуметтік
және психологиялық-педагогикалық зерттеу тұрғысын талап етеді. ... өмір ... ... негізгі факторларының әсері және
олардың репрезентативтік ... ... баға беру ... таңның
ең өзекті мәселесі деп айтуға болады[9].
Өмір сүрудің жан-жақты әртүрлілігін сипаттайтын бірден бір ... өмір ... он ... ... ... ... баға беру жүйесі
бойынша «өмір сүру сапасы концепциясы» ... ... тұр, ... ... ... гигиенада, сонымен қатар
жасөспірімдер және балалар гигиенасында әлі өз орнын ала қойған жоқ.
Балалардың өмір сүру ... – бұл ... ... ... ... ... және психофизиологиялық денсаулығын
қамтитын және олардың ... ... ... ... қоғамның
экономикалық даму деңгейін көрсетеді. Өмір сүру сапасы – бұл физикалық,
психикалық, әлеуметтік ... ... және өзін ... ... өмір сүруді ... ету мен ... ... ... ... Көптеген әдебиеттердегі авторлардың
көзқарастары бойынша ӨС түсінігі едәуір әртүрлі болғандықтарымен, көптеген
авторлардың анықтайтын ... ... ... яғни ... ... және жеке ... өз өмірлеріне қанағаттану
дәрежелерін анықтау болып табылады[10].
Ағзаның иммундық жүйесінің қызметін ... және ... ... ... дене шынықтыру рөлін кеңінен насихаттайды.
Рационалдық қозғалыс белсенділігі және физикалық жаттығулар белсенді
демалыс ... ғана ... ... ... ... ... ... және бейімделушілік мүмкіндіктерін арттыратын құрал болып
табылады. Сонымен физикалық ауыртпалық ... ... адам жеке ... қажеттігі маңызды сәт болып табылады. Өйткені шамадан тыс физикалық
жаттығу арқылы ... күш ... ... мықты адамның өзіне де зиянын
тигізеді, тікелей тірек-қимыл аппаратына әсері және ... ... ... ... алу, ... және т.б. ... ... функционалдық мүмкіндіктеріне ауқымды баға беру, бұлшық
ет ... ... ... ... әрі қарай жалғасуы мен
қарқындылығын негіздеу, физиологиялық рұқсатты ... шыға ... ... ... заманауи даму кезеңінде маңызды ғылыми-тәжірбиелік мәнге ие
болады [11].
Физикалық ауыртпалық кезінде ағзаның функционалдық жағдайы негізінен
физикалық ... ... ... кардиореспираторлық және
гемодинамикалық жүйелер жағдайына негізделген. Қозғалу белсенділігіне
шектеу ... ... ... ... ... механизмін бұзады,
синокардиалдық рефлекстердің күйзелістік жағдайын туғызады.
Қазақстан қалаларының орта ... ... ... ... қатер
төндіретін бірнеше негізгі факторлардың жоғарғы деңгейі байқалды:
Оқу және демалыстың, тамақтану ... және ... ... қимыл-
қозғалыс белсенділігінің жетіспеушілігі, шылым тарту және ... жиі ... ... ... және жанұядағы микроклиматтың
нашарлауы сияқты бірнеше факторлар байқалды. ... мен ... өмір ... ... ету үшін ... ... тәрбиелеу жалпы білім беру мекемелерінде қолға алынуы туралы ұсыныстар
ұсынылды[12].
Жасөспірімдер денсаулығының жағдайы қоғамның және болашақтың ... ... ... ... ... ... ... негізгі потенциялы, терең және жан- жақты ... ... ... ... Және ... ... және ... факторлар
әсерімен негізгі тенденцияларға көңіл бөле отырып, оларды ... алға ... ... кезең психологиялық және әлеуметтік тұрғыда қалыптасуын
сипаттайтын адам өміріндегі қиын кезеңнің бірі. ... ... ... осы ... ағза ... ... әртүрлі әсерлерінен қорғалмаған және
аса әлсіз кезінде анатомиялық- физиологиялық ерекшеліктерін зерттеу өте
қажетті болып ... ... ... ... ... ... ... және
патологиялық ауытқушылықтар осы жасөспірімдік кезеңде ... ... ... аралығында денсаулығы мықты балалардың саны едәуір
азайды және функционалдық, созылмалы ауруға ... ... ... ... ... денсаулықты сипаттайтын тұрақты көрсеткіштер 70-80
жылдарға қарағанда 90-жылдары денсаулық жағдайының ... ... ... ... денсаулығының көрсеткіштері мүлдем ... ... ... ... дені сау ... 2-5% ... ал ... ауруы бар балалар саны үздіксіз өсуде және мектепті
бітіргенше олардың саны 70%-ды ... ... ... бітіруші түлектер әр
түрлі психикалық бұзылулуарға ұшырайды. 80%-ға жуығы ... ... ... ... ... 40%- дан аса ... ... байланысты әскерге қызмет етуге бара ... ... ... соңғы 3-4 жылда аурулардың күрт өсіп ... ... ... ... патологиялық бұзылулар мектеп оқушылары
арасында 23%-ға ... ... ... ... ... және ... аурулар өте жиі кездеседі: жүйкелік, сүйек-
бұлшықет жүйелерінің және асқазан- ішек ... ... ... ... ... жиі ... туындауына әлеуметтік және экономикалық себептермен ... ... ... ... қатерлі факторлар: шылым тарту,
алкогольдік ішімдік және ... ... ... және ... ... ... ... тамақтану тәртібінің бұзылуы, физикалық
белсенділіктің ... және ... ... ... ... ... және жсаөспірімдер ортасында ерекше орын
алды. Мемлекеттің ... ... ... ... көңіл бөлуі
көптеген мысалы, темекі және ішімдік заттарының бақылаусыз жарнамалануы
Бұқаралық Ақпараттар Құралдарында жиі ... осы ... ... ... жол ашты, тек соңғы кезде ғана заң жүзінде адам ағзасына
зиян келтіретін ... ... заң ... ... қою ... ... Одан басқа комерцияланған спорттық ұйымдарға ... ... ... ... ... дамуы жағынан артта
қалуына себепші болып отыр. Бұл ... ... ... ... ... гигиеналық біліктілікті, зиянды әдеттерге қарсы тұра
білуді, ... ... ... әсеріне бейімделу – профилактикалық
медицинада келешек ұрпақтың денсаулығын қорғау мақсатында ең маңызды мәселе
болып отыр[14].
Көптеген ғалымдардың айтуы бойынша, ересектердің көптеген ... ... ... ... салдарынан болған, әсіресе мектептегі қалыптасу
баланың тікелей денсаулығына әсер ететіндігін ерекше аталып өтіледі.
Көптеген отандық және ... ... мен ... дені сау ұрпақ
тәрбиесінде физиологиялық-гигиеналық білім беру және тәрбиелеу ісін алға
қойып, ... ... оның ... алға қоя отырып, оқу процесіне
енгізуді талап етеді. Гигиеналық білім беру және ... ... ... ... өмір сүру жағдайының дәрежесіне байланысты
гигиеналық мәдениетті қалыптастыру қажет. ... ... ... олар ... өмір ... ... ... жайлы айтады,
бірақта теориялық білімдері мен іс ... ... ... ... және ... арналған телебағдарламалар арқылы алған білімі,
салауатты өмір ... ... ... ... ... ... ... жеткілікті түрде әсер етуге қауқарсыз. Сонымен қатар жанұяда
баланың іс-әрекетінің жақсы қалыптасуына жеткілікті әсер ете ... ... ... ... өмір салты туралы біліктіліктің болмауы
және зиянды әдеттердің кеңінен таралуына да ... ... ... ... мен оқытушылар, оқушыларда салауатты өмір сүру
салтын қалыптастыруда алатын ролі жеткіліксіз[15].
Ағзаға қауіп төндіретін және ауру ... ... ... ... ... белсенді тәрбиелеу денсаулықты сақтау тұрғысында
аса тиімді ... ... ... ... мен ... ... ... бөлу, жеке және жалпы қауіпсіздік жасөспірімдер
үшін мектепте оқу езінде балалардың ... ... және ... ... оқу ... үшін ... міндет болып табылады.
Бұл мәселені шешу өскелең ұрпақтың денсаулық сапасын ... осы ... ең ... ... бірі ... ... өмір салтына және тәрбиеге қазіргі замануи талап баланың 6-7
жасынан ... оның ... және ... ... ... бөле ... санасына гигиеналық біліктіліктерді сіңіру қажет, және осы даму
кезеңінде ересектер тарапынан балаларға бақылау ... ... ... ... және ... жеке ... әрбір 11 жастағы оқушы бақылауда
ұстауды білуі қажет. Үнемі үйрету жағдайында және санитарлық ... сай ... ету осы ... ... жеке гигиена
біліктіліктерін білу толық қалыптасуы қажет, күн тәртібі, оқу мен демалыс
тәртібі ... азда ... ... болуы қажет. 13 жастағы оқушы
денсаулығы іс-әрекеті салдары туралы толық білуі тиіс және ... ... бір ... ... ... ... ... шешім қабылдай білуі
тиіс. Мектепті бітіру кезінде ... ... ... және ... орта ... ... жауапкершілік,
денсаулықты сақтау және нығайту үшін салауатты өмір салты туралы түсінігі
болуы толық қалыптасуы ... ... жету үшін ... ... сауаттылық гигиеналық
білім беру және тәрбиенің негізгі принциптерін сақтағанда ғана қол жеткізуі
мүмкін: жүйелілік, дифференциалдылық, алған білімін іс ... ... ... ... ... ... әдістерді қолдану. Бұл талаптар
таза және ... ... ... қамтамасыз ету; оқушыларда адекватты
медициналық қамтамасыз етуді ... ... ... ... жасауды қамтамасыз ету; ... ... ... ... жоспарлау, мектеп білім интеграцияланған бағдарламасы
гигиеналық білім беру және тәрбиелеу мектептік бағдарламасы мен мектептік
медициналық қамтамасыз ету ... ... ... ... өмір сүру
аспектілеріне қатысты ( тамақтану, қозғалыс белсенділігі, ... ... ... және наркотикалық затты пайдалану) нақты анықталған
мектеп заңдылықтары болуы қажет; мектепте балалардың ... ... ... дене ... ... және ... тыс ... тәртібі ұйымдастыру; балалардың денсаулығын сақтау және ... ... ... ... ... қамтамасыз ету және
педагогтар тарапынан салауатты өмір салтын қалыптастыру мақсатында жұмыстар
жүргізу; ... ... ... ... беру және тәрбие жұмысы бойынша
замануи әдістерді қолдану; оқушылар арасында гигиеналық білім беру ... ... ... ... ... ... балалардың және
жасөспірімдер денсаулығын нығайту мақсатында жанұя мен мектеп арасындағы
байланыс; мектеп пен ... ... ... ... ... ... ... салауатты өмір салтын
қалыптастыру мақсатындағы тәжірбиелік жұмыстар, олардың гигиеналық ... және ... ... ... асуы ... әрбір жалпы білім беру
мекемесінде оқитын түлек тұрақты білім ... ... ... ... ... ортаның денсаулығын сақтауға негізгі ... мен ... ... ... қайта құру кезінде біздің мемлекетімізде қазіргі кезде
әртүрлі қоғам ортасында өмір сүру және сол ... ... ... ... ... байланысты, әлеуметтік статусқа, психологиялық
ерекщелктерге және адамның жеке ... ... ... ... ... күрделі жүреді. Қазіргі кездегі ... ... ... ... оқу ... ... ... жүйеге жоғары
дәрежеде ауыртпалықтың түсуі, ақпарат көлемінің ұлғаюы, ... ... ... жас ... ... дайындығының сапасына
жоғарғы талаптар, ... ... және ... ... ... ... аурудың, мүгедектіктің және студент
жастардың өлімінің өсуіне әкеліп соғады. Бұл өз кезегінде өскелең ... ... ... ... ... ... [19].
Қазақстан интелектуалдық потенциалы және өндірістік күші болып табылытын
контингент бұл жастар, сонымен қатар оқушылар, ... ... ... ... қазіргі таңдағы ең өзекті мәселе болып отыр. Бұл ... ... ... ... ие ... ... ... жалпы алғанда
жастар денсаулығы соңғы кезде күннен күнге нашарлап бара жатыр. Оқушылардың
денсаулығы нашарлауы жоғары оқу орнына келген ... одан әрі ... Бұл ... ... ... білім беретін мекемелердің
оқушыларын ... 10% ... ... 45-50% ... ... ... 45% ... аурулармен
ауырады.
Әрбір оқушы жасөспірімнің 2/1 бірнеше созылмалы ауруларға және ... ... ағза ... және ағза ... ... ... әкеп ... және ағзаның қорғаныстық қабілетін едәуір
төмендетеді.
Сонымен ... ... ... ... ... әр түрлі психикалық
бұзылулуарға ұшырайды. 80%-ға жуығы кәсіп ... ... ... ... 40%- дан аса ... денсаулық жағдайына байланысты
әскерге қызмет етуге бара алмайды. 90% талапкерлердің ... ... ... ал 50%-да ... ... қалыптасқандығы
жөнінде деректер алынды[20].
Жоғарыда көрсетілген мәліметтер студенттердің денсаулығы бұзылуы
көбінесе мектеп ... ... ... ... көрсетеді. Мектепте
оқу кезеңінде оқушылардың арасында созылмалы аурулар мен функционалдық
бұзылулардың өсетіндігі ... ... ... ... ... ... ... 14-16 жастағы балалар ұшырайды. Жоғары
сыныптарда оқитын оқушыларды оқу прцессінің ... ... ... ... ауыртпалықтың көп түсуіне байланысты ағзасына айрықша
қатер төнетін топтар қатарына ... ... оқу ... ... оқу түрі мен әдістері өзгереді, оқу процессіне педагогикалық
тплаптардың ұлғаюы ... ... ... ... оқушылар ҰБТ-ға
дайындалуы олардың ... ... ... көп күш сарп ... ... және аса ... ... қарайтындығына, орталық жүйке
жүйелерінің функционалдық қозуымен жүретін және ағзаның ... ... ... ... ... ... ... осының бәрі өз кезегінде ... ... ... және ағзаның әртүрлі ауруға ұшырауын туғызады[21].
Жоғары оқу мектептерінде, сонымен ... ... ЖОО оқу ... оқушылар ағзасының дамуына айтарлықтай залалын тигізіп отыр. Оқу
процессіне техникалық оқуты тәсілдерін және компьютерлік ... ... ... ... ... ... жедел өсті.
Басқа жағынан алып қарағанда оқу материалдарын меңгеруге және қорытуға
шектеулі ... ... осы ... ... ... оқу ... бағдарламаларының дұрыс тамақтанбау тәртібімен үйлесуі және басқа да
мәдени шаралады ... ... ... 10-12 сағат, ал сессия
кезінде 14-16 сағатқа дейін ... ... тура ... ағзаның
иммунитетінің төмендеп әлсіреуіне кез-келген аурудың тез ... ... ... ... ... оқудың қарқындылығын арттыру үшін интернет, видеотехника
және персоналды компьютерлерді қолдану кеңінен енгізілді.
Оқу процесіндегі ... ... ... әсері жүйке, эндокриндік,
иммундық және басқа да ағза ... ... ... функционалды бұзылыстарының пайда болуы мүмкін және олардың
созылмалы патологиясының ... ... ... ... ... кейінгі
өміріне едәуір деңгейде әсер ететін критикалық кезеңнің бірі – ... ... ... Бұл ... ... үшін ... мәні бар,
оқушыларда мотивациялық-детерминделген іс-әрекетті ... ... ... ... ... емтихан болып табылады[23].
Мәліметтер бойынша, оқушылардың денсаулық ... 49-53 ... өмір сүру ... ... ... өмір сүру элементінің негізгі тірегі:
- жеткілікті түрдегі ... ... ... ... күн ... сақтау;
зиянды әдеттерден аулақ болу (ПАВ, ішімдіктер,темекі шегу).
2. Оқушылардың мектеп ортасына ... ... ... ... және дәстүрлі емес оқу түрінде оқитын оқушылар
бірқатар ерекшелігімен ... ... ой ... ... ... құрайды Соңғы жылдары осы тақырыпта зерттеу
жұмыстары көбейіп барады, оған ... ... ... ... ... физиологиялық қызметі және денсаулық жағдайына ... ... ... ... ... ... ... оқу барысында жаңа ортаға бейімделу жағдайы мінез-құлық
реакцияларының өзгеруімен яғни ұйқының және тамаққа тәбетінің ... Бұл ... ... жүйе ... ауытқуымен, жоғарғы
тыныс жолдардың ... ... өсу және даму ... ... ... ... ... құлқының болмауы сияқты
дағдылар қалыптасуы мүмкіндігімен жүреді.
Бейімдеушілік дегеніміз – ол организмнің өзгеріп ... ... ... Оның өзіне тән ерекшеліктері қосымша ... ... бір ... ... ... ... қосу
арқылы организм өзінің қызметтік белсенділігін күшейту қаблеттілігі болып
табылады. Бейімдеушілік оқушылардың оқу ... ... ең ... ... және де оның ... әрекеттері осы үрдістердің іске асуынсыз
мүмкін емес. Сау организмде бейімдеушілік ... ... ... ... ... және организмдердің бір физиологиялық күйден
басқасына өту мүмкіндігін қамтамасыз ... ... ... ... өз денсаулығына санаулы қарым-қатынасқа, салауатты өмір
салтын ұйымдастыруға ... ... ... ... ... ... тәрбиелеу болып табылады[25].
Бейімделушіліктің көпдеңгейлі қызметтік жүйесі икемделу реакцияларының
физиологиялық және психикалық компоненттерінің өзара әрекеттері мен ... ... Бұл ... әр қайсысының қосатын ... екі ...... ... және ... орындау қатынасымен анықталады. Орта мектептерде білім алу
кезеңінде оқушылар ... емес ... ... да, ... ... ... (жас, физиологиялық және
психологиялық ерекшеліктер, эмоционалды артық ... ... ... күйі) да әсерлеріне ұшырайтыны ... жаңа ... ... ... ... ... едәуір ширығуымен бірге жүреді[26].
Оқушылардың денсаулығы мен оның білім алуы өзара байланысты және бір-
бірін өзара қамтамасыз етеді. ... ... ... ... ... ... болса, соғұрлым оның білім алуы ... жеке ... ... нәтижелі жүреді. Мұнда денсаулық
жағдайларымен жеке тұлғалардың арасында тығыз байланыс байқалады.
Оқушылардың оқу жүкетемелеріне ... ... оқу ... ... ... дамыған жеке тұлғалардың қалыптасуының компоненттерінің
бірі болуы керек.
Жүргізілген көптеген психофизиологиялық ... ... ... ... қанағатсыздығын көрсетті: орта
есеппен әр оқушыда кем дегенде бір ... ауру бар, бұл ... ... ... ... ... екі ... қалыптасады, ал 15%-да
үш және одан көп ауру ... Н.А. ... ... ... ... ... денсаулық жағдайы өзекті мемлекеттік
мәселе және бірінші кезекті маңаздылығы бар сауал болып табылады, ... ... ... оның ... және ... ... ... жалпы білім берудің ерекшелігі оқытудың жаңа тәсілдерін,
құралдарын және түрлерін іздеу ... ... ... ... ... ... ... инновациялық оқу мекемелерін кеңінен
енгізу студенттер организмінің қызметтік жағдайларына қойылатын ... ... ... ... ... ... ... оқушылар үшін ең қиындар
қатарына жатады. Оқушылардың үлкен ми ... ... ... ... ... қызметтік мүмкіндіктерге ие, сондықтан көп ... ... ... ... мүмкін[28].
Оқушылардың ой еңбегі өзіндік ерекше. Егер де көптеген жұмыскерлердің ой
іс-әрекеті әр-түрлі өндірістік және ... ... шешу ... ... ... ... бейнеленсе, онда
оқушыларда ол оқу үрдісімен анықталады және үнемі ... ... ... ... ... ... яғни ... толықтыру және
интеллектуалды-эмоциялы сфераның дамуымен сипатталады.
Ой еңбегі клиникаға дейіңгі түрлерінде денсаулықтың бұзылуына әкеліп
соқтыратын жүйке-эмоционалдық ... ... ... ... –қан
тамыр, эндокриндік, жүйке ... ... ... ... ... ... шақпен салыстырғанда жасөспірімдік
кезеңде оқу іс-әрекетінің құрылымы мен ... ... ... мен ... ... ... оқу
мерзімінен тыс, әсіресе қызметтер сабақ соңына дейін күрт ... ... ... ... ... өте ... ... ыңғайда осы
қызметтердің өзгеру ұзақтығы қандай екенін және олар ... ... ... ... ал егер олар ... ... ... ... ... ... ие болатынын, шамадан тыс ширығу жағдайында
жүйке ... ... ... ... ма екенін анықтау қажет.
Бірінші, екінші және таңдау бойынша жоғарғы ... ... ... ... ... тексерістер олардың арасында тек 20—35%
ғана (оқу бағдарламасының күрделенуіне байланысты) ... дені ... ... ауру және ... ... ... факторлары
болатынын көрсетті[30].
Себеп-салдардың ішіне - өмір күйі факторларының (қозғалыс және
медициналық ... ... ... зиянды әдеттерді ұстану,
әлеуметтік-гигиеналық жағдайлар) әсері, ... ... ... ... ... ... ... бір қатар дәрісханалардың белгілі бір
түзетулер мен толық жетілдіруді талап ететін материалдық ... ... А. ... ... қызметтердің тұрақтануы ағзаның күйін
бағалаудың ... ... ... ... ... ... пен жұмыс қабілеттілігінің жағдайын сипаттау үшін ... ... ... ... ... ... немесе
төмендеуі маңызды емес, керісінше ұзақ уақыт бойы ... онда ... ... ... ... ... мен ... тұрақтануын анықтау, олардың типизациясы дамып жүйкенің
келе ... ... тыс ... ... ... ... ... бағалау үшін пайдаланылуы мүмкін[31].
Эмоционалды қозу жағдайындағы оқу еңбегінің сәйкес ерекшеліктерінің
әсерімен ... ... жиі ... ... ... ... ... Мұндай жиі ауытқулар, әсіресе ... және ... ... ... жүріп жатқанда олардың балансын гипер- немесе
гипофункцияға қарай тұрақты бұзылуын тудыруы мүмкін, бұл өз ... қозу ... ... ... ... ... ... іс-әрекетін бағалағанда субъективті күй көрсеткіштері
елеулі маңызға ие болады. А. А. Ухтомский белгілегендей, «былайша ... ... ... ... ... объективті, әрі бар
лабораториялық әдістерге ... ... ... қажу мен
шаршағандықтың әлдеқайда сыпайы және нақты көрсеткіштерін береді»[32].
Үнемі қайталанып отыратын және ... ... ... ... ... ширығу дәрежесі жоғары оқу іс-әрекеті,
ақыр аяғында бейімделушілік мүмкіндіктерінің шегін бұзып, аурудың алдын
тудыруы ... ... алды – ... бірінші кезекке қорғаныстың
компенсаторлық-икемделушілік механизмдерінің шамадан тыс ширығуы немесе
жүдеу белгілері шығатын ... Тура осы ... ... ... ақпараттық невроздардың алдын алуға бағытталған ... ... ... ... өте ... ... ... зерттеу,
көбінекей, жүйкенің шамадан тыс ... ... ... болған
психовисцеральды дисфункцияларды анықтауы керек. ... ... мен ... арасындағы қатаң шек қою, сонымен қатар олардың әрең байқалатын
өтпелдері ... ... ... ... болып
табылады[33].
Жүйке жүйесінің созбалы өзгерген қызметтік күй жағдайында ширығу немесе
шамадан тыс ширығу жаңа ... ... ие ... Сырқат алдының берілген
кезеңін сипаттайтын осы жаңа қызметтік қасиетін, аурудың ... ... ... ... ... бола бастағандықтан, өзгерген қызметтік күйді
бағалау көрсеткіші деп есептеуге болады. Оқушыларда осы кезеңді дер кезінде
табу өте маңызды, және де ... ... ... және ... ... ... мен ... алдыларын болдырмас үшін
бақылаулар жүргізіп, дер кезінде алдын ала терапиялар бастаған жөн. ... ... ... осы ... ... ... ... алдын
алу және болжау мақсатымен оқушыларда эмоционалды-стресс факторларына
әрекет етуге бейімділігін, ... ... әлі ... ... ... өзгерістерімен жүрмейтін жүйке ... ... мен ... табуға мүмкіндік берер еді[34].
Орындалатын жұмыстың түріне байланысты ... ... ... ... қажуды бөлуге болады. Олардың арасындағы айырмашылық жекелеген
рецепторлардағы, ОЖЖ-ң бөлімдеріндегі, ... ... ... ... ... ... мүмкін. Алайда мұндай бөлу
шартты болып саналады, өйткені қажудың ... ... ... ауытқуларға және шаршаудың субъективті сезімдеріне ұқсас жұмыс
сапасының нашарлауымен бірге жүреді.
Фондық ... ... жүйе ... ... ... ... ... мен реактивті тынышсыздық
деңгейін зерттеу, күйзеліс кезеңіндегі жүйеаралық байланыстар санының
артқанын, ал ... ... ... ... ... ... деңгейінің жүрек-қан тамыр жүйесінің іс-әрекетіне айқын әсері
және күйзеліс жағдайын субъективті бағалау мен вегетативті ... ... ... ... ету ... ... корреляциялық
байланыстардың жоқтығы анықталды[35].
Жүрек-қан тамыр, тыныс алу және ... ... ... ... сабақтар кезінде аз өзгереді. Тек жүректің жиырылу
жиілігінің артуы немесе кемуі, артериялық ... ... сәл ... ... байқалады.
П.К. Анохин артериялық қан қысымды (АҚҚ) ... үш ... ... АҚҚ ... ... жағдайын жеткілікті толық
бейнелейді. АҚҚ организмнің ... ... ... ... ... ... ҚМК ... минуттік көлемі) артады,
артериялық қысым көтеріледі және жиілейді, ал кей ... ... ... ... ... ең ақпаратты және қол жеткізерлік
көрсеткіштерінің бірі жүректің жиырылу жиілігі (ЖЖЖ) болып табылады. ... бір ... ... ... саны ... жиілік санына сәйкес
келеді. Сондықтан, пульсті есептей отырып, ЖЖЖ жайында сөз қозғайды. Оқу
жүктемесінің әсерінен ... ... ... ... Ой ... ... ЖЖЖ-ң жиілеуін де, оның сиреуін де тіркеген.
Қазіргі кезде эмоцияның жүрек ырғағының жиілігі қатынасында жүрекің іс-
әрекетіне әсері жеткілікті ... ... ... тура осы ... ... дәрежесіндегі ең сенімді индикатор болып келеді.
Жүрек-қан тамыр жүйесі организмнің бейімделушілік-иемделу ... ... ... ... ... талдау, жиі және ұзақ
уақытты эмоционалды шамадан тыс ... болу ... ... ... ... едәуір кең тарағанын көрсетті [37].
Психофизиологиялық жағдай, жүректің ... ... ... ... оқу ... реттеуші жүйелердің ширығу дәрежесін
анықтауға ... ... ... жүктемелері оқытудың әр қилы түрлерінде оқитын
оқушылардың организмінің қызметтік күйіне жағымсыз әсер ... ұзақ ... ... ... физиологиялық жүйелерді
морфо-функционалдық ұйымдастыруды толық жетілдіру, бейімделу іс-әрекетін
іріктеп қосатын, онтогенезде бірте-бірте қалыптасатын ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етіледі[38].
Заманауи кезеңде оқушылар денсаулығының төмендеу ... ... ... мүмкіндіктерінің деңгейін өзекті зерттеу,
функционалдық қорды анықтау, денсаулықтың ... мен ... ... ... ... ... ... оқу жүктемесіне бейімделуіне және оқу
іс-әрекетінде жетістіктерге ... ... ... ... ... XXI ғасырға әлеуметтік-экономикалық мәселелердің жүгін арқалай
аяқ басты, сондай бір ... бірі ... және ... ... ... ... ... шақ бұл– физикалық және
жыныстық жетілу кезеңі. XX ... аяғы 70 ... ... ... ... ... ауысты.
Ғылыми-техникалық прогресс, ақпараттық және психоэмоционалдық
ауыртпалықтың ... ... және оқу ... ... ... ... ... көмектесетін әдістерді іздеуге
негізделеді[39].
Пубертаттық кезеңде ... ... ... ой жұмысқа
қабілеттілік динамикасына және деңгейіне әсер ... ... ОЖҚ ... ... ... ... және оқу ... бейімделудің
сенімді критериі болып табылады.
Ой жұмысқа қабілеттілік көрсеткіштері, ішкі тежелудің ... және ... ... ... ... ... ... (ЖЖ) кезеңінде ұлдарға қарағанда қыздарда жоғарғы деңгейді
көрсетті.
Мотивациялық саланың жетілмегендігі, эмоционалдық қолайсыздық, көңіл
бөлініудің жетіспеушілігі және ... ... ... ... ... ... ... жоғары деңгейі міне ... ... оқу ... бейімделуінің жағымсыз факторлары
болып табылады[40].
Қазіргі таңда оқудың инновациялық түрі ... ... ... ... ... және жекеленген оқу түріне көп ... және ... оқу ... ... ... ... және
жекеленген оқу жағдайында білім алу психофизиологиялық және педагогикалық
тұрғыдан алып қарағанда өте өзекті және тартысты ... ... ... ... ... ... ... баланың жеке қалыптасуына
үлес қосатын оқытудың әрі қарай тиімді жолын таңдау ... ... ... ... ... ... ой, физикалық жүктемелерге
бейімделу жағдайында олардың ағзасының ... ... ... ... ... ... ... едәуір бөлігі, қарқынды
ой жүктемелеріне дайын еместігін көрсетеді[41].
Пубертатық ... ... ... жүрек қызметінің реттелу
механизмдері, жыныстық жетілуді жүргізетін нейроэндокриндік қайта қалыптасу
әсеріне шалдығады. Бұл осы ... күш ... ... байқалады, біздің
зерттеулерімізде жасөспірімдерде АМо және КТИ (ИН) ұлғайғандығы байқалды.
Қыздарда жыныстық жетілу кезеңі ерте басталғандықтан оларда 10 ... ... ... ... вегетативтік реттелу сипатында өзгеріс байқалады, ал
ұлдарда мұндай өзгеріс 12-14 жаста ... ... ... ... ... ... ... сәйкес келеді, яғни
реттеуші жүйелердің есебінен ... ... ... ... 12-13 жастағы қыздарда және 13-14 жастағы ұлдарда байқалды.
Функционалдық жағдайдың ... ... 14 ... ... арасында
бейімделудің қанағаттанарлықсыз жағдай проценті ... ... өз ... ... сын кезеңдерінде ұсынылған қарқынды оқу
жүктемесі және өмір сүрудің қолайсыз режимінде инновациялық оқу ... ... ... ... ... күш ... ... даму процессінде бала ағзасы біртұтас өзгереді. Оның ... және ... ... барлық мүшелердің,
интеграцияның әртүрлі деңгейінде, клеткаішіліктен ... ... ... шартталған. Әртүрлі жастағы топтардың көрсеткіштерінің
кластерлік талдау нәтижелерінде кластерлердің ... ... 7 ... ... ... одан жоғарғы жастағы
балалардың барлықтарында бір көрсеткішті ... және ... ... ... ... ... қосатын, ғылыми зерттеуде маңызды бағыт
болып табылатын бейімделудің бір түрі ... ... В.Г. ... ... оқу ... ... жетістігін бағалау
критерилері бойынша жалпы білім беру ... және ... ... оқу ... бейімделудің тиімділігі көрсеткіштері:
табыстылық ( ... және ... ... ); оқу ... ... функционалдық жағдайының тұрақтылығы ... ... ... ... ... оқу ... ... барысында қажудың айқын белгілерінің болмауы[43].
Оқу жағдайына және кәсіби іс-әрекет саласында ... ... ағза үшін ... ... ие болады, бейімделу процессі
кезінде ағзаға үлкен ауыртпалық түсумен функционалдық жүйелердің ... ... 12-14 жас ... ... ... ... айтқанда
пубертаттық кезеңді ерекше атап өтуге болады. Осы жас ... ... ... ... ... ... күшеюімен сипатталады, үлкен ми сыңарлары қыртыстары және қыртыс асты
өзара әрекеттесудің жедел ауысуына әкеп ... ... ... факторлардың әсерімен, ағзаның вегетативтік функцияларының іс-
әрекеттерінің үйлеспеуі және реттеуші механизмдердің бұзылуы байқалады[44].
Бейімделу үздіксіз процесс көп ... және ... ... ... ... жеке және популяциялық деңгейде генетикалық түрде
бекітіген, бірақта оның жүзеге асуы орта мен ... ... ... ... диапозоны реттеуші механизмдердің
мобильділігі ... ... ... ... ... ие, сонымен қатар әлеуметтік және экономикалық байланыстарға
негізделген. ... келе ... ... ... ... ... және оның потенциялын қолдану керек. Кәсіби және ... ... ... қазіргі жүйесі ағзаның физиологиялық мүмкіндіктерін
шектейді. ... ... жеке ... және ... ... алмай, оның бір бағыттағы сипаты прессингті әсер
етеді. Бұл өз кезегінде бейімделу механизмдерінің ... және ... ... ... ... төмендеуіне, интеллектуалдық және
еңбекке қабілетті жастағы халықтың ... ... ... әкеліп соғады.
Физиологиялық функциялар мен ағза ... ... ... ... ... ... зерттеу әлеуметтік сонымен қатар
биологиялық жоспарда өзекті болып табылады және жалпы ... ... ... еңбек процесстерін рацияналдауға мүмкіндік береді[45].
Осы мәселелерде сыртқы және ішкі әсерлерге аса сезімтал, ... ... іс- ... ... ... оның ... тұрақтылығын қамтамасыз ететін жүрек қантамырлар және симпато-
адреналдық жүйелерді зерттеу ерекше ... орын ... ... ... ... ... ... бағытталған таңдап алынған компоненттердің кешені ретінде
зерттегені ... ... Ал ... ... алып ... ... ... қолдана отырып, оны өмірдің тұрақты мәні ретінде
қарастырады. Бұл механизмдердің ... ... ... ... ... ... орындаушы мүшелер сиқты,
жүйке орталықтарын қосатын уақытша құрылымдар қамтамасыз етілетін орта
факторларына бейімделу ... ... ... ... жүйе ... ... ... қоса отырып және тыныштық
күйде автономды жүйеде жұмыс істей отырып, функционалдық базасы үшін ... ... орта ... ... жүйе ... ... ... параметрінің өлшемі санының ... ... ... ... бір ... бір – ... тәуелді,
элементтер арасында кореляциялық қатынас түрінде пайда болатын,
морфофизиялогиялық ... ... кез ... ... ... ... туындайды. в виде корреляционных.
Функционалдық жүйе базалық ... аса ... ... тез ... «жұмсалады», функционалдық жүйенің ... ... ... ... қызметін атқарады.Сонымен медицинада ... ... ... ... ... ... туынды
сияқты, әртүрлі білім ... ... ... ... ... жүйелердің тұтас теориясын құрай отырып, жалпы
ғылыми философиялық категорияда тез дамыды[47].
1.3 Оқу жүктемесі әсерінен оқушылардың ... ... ... - ... ... тым ... ... ақыл-
ойдың тым ширығуынан туындайтын стерсті бағалау өте ... Әлі ... ... ... ... ... және ... механизмінің бұзылыстарының себептері бола алатыны, себебеі
эмоционалдық стрестің пайда болуы толығымен адамның дербес ... ... ... ... бір қатар жағдайда адамның мінез-қылығының
ұйымдасуын бұзады, бірақ стрестік кейбір деңгейін оның ... ... ... ... ... факторлар ағзаның тұрақтылығына әкелуі
мүмкін. Бұл жағдада стрестің ... жаңа ...... ... ... Р. ... ... эмоционалдық стрестің
аяқталуы негізінен индивидиуммен жүзеге асатын ... - ... ... Бір және сол ...... туындаған
эмоционалдық стрестіәң сол деңгейі әртүрлі адамдарда бірдей көрініс бермеуі
мүмкін. A. Welford ... ... ... ... ...
индивидиум ерекшеліктерімен қоршаған орта немесе әлеуметтік ситуациялар
арасындағы сәйкессіздік болып келеді. Сонымен ... оның ... ... ... – ол ... ... ... табылады және ол қорытындылайды,
яғни емтихан негізінде туындайтын стрестік ситуация талантты студенттерді
анықтауға кедергі ... ... ... ... өте тығыз байланысты, ол адамның сол
жұмыстағы қызығушылығына, оны орындау қиындығына, нәтижелілігіне ... ... ... ...... ... ... кешені. Олар психологиялық
ақпараттық стрессорларда айтарлықтай ... бола ... ... эмоция студенттерді күрделі жағдайға сәйкес мінез-
қылықтың күшін жинақтайды.
Эмоционалдық стресс бір және сол ... ағза үшін ... ... және ағзаның тірішілігімен одан әрі жетілуі үшін ... ... ... және ... орта ... ... ... жүйке жүйесінің әрекет қабілеттілігінің өзгеруіне әкеледі, осының
салдарынан ол реттейтін жүйелер ... ... және ... ... Адамның жұмыскершілігі туралы оның еңбек әрекетінің көрсеткіштері
бойынша білуге болады (белгілі уақыт ішінде жасайтын еңбек операцияларының
саны және ... ... ... ... үшін адамның кез
келген кәсіби әрекетті жасауға ... ... ... ... ... ... ... Ой еңбегі
жұмысында ой жұмысының бір түрі ... – ол ОЖЖ ... ... әсерінен болатын бір мәртелік функционалдық өзгерістер
қауіпті болып саналмайды және қиын жағдайларды жеңуге негізделген ... ... ... ... ретінде қарастырылады.
Ағзаның бейімдеушілік қоры (резерві) шексіз емес, және егер тіпті ұзақ
әсер ететеін стресс - фактордан кейін олар ... ... ... бірақ
стрестен қандай бір із бәрібір қалады. Сондықтан стрестің жағымды немесе
жағымсыз әсері әсер ету ... ... ... ағзаның стресс әсерінен
бұзылған қызметтері қалпына келемейді.
Ұзақ эмоционалдық стресс әсерінен көптеген тексерілген студенттерде
тамырлардың ... ... ... ... ... және бас ... ... кейін ұзақтығы 2-3 тәулікке қалпына
келмейтін, ... және ... ... ... ... оқу ... ... жүйкелік жағдайдың дамуы жоғары
интеллектуалдық қатардағы эмоциялар арқасында байқалады және емтихан
кезеңінде ... ... ... дені сау ... болуы мүмкін[51].
Оқу үрдісінде эмоционалдық стрестің көрініс беруі жиі ... ... ... ... ... ... оның ... мен табыссыздықтың көзі болып табылады, мұндай эмоциялардың жоғары
интеллектуалдық қатардағы эмоциялардан айырмашылығы – ... оқу ... ... асыруға кедергі болады.
Жоғарғы қатардағы эмоция адамның мінез құлық актілерін ... ... оқу ... бар ... ... және ... міндеттерді
шешуге ықпал жасайды. Қазіргі уақытта жүрек ырғағының жилілігіне қатысты
жүрек іс-әрекетіне эмоциялардың әсері жеткілікті және ... ... дәл осы ... ... ... ... ең ... болып саналады[50].
Ұзақ жағымсыз эмоциялар көптеген физиологиялық жүйелердің жұмысының
бұзылуына әкеледі және ... ... ... ... ... ... авторлар көрсетеді, яғни студенттерде, әсіресе ... бас миы ... ... ... ... ... ол жүрек
қан тамыр жүйесіне үлкен, ұзақ ауыртпалықты туындатады, сонымен бірге ақыл-
ой жұмыс қабілетін төмендетеді.
Жоғары ... ... ... сыртқы көрінісі үшін
жағымсыз және ... ... жиі ... тән. Сонымен қатар туындаған
жағымды эмоция әрқашан жағымсыз эмоцияның элементіне ие, және ... және оқу ... ... ... және ... яғни ... ... табыссыздықтан, рахаттанудан немесе
азаптанудан туындайтын эмоциялар тек ғана ... ... ... ... бірге өзара қосылып кетеді, сондықтан оларды ажырату өте
қиынға соғады.
Оқу стресс-факторлары ағзаға ... әсер ... ... ... ... ... ... – факторларына жатады:
нашар баға, оқытушылармен ... ... ... ... табыссыздыққа шыдауды қауіп туғызу мүмкіндігі, оқудан шығып
қаламын ... ... ... ... ... оқу ... мен ... көлемі, жиі болатын түнгі жұмыстар, айқын болмау
жағдайы және білім беру студенттер ағзасында ... ... ... ... ... бірі ... ... жоғары қарқындылығымен, үлкен ұзақтылығымен
сипаталатын, іс-әрекет үрдісінде туындайтын шаршау болып табылады .
Шаршау дегеніміз ұзақ ... ... ... ... ... ... ой еңбегіне ауыртпалық түсу ... ... ... қажу
құбылысы[51].
Организмнің ең маңызды бейімделушілік қызметтерінің бірі - іс-әрекет
барысында ... ... ... ... ... ... ширығумен және т.б. сипатталатын қажу болып табылады. Қажу ... ... ұзақ ... ... нәтижесінде дамитын, әрі жұмыстың
сандық және сапалық көрсеткіштерінің ... және ... ... көтеретін физиологиялық қызметтің дискоординациясына
әкелетін адамның физиологиялық және ... ... ... жиынтығын түсінуіміз керек.
Атқарылатын еңбектің түріне байланысты физикалық, ақыл-ой, сенсорлы және
эмоциялы қажуды бөлуге болады. Олардың арасындағы айырмашылық ... ... ... ... ... ... қатынасымен анықталуы мүмкін. ... ... ... болып келеді, себебі ... ... ... ... нашарлауымен, организмдегі ұқсас вегетативті ауытқулармен және
қажудың субъективті ... ... ... ... ... ақыл-ой іс-
әрекетіне үнемі бұлшықеттік, эмоционалдық және сенсорлы қажу элементтері
еріп отырады, ал ... қажу жиі ... ... ... ... ... Қажудың кез-келген түрінде шектеуші ... ... ... ... ... тек ... ... тізбектерінің шоғырлануында. Шоғырлануына байланысты жергілікті және
жалпы қажуды, сонымен ... ... және ... ... және ... әрекеттерімен негізделген қажуды бөледі.[52].
Қажу деп ширығу немесе ұзақ ... ... ... ... ... ... және сапалық көрсеткіштерінің нашарлауына және жұмыстың
физиологиялық құнын ... ... ... ... ... ... және ... күйіндегі қайтымды
өзгерістердің жиынтығын түсінуіміз керек. Қажудың жұмысқа қабілеттілік пен
адамның психосоматикалық ... ... қажу ... ... ... бірі ... және өзекті мәселе қажу күйінің диагностикасы ... ... ... қарама-қайшы келеді. Бұл қажудың даму механизмдеріне әртүрлі
көз-қарастармен байланысты.
Қарқынды немесе ұзақ ой ... ... қажу ... ... мәні ... бір ... ол организмнің шамадан тыс жүдеуінен
қорғайтын сақтану ... ... ... ал ... ...... ... мен оның қызметтік мүмкіндіктерін көтерудің
стимуляторы болып саналады. Қажу мен оның ... болу ... ... әр ... түсініктемелері бар. Сондай-ақ, қажу – ... ... ... әрекеті екендігі сөзсіз. Қажуға әрекеттесетін
өзгерістер уақытша сипатта болатыны және организмге арнайы әсер ... ... ... ... ... ... дәлел болуы
керек. В.В. Розенблат берген қажу анықтамасы ... ... ... ... деп қарқынды немесе ұзақ уақытты ... ... ... уақытша төмендеуін есептейді[53].
Қажудың физиологиялық мәнін ескере отырып, ... өз ... ... ... шегермейтін, бірақ басталуын алыстататын және ... ... ... ... ... ... ... іздестіруге жұмсайды.
Жұмысқа қабілеттілік – дегеніміз адамның еңбек іс-әрекетін жүзеге ... ... ... ... түрде түрлендіру және тану тәсілдерін игеруге
қажетті физикалық және ... күш ... ... Жұмысқа
қабілеттіліктің шамасы – дегеніміз, адамның белгілі іс-әрекет түрлерін
қамтамасыз ететін (денсаулыққа зиян тигізбей), ... ... ... ... оның ... ... және ... көрсеткіштерінің
төмендеуінсіз жұмыс атқаруға қабілетті уақыт бірлігі.
Ақыл-ой жұмысына қабілеттілік – оқу ... ... ... бірі және организмнің қажуға ... ... Ой ... ... ... ... ... үшін жасөспірімдер организмінің оқу жүктемелеріне ... ... ... ... ... ақыл-ой жүктемесі оқушылар ... ... ... және ... ... төмендеуімен, көру
талдағыштарының лабильділігінің кемуімен сипатталатын, шаршатып әсер етеді,
зейін қызметінің (көлем, зейін қою, ... ... ... және ... жады, түйсік қызметтерінің нашарлауы байқалады. Бұл көп ... жәй, әрі ... ... ... реакциялардың жасырын
кезеңінің артуымен көрініс табады[54].
Ақыл-ой, эмоционалды ширығу жағдайларында адамның жұмыс қабілеттілігін
зерттеу шектеулі. Оқу ... ... дені сау ... ... және психологиялық механизмдерінің күрделі
қайта құрылымдары қажетті бола бастайды, өйткені білім ... ... ... психоэмоционалды ширығуы күрт көтеріліп,
бірінші кезекке өтеді. Соған ... ... және ... ... ... және эмоционалды көрсеткіштерді объективті
психофизиологиялық ... ... ... ... мүмкіндіктері білім беру үрдісіне
икемделумен шектелмейді, олар дамып, жетіліп отырады. Бұл жайында әртүрлі
текті ақыл-ой жүктемелерінде ... ... ... ... ... ... ... дәлел болады. Организмнің қызметтік
күйі, ... ... ... ... ... ... іс-әрекетінің ең сезімтал индикаторы болып табылатындықтан, жүрек-
қан тамыр жүйесінің қызметтік мүмкіндіктерімен шектелетін қимыл-қозғалыстың
интегралды сипаттамасы ретінде ... ... ... білімдер салауатты өмір салтының қағидалары мен
нормаларына интеграцияланады, ішкі сенімдерге-терең пікірге, жеке тұлғаның
тұрмыс қалпының берік белгісіне ... пен ... ... дөрекі бұзу, әдетте, оқушылардың ақыл-ой және
физикалық жұмыс қабілеттіліктерінде, сонымен қатар олардың оқу нәтижесінде
қолайсыз көрініс табатыны белгіленді. Бұл, ... ... дені ... ... ... әкелетін тура сол жағдай ... ... ... ... ... Г. И. Царегородцевтің айтқаны ... ... ... ... ... патологиялық жағдайға қарай өту – ол
бір сапалық ... ... ... ... ... ... ... шағын
сапалық ауысулар болуы мүмкін»[55].
Оқытудың жаңа әдістері мен түрлерін ... ... ... ... керек. Тура осы ерекшеліктер білім
беру үрдісінде және жасөспірімдердің гигиеналық ... ... ... ... ... ... дидактиканың принциптері мен тәртіптерін, сондай-
ақ организмнің психофизиологиялық мүмкіндіктерін ескерусіз ... ... ... ... ... физикалық, психикалық және моральды-
эстетикалық қасиеттерін қалыптастыруға мүмкіндік бермейді. ... ... ... ... ... ... ұсынылады. Білім
алар алдында олар салауатты өмір ... ... ... ... ... білу ... ... қажет етеді.
Жоғары оқу орындарының жағдайларына бейімделушілік өзінің ... әр ... ... ... ... ... механизмдердің ширығуының көтерілуімен сипатталады.
Өсіп келе жатқан ұрпақтың ... және ... ... ... мәселе ерекше көңіл ... ... ... ... жағдайдың күрт төмендеуі, медициналық қызмет көрсету сапасының
және аурудың алдын-алу шараларының ... ... ... ... ... себеп болып табылады. Оқу ... ... ... ... ... ... ... жердің климаттық-
географиялық жағдайларының әсер етуіне де байланысты болады[56].
1.4 Оқу жүктемесінің ... ... және ... ... ... ... ... оқу жағдайы қимыл-қозғалыс
белсенділігінің аздығына байланысты, көптеген жүйелер мен ... ... яғни ... ... және ... өсіп келе ... ... ... ... әкеп ... ... ... жиілігі физикалық даму динамикасын жақсартады,
сонымен қатар физикалық ... ... және ... ет ... ... ... ... Соңғы ғылыми әдебиеттердегі
мәліметтерге сүйенсек бұлшық ет күші және төзімділігі көрсеткіштерінің
төмендеуі ... ... ... ... ... ... ... бір себебі екендігінің дәлелі ... ... ... ... ... өз еңбектерінде дәлелдеді, олардың пікірінше осы
жағдайға әкеп соғуда үлкен рөл атқаратын, өмір сүру ... ... оқу ... ... ... ... (математикалық, тілдер) және үй
тапсырмасын орындауда көп уақыт ... аз ... ... ... және ... ... жиі байқалады.
Р. М. Баевскийдің және В.И. ... ... ... ... ... ... ... байланысы бар тұтас ағзаның жүйелік
реакциясының бір ... ... ... Көптеген зерттеушілер,
гигиенистер жүрек ырғағын, ой және эмоционалдық күш ... ... ... ... ... ... ырғағын есепке ала отырып
регуляция ... ... қажу ... ... ... бұл өз ... ... оқу процессі кезінде бала ағзасының
жағдайын болжау үшін ерекше маңызды көрсеткіш екендігін көрсетеді.
Жүйкеге ақпараттық күш түскенде жүрек ... ... ... А.Н. және ... Е.Н. еншісіне бұйырды, олар бастапқы жүрек
соғысы деңгейіне ... ... ... ... ... әсер ету ... анықтады.
65% сыналған зерттенушілерде вегетативтік жүйке жүйелерінің
парасимпатикалық бөлімдерінің ... ... ... ... ... ... ақпараттық күш түсуі жүрек ырғағы жиілігінің
бейімделіп қайта қалпына келуімен қатар жүрді. ... ... ... ... ... ... күш тусу кезінде ... ... ... ... Оқу жылы ... ... біртіндеп өсуін Безруких М.М. бақылады, балалардың жүрегінің
хронотропты функцияларының даму ... ... ... ... және ... аз күш ... соңғы нәтижені алу мақсатына
бағытталып, оқу жүктемесіне бейімделуін ... жас ... ... ... жүйесінің белсенділік
деңгейінің оқу жүктемесі әсерінен қажуымен байланысын М. М. ... ол өз ... ... жүйесінің белсенділік
деңгейінің төмендігі қажумен байланысты ... ... ... ... ... және парасимпатикалық вегетативтік жүйке
жүйесіндегі қанайналуының реттелу механизмдеріне ауды. Жасөспірім кезде
кезеген ... ... ... ... он жаста ... ... әсер ... ... ... ... қызметінде жүйкелік реттелуде айтарлықтай
өзгеріс пайда болады. Жүйкелік және ... ... ... өзгереді, аса күрделі нейрогуморалдық механизмдерге жол бере
отырып, гуморалдық реттелу компоненттінің үлестік салмағы азаяды.
Э. Гринене, В.Ю. Вайткевичус (1991) 7-12 жас ... ... ... ... ... ... ... зерттей отырып
олар осы ... ... ... қызметінің реттелуі ... ... ... екендігін анықтады.
Андреева Л.М. (1987) мәліметтеріне қарағанда, парасимпатикалық жүйке
жүйесінің тоникалық әсерінің басымдылығын ... ... ... өз ... ... нерв ... жүрекке тұрақсыз әсер етуі
жасөспірімдік кезеңдегі, қауіпті жастық кезең болып табылады Жасөспірімдік
кезеңде ... ... ... ... ... ... ... қайта
қалыптасулар жүреді. Бұл өз кезегінде жүрек жұмысының реттелуіне өз ... ... ... вегетативтік жүйке жүйесінің симпатикалық
бөлімінің тыныштық күйдегі жоғары ... 12-14 ... ... ... ... түсіндіріледі және Р. М.
Баевский, В.И. Кудрявцева ... ... ... ... ... жоғарылауымен сипатталады. Осы жағдайда ағзаға ауыртпалық түсу
дамиды - ол уақыт бейімделуде ... болу ... ... қарағанда қыздарда симпатикалық әсер деңгейі айтарлықтай айқын
байқалады және осы ... ... оқу күні және оқу жылы ... ... қыздардағы жүрек ырғағының реттелуіне симпатикалық
әсердің айтарлықтай аса жоғарғы деңгейді көрсетуін, ... ... яғни ... ... ... әйел ... ... әсерімен, аса жоғарғы эмоционалдық ... ... ... ... ... ... соңына қарай симпатикалық
әсердің төмендеуімен және парасимпатикалық әсерлердің ... ... ... ... әсерлердің азаюымен сипатталатын ... ... ... ... ... ... мәліметтер бойынша мынадай тұжырымға
келуге болады: орта мектепте оқитын оқушылар және дәстүрлі емес ... ... ой ... ... яғни ... кейбір
ерекшеліктермен сипатталатын көптеген жасөспірімдер тобы: зейінге, ... ... ... ... күш ... ... етеді, сонымен оқушылар
үнемі жаңа ақпараттарды ... ... ... жүйесіне жүрек
қызметіне ауыртпалық түсумен ... ... ... ... ... сақтау орталықтары іс-әрекеттердің әр түрін
қатаң нормалау және күн тәртібін дұрыс ұйымдастыруды ... ... Бұл ... ... ... ... ... деген сөз емес, яғни қажусыз
балалардың функционалдық жүйелерін толық жетілдіруге ... ... ... ... жүктемелер ойдың қажуына, жұмысқа қабілеттіліктің
төмендеуіне, ... ... ... ... ... соғады. Тәжірибеден өткен оқу формасына тәуелсіз, ... ... ... ... оқу жүктемесі балалардың жас мүмкіншіліктеріне
сәйкес келмейтін шамадан тыс қосымша вариативті сабақтарды қосу ... ... ... ... ... ... нашарлауына
әкеп соқтырады. Мектептегі оқыту баланың психикалық дамуына айтарлықтай
әсер ететіндігі белгілі, яғни ... ... ... ... ... ... ... аурулардың тууына ықпал ететін,
баланың ағзасын бұзатын фактор ретінде қарастыруға болады. Өз ... ... бұл оқу ... ... ... ... жағдайын
диагностикалау ғана емес, сонымен қатар оның жай күйіне перспективті ... ... ... білдіреді. Ол үшін көп факторлы корреляциялық талдау
жүргізуге ... яғни ... ... ... ... ... жүйесі, терморегуляторлық аппарат және т.б. сияқты әртүрлі
функционалдық жүйелерді көрсететін, ... ... ... ... ... ... көрсеткіштер және мәнді
корреляциялық коэффициент арасынан бір көрсеткіш алынады[61].
Соңғы жылдары қазіргі заманауи мектептерде оқыту жағдайы, оқушылардың
қимыл-қозғалыс ... ... ... ... мен жүйелердің,
тірек-қимыл аппаратынан бастап функционалдық-морфологиялық өзгерістерге
ұшырауына, ... келе ... ... ... ... әкеліп соқтыруда. Қимыл-қозғалыс тәртібінің ұлғаюы физикалық
даму динамикасын жақсартады, сонымен ... ... күші және ... ... ... ... ... қалпына келтіреді.
Соңғы ғылыми деректерде жазылған мәліметтерге қарасақ қазіргі ... ... ... мен ... ... ... төмендігі, келешек ұрпақтың «әлсізденуі» бүгінгі таңның
алаңдатарлықтай себебі екендігінің дәлелі ... ... мына ... ... ... Н.П., ... В.В, Вербаховская Е.В.,
Деменков В.Ю., 1999, Камилова Р.Т., 2001, ... С.А., ... ... С.А., ... А.Ф., 1998, оқу процессінің қарқындылығы,
тіршілік ету ортасының нашарлауы осы мәселеде басты рөл ... ... ... ... айтарлықтай болмаса да кәсіби-техникалық
колледж оқушыларының бұлшықет төзімділігінің орташа мәнмен салыстырғанда
айқын төмен ... ... бұл өз ... кері ... деп ... ... ... жүйесінің физиологиялық мүмкіншіліктерінің
төмендеуін сипаттайды. Қазіргі жастар ... әрі ... ... ... ... ... ... көруге болады. Авторлар ... ... оқу ... дене шынықтыруға жеткіліксіз
көңілдің бөлінуімен, күн тәртібінің және тамақтану тәртібінің бұзылуымен
сипаттайды. Жасөспірімдердің ... ... ... ... орташа мәннен көрсеткіштің төмен нәтижені көрсетуінде күн
тәртібінің бұзылуы, оқу және ... ... ... ... ... нақты дәлел бола алады. Бұл көрсеткіш абсолюттік
көрсеткіштерге де септігін ... яғни ... ... оқу ... типіне де байланысты болады.
Сонымен 15-17 жас аралығындағы кезеңдегі жалпы ... беру ... ... ... және кәсіби-техникалық колледждерде ... күш ... ... ... ... оқ бойы озық
тұратындығымен сипатталады.
Жалпы денсаулыққа баға беруде ... ... ... ... ... рөл атқарады. Көбнесе физикалық даму деңгейінің
төмендігі созылмалы ... ... ... ... жиі ... физикалық
әлсіз балаларда инфекциалық ауруларға шалдығу мүмкіндігі көп байқалатын,
май басу және ... ... ... ... ... және ... ... тамырлар ауруларына шалдығатын балаларды байқауға болады. Кез-
келген жас кезеңінде деңгей мен ... даму ... ... ... ... ... ашады, ағзадағы
метаболдық процесстерді және олардың функционалдық жағдайын сипаттайды[62].
Оқушылардың денсаулығының жағымсыз ... ... ... ... ... оқу жоспарлары оқушыларды шамадан тыс оқу
материалдарымен жүктеуге мәжбүрлейді. ... ... ... ... ... қосымша шет тілдерін өткізуге тура келеді, оқыту үшін
де сағат саны бірнеше ... ... жаңа ... ... ... ... жүргізіледі. Оқу жүктемесінің
қарқындылығы мен көлемі оқушылардың денсаулық жағдайының нашарлауының айқын
сипаты болып табылады. Мектеп ... ... ... ... әсер етуші, мектептегі сабақ кестесін дұрыс ... өзі ... ... әкеп ... Зерттелген мектептердің арасында
көбнесе денсаулықтарының бұзылуына мектеп кестесін дұрыс құрмаған, яғни ой
жұмысқа қабіліттілігін есепке алмай ... ... ... ... және ... қиындылықтарының фазасына қарап рангтық
шкала ретінде кестені дұрыс түзбеген мектепте оқитын оқушылардың арасында
денсаулығы айқын бұзылған ... ... ... Денсаулықтың бұзылулары
ой жұмысқа қабілеттілігіне кері әсерін тигізетіндігі және оқушыларда қажуды
туғызатын негізгі себеп екендігі ... ... ... жұмыс
жоспарын түзуде белгілі физиологиялық функциялардың кезектілігін есепке алу
қажет, нәтижесінде ой ... ... ... оңды ... ... жасау қажет[63].
Шамадан тыс жүктеме және тиімділігі аз демалыс реттеуші жүйелерге ... ... ... ... ағзаның бейімделгіштік мүмкіндіктерін
төмендететін бірнеше күрделі өзгерістерге әкеліп соғады. Қажу - ой ... рөл ... ... физиологиялық жүйелерінің
функционалдық жағдайын өзгертумен, ... ... және ... ... ... және симпатоадреналдық жүйенің ауытқуы, жүрек
ырғағының статистикалық көрсеткіштері арқылы байқалады. Оқу жылының ... тыс оқу ... ... оқу жүктемесін ұйымдастыруда
физиологиялық-гигиеналық талаптарды дұрыс орындамағанда, күн ... ... және ... ... процессінің толық аяқталмағаны
(дезадаптация) жиі байқалады.
Денсаулық критерилерін қолдану жүйесінде баланың физикалық дамуы ерекше
көңіл бөлуді ... ... Егер ... ... ... бағалауда
физикалық даму көрсеткіші тек қана қол жеткізген жағдай ғана болса, балалар
денсаулығын қарастырғанда оның өмір сүру ... ... ... денсаулықтың бірден бір маңызды көрсеткіштері болып табылады.
Физикалық даму тікелей денсаулық көрсеткіші болып табылады, ... ... ... ... ... да бір ... ... сенімді
сигналы бар екендігін білдіреді және бала ... ... ... ... жағдайын айқындайтын өзгерістерді туғызады.
Балалар және жасөспірімдердің үйлесімді дамуы, жанұяда және ... ... ... ... дұрыс ұйымдастырғанда жағдайда
ғана мүмкін болады.
Басқа ... ... ... да әртүрлі бұзылулардың туындауының
бірінші себебі денсаулық жағдайының физикалық даму ... деп ... ... ауру бала ағзасында уақытша зат
алмасу процесстерінің ... ... ... яғни сол ... ... ... зертегенде бой-салмақ қатынасында уақытша айырмашылық
дисгормония байқалады. Физикалық даму ... ... ... ... ... ... ... маңызды объективті критериі
болып табылады[64].
Сонымен физикалық даму – бұл ағзаның морфофункционалдық қасиетінің
кешені, яғни ... ... ... ... анықтайтын ағзаның физикалық
іс-әрекетінің маңызды өлшемі болып табылатын, жеке тұлға ретінде немесе
тұтас маңызды ... ... ... ... болып табылады.
Балалар мен жасөспірімдердің денсаулық ... және ... ... жағдайына тікелей әсер ететін экзогенді
факторлардың бірі бұл ... ... және ... оқу ... Үлкен оқу жүктемесі күндізгі ... ... ... ... ... ұйқы ... қысқаруы таза ауада демалудың шектелуі
осылардың барлығы оқушылардың ұйымдасқан ... өмір сүру ... ... әкеп ... ... ... экологиялық
және әлеуметтік жағдайлардың жағымсыз әсерлерімен қатар, жоғарыда ... ... ... ... орын ... ... ... өз әсерін тигізбей қоймайды[65].
Қарқынды оқу процессі жағдайында оқитын оқушылар күні бойы ... бес күн ... ... және ... ... оқитын кәсіби мектептер, яғни осындай түрде оқитын оқушылардың
психикалық дамуында және ... ... ... ... оқушыларда қажудың айқын белгілері, ... ... ... ... ... жүрек-қантамырлар жүйесінде, қуатпен
қамтамасыз ететін жүйелерде ... ... ... ... ... нашарлайды, өткір аурулар ұлғая түседі, тірек-қимыл
аппаратында бұзылулар жағдайы өседі, мұрын ... және ... ... ... саны күрт ... көрсетті.
Бірақта көптеген авторлар жаңа типтегі мектептерде оқитын оқушылардың
денсаулығы кері динамиканы көрсетпейтіндігін дәлелдеді, бұл өз ... ... ... ... ... және осы жағдайда
оқудың жағымды әсерлеріне жақсы бейімделгендігінің дәлелі бола алады[66].
Денсаулық жағдайының ... ... ... ... тағы ... аса ... және қолайлы критерилердің бірі бұл ой жұмысқа
қабілеттіліктерінің көрсеткіштерін ... ... ... ... ... бір уақыт ішінде бір жұмысты
істеу үшін жұмсалған ағзаның максималды мүмкіндігі.
Оқушылардың еңбегі, үнемі жаңа ақпараттарды үздіксіз ... күш ... ... ... ... күш түсіруді талап етеді.
Ой еңбегі жүйке, эндокриндік, жүрек-қантамырлар және ... да ... ... ... ... пікірінше қарқынды оқу процессі жағдайында оқитын
оқушылардың айқын қажуы, қарқынды ... ... ... ... ... ... жұмысында ауытқушылықтардың өсуі, жүйке-
психологиялық ... ... ... ... ... ... ... сияқты
көпфакторлы: морфофункционалды, ... ... және ... ... ... ... ... ересектеу яғни ес білген кездерінде келеді. Әрбір 67 бала ерке әлі
ойлау жүйелері ... ... ... ... ... ... енгізуіне немесе кешіріммен қарауларына мұқтаж болады.
Мектептегі 10 жыл оқу ... оқу ... ... 50-55% ... Оқу ... 4 ... ... созылмалы ұйқысының қанбауы 60-70%
көрсетеді, 40-45% бала толассыз аштық түйсігін бастан кешіреді, 50% бала
өзінің ой ... әлі ... ... деп ... Мектептегі бала
жетістіктері жеке алынған көрсеткіш бойынша ... ... ... ... ... ... интегративті оқу
жүктемесінің тиімділігімен, оқытушылардың кәсіби іскерлігімен, ... және ... ... ... ... сақтау
мотивациясының болуымен, бала денсаулығының ... ... ... ... Мектеп жасындағы ... ... оның жеке ... ... ... ... және ол
бейімделу сипатына өз әсерін тигізеді[67].
Мектеп оқушылары денсаулығы концепсиясын тұтас алып қарайтын болсақ,
мектеп ... ... ... ... ... және өмір ... ... норманың қалыптасуы сияқты біртұтас
ұғымдарға көз жеткізуге болады. Мектеп - қоғамның бір бөлігі деп қарастырып
алынады, ... XXI ... ... ... ... оқу орнының барлық аспектілері мен қажеттіліктерін есепке ала
отырып, денсаулықты сақтауға бағытталған ... ... ... ... әмбебап болуы тиіс. Денсаулықты ... ... ... ... және ... ... ... өте қиын. Ұсынылған баға тек қана іс-әректтік нәтижелерді
жүйелендіруге ғана ... ... ... ... ... ... ... бағытталған профилактикалық іс-шараларды әдістерін жасап шығаруға
мүмкіндік береді. Жас ұлғаюымен байланысты ... да ... да ... 2,1±0,1 ... 4,4±0,2 ... ... байқалатындығы
дәлелденді. Бірақта қыздарда бұл көрсеткіштердің абсолбттік мәні ұлдарға
қарағанда жоғары көрсеткішті көрсеткені ... А ... ... ... ... ... ... байқалады, 9 жасқа
келгенде Б тобындағы балаларда ұқсас ... 0,51,2 ... ... және ... ... реакция ұқсас тенденцияны көрсетеді:
қыздарға қарағанда ұлдардың көрсеткіштері анағұрлым ... ... Оқу ... ... дифференциялданған тежелу жылдамдығы Б
режимінде А режиміне қарағанда айтарлықтай өзгеретіндігін көрсетті. Бірінші
сабақтың соңына қарай ұлдардың ... ... мына ... сек. (А) және ... сек. (Б), ал ... ... сек. (А)
және 0, 1 8±0,05 сек. ... ... және 14 ... ... ... оқушыларда және бастауыш сынып
оқушыларының сабаққа сапалы ... ... ... бойынша және жалпы): А
бағдарламасы Б бағдарламасына қарағанда төмен көрсеткішті көрсетті. Алынған
мәліметтер 13 (А) бағдарламасы бойынша оқитын ... 14 (Б) ... ... ... ... аса ... күш ... ал 14 (Б) ... ... ... ... жоғарғы дәрежеде дамығандағын көрсетті.
Баланың ең алғаш мектепке барған кезінде жаңа әлеуметтік жағдайға
бейімделуі, жаңа күн ... ... ... ... ... ... ... функционалдық деңгейіне және
бейімделу процесстеріне күш түсу дәрежесімен қатар жүреді[68].
1. Зерттеу материалдары мен әдістері
Тәжірибе ... ... №39 ... оқушылары арасында
жүргізілді. Зерттеу «Эколого-генетикалық зерттеулер» лаборататориясында
жүзеге ... ... 10-11 ... ... ... 2010-2012 жылдар
аралығында жүргізілді, алынған мәліметтер статистикалық бағдарлама
көмегімен өңделді және ... ... мәні ... ... ... ала ... оқу күні, оқу аптасы ... ... ... оқу үрдісінің әсер ету
жағдайы бойынша ... ... ... ... және
психометрикалық зерттеулер жүргізілген уақыттың барлық кезеңінде ... ... ... ... ... ... және соңында яғни
дүйсенбі, сәрсенбі, жұма күндері сабақтың ... және ... ... ... 60 оқушы қатысты.
Мектеп-лицейлерде және гимназияларда мектеп ортасы және оқу барлық ... ... күш ... ... етеді. Оқушылардың қарқынды ой
еңбегі, олардың жұмысқа қабілеттіліктеріне әсер ететін және ес, ... ... күш ... ... ... жоғары психоэмоциональды ширығу
механизмдеріне байланысты.
Физиологиялық бақылау:
1. оқушылардың физикалық дамуын ... ... ... ... ... ... ... (ФКИ);
2. оқушылардың жеке-психологиялық ерекшеліктерін зерттеу мақсатында
Г.Д. Айзенк (1992) әдісі ... өзін ... ... субъективті бағалауға арналған ӨСБК ... және жеке ... ... ... Ч.Д.
Спилбергер және Ю.Л. Ханин әдістері;
3. ағзаға белгілі бір күш түсіргенге дейін және ... ... соғу ... (ТСЖ) ... ... ... санау, систолалық
(САҚ) және диастолалық (ДАҚ) артериалдық қан қысымын өлшеу;
4. орталық жүйке жүйесіне және ой ... ... ... ... ( ЕМР, ... ... ... үшін дене салмағы, бой өлшемі, кеуде шеңберінің
өлшемін анықтау ... ... әдіс ... ... ... үшін ростомер, кеуде шеңберінің өлшемін анықтауда
сантиметрлік лента, салмақ өлшемі медициналық таразы арқылы жүзеге асты.
Зерттелген оқушылардың шектеулі бөлігіне ... бір ... ... ... бой ... ... шеңберінің өлшемі, салмақ өлшемінің
көрсеткіштерінің сандық шегін анықтау үшін, ... әдіс ... әдіс ... ... студенттердің ағзасының үйлесімді дамуы
дәрежесін көрсетеді.
2.1Оқушылардың физикалық күйінің деңгейін анықтау әдісі
Оқушылардың физикалық күйінің деңгейін ... ... ... ... анықталады.
Зертелушінің физикалық жағдайының деңгейі ФЖИ мәні 1 формула және
1 кесте ... ... = ... (1)
350-2.6*Ж+0.21*Б
Мұндағы ТСЖ – ағзаның тыныштық ... ... ... жиілігі, ДАҚ-
диастолалық артериалдық қан қысымы, САҚ – ... ... ... Ж – жасы ... ДС- дене ... (кг), Б – бойы (см).
.Бағалау зертелушінің жасына қарай 6 көрсеткіштер бойынша жүзеге асты.
Бағалау формула ... ... ... ... мына ... ... ... (ФЖИ):
1 кесте
Физикалық күй индексінің көрсеткіштерінің кестесі
|ФКИ |ФКИ ... мәні |
| ... ... ... |0.375 |0.226 ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... |
|Жоғары |0.825 |0.675 ... ... ... ... ... ... ортасының оқушылар ағзасына әсерін психодиагностикалық әдіс
көмегімен тұлғаның жеке-типологиялық ерекшеліктер жеке және ... ... ... ... ... . ... ... және интравертті дәрежесі Г.Д. Айзенк әдістемесі арқылы анықталды.
60 сұрақтан тұратын сауалнамалық ... ... ... Осы ... сауалнамалық сұрақтар парағын қолдану арқылы зерттелген
студенттердің жеке бастарының ... ... ... тез тіл
табысуы, ешкіммен араласқысы келмейтін тұйық, ... ... ... өзін ... ... ... ... сұрақтар тез әрі нақты жауап беруге ыңғайлы ия немесе жоқ
деген жауаптардан тұрады. ... ... ... ... ... ... 1
балл деп есептелді. Алынған мәліметтерді санап болғаннан кейін мінездемелік
шкалаға ... ... ... ... ... ... ... бейімделуін анықтау
тәсілі
Физикалық күшке жүрек қан-тамырлар жүйесінің бейімделуін ... ... ... метроном және секундомердің көмегімен 30 секундтың ішінде
20 рет отырып тұру әдісі ... ... ... жиілігін санау
пальпаторлы (минутына соғу жиілігі) ... ... ... ... ... дейін, күш түсіргеннен кейін және ... бір ... ... тамыр соғу жиілігі қайта қалпына келе бастағанда санау арқылы жүзеге
асырылды. Тамыр соғысы ... ... ... ... ... 10 ... ... сосын алынған нәтиже 6-ға көбейтілді. Өлшеу күн ... ... және ... ... ... күш түсіргенге дейін, күш түсіргеннен кейін тамыр соғысы
жиілігінің көрсеткіштері, ... ... ... күш ... қабіліттілігін сипаттайтын Руфье индексімен есептеу арқылы жүзеге
асырылды. Руфье индексінің жоғарылауы - жұмысқа қабілеттіліктің төмендеуін,
ал ... ... ... - ... ... ... Руфье индексі 2 формула арқылы есептеледі:
(Р2 - 70) + (Р3 - Р1)
Руфье ... = ... Р1 - ... күш ... ... тамыр соғысының жиілігі, Р2 –
ТСЖ күш түсіргеннен кейінгі және Р3 – ТСЖ күш түсіргеннен ... және ... ... ... ... қайта қалпына келе бастаған ТСЖ уақыты.
Нәтижелер индекстің 0-ден 8-ге дейін және одан ... ... ... ... ... еңбекке қабілеттілік деңгейі
|Еңбекке қабілеттілік деңгейі ... ... ... қабілеттілігі жоғары |< 3 ... ... ... |3 – 6 ... ... ... |6 – 8 ... қабілеттілігі төмен |> 8 ... ... ... ... күйін анықтау әдісі
Балалардың денсаулығын зерттеу үшін Т.П.Филина (1993ж) тәсілі бойынша
аурулар көрсеткіштеріне талдау ... Ауру ... ... ... ... ( № 26 / У формасы ) арқылы ... ... ... ... ауру ... ... және ұзақтылығы
талқыланды. Алынған мәліметтер бойынша денсаулық ... ... ... ... ... ауырмаған балалардың орташа салмағы.
3 Зерттеу нәтижелері және ... ... ... типтегі оқу мекемелеріндегі оқу жағдайына салыстырмалы баға
беру
Өскелең ... ... ... мен ... тіршілік ету
ортасының гигиеналық ... ... ... ... ... ... ... жағдайының жақсы болуы маңызды мәнге ие болады.
Балалар денсаулығына әсер ... ... ... 20 ... ... орта жағдайы құрайды. Мектепішілік ортаның жағдайында маңызды рөл
атқаратын оқу орындарына жарықтың ... ... қоса ... ... ... және ... жағдайы және
жиһаздардың көрсеткіштері.
Оқу-тәрбие процесінің қарқындылығы ағза функционалдық ... ... ... ... ... ... оқушылар денсаулығының төмендеуінің тұрақты тенденциясы
байқалады, көру өткірлігінің бұзылуы, ... ... ас ... ... ... ... бұзылулар және ЛОР патология. Осыған
байланысты, балалар мен жасөспірімдердің ... ... ... ... ... рөлі ... екендігі айдан анық.
Қарқынды оқыту және жалпы білім беретін мектепте оқу жағдайына ... ... ... ... ... санитарлық ережелерге
СанПиН 2.4.2.1178-02 «Жалпы ... ... ... оқу жағдайына
гигиеналық талаптар» сәйкес бағаланды.
Мектепішілік ортаның барлық көрсеткіштерін оқу жағдайында интегралдық
бағалау А.Г. Сухарев ... ... ... Оқу мекемесінің
аумағының санитарлық жағдайы ... оқу ... ... ... сумен жабдықтау ішкі жүйелері, кәріз және ғимарат нысанының
санитарлық жабдықталуы; ... және ауа жылу ... ... және ... ... ... денешынықтыруды ұйымдастыру және жағдай жасау;
санитарлық эпидемияға ... ... ... ... ... мәліметтер Statistica 6.0 және SigmaStat 3.0 ... Орта ... ... ала ... ... ... ... статистика әдісін қолдандық. Стъюдент критерийі бойынша ... ... ... ... оқу мекемесі 1989 жылы салынған. Қазіргі кезеңге дейін
құрылыс нормалары мен ... сай ... ... үш ... ... мен ... сай және қолайлы болып табылады. СанПин 2.4.2.1178-
02 ұсынған сыйымдылықтан жоғарығы көрсеткішті ... қала ... ... 1000 адам, бірақ та оқушылар саны бойынша типтік жобаға
сай. ... ... ... ... 2.4.2.1178-02 сәйкес келеді. 1
оқушыға аумақтың көлемінің нормасы сақталады. Аумақтың көгалдандырылуы 50
пайызды ... ... 52-54 м² ... ... 50 м²). Физика, химия және
биология кабинеттері 70,1-71,6 м² көлемін құрайды (норма 66 м² кем ... ... ... ... коэффициент гигиеналық талаптарға
сай. 1/5 нормативінде 1/4 құрайды. Түкпір ... ... ... ... (1,9-2,1) (норма бойынша 2,5 аспауы қажет) ... ... ... ... ... ... ... минималдық коэффициенті
1,6-2,6 % ауытқыды және орташа 2,34 % құрады (норма 1,5%).
Сонымен, сынып ... ... ... және ... ... ... жарықтардың жақсы түсуі нәтижесінде зерттелген оқу
мекемелері гигиеналық талаптарға сәйкес келеді. Оқу ... ... ... ... ... ... ... люминесценттік
шамдар ЛБ түріндегі ЛП028-2 х 40 шамдармен қолданылатыны көрсетеді. Жалпы
жасанды жарықтандырудың жұмыс орындарында орташа деңгейі ... ... және ... лк ... 300 лк), ... ... 327 ... 411 лк. Қарқынды оқыту ... ... тек ... ... ғана ... Оның ... 188-255 лк ... 500 лк компьютерлік сыныптар үшін).
Көптеген сыныптарда жасанды жарықтандыру 100-150 Вт күші бар қыздыру
шамдары ... ... ... Жасанды жарықтандыру деңгейі 35-54 лк
дейінгі деңгейді құрайды (норма 150 лк). Осы ... ... 5 % ... шамды қыздыру үшін тиімді болып табылады.
Сонымен, зерттелген мектептерде жарықтандыру ... ... ... ... ... жасанды жарықтандыру деңгейімен
айтарлықтай мәселелер туындайтынын көрсетеді. Әсіресе, ... ... ... ... байланысты бірінші сабақтарда бесінші сыныптарға
дейінгі бірінші ауысымда оқитын оқушыларға, ... ... ... ... ... ... ... көзге күш түсіруді талап етеді.
Зерттелген оқу ... ... ... ... бірақ та шектік рұқсаттан аспады. Оптимум шегінен тыс біршама
ылғалдылық (қысқы кезеңдерде ... және ауа ... ... ... жоғары).
Зерттелген оқу мекемелеріндегі көптеген сыныптардағы жиһаздар оқушылар
бойына сәйкес келеді. Орта және ... ... ... ... ... ... болып табылады, оқушылардың тематикалық
кабинеттерден ауысып оқуы, ... ... ... жиһаздарды таңдап алуға
кедергі келтіреді. Кабинеттер 6 ... ... ... ... ... және ... яғни бойы 175 см ... оқушылар үшін. Жалпы білім
беретін мектептерде компьютерлік ... ... ... ... жабдықталмаған.
Мектептегі балалардың оқу процесін ұйымдастыруда ... ... ... ол оқу ... ... ... мен ... жеке ерекшеліктеріне сәйкес келеуі. Пәндердің
рационалды кезекпен ауысып ... ... ... мен ... ... денешынықтырумен, еңбекпен, ән ... ... алма ... ... отыруы қажет. Бұл өз кезегінде оқушыларға ой
еңбегінің дене еңбегіне ... ... ... ... Мұндай ауысу күні
бойы және апта бойы белсенді демалу мен жұмысқа қабілеттіліктің жоғарылауын
қамтамасыз етеді.
Оқу ісін ... ... үшін біз, ... ... ... ... ... ала отырып, оқу кестесін зерттедік. Апталық сабақ ... деп ... ... ... күні ... ... күні ... және жұма күндері қиын сабақтар қойылса, басқа күндері сабақ
кестесі бойынша жеңілдеу ... ... ... ... ... ... баллдық жиынтық бойынша дүйсенбі және сенбі күндері қойылған.
Нәтижелер бойынша ... ... беру ... ... ... ... жұмысқа қабілеттіліктің қисық сызығын есепке алмай, ... ... ... ... та, ... ... беру ... жалпы жүктемесі қарқынды оқу түрімен ... ... ... ... ... Мектеп-лицейде, әсіресе жоғары сынып
оқушыларында апталық сабақ кестесі ... ... ... бір ... ... оқу ... және ... қабілеттіліктің қисық сызығы дұрыс
есепке ... ... ... ... ... бір ... сабақ
кестесіне көптеп қойылғаны байқалды.
Зерттеу нәжелері бойынша әртүрлі типтегі оқу ... ... ... белгілері және гигиеналық бағалау ... ... ... ... 806 ... құрады, ал жалпы білім
беру мектептерінде оқитын балаларда 826 баллды ... ... ... ... оқыту және тәрбиелеу әлсіз қауіпті жағдайлар шеңберіне
сай келеді. Жасөспірімдер мен балалар денсаулық өзгерісінің ... ... 550-849 балл ... ... ... ... қала ... орта
мән шегінде оқушылар ағзасының жалпы аурушандығының және морфофункционалдық
ауытқулардың жайымен өсу мүмкіндігін ... ... ... зерттелген мектептерде ... ... ... және ... ... ... болуын
көрсетеді.
Сонымен, зерттелген екі мектептерде де оқу жағдайы бірінші кезекте оқу
жүктемесін ... ... ... ... ... ... қажет ететіндігін көрсетеді.
Бізбен ұсынылған тәжірибелік нұсқаулар мектепішілік ортаның жағдайын
айтарлықтай жақсартуға мүмкіндік береді.
3.2 Оқушылар ағзасына ... ... ... ... күн ... ... ... мынанадай: 92% оқушылар
оқу мен демалу режимін бұзған, олар оның себебін былай түсіндірді – ... ... ұзақ ... ... ... бақылау жұмыстары кезінде
эмоционалдық ауыртпалықтың ... ... ... ... қатысқан 78% оқушылардың ұйқы режимі бұзылған, яғни ұйқы
ұзақтылығының төменділігі ... 65% ... ... 7 ... ... жоғарғы сынып оқушылары ұялы желістердің, компьютерлердің
және Интернеттің белсенді тұтынушылары болып табылады. Сондықтан біз ... ... ... ... ... ... 10-11
сыныптардың 96% оқушылардында мобилді телефон бар, ал 98% оқушылар ... ... ... ... 26% ... телефондардың
денсаулыққа кері әсерін тигізетіні туралы хабардар. Әр төртінші ұл ... ... қыз бала ... ... ... 2 ... ... яғни 5-13 рет
телефон шалады.
Оқушылар компьютерде тәулігіне 1-7 сағатқа дейін уақыт өткізеді. Осы
уақытты олар оқу және ... ... ... ... ... соң ... астенонияның белгілерін көрсетті.
Оқу барысында психологиялық дискомфорт жағдайларына 100 % қыздар және
96% ұлдар ұшырады. Ұлдарда мазасыздану (50% ), ... ... ... ұялу (17% ) ... ... ... ... мынандай
ерекшеліктермен сипатталды - мазасыздану (56% ), ... (22 ... (13%), ұялу ... ... ... ... ... ҰБТ-қа (ұлттық
бірынғай тестілеу) ... ... ... ... ... жағдайлар.
85% оқушыларда дискомфорттық жағдайларға ... әсер ... ... шегу, төмен қимыл- қозғалыс, жұйке жүйесіне жоғары
ауыртпалықтың әсері.
Сонымен, алынған ... ... ... ортасының факторларының
кешенді әсері жағымсыз ... ... ... оқушыларда қимыл-
белсенділігі өте төмен. Сауалнама бойынша тек 11,2% ... мен ... (р < 0,05) күн ... ... ... ... жаттығулармен қыздар 15±1,9 мин, ал ұлдар 23±3,2 мин айналысады,
осы көрсеткіштер белгіленген ... ... ... ... тек 7%
оқушылар орындайды.
Алынған нәтижелер бойынша оқушылардың психологиялық статусы олардың
ерекшеліктерінің байланыстылығы анықталды. ... ... ... ... ... ... бейімделу деңгейінің орташа
деңгейін көрсетті.
Талдау нәтижесінде оқушылардың өмір сүру сапасы бірнеше жағымсыз
көрсеткіштерімен ... ... ... ... 43-75%, ... орындауға 3 сағаттан жоғары уақытты жұмсау – 26 -54%, сабақтан соң
қатты шаршауды -17-50% , таза ауада аз ... ... -33-74% , ... 3 сағаттан ұзақ отыру -25 -57%.
Балалардың денсаулығына жағымсыз әсер ... ... ... ... жатқызуға болады. Мысалы, 7-8% оқушылар тәулігіне 2 ... тек 1/3 ... ... ... ... 4 рет
тамақтанады, ол осы жасқа өте қолайлы.
3.3 Оқушылардың ... ... ... көрсеткіштерін бағалау
Оқушылардың физикалық дамуына мектеп ортасының әсерін дәлелдеу үшін
физикалық ... ... (ФКИ) ... үшін ... ... ... ... күйінің индексі көрсеткіштерінің динамикасы
|Жасы |Ұлдар ... ... жас ... |0,512±0,019 ... 4 ... ... ... ... индексі көрсеткіштері
ұлдарда 0,637±0,019, ал қыздарда 0,512±0,019 мәнге ие. Ұлдар мен қыздарда
ФКИ индексі«орташа» деңгейді көрсетті ... ... ... ... ФКИ көрсеткіштерінің динамикасы
Ағзаның энергетикалық резервтерінің ... ... ... ... болады. Пульс жиілігінің көрсеткіштері - үлдарда орташа
есеппен 77 ... / соғу ... ал ... 87,8 ... / соғу мәнге ие болды
(сурет 2).
2 сурет. Оқушылардың пульс жиілігі көрсеткіштерінің ... ... ... ... жиілігінің көрсеткіші ұлдарға
қарағанда қыздардікі жоғары болды.
Алдынған мәліметтер бойынша мынандай талдау жүргізуге ... - ... ... ... ... яғни ... ... жағдайына ауыртпалық түcіргенде жоғары болды. Қыздарда осы
көрсеткіштер ұлдарға қарағанда жоғары мәнге ие ... яғни ... ... ... төмен (кесте 4).
4 кесте
Оқушылардың физикалық ауыртпалық кезіндегі пульс көрсеткіштерінің өзгеру
динамикасы
|Пульс жиілігі ... ... ... ауырпалыққа дейін |77±2,25 ... ... ... ... |103,4±3,37 ... ... бір ... ... соң ... ... |
3.4 Оқушылардың ОЖЖ көрсеткіштерін бағалау
Оқушылардың функционалдық күйінің ... ... ... ... ... ... байланысқан, биологиялық заңдылыққа бағынатын
және қоршаған ... әсер ... ... даму және өсуінің жалпы
заңдылықтарын көрсететін физикалық даму саналады. ... ... даму ... ... ... ... ... себепші болған мектеп орта факторларының теріс коріністерін
томендетуге бағытталған шаралар жүргізу үшін ... ... ... ... мектеп ортасының факторларына, жаңа
технологияларды ... ... ... ... оқушылар
ағзасының жүйесінде шиеленісушілік деңгейінде елеулі ... оқу ... ... ОЖЖ ... ... елеулі өзгешеліктер байқалды. Сонымен бірге, оқушыларда КМР
көрсеткіштері жоғары болса, онда ЕМРөзгешеліктері ... ... ... КМР көрсеткіштерінде өзгешеліктер байқалды, ал қыздарда ЕМР
көрсеткіштерінде ғана өзгешеліктер болды. Осы ... ... ... ... - жастың өсуіне байланысты рефлекторлық әрекет уақыты
азайды және жоғары сыныпта оқитын балаларда ... ... ... ... және ... ... (КМР және ЕМР) ... уақыты
орталық құрылу арқылы қоздырғыштың өту жылдамдығына ... ... ... анализатордың қыртыс тізбегінде болып жатқан өзгерістерді
анықтауға мүмкіндік береді. Бұл елеулі ... ОЖЖ ... ... көрсетілгендердің негізінде қиындатылған оқу үрдісі орталық
жүйке жүйесінің жұмыс ... ... әсер ... ... ... болады. Сондай-ақ, бұл әсер көру немесе ... ... ... ... ... және ЕМР-н анықтау - ОЖЖ қажуының көптаралған диагностикалық және
ақпараттық әдістерінің бірі болып ... ... ... ... ... ... байланысты ОЖЖ қажу процессі
кезінде айқын ерекшелікиер байқалды. Осындай ... ... ... байқалды, ал ұлдарда дәлдік динамика аса байқалған жоқ. ... ... ... ... ... қарағанда жоғарғы көрсеткіщті
көрсетті. Бірақ біздің көзқарасымыз бойынша ОЖЖ ... ... ... ... ... дәлел бола алады, яғни мұнан
мынадай қортынды шығаруға болады қыздардың ... ... ... ... 3).
3 сурет. Оқушылардың КМР және ЕМР динамикасы
Рефлексометрикалық реакциялар бойынша аса қолайсыз кезең ұлдарда 10
сыныпта, ал қыздарда 11 ... ... 11 ... КМР ... ... Егер 10 ... КМР ... бойынша төмен көрсеткішті
көрсетсе және орташа мәні 248,9 ± 7,84 мсек құраса, ЕМР ... мәні ... ... байқалды және мынадай көрсеткішті көрсетті 10-
11 сыныптарда - 228,9 ± 8,72 және 228,2 ± 6,49 мсек ... мән P

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 65 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 3 800 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Спортшының сыртқы тыныс алу жүйесі70 бет
«Информатика сабағында оқушылардың шығармашылық белсенділігін дамыту »57 бет
«Өзін-өзі тану» курсын оқыту барысында оқушылардың рухани-адамгершілік құндылықтарын қалыптастырудың ғылыми-педагогикалық негіздері110 бет
Балалардың жас және дара ерекшеліктерін оларды тәрбиелеу үрдісінде есепке алу43 бет
Бастауыш мектеп оқушыларының оқу-танымдық қызығушылығын зерттеу тәсілдері55 бет
Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын қалыптастыру әдiстемесi (1-2 сынып)119 бет
Бастауыш сынып оқушылардың таным процестерін дамыту жолдары13 бет
Бастауыш сынып оқушыларының патриоттық сезімдерін қалыптастыру мәселелері.32 бет
Бастауыш сынып оқушыларының танымдық қызығушылығын арттыру жолдары44 бет
Бейнелеу өнері мен дүниетану пәндерін кіріктіре оқыту негізінде бастауыш сынып оқушыларына эстетикалық тәрбие беру220 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь