Ұлттық ойындар арқылы мектеп жасына дейінгі балалардың негізгі дене қасиеттерін қалыптастыру

КІРІСПЕ
І ҰЛТТЫҚ ОЙЫНДАР АРҚЫЛЫ МЕКТЕП ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРДЫҢ НЕГІЗГІ ДЕНЕ ҚАСИЕТТЕРІН ҚАЛЫПТАСТЫРУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1.1 Мектеп жасына дейінгі балалардың негізгі дене қасиеттері ерекшеліктері
1.2 Ұлттық ойындардың мектеп жасына дейінгі балалардың дене тәрбиесіндегі орны

ІІ ҰЛТТЫҚ ОЙЫНДАР АРҚЫЛЫ МЕКТЕП ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРДЫҢ НЕГІЗГІ ДЕНЕ ҚАСИЕТТЕРІН ҚАЛЫПТАСТЫРУҒА АРНАЛҒАН ЭКСПЕРИМЕНТТІК ЖҰМЫСТАР
2.1 Қазақтың ұлттық ойындарын балабақшада тиімді пайдалану
2.2 Ұлттық ойындар арқылы мектеп жасына дейінгі балалардың негізгі дене қасиеттерін қалыптастыру жолдары

Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
КІРІСПЕ

Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақтың ұлттық дене шынықтыру мәдениеті жеке тұлғаның жалпы мәдениетінің құрамдас бір бөлігі ретінде мектепке дейінгі кезеңнен қалыптаса бастайды. Сондықтан оны пайдалану тек қозғалғалмалы біліктілік, дағдыларды дамытып қана қоймайды, сонымен қатар мектеп жасына дейінгі балалардың қазақтың ұлттық спорт түрлеріне деген көзқарасымен қоса, дене қасиеттерін қалыптастырып, дене жаттығулары мен ойындарын өз беттерінше дамытуға тәрбиелеп, олардың руханилығын, адамгершілігін тәрбиелеуге баулуды қарастырады.
Қазақ халқы ұлттық ойындарды бала тәрбиесінде қолданылатын негізгі құрал екендігін бекер айтпаған.Себебі, көнеден келе жатқан ұлттық ойындар ойнату арқылы балалардың дене қасиеттерін дамыту тәрбие процесінде ерекше орын алады. Шапшаңдық, төзімділік, икемділік және т.б дене қасиеттерінің ерте жастан бастап қалыптаса бастауы баланың болашақтағы іс-әрекетінде ұқыптылыққа, жауапкершілікке тәрбиелейді. Сондықтан, балабақшадағы ұлттық ойындардың кеңінен қолданылуы осы қасиеттердің дамуына тікелей байланысты.
Қазақ халқының көне ғасырлар қойнауынан бастау алатын ұлттық ойындары мен спорт түрлері бойынша осы кезге дейін ғылыми ізденістер аз жүргізіліп келді. Қазақстан Егеменді ел болысымен Республикада тұратын халықтардың төл мәдениетінің өркендеуіне үлкен жол ашып отыр. Бұл мүмкіндік 1995 жылы 30 тамызда қабылданған Қазақстан Республикасының Конституциясында «Қазақстан Республикасының әр азаматы тарихи және мәдени құндылықтарды сақтауға және қорғауға міндетті» деп заңмен бекітілген[1].
Дәстүрлі халық мәдениетінің ажырамас бір бөлігі болып саналатын ұлттық ойындар мен спорттың қоғамдағы атқаратын пайдалы орнын анықтау, оны теориялық-педагогикалық тұрғыдан негіздеу, алдымен, ұлттық ойындар мен спорт түрлерінің осы уақытқа дейін толыққанды тәрбие құралы ретінде танылмай жүрген олқылықтарын жоюға, оқу–тәрбие және спорттық жаттықтыру жұмыстарында басқа дене тәрбиесі құралдары сияқты өзіне тиісті орнын алуға жол ашады.
Қазақ халқының бай этнографиялық материалдарын жинақтаған және оның ішінде ұлт ойынының тәрбиелік маңызы туралы пікір айтқандар К.А.Покровский, А.И.Ивановский, Н.И.Гродеков, Е.А.Алекторов, Ә.Диваев, А.Левшин, Н.Пантусов, Ф.Лазаревский, П.П.Пашин, Г.С.Запряжский, А.Шиле, А.Харунзин, А.Горячкин, П.Ходыров, Е.Букин, О.Әлжанов, т.б. болды делінген. Е.Сағындықов өз еңбегінде: «Қазақтың ұлт ойындары тақырыпқа өте бай және әр алуан болады», - дей келіп, ұлт ойындарын негізінен үш салаға бөліп топтастырған. Ә.Диваев «Игры киргизских детей» атты еңбегінде тарихта алғаш рет қазақтың ұлттық ойындарын үш топқа бөліп қарастырады.
Қазақ балаларының ұлттық ойынына тоқталғандардың бірі – орыс ғалымы А.Алекторов. Мәселен, оның «О рождении и воспитании детей киргизов, правилах и власти родителей» (Орынбор, 1891) атты еңбегін атауға болады.
М.Жұмабаев ойындарды халық мәдениетінен бастау алар қайнар көзі, ойлау қабілетінің өсу қажеттілігі, тілдің, дене шынықтыру тәрбиесінің негізгі элементі деп
1. ҚР “Білім беру туралы” Заңы. // Казахскaя правда, 11 маусым 1999
2. Білім беру саласындағы мемлекеттік саясат Тұжырымдамасы. – Алматы,1995
3. Алимханов Е. Большой спорт и народные игры. Спорт и здоровье человека.
Межд. конгресс. Посвященный к 3-Центрально Азиатским играм. -Бишкек, 1999. –С.60-62
4. Алимханов Е. Қазақ күресі-тәрбие бесігі. Спорт KS - № 76. -Алматы, 2003 ж.-
Б.1
5. Алимханов Е. Этноисторические корни спортивных состязаний в Казахстане.VIIIМеждународный научный конгресс «Современный олимпийский спорт и спорт для всех». - Алматы, 2004.- С.104-106
6. Табандылықты дамытудағы жастық ерекшелік // Ізденіс. – 2009. – №2(2). –
257-258 бб.
7. Дене тәрбиесінің теориясы мен практикасында өз бетінше сабақтардағы дене жаттығулырының мазмұны, түрі және әдестемесі // Білім. – 2009. – №4(46). – 33-36 бб.
8. Өз бетінше жүргізілетін сабақтарда қозғалу белсенділігін арттыру // Білім берудегі қашықтықтан оқыту технологиялары – 2009: халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференциясының материалдары (ҚарЭУ). – Қарағанды, 2009. – 186-189 бб.
9. Алимханов Е. «Шөген» - шын далалық ойын. Спорт KS - № 31. – Алматы, 2003.-Б.1.
10. Ауыл мектептеріндегі дене тәрбиесінің әдістемелік негіздері // Ұлттық
білім беру жүйесінің жаңарту және адам ресурстарының жаңа сапасын
қалыптастырудағы оның рөлі: халықаралық ғылыми-практикалық
конференциясының материалдары (М. Өтемісов ат. БҚМУ). – Орал, 2009. –
47-50 бб.
11. Шапшандық, жылдамдық-күш және күштік сипаты бар қазақ ұлттық дене жаттығуларының дене жүктемелері // С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университетінің халықаралық ғылыми-практикалық конференциясы. – Павлодар, 2010. – 77-80 бб.
12. А.Ж.Сисенбердиева Дене тәрбиесі теориясы мен әдістемесі-Алматы 2011ж
13. Кел, балалар, ойнайық! – Алматы «Арда» 2006 ж.
14. Қазақтың ұлттық ойындары – Алматы «Рауан» 1991 ж.
15. «Балбөбек» бағдарламасы бойынша педагогикалық жұмыстарды ұйымдастырудың ерекшеліктері – Алматы «Арда» 2006 ж.
16. Ақ сандық, көк сандық – Алматы «Жазушы» 1988 ж.
17. Молдагаринов Аскар Казахские детские игры Алма-Ата «Жалын» 1987 г.
18. Базарбек Төтенаев Қазақтың ұлттық ойындары Алматы «Қайнар» баспасы
1994 ж.
19. М. Әлімбаев, Қ. Баянбаев. Шынашақ- Алматы «Балауса» 1992 ж.
20. Мұқышова М, Денсаулық және өмірлік дағдылар// Валеология.Алматы, № 3, 2009 – 6 б.
21. Дене тәрбиесі. Б Болатбек. Алматы: Атамұра,2004. 112 б.
22. Дене тәрбиесі. М. Тұрыскелдина. Алматы: Атамұра,2003. 112 б.
23. Қазақ энциклопедиясы. Алматы: Рауан, 2005.680 б
24. Е.Сағындықов. Қазақтың ұлттық ойындары. - Алматы «Рауан»,1991.
25. С.Тайжанов, С.І.Қасымбекова. Қазақтың ұлттық ойындары.–Алматы, 2004
26. Э.Тлеуов, Ұ.Елшібаев.Валеология, дене тәрбиесі спорт –Алматы, № 3,
2002. – 41б.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ............................................................................................3
І ҰЛТТЫҚ ОЙЫНДАР АРҚЫЛЫ МЕКТЕП ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРДЫҢ НЕГІЗГІ ДЕНЕ ... ... ... ... ... жасына дейінгі балалардың негізгі дене қасиеттері ерекшеліктері.................................................................................................................6
+ Ұлттық ойындардың мектеп жасына дейінгі ... дене ... ... ҰЛТТЫҚ ОЙЫНДАР АРҚЫЛЫ МЕКТЕП ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРДЫҢ НЕГІЗГІ ДЕНЕ ҚАСИЕТТЕРІН ҚАЛЫПТАСТЫРУҒА АРНАЛҒАН ЭКСПЕРИМЕНТТІК ЖҰМЫСТАР
+ Қазақтың ұлттық ойындарын ... ... ... Ұлттық ойындар арқылы мектеп жасына дейінгі балалардың негізгі дене ... ... ... ... ... өзектілігі. Қазақтың ұлттық дене шынықтыру мәдениеті жеке тұлғаның жалпы мәдениетінің құрамдас бір бөлігі ретінде мектепке дейінгі ... ... ... Сондықтан оны пайдалану тек қозғалғалмалы біліктілік, дағдыларды дамытып қана қоймайды, сонымен қатар мектеп жасына дейінгі ... ... ... ... түрлеріне деген көзқарасымен қоса, дене қасиеттерін қалыптастырып, дене жаттығулары мен ойындарын өз беттерінше ... ... ... ... адамгершілігін тәрбиелеуге баулуды қарастырады.
Қазақ халқы ұлттық ойындарды бала ... ... ... ... екендігін бекер айтпаған.Себебі, көнеден келе жатқан ұлттық ойындар ойнату арқылы балалардың дене қасиеттерін дамыту тәрбие процесінде ерекше орын алады. Шапшаңдық, ... ... және т.б дене ... ерте ... бастап қалыптаса бастауы баланың болашақтағы іс-әрекетінде ұқыптылыққа, жауапкершілікке тәрбиелейді. Сондықтан, балабақшадағы ұлттық ойындардың кеңінен қолданылуы осы қасиеттердің дамуына ... ... ... көне ... ... ... ... ұлттық ойындары мен спорт түрлері бойынша осы кезге дейін ғылыми ізденістер аз жүргізіліп келді. Қазақстан Егеменді ел болысымен Республикада тұратын ... төл ... ... ... жол ашып отыр. Бұл мүмкіндік 1995 жылы 30 тамызда қабылданған Қазақстан ... ... деп ... бекітілген[1].
Дәстүрлі халық мәдениетінің ажырамас бір бөлігі болып саналатын ұлттық ойындар мен ... ... ... ... ... ... оны теориялық-педагогикалық тұрғыдан негіздеу, алдымен, ұлттық ойындар мен спорт түрлерінің осы ... ... ... тәрбие құралы ретінде танылмай жүрген олқылықтарын жоюға, оқу - ... және ... ... ... ... дене тәрбиесі құралдары сияқты өзіне тиісті орнын алуға жол ашады.
Қазақ ... бай ... ... ... және оның ... ұлт ойынының тәрбиелік маңызы туралы пікір айтқандар К.А.Покровский, ... ... ... Ә.Диваев, А.Левшин, Н.Пантусов, Ф.Лазаревский, П.П.Пашин, Г.С.Запряжский, А.Шиле, А.Харунзин, ... ... ... О.Әлжанов, т.б. болды делінген. Е.Сағындықов өз еңбегінде: , - дей ... ұлт ... ... үш ... ... топтастырған. Ә.Диваев атты еңбегінде тарихта алғаш рет ... ... ... үш ... бөліп қарастырады.
Қазақ балаларының ұлттық ойынына тоқталғандардың бірі - орыс ... ... ... оның ... 1891) атты еңбегін атауға болады.
М.Жұмабаев ойындарды халық мәдениетінен бастау алар қайнар көзі, ойлау қабілетінің өсу ... ... дене ... ... негізгі элементі деп тұжырымдайды. Кезінде ұлттық ойындарды зерттеген авторлар қатарында М.Тәнекеев, Б.Төтенаев, М.Балғымбаев, Ә.Бүркітбаев, т.б. есімдерін атауға болады.
Кеңес Одағы ... ... ... маңызы мен қажеттілігін көрегендікпен қарастырған ғалым Б.Төтенаев (Алматы, 1994) атты еңбегінде қазақ ойындарын бірнеше топқа ... ойын ... ... ... үшін тәрбиелік мәнін зерделеп, ойын білдірген.
Егемен Қазақстан ... ... дене ... оның ... ... спорт пен ойындар арқылы мектеп жасына дейінгі балалардың негізгі дене қасиеттерін қалыптастыру, салауатты өмірге баулу, ... ... ... ... ... ... ... жолдарын ғылыми негіздеу керек.Бұл жұмыстарды іске асыру Қазақстан Республикасы ... ... 30 ... 2010 жылғы атты Қазақстан халқына жолдауында көрсетілген[2].
Мектеп жасына ... ... дене ... ... мәселелері көптеген жетекші ғалымдар зерттеулерінің негізгі нысанына айналды. Мектеп жасына дейінгі балалардың дене тәрбиесін дайындаудың тиімділігі бойынша көптеген нұсқаулар жасалынды. ... бұл ... бәрі ... дене ... ... тиімділігін арттыруға, сабақтағы дене сапасын дамытуға ғана арналған.
Дүние жүзін ... ... ... ойындарының белгілі бір мақсаты мен әлеуметтік-психологиялық тұрғыдан өзіндік ерекшеліктер болады. ... да ... ... қалыптасқан ойындар туралы деректер және құжаттар ғылыми тұрғыдан зерттеу мен талдауды қажет етеді.
Дәстүрлі ұлттық ойындардың тарихы, ел ... ... ... рөлі, ұрпақты тәрбиелеудегі қажеттілігі сияқты тақырыптар төңірегінде отандық және шет ел ... ... ... жасаған.
Бұл тақырыпты зерттеу мақсатында таңдау себебім, күнделікті өмірде көріп жүргеніміздей, ... ... ... ... ... дейінгі балалардың ұлттық ойынға деген қызығушылығы күннен күнге ... бара ... Оған ... себепке заманауи технологияларды жатқызуымызға болады.Олардың көптеген зияны бар екені айтпаса да белгілі. Ал ... ... ... ашық ... ... ... ... күн сәулесі, таза ауа секілді табиғи құндылықтардың бала ағзасының, дене қасиеттерінің дұрыс қалыптасып ... ... ... мол. ... ойын ... ... іс-әрекеті болғандықтан, оның кеңінен өріс алуы сол балалардың өз өмірінде пайдалануына тікелей байланысты. Алдымен отбасыда, содан кейін балабақшада ұлттық ... ... ... ұғындыру отбасы мүшелерінің және педагогтардың негізгі міндеттерінің бірі ... ... ... пәні Ұлттық ойындар арқылы балалардың дене қасиеттерін дамыту
Зерттеу болжамы. Дене шынықтыру сабақтарында қазақтың ұлттық ойындарын пайдаланудың өзіндік ерекшелігін ... ... ... ... ... ... мектепке дейінгі жастағы балалардың дене қасиеттерін қалыптастыруға болады.
Зерттеу мақсаты. Мектепке ... ... ... дене ... ... ... қазақтың ұлттық қимыл-қозғалыс ойындарын енгізудің және сол арқылы балаларды шапшаңдылыққа, төзімділікке, бейімділікке үйретудің маңызын анықтау.
Зерттеу ... ... ... ... мақсатында әдебиеттер пайдалану;
* Мектеп жасына дейінгі балалардың дене тәрбиесі процесінде қазақ ұлттық қимыл-қозғалыс ... ... ... дене ... ... ... ... Балалардың дене қасиеттерінің дамуы мен қозғалыс дайындығы ерекшеліктерін қалыптастыруда жүргізілетін зерттеулерді талдау;
* Мектеп жасына дейінгі балалардың дене тәрбиесі сабағында ... ... ... ... толығырақ аша түсетін зерттеу жұмыстарын ұйымдастыру.
Зерттеу объектісі ... ... ... ... ... ойындар арқылы дене қасиеттерін қалыптастыру әрекеті
Зерттеу құрылымы Кіріспе, 2 бөлім, қорытынды және пайдаланылған әдебиеттерден тұрады.
Зерттеу әдістері: Ұлттық ойындар арқылы дене ... ... ... ... ... жинау және оларды талдау арқылы тәжірибелік зерттеу ... ... ... ... арқылы мектеп жасына дейінгі балалардың негізгі дене қасиеттерін қалыптастырудың ... ... ... ... дейінгі балалардың негізгі дене қасиеттерінің ерекшеліктері
Мектепке жасына дейінгі дене тәрбиесінің негізгі міндеттері үш үлкен топқа бөлінеді. ... ... ... ... бірі - ... ... төзімділік секілді дене қуаты қасиеттерін тәрбиелеу. Мектепке дейінгі жаста қозғалыстарды әр түрлі етіп құрастыру, амалдарын ауыстыру, әр түрлі ... ... дене ... ... ... ... көп көңіл бөлген дұрыс.
Адамның денесінде, санасында белгілі бір деңгейде сақталып тұрып, ол қозғалғанда, әрекет жасағанда пайда болатын қасиеттерді дене қасиеттері ... ... ... ... оқу ... бір мағынада пайдаланылады. Олар адамның қозғалыс мүмкіншілігінің әрекеті жағын көрсетеді. Дене қасиеттері адам қозғалғанда, дене ... ... ... ... болады. Адам жай тыныштық күйде болғанда ол қаншалықты күшті, жылдам немесе төзімді екенін біз білмейміз, кеңістікте көп уақыт ... ... ... ... ... ... ... ұзақ жүгіре алса төзімді екені көрінеді. Яғни, дене ... адам ... ... бір деңгейде сақталып тұрады. Ол қозғалған кезде, дене қуаты деңгейін көрсеткісі келген кезде, ол адамның қаншалықты күшті, жылдам, төзімді ... ... ... - ... ... бір уақыт аралығында кеңістікте жылдам қозғалған әрекеті.
Адамның жылдамдық қабілетін жетілдіруге арналған жаттығуларға негізінен жүгіру мен ... ... ... ойындары, сондай-ақ спорттық ойындар жатады.Жылдамдық қабілетін жетілдіруге жүйрік балалардың да жақсы әсері тиеді. Мысалы > деп армандаған бала ... ... ... ... ... ... өзін-өзі тәрбиелесе, оның жылдамдық қабілеті тез артады.
Секіру, ... ... ... биікке жүгіріп шығып, жүгіріп түсу т.б. жаттығулар жылдамдықты күш-қайратты арттыруға көп ... ... ... ... 30-60 мертлік қашықтықты жоғары қарқынмен қайталап жүгірудің пайдасы өте зор. Іріктеліп алынған қозғалмалы ойындар да жылдамдық қабілетін жетілдіру үшін ... ... ... ... ... ... үшін мына ... жаттығулар орындалады:
* өте жоғары қарқынмен 20 -30 метрлік жотаға (төбеге) жүгіріп шығу;
* ұнтағы немесе құм ... ... ... ... бір ... ... ... жолда жоғары немесе төменгі қарқынмен
жүгіруі;
* 30-60 метрлік қашықтыққа жарыса жүгіру:
Адамның басқа қасиет-қабілеттеріне қарағанда, жылдамдық қабілеті тез қалыптаса ... ... ... ... орындаған кезде бұлшық еттерді босаңсытып, сол жаттығуларды толық ... ... ... ғана ... болады[3].
Жылдамдық үш түрде пайда болады:
* Қарапайым және күрделі қозғалыс жауабының жылдамдығы;
* Жалғыз қимыл жылдамдығы;
* Қимыл жиілігі.
* ... ... ... ... ... алдын ала белгілі қозғалыспен, бірақ кенеттен берілетін дыбысқа жауап. Қозғалыс жауабының ... ... ... екі ... ... Бірінші кезеңде кең тараған әдістер мыналар: қайталау әдісі кенеттен болған дабылға көп рет, әрбір ретте тезірік сезіну ... ... ... ... ... ... бойынша қозғалыс өзгеруі, жүріп келе жатып кілт тоқтау т.б. ойын ... ... ... ... стоп ... т.б.), жарыстық әдіс (кешігіп, жарыстан шығып қалу т.б.). Екінші кезеңде әдістеме қолданылады. Ол жылдам және аз ... ... ... білу ... негізделген. Іс жүзінде ол мынадай болып байқалады: спортшы жаттықтырушының уақытқа жауабы туралы хабарын ала отырып, старттық дабылды өте тез сезіну ... өзі ... ... бұдан соң уақыт ұзақтығын бағалауы бірдей болған кезде, жаттығушыға алдын ала келісілген ... ... ... ... Ақырында спортшыда уақытты дәл қабылдау қабілеттілігі қалыптасады, ол сезіну жылдамдығының жақсаруына көмектеседі.
* Жалғыз қимыл жылдамдығы. Жалғыз қимыл жылдамдығы ... ... ... доп тебу, баскетболдағы доп лақтыру т.б.) спорт ойындарында, жеке сайыста жергілікті жаттығулар ... ет ... ... пайда болады және қолғалыс реакциясы шапшаңдығымен қатар тәрбиеленеді.
* Қимыл жиілігі. Циклді сипаттағы жаттығуларда қимыл жиілігі, жылдамдығы ... ... ... ... ... үшін өте ... шапшаңдықта орындалуға болатын жаттығулар пайдаланылады. Бұл жағдайда шапшаңдығыңды дамыту үшін, аз қашықтыққа қатты жүргіру қажет[12].
Адамның жұмысты ұзақ, қарқынын азайтпай ... алу ... ... ... адам бойында қалыптасып, дамуы басқа да қабілет-қасиеттері сияқты, әр-қандай жас ... әр ... ... Балалардың төзімділігін жетілдіруге арналған жүктеменің (денеге түсетін күштің) сипаты мынадай болу керек.
* денеге түсетін жүктеме ... ... сай ... тиіс, шамадан тыс берілген жүктеме организимді тез шаршатып, адамның қабілетін төмендетеді;
* төзімділікті дамытуға ... ... ... түрде мұғалім немесе жаттықтырушы белгілеп беру қажет[17].
Cпортпен, яғни денені шынықтыру жаттығуларының бір түрімен шұғылдану ... ... ... үшін ... арнаулы жаттығуларды орындау алға міндет етіп қойылады. Олар деп аталады. Мұндай жаттығулар бірнеше спорт жабдықтарында кезекпен ... ... 30 м ... ... бір орныда тұрып, ұзындыққа секіру, гимнастикалық қабырғаға ... ... ... ... адамды жалықтырмай, төзімділікті дамытады[18].
Төзімділікті анықтаудың түзу және жанама деген екі әдісі бар Түзу әдісінде ... ... бір ... ... де, сол ... орындалған уақыты анықталады. Жанама жолмен төзімдігікті ұзақ қашықтыққа жүгіру уақыты немесе белгілі уақытта бір жұмысты ... ... ... екі: ... және ... түрі бар. ... төзімділіктің сипаты - спортшының ұзақ уақытқа жай, қарқынды, ... ет ... ... ... ... істей алу қабілеттілігі. Арнайы төзімділігіктің: шапшықдық төзімділігі, күш төзімділігі, шапшаңдық күш төзімділігі, статикалық күш төзімділігі және аралас төзімділік ... ... ... бар. ... энергиямен қамтамасыз етуге аэробты, анаэробты және аралас деген ... үш түрі ... ... ... ... ... қабілеттілігін икемділік дейміз. Амплитуда дегеніміз - адамның ... ... дене ... бір ... қалыптан екінші шеткі қалыпқа жеткізе орындаған қимыл-әрекеті. Мысалы, бала аяқтарын бірге қойды - бірінші шеткі қалып, ... ... ... ... - ... шеткі қалып, қолдарын жоғары көтеріп шалқайды - бірінші ... ... ... ... шынтағымен еденге жеткізе алдыға еңкейді - екінші шеткі қалып т.с.с. Икемділікті дамытудың негізгі амалы - ... ... ... Ол ... мынандай түрлерде орындалады: қарпайым созылу, серіппелі созылу, сермеу, дене қалпын ұстау, сыртқы көмектің әсерімен ... ... ... ... бой ... ... сабақтың барлық бөлімдеріне кіргізуге болады. Икемділік жаттығуларын орындағанда нақтылы міндет қою қажет, ... ... ... алу ... бір затқа дене мүшелерін тигізу т.с.с. Мысалы, алға-төмен еңкею, омыртқа жүйесін созу жаттығуын орындаудың басында қолдың ұшын ... ... ... ... ... ... ... бар мүмкіншілікпен әрекеті, созыла орындалады. Созылу жаттығуларын амплитуда орындау ... ... яғни ... ... ... сезімдерін сезінгенше орындау қажет. Созылу жаттығулары тізбегінен кейін босаңсыту жаттығулары орындалады.
Икемділікті дамытудың негізгі амалдары: өзіңді ұстау, сыртқы ... ... ... жаттығуларын бой қыздырудан кейін қай сабақ бөліміне де кіргізуге болады. ... ... ... ... міндет қою қажет. Икемділіктің дамытудың әдісі - қайталау. ... ... ... қол ... ... аяқ ... ... орындау қажет[13].
Тәрбие мен білімнің алғашқы дәні - ... ... ... ... ... Бала денсаулығының мықты болып, қозғалыс, дене құрылысының қалыпты, дұрыс жетілуі де осы ... ... ... бала ... дұрыс жетілуін қадағалау біздің міндетіміз. Организмінің қорғаныс қабілеті нашар қалыптасқан балалар сыртқы ортаның қолайсыздығына тез ұшырағыш ... ... ... ... ... ... әрі мерзімді жетілуіне, бел омыртқаның физиологиялық иіндерінің қалыптасуына, табан дөңестерінің дұрыс жетілуіне ерекше мән беру керек. ... ... ... мен жүрек қан тамыры жүйесінің жетілуіне, тыныс алудың тереңдігі мен ырғақтығына, тыныс алуды қозғалыспен үйлестіруге үнемі ықпал ... ... ... баланың қозғалысын жетілдіру, қимыл- дағдыларын, икемділігін, шапшаңдық, төзімділік сияқты қасиеттерін қалыптастыруға дене ... ... әсер ... ... бала дене жаттығуларын үнемі жасап тұруы керек. Таңертеңгілік жаттығу, қимыл- қозғалыс ойындары, спорттық жаттығулар бала ... өте ... Дене ... ... ... сақтап, нығайтып қана қоймай, дене пішінінің сұлу болып қалыптасуына да тікелей ықпал ... ... ... ... ... дейінгі балалардың дене тәрбиесіндегі орны.
,-деп елбасымыз айтқандай, бүгінгі таңда заманымызға сай зерделі, ой - өрісі жоғары, жан - ... ... ... қалыптастыру мемлекетіміздің алға қойған аса маңызды міндеті болып тұр. Бала ... ... ... ... дене ... ... ... мектепке дейінгі кезеңде қалыптасады.
Ұлттық ойындар - қазақ халқының ерте заманнан қалыптасқан дәстүрлі ойын - сауықтардың бір түрі. Оның ... ... ... ... ... Ұлттық ойындар негізінде әр халық түрлі - түрлі жаттығулар жасау жолымен дене шынықтыру ... ... ... ... келе ... спорт ойындарының шығуына түрткі болды. Оның адам денсаулығына жақсартуда пайдалы аса күшті екені қилы[16].
Ұлттық ойындардың жалпы педагогикада, оның ... ... ... ... ... қазақ халқының ұрпақ тәрбиесі ішінде дене тәрбиесіне өте үлкен мән бергендігін, оған ... ... ... ... білгендіктерін көрсетіп, жалпы тәрбиенің сан-саласына өзіндік үлкен үлестерін қосқан ойшылдар, ағартушылар еңбектерінің көп ... ... ... ... рухани-тәрбие көсемдері Асанқайғы, Шалкиіз, Жиембет, Бұқар жырау, Тәуке, Әйтеке, Қазыбек, Төле билердің педагогикалық ... оның ... дене ... байланысты еңбектері әлі зерттелмегендігін атап өту керек.
Этнопедагогикалық ойдың дамуына үлкен үлестерін қосқан ал-Фараби, А.Құнанбаев, ... ... ... ... Ш.Құдайбердиев, А.Байтұрсынов, М.Жұмабаев, Х.Досмұхамедов, т.б. халқына тәрбие құндылықтарын, оның ішінде дене тәрбиесіне байланысты айтқандары өте маңызды орын алады. Қазақтың ... ... ... ... ... түскен алғашқы деректер ХІІІ ғасырдан басталды. Оны алғаш жинап, Европа жұртшылығына ... ... ... ... Карпини болды. ХІІІ ғасырда Европа халқына Монғол тарихын таныстыру мақсатымен саяхатқа шыққан П.Карпини Жетісу мен ... ... ... ... осы ... ... ... тұрмысы, әдет-ғұрыптары, ойын-сауықтар жайлы көптеген этнографиялық материалдар жинаған.
Ойын дегеніміз - ұшқын, білімге құмарлық пен еліктеудің маздай жасаған оты. ... ойын ... - ... кең ... ... ... жетелейтін, адамға қиялмен қанат беретін осындай ғажап нәрсе ақыл-ой жетекшісі, денсаулық кепілі, өмір тынысы[24].
Ұлттық ойындар - ата - ... ... ... асыл қазынамыз. Сондықтан, үйренудің күнделікті тұрмысқа пайдаланудың заманымызға сай ұрпақ ... ... ... зор. Ойын ... ... өмірдің есігін ашып, ұштаса береді.
, , , , , , , т.б. ... ... ... ... тапқырлыққа, жылдамдыққа, шапшаңдыққа, икемділікке, батылдылыққа үйрету іске асырылады. Яғни, таңертеңгі қабылдау кезінен кешке баланың үйге қайтуына дейінгі ... ... күн ... ... дене ... күні ... тәрбие түрлерімен біртұтас сабақтас жүргізіледі. Сондықтан да, бағдарлама бойынша арнайы өтілетін тақырыптық тәрбие сәттерінің арасында әуелі дене сергіту, жұмыс соңында ... ... - ... ... ... ... ойынды ойнату мен үйретудің мақсаты:
- ұлттық ойындар дене шынықтыру іс-әрекетінде кең қолдана отырып, балалардың дене тәрбиесін ... ... қою, ... ... ... ... ... халқының ерлік-жауынгерлік тарихын ұрпаққа ерліктің өшпес үлгісін қалдырған хас батырлардың өмір өнегесімен таныстыру, өз жерін, өз елін ... ... ел ... ұлттық намысы мол жігерлі бүлдіршіндерді тәрбиелеу;
- жас ұрпақты өздігінен білім деңгейін ... ... ... тәрбиелеуге дағдыландыру.
деп қазақ энциклопедиясында анықтама береді[22].
Халық ... ... сан ... Аға ... өз ... өз ... тоқығанын кейінгі буынға мирас етіп, іс-әрекет үстінде көзін ... ... ... ... бірі - ұлт ойындары халықтың сәби шағымен ... ... ... ... ... адам баласының фантазиялық ой-жүйесінің заңды жалғасы ретінде оны ... ... ... үлкен білімділік, тәрбиелік маңызы бар.Ойынға тек ойын деп қарамай халықтың асыл ... бір ... ... ... ... ... деп ... орынды. Бұл пікіріміз жалаң болмас үшін заманымыздың ... ... ұлы ... бірі ... Омарханұлы Әуезовтің мына бір пікірін еске ала кетейік: . Халқымыз ұлт ... ... ... ... бір ... ... өрнектелген ой мен әрекеттің, құпия философияны түсінуге жетелейтін адамгершілік үлгі-өнегенің желісі бар. Жас бала ... ... ... ... өсе келе ... белсенді қатынасушы келесі кезеңді үйретуші, жаттықтырушы, ұлғая келе көруші жанкүйер ретінде ... ... ... ұлт ... ... ... ... көбі ұмыт болып, мүлде жоғалуға жуық[17].
Ойынды халық педагогикасының құрамды бір бөлігі деп тегін айтпаса керек, адам баласы жасаған жеті кереметтің ... ... етіп ... аталып жүруі де жайдан-жай емес.
Қазақ халқының тарихи көне жырларының, эпостары мен лиро-эпостарының қай-қайсысын алап қарасақ та, ... өн ... ... ... ... ... ... алуан түрлерін кездестіреміз. Ол ол ма, осы жырлардың негізгі кейіпкерлері - болашақ ел қорғаушы батыр, ... ... ... ойын үстінде көрінеді. Сол ойын арқылы шынығып, өзінің бойындағы табиғи дарынын шыңдай түседі. Ойынға халық ерекше мән берген. Сондықтан халық оған тек ... ... ... орын деп қана ... Ең ... - ел ... қабілетті болашақ қайраткер, өзінің осы қабілетін шаршы топтың алдында, баршаға тең ... да, ... да) ... ... ... алуға тиіс болған. Сондай-ақ талапты жас ойын өнеріне өзінен жасы үлкен, ... ... ... жаттығатынын, аянбай тер төгетінін байқаймыз[21].
Ұлт ойындары атадан балаға, үлкеннен кішіге мұра болып жалғасып отырған және халықтың дәстүрлі ... ... өнер ... ... бейнесі көрінісі де болған. Әрине, ойын өнер ретінде әдебиет пен мәдениеттің сан алуан түрлерімен қабысып, астасып келіп, бірін-бірі ... ... ... ... ... үшін ұрпаққа үлгілі, өнегелі тәрбие беру - қазіргі міндеттердің бірі. Ұрпақ бойында жалпы адамзаттық құндылықтар мен ... ... ... жеке ... ... ... ... халқымыздың мәдени-рухани мұрасының, салт-дәстүрінің озық үлгілерін оның бойына дарыту арқылы ... ... ... зер сала ... ... кездесетін кейбір сөз тіркестері: , , , , , , , , ,т.б халықтың көне мәдениетінің бір ... - ойын ... ... туу ... тым ... ... және ... қолданған ойындар түрінің сан-алуан болғандығынан хабар береді[28].
Қазақ халқы ұлт ... бай ... ... Бірақ ол ертеде ауызекі туып, жалпақ жұртқа ауызекі таралып отырған да, сондықтан көпшілігі бүгінгі күнге жетпей ұмыт болып кеткен. Халық ... ... ... ... ... ғажайып-қияли әңгімелер, тіл дамыту, ой-өірісін кеңейту мүмкіншілігін байыту ... ... ... жұмбақ, мақал-мәтелдер, нақыл сөздер, балалар ертегілері, балалар ойынын, ... ... ... ... ... ерлікті, өжеттілікті, батылдылықты, шапшаңдылықты, ептілікті, тапқырлықты, табандылықты, байсалдылықты, т.б. ... ... ... ... молдылығын, білек күшін, дененің сомдалып шынығуын қажет ... ... ... бұл ... ... пен ... ... принциптеріне негізделген.Қазақтың ұлттық ойындары: көкпар, сайыс, күрес, теңге алу, қыз қуу, алтын қабақ ату, жамбы ату, т.б.спорттық сипатпен ... ... ... маңызға да ие болды.Қазақтың ұлттық ойындарының тағы бір ерекшелігі - оған өлең ... ... ... ... ... ... тәрбиесінен бастап, балабақшада түрлі тәрбиелік шараларда қосымша материал ретінде пайдаланылып келеді. Ұлттық мұраның бай қазынасының бірі - ... ... ... көп ... көп қырлы құбылыс, ол тек ойындық сала емес, мәні жағынан да балабақша тәрбиеленушілерінің рухани өресі кең өсіп - ... ... ... ... тәрбиелейтін негізгі құралдардың бірі. Ұлы педагог В.Сухомлинский дейді, демек, шәкірттің ... ... ... ... ... ... байи түспек. Фольклортанушы ғалым Ә.Диваев деген еңбегінде ... жас ... үш ... ... . Осының негізінде қазақтың ұлттық ойындарын үш топқа бөліп қарастырып, бірінші топқа, сол ... ... т.б. ... ал одан ... ... т.б. ойындарын жатқызуға болады. Мұндай ойындар ... тез ... ... ... Мысалы, , ойыны. Ұлт ойындары - ата-бабамыздан бізге жеткен, өткен мен бүгінгіні байланыстыратын баға ... ... асыл ... ... оны ... оқу-тәрбие үрдісінде пайдаланудың заманымызға сай ұрпақ тәрбиелеуге пайдасы орасан зор екендігі сөзсіз. Ұлттық ойындардың ... ... ... ... ... ... Алғашқы қауымдық құрылыс, ертедегі тайпалардың одаққа біріккен дәуірлері ұлт ойындарының ... ... ... ... ... өмір ... мал ... тайпалардың көзін ашқаннан көрген театры да, өнері де, көңіл көтерер қызығы да осы ұлт ойындары еді[18].
Қазақ халқының сонау, көне заманнан ... ... ... мал ... ... мал ... мал басын көбейтуі өндіріс процесінің негізгі мақсаты, сондықтан да . Қазақ халқының тіршілігінде төрт түлік (қой, сиыр, жылқы, түйе) мал ... орын ... ... ... мал ... ... қазақ халқының этнографиялық даму ерекшеліктері, той-думан, қуанышы мен реніші де осы малмен байланысты болды.
Амандасқанда да жан амандығын сұрамай, ... ... ... қазақтың тіршілігінің тірегі, көзі малға деген көзқарасының ерекше бір сезіммен ... ... ... ... ауыз ... ... дүниесінің өкілі деп ұқпай, адамның өмір сүруінің негізгі тірегі мен жан серігі екендігін шабыттана жырлаған.
Осындай экономикалық құрылыстың ... төрт ... ... тек ... ауыз ... ғана ... ... барлық мәдениет пен өнердің, соның ішінде ұлт ойындарының дамуының да негізі ... ... ... бас ... осы төрт ... тұратын , , , т.б. сияқты ұлт ойындары да дами бастады[10].
Бұл ойындардың барлығы дерлік қазақ халқының төрт ... аса бір ... ... ... ... ... ... адам баласының қасиеттері бар, сондықтан жан-жануарлардың бәрі бірдей деген ұғымнан барып шыққан ойындар болды. Ондай қасиеттердің бірі осы ... ... ... төрт ... ... ... аналықтарының өз төлдерін өлімге қимайтындығын аңғартады. Сондай ... ... ... ... ... ... ... Ақырында ботасын көріп, жаны жай тауып, ботасымен әңгімелесе келіп өзін тыққан ұрылардың кімнен жақсылық, кімнен жамандық көрдің деп, содан ... ... ... ... ... ... жазасын алады.
Қазақ халқының малды соншалықты қадірлейтін себебі сол, халықтың саяси әлеуметтік және экономикалық жағдайының даму процесінде осы төрт түлік ... жеке ... ... ... ... ... ... Сондықтан да төрт түлік қазақ халқының ауыз әдебиетінің, өнерінің, мәдениеті мен ұлт ойындарының негізгі кейіпкері[9].
бастап ұлт ойындарының барлығы ... ... ... Қай ... ұрпағына болмасын тіршілік жолына бағыт сілтеп, өмірге аттандырады. Халық ... ... ... ... ... сенімі, тілек-талабы. Мұның бәрі баланы ойната, көңілдендіре, бойларын сергіте жүріп айтылады да, өміріне ... азық ... ... де ... сөздерді жас кезінен құлақтарына құя береді. Ал ойындар болса баланың осы ... ... ... ... ... ... ... іске асырудың құралы болды. Айталық, ойын үстінде осы айтылған өнеге-өсиет бастан аяқ қолданылады, осы негізде оның ... ... ... ... бастайды. Демек, ойын әр түрлі әрекетке қозғалысқа, дене шынықтыруға ғана ... ... ... ... ... - үлкеннің барлық қасиетін, яғни баланың жан-жүйесіне әсер ететін этикалық, эстетикалық тәрбиені ... ... ... ... ... бала ... ... және ермекті ,- дейді, демек бұл жай ермек емес, бала әлеміндегі кәдімгі еңбек. . Сондықтан да қазақ балаларының ... ... ... ... (түйенің, қойдың), бес тас, доп міне мұның бәрі осы балалар еңбегінің құралдары болады. Өмір мен өнерге деген ... түп ... өзі осы ... доп, ... ... ... мәшине, үй болып т.б. ойнауларда жатыр. Ендеше ... бұл дана ... тура ... ... ... ... ... өсіріп, бойын сергітіп қана қоймай, оның өмір құбылыстары жайлы таным-түсінігіне де әсер етеді. Балалар ойын арқылы тез тіл ... ... ... ... ... ... Оның ... дене қимылы арқылы өзінің денсаулығын нығайтады. Халқымыз ойындарға тек балаларды алдандыру, ойнату әдісі деп ... жас ... сай ... ... ... - құлқының қалыптасу құралы деп ерекше бағалаған. Қазір бізге ... ... ... ... асық ... ... көне жыр- ... ұлттық ойындар балаларды тәрбиелеуде ерекше орын алғандығы айқын көрінеді. Мәселен , , сияқты эпостық жырларда елін сүйген батырлардың, ... ... ... ер ... ең ... ұлттық ойындарда сайысқа түсіп, одан кейін көп кісі қатысқан ойын-сауықтарда өздерінің мергендік, палуандық, шабандоздық шеберліктерін көрсеткендері айтылады. , , , , , , , , өте ерте ... ... ... Мұның өзі біздің ата-бабаларымыздың ұлттық ойындарының ғасырлар бойы өмір ... ... ... Балалардың жиі ойнайтын ойыны байқағыштыққа, қырағылыққа, бытылдыққа, ерлікке, ... ... ... ... ... ... ... зор тағы бір ойынның түрі - . Оның ... ... есеп ... қою ... ... ойлау қабілетін дамытады. Бөбектерді тәрбиелеуде де ұлттық ойындардың ... мол. , , т.б. ... ... үйрету,тіл өнеріне негіз салады деп есептелген. Балалар негізінен ойын ... ... тез тіл ... ... қарап баланың психологиясын аңғаруға болады. Бес саусақ бірдей емес дегендей, әр отбасынан шыққан балалардың ... ... ... ... кейде өлең-тақпақтар жиі кездеседі. Ол өлең-тақпақтардың негізгі мақсаты тапқырлыққа, шапшаңдыққа, ептілікке баулу, қиялына қанат ... ... өз ... іскерлікке, қысылған жерде дұрыс шешім қабылдауға тәрбиелеу. Бұған қоса кез-келген ойынның аяғында жеңу бар да, ... бар. ... әрі ... өз биігінде қалуға тырысса, жеңілгендер айып тартады. Ол көбінесе тақпақ айту, ән салу, би билеу түрінде болады. ... қай ... да ... ... - ... ... өнердің, білімнің, тәрбиенің нұрын себу, өлең, тақпақ айтуға төселдіру екенін ... қиын ... ... қандай түрі болмасын, атадан балаға, ұрпақтан- ұрпаққа ... ... ... ... ... ... ... да, физиологиялық жағынан денсаулық сақтауға негізделеді. Тапқыр да алғыр, шымыр да епті, қайратты да ... бала ... ... ... жоқ. ... ойынның өзі бала үшін біліктің, тәлімнің қайнар көзі болып табылады. Балаларға ұлттық ойындарды үйретіп, оған өзгеше нәр ... ... ... ... ... ... бір сәт те естен шығармағандары абзал. Өйткені жас өндір бүлдіршіндер ойнай да, күле де, ... да білу ... ... дене ... ... болып саналады[6].
Халық арасында тараған 200 тарта ұлттық ойындарды топтау, жүйелеудің және ортақ атау ... ... іс ... айта ... осы ... ... көптеген ғалымдардың теориялық және практикалық жағынан еңбектер жазғандығын атап өтеміз. Әр ізденуші өз тарапынан ойындарды топқа және жүйеге бөле отырып, ... бір ... ... ... ... болады. Осының салдарынан бір ойын түрінің бірнеше топтар арасында кездесуін ... Оған ... ... ... ... ойналатын ойындар тобына жатқызылған ойын түрлері жүгіру ойындары ... ... ... осы ойын ... ... ... жазда ойналатын ойын түрлері деп бөлінуі, т.с.с. Осындай жағдайлар ғылыми ізденістер, педагогикалық-әдістемелік жұмыстарда, жаттығу жұмыстарында көп ... ... ... ... ... ... болуына әкеледі.
Ұлттық ойындардың ел арасында кең тарауына байланысты бір ... әр ... ... ... ... және ... атауларының әртүрлі болып келуі жиі кездеседі. Осы жағдайды ескере келіп ойындарды ... ... және атау беру ... шығады. Топталып, жүйеленбеген ойындарды тәжірибелік тұрғыдан қолдану, ережесін айқындау мүмкін болмайды[11].
Әбубәкір Диваев өзінің атты ... ... ... рет қазақтың ұлттық ойындарын үш топқа бөліп қарастырады. Ә. Диваев ... ... ойын ... ... ... кезеңінде өмірге келген ойындарды, екінші топтамадағы дәстүрлі ойындарға қозғалыс ойындарын, үшінші топқа спорттық ойын ... ... ... ... ... ... ойындары балалардың іс-әрекетін, қимыл-қозғалысын дамытумен қатар денсаулығын шыңдауда тездетуші үрдіс әрекетін атқарады.
XX ғасырдың басында өмір сүрген этнограф М. ... ... ... ... ... ... ... ойындар
* Қарсыласу мен күресу сипатындағы ойындар.
* Ашық алаңқайдағы ойындар.
* Қыс мезгіліндегі ойындар.
* Демалыс ойындары.
* Ат ... ... ... ойындар.
Қазақтың ұлттық қозғалыс ойындардан ажыратып, алғаш рет бөліп қараған ғалым М. Гуннер қазақ ... ... ... жасай отырып, ұлттық ойындарды оқу үрдісіне пайдалануға ұсыныс жасайды[20].
Ұлттық ойындар
Спорттық ... ... ... ... дене шынықтыру ойындары
Ат спорты (Аламан бәйге,көкпар, аударыспақ)
Ой ойындары (санамақ, жаңылтпаш, т.б)
Қазақ күресі
Интеллектуалдық ой ойындары (тоғызқұмалақ, хан дойбысы, ... ... ... ойындар
Нәресте балалар ойыны
Саяткерлік: құстармен, ит тазымен
Мал, жануар, құстардың бейнесін ... ... ... ату
ІI Ұлттық ойындар арқылы мектеп жасына дейінгі балалардың негізгі дене
қасиеттерін қалыптастыруға арналған эксперименттік жұмыстар.
2.1 ... ... ... балабақшада тиімді пайдалану
Қазақтың ұлттық ойындарының қалыптасу кезеңі сонау адамзат баласының жаратылған, демек Қазақстан жерінде ... ... ... ... ... ... бері ... жетіп, ойналып жүрген ұлттық ойындардың ішіндегі , , , сияқтылары шамамен 5000 ... ... ... ... ... ... тек балаларға ғана керектігімен ғана дамып қойған жоқ, ересектердің күнделікті тіршіліктегі қозғалысы мен ... ... ... ... ... қолданылған еңбектің бір түрі ретінде дамыды.
Қазіргі кезде елімізде болып жатқан өзгерістер мектепке ... ... ... ... ... ... ... тәрбиелік жұмыстар көптеп жүргізілуде. демекші, тәрбие басын тал бесіктен бастағанның өзі де еліміздің ертеңін ойлаған, яғни атадан балаға жалғасып келе ... ... ... ... ... ... ... сәби кезінен қалыптастырған жөн.
Халқымыздың ұлттық ойндарының көпшілігі ойындарға жатады. Балабақшада өткізілетін қимылдық ойындар түрлері баланы ... ... ... ... ... ата-бабадан қалған өнер мен өнеге, үлгілерінің лайықтыларын баланың сана сезіміне құйып көзіне көрсете ... ойын ... ... ... ... ... ... ізеттілікке, туысқандық пен бауырмалдыққа, үлкенге - құрмет, ... - ... ... ... ... ... ... Бір ғажабы ойындар балалардың жан сұлулығында, тән сұлулығында жан-жақты жетілдіруге бағытталған. Өзгені былай ... ... ... ... қалай іс-әрекеттер жасайды, оларды тілімізде қалай айтады дейтін танымдық маңызы зор мәселелерді ойынның өзі балалардың ... ... ... - ... - ... - шақылдайды
Бақа-бақылдайды
Шыбын - ызылдайды
Шіркей ызындайды
Ойынды ойнау барысында балалардың жас ерекшілігі ескеріледі. Әр түрлі ... ... ... оның ... ... яғни 3 ... тұратынын ескеруіміз керек:
* ойынды өткізер алдындағы дайындық жұмыс;
* ойынның ... мен ... ... ... ... ойын ойнатудың негізгі мақсаты :
* балалардың денсаулығын нығайту;
* денені шынықтыру;
* мәдениетін қалыптастыру;
* өзін-өзі тәрбиелеу, өзін-өзі жетілдіру.
Ұлттық ойынды ... мен ... ... қажетті дене қозғалыс дағдыларын, танымдық-қозғалыс белсенділігін арттыру;
* қалыптастыратын дене ... ... ... ... ... ... нығайтуға бағытталған қозғалыс әрекеттерімен дене жаттығуларының негізгі түрлерін балаларға меңгерту;
* қызығушылығын қалыптастырып дамыту[21];
Ұлттық ойындарды оқу іс-әрекеттерінде бағдарламаның ... ... ... ... ... ... болады. Дене шынықтыру іс-әрекеттерінде қимылды ойын ретінде ұлттық ойындарды алу да тәрбиешінің өз ... ... ... ... ... әрекетінің күн тәртібінде жоспарлауға болады.
Ойын - баланың, бүкіл балалар коллективінің дамуында басты роль атқарады.
Балаларға ұлттық ойындар ... ... ... ... таныстыру қолға алынған. Ұлттық ойын мектепке дейінгі мекемеге әдістемелік құрал ... ... ... ... ... ... ... құбылыстарды, қоғамдағы ересек адамдардың іс-әркетін өз түсінігінше әрекеті арқылы бейнелеуі ойын болып саналады. ... шығу ... шолу ... ... ... ол еңбекпен, өнермен, қоршаған ортамен тығыз байланыста дамыған, яғни ойынды өмірден ажыратып қарай алмаймыз. Балалар тек ойнап қана қоймайды, сонымен ... ... ... көп ... ... ... ... Яғни, қазіргі заман ағымына қарай белсене қатысады.
Дене тәрбиесі іс - әрекеті мазмұны негізінен қимылды, ұлттық ойындардан тұрады. Ойын кезінде ... ... ... ... , ... ... батылдық, төзімділік қабілеттерін дамытады. Денсаулығын нығайтып, ақыл - ойын өсіреді. Ойын барысында балалар бір-бірімен жақын араласып, тату, ұйымшыл ... ... ... ойын ойнау негізінде бала:
- көңілді болып жақсы демалады;
- денесі қимылдап, бойы сергиді, миы тынығады;
- ойынға қатысушылар бір-бірін тез түсінеді, ұйымшылдыққа ... ... ... ... ... ... төзімділігін, икемділігін т.б қасиеттерін дамыту үшін қолдануға болады. Мысалы: ... ... екі ... ... ... ... екі баламен ойналады. Арқанның екі жағынан екі бала немесе екі топқа бөлінген балалар тартысады. Қай топ арқанды өз ... ... ... кесе сол топ ... ... Екі бала ... қай бала ... қарай арқанды тартып екінші баланы құлатса, құламаған бала жеңіске жетеді.
Орамал тастамақ
Балалар шеңбер жасап тұрады. Бастаушы(тәрбиеші) балаларды айнала ... бір ... ... ... ... ... ... орамалды тастағанын сезген бала менің артымда деп жауап береді. Артына орамалдың тасталғанын сезбесе ол өлең, тақпақ айтып немесе билеп беруі ... ... ... ... ... ... ... керек. Ойын осылай жалғаса береді.
Ақсерек-көксерек.
Бұл ойынды ойнау үшін балалар екі топқа бөлінеді, қолдарынан ұстап тұрады. Ара ... 20-30 ... топ. ... бастайды: Ақсерек-ау ақ серек
Бізден сізге кім керек.
2-ші топ Ақсерек - ау ақ ... бала аты ... аты) ... ... бала ... топқа дейін жүгіріп барып ортасынан ұстасқан қолдарды ажыратып кету керек. Егер өтіп кетсе сол ... бір ... ... алып қайтады, өте алмаса сол топта қалады. Ойын осылай жалғаса береді.
Соқыр теке
Балалар дөңгелене ... Бір ... көзі ... қойылады.
Балалар:
Бота, бұзау, қозы, лақ
Қайда кеткен құлыншақ
Соқыртеке бақ-бақ
Мені ізден тап,- деп тақпақтайды.
Содан кейін Соқыртеке (баланың көзі байлаулы) балаларды қуалайды ... ... оның ... ... түртіп қашады. Соқыр теке ұстап алған баланың көзі байланады да ол ролін атқарады. Ойын осылай жалғаса береді.
Сақина жасыру
Ойынды өткізуші және ... ... бала ... Қалған ойыншылар жерге отырып тізілерінің үстіне алақандарын жаяды. Бастаушы жабулы қолын ... ... ... ... ол бала ... жаба ... бір баланың алақанына сақина салысымен, ойыншылардың біреуінен--деп сұрайды. Ол ... ... ... ... сол ... ... ... Ал білмесе ол өз өнерін көрсетеді. Ойын басқарушы ойынды осылай жалғастыра береді.
Қуыр-қуыр ... ... бес ... бір ... ... де, сол қолымен оны бүрмелеп қапсыра ұстайды.Содан соң екінші балаға:
- ортаңғы саусағымды тапшы, - ... ... ... ... ... да, ... -деп бір ... басынан шымшып ұстап тұрады.Егер екінші бала жасырушының ортанғы саусағын дәл тапса, ұпайды бірінші бала тартады.Ұтқан бала ұпай алу үшін мына ... ... ... ... ... Бас ... бастап шынаққа дейін саусақтардың атын бір түгел атап береді: басбармақ, балан үйрек, ... ... ... ... ... ... ... түгел жұмады.Тағы да бас бармағыннан бастап, былай деп 5 саусақты түгел жазады.
Сен тұр қойыңа бар.
Сен тұр ... ... тұр ... ... тұр ... ... ... әлі жас екенсің
Қазанның қаспағын қырып же де, жыламай отыра тұр.
Енді осы шынашақтың өзі алақан ... ... ... ... ... , ... ... шаш
Әжең келсе есік аш
Қасқыр келсе мықтап бас
Шынашақты шыр айналдырып, баланың алақанын қытықтайды.Осыларды істеп бола ... ... қой ... ... ... ... ... жылқы бар
Мына жерде түлкі бар- деп баланың білегінен қолтығына дейін түртіп ең ... мына ... ... бар - деп сәл ғана ... ... ... ... ойналатын, негізінен қыз балаларға арналған ойын.Оған төрт-бес үміткерден қатысады.Ойын үшін он асық таңдап алынады.Он бірінші асықтардан ... өзге ... ... не көк) ... ... шарт ... асық үйірусіудің қорытындысы бойынша ойыншылар кезектерін бөліседі.Бұдан соң алғашқы ойыншы қос уыстай ұстаған бар асықты ортаға үйіруі керек.Қалған ойыншылар ... ... өзге ... ... ... хан алшы ... барлығы тарпа бас салып, ортадағы асықтарды, хан ... ... ... ... ... кетсе, келесі үйірі кезегі соған беріледі екен, хан мен бірге қолына ілінген асықтардың санына қарай ұпай ... алшы ... ... ... ... ... асықтардың бүгі мен бүгін, шігі мен шігін , алшысымен-алшысын тәйкесімен мен тәйкесін бір-біріне соғып, кенейлер бір-біріне тимей қалғанша ұпай ... ... ... бір ... тиіп ... ... бөгде асықты қозғап қалса да, ойынның бұзылғаны.Онда ... ... ... ... ... әр ... ... асығының санына қарай ұпай жинайды. Межелі ұпай санын (100 не 50 немесе 80-40) ойын ... ... ала ... бұрын жеткен ойыншы жеңімпаз болып саналады. Ескерту: Асықтарды бір-біріне тигізу кезінде қолмен сүйретіп ... ... ... ... бол ... ... ... ханға бірде - бір асық тимеуі керек.Себебі ол - хан.
Аударыспақ
Қазақтың кәдімгі ұлттық ойын ... ... ... ... еш ... ... жақ басы ... тұғырға бекітілген биіктігі бір-бір жарым метрдей (балалардың жасына қарай) ұзындығы 70-80 сантиметрдей бір - біріне қапталдас орналасқан ара ... екі ... ... қол ерін жектетіндей болса жеткілікті..Оларға мінген ... ... ... ... ... қол ұстасады.Төрешінің белгісімен бірі-бірі тартып, не итеріп, әйтеуір қай ... не ... ... ... ... ... түсуі шарт.Аяқты жерге ағаш атқа тіреуге болмайды.ойын шарты бұзылады.Ағаш аттың құлағанда ... құм ... ағаш ... ... ... ... ... ойынды 10-15 бала, кейде одан да көп бала, бір топ болып ойнайды.
Ойнау ... ... ... қолынан бірі ұстап дөңгелене тұрады. Ойын бастаушы не белбеу, не орамал сияқты бір ... ... ... да, дөңгеленіп тұрған топтың сыртынан айнала жүріп былай дейді:
Үй артында қол ... ... ... аш, -- ... ... ... рет қайталай береді. Дөңгелене тұрған балалар:
Үй артында қол ағаш,
Жел кірмесін, есік бас, -- ... ... ... ... ... ... ... қолын ажыратпайды. Ол - есік ашпағанның белгісі. ... ... қол ... ... есік аш, -- деп ... жүрген бала өзі таңдаған бір баланың артынан орамалмен бір ... ... да, ... сол ... ... ... артында қол ағаш,
Озам десең, ала қаш, -- деп, өзі сол бетімен жүгіре береді.
Дайын тұрған бала да ала ... әлгі ... ... ... ... кезде дөңгелене тұрған балалар:
Үй артында қол ағаш,
Қол ағашты ала қаш.
Қай бұрын ... есік аш, -- деп, ... ... тұрады.
Екі жүйріктің қай бұрын жеткені әлгі баланың орнына келіп тұра қалады.
Қол ағаш, қол ағаш!
Жел кірмесін, есік бас! - ... ... ... бала қосылып тағы да айтады. жабылады. Енді әлгі қалып қойған бала манағы сөздермен ойынды қайталап орындайды. Ойын осылай ... ... ... ойыны.
ежелгі ұлттық ойындарының бірі. Ойын жазық көгалды алаңда, балабақша ауласында, спорт, мәдениет үйлерінің кең залдарында өткізіледі. ... ойын ... ... ... да, екі ... ... ... тобы - қақпан, кіші тобы - қасқырлар. Ойынға басқарушы тағайындалады. ... ... ... ... ... ... ... білетін біреуіне бастауды міндеттейді, қалғандары оған қосылады
Қасқыр түссе қақпанға,
Ұстамасқа бола ма.
Қол ұстасып тұрайық,
Қасқырқақпан құрайық.
Біздің қақпан болаттай,
Қасқырды тұр жолатпай.
Қасқыр, ... ... ... ... ... ... қатынасушылар әбден бір-бірімен қол ұстасып, дөңгеленіп, шеңбер құрып тұрып болғанша:
Кәне, кәне тұрайық,
Қасқырқақпан құрайық - деген өлең жолдарын қайталап айта ... соң ... ... ... қақпан берік бол,
Қасқыр, қасқыр келіп көр! - деген жолдарды айтып ... ... ... ... ... ... қолдарын жоғары көтереді. Ал, қасқыр тобындағылар арғы беттегі қораға көтерілген ... ... ... ... өтіп ... ... осылай өтіп жатқан кезде бастаушының а-ап! Деген белгісімен көтерілген қолдар ... ... ... жүрелерінен отыра қалады. Сөйтіп, қақпан тобына қосылады да, қасқырлар азая береді. ... ... ... орын ... ... - ... екі ... тең бөлінеді. Бірі - шеңбердің ішінде қалады да, ... - ... ... ... ... Аңшылардың мақсаты - доппен үйректерді көздеп ұрып, ойыннан шығару. Ойын жүргізушінің белгісі бойынша ... доп ... ... атып ала ... Доп ... ... ... шығарылады. Ойынды белгіленген уақыт мөлшеріне дейін ойнауға ... Ол үшін ... екі ... да тең ... ... ... ... кейін, аңшылар мен үйректер орындарын ауыстырады. Ойынның соңында белгіленген уақыт аралығында үйректі көп атып алған ... тобы ... ... ... мен ... - ... ойынды жылдың қай мезгілінде болса да ойнауға болады (жазда доппен, қыста қармен). Ойынға жиналғандар екі топқа бөлінеді. ... саны ... екі есе аз ... ... бір ... қашықтығы елу жүз адымдай шеңбер сызылады. Қояндар сол екі шеңбердің біріне - ... ... ... тұрған аңшылар қояндардың інін тықырлатып сыза бастайды (жерді аяқтарымен түрткілейді). Сол ... ... өз ... ... ... інге - шеңбңрге қарай қашады. Осы кезде аңшылар қояндарды ата ... ... ... ... оққа ұшқан қоян ойыннан шығып қалады. Барлық қоянды аңшылар атып біткенше, ойын ... ... ауыз ... бір ... ... ... ... өзінің қоршаған дүниенің қыры мен сырын егжей-тегжейлі білуді баланың санасына ойын арқылы жастайынан сіңіре білуді көздеген. Ойын бала ... ... ... бала ойынсыз өспек емес, жан-жақты дамымақ емес. ... ... ... ... ... ... ... еркін, өз мағынасында қолдануға, тез, жылдам сөйлеуге жаттықтыруға таптырмайтын бірден-бір құрал.
Егер ойын ... ... өлең ... ... оны ... жеңіліп, өз ұпайын өтеушілер орындайды. Олар тақпақ айтып, өлең оқып, ән салады. ... ... ... ... ... де ойын ... өмірге келе береді. Мақал-мәтелдер мен жұмбақтар, жаңылтпаштар оындалады. Ұлт ойындарына үзбей қатынасып машықталған адам үнемі ізденісте, толғаныста жүреді. Оның ... ... ... ... ... ізденіске итермелейді. Сондықтан олар, ұланғайыр далада өз ойынын шығарып, бір ауыз өлең айтпайтын, мақал-мәтелдеп ... ... ... қиын ... ... бала еш ... ... Өзін еркін ұстайды, ал еркіндік дегеніміз барлық дамудың баспалдағы. Олай болса, ойын интернационалдық тәрбиенің баға жетпес құралы ретінде де айтарлықтай ролі бар. Ойын ... ... ... дене ... ... ... жете түсініп, еркін қозғалыс жасауға мүмкіншілік алады[19]
2.2 Ұлттық ойындар арқылы мектеп ... ... ... ... дене ... қалыптастыру жолдары
Білім берудің жаңа технологиясын пайдаланып дене тәрбиесі пәнін жаңа технологиялық әдіспен оқушылардың жас ... ... ... ұлттық ойындарды спорттық ойын түрлеріне, сабақтын мазмұнына қарай іріктеп алып пайдалануға дене тәрбиесі мұғалімінің мүмкіндіктері мол. Арнайы ұйымдастырылған түрлі ұлттық ... ... мен ... ... Отан ... өжеттілікке, батылдыққа, шапшаңдыққа, ептілікке, тапқырлыққа, табандылыққа, байсалдылыққа, ... ... ... ... ... ... дене қуаты қасиеттерін: күш, жылдамдық, төзімділік, икемділік және ептілік қасиеттерін жетілдіреді, дамытады. Ұлттық спорт ... : ... ... ... алу, қыз қуу, ... ... ату, жамбы ату, аударыспақ, асық ату, арқан тарту, қазақша күрес, тоғызқұмалақ,т.б Ұлттық ойындар: , , , , , , , , , , , , , т.б. ... Сол ... ... ... дейін біз білетін , , , ойындары кең таралып, көп ойналған.Дене ... ... ... ... ... ,, , , , , ,, ойындарын пайдалану барысында ... ... ... балалардың қлттық ойынға қызығушылығын арттыру мақсатында әңгіме және оны ... ... ... болады. Қорытынды бойынша, оқушылардың ұлттық спорт пен ұлттық ойындар түрлеріне деген көзқарастарының қандай деңгейде екені ... Адам ... ... ... алатын орны мен маңызы - деген сұраққа ұлттық қимылды ойындардың дене ... ... ... ... ... ... ... орны және атқаратын қызметініңорасан зор екендігін көруді тәрбиешінің алдына қойған мақсатына жету деп айтуға болады.Ұлттық ойындарды дене ... ... ... ... ... ... арттыруға болады.Ол баланың бойында күш қуатын жетілдіреді, сабаққа деген белсенділігін арттырады, оқу үрдісіне деген қызығушылығын жоғарлатады[18].
Ұлттық ойындарды мазмұны мен ... ... және ... жас ... ... ... ерте ... естияр және ересек жастағы балалар ойнайтын ойындар деп ... ... ... ... дене ... ... денсаулықтың рөлі зор болғандықтан, денсаулық жағдайына байланысты да
1. ... топ
2. ... топ
3. ... топ - деп ... болады.
1. Негізгі топқа денсаулықтары мықты, дене қуаты дайындықтары жақсы, әр түрлі спорт түрлерімен тұрақты ... ... тобы ... Бұл топтағы балаларға жас ерекшеліктеріне байланысты барлық ұлттық ойындардың түрлерін қолдануға болады.
2. Дайындық тобына денсаулықтары аздап қана нашарлаған және дене ... ... ... балалар жатады. Бұл топқа жататын балаларға жүктеме ... мен ... ... беріліп, ұлттық ойындарды ойнатқан кезде топтық және жеке әдіс ... ... ... ... ... балалар жатады. Бұл топтағы оқушыларға қарқыны мен жылдамдығы төмен ұлттық ойындар ойнатылады.Қажетті ойындарды ... ... не ... ... ... педагогикалық міндеттеріне байланысты таңдап алу қажет. Дене тәрбиесі сабағында және ... ... ... ... оның ... ұлттық ойындарын қолдану арнайы үйрену міндеттерін шешуге көмектеседі. ... және ... ... ... ... ... оқушылардың қызығушылығын арттыру, ұйымшылдыққа, батылдыққа және салауатты өмірге тәрбиелеу. Ұлттық ойындарды спорттық ойын сабақтарында, жеңіл атлетика, гимнастика сабақтарында, жалпы дене ... ... және ... ... ... ... болады. Ұлттық ойындардың дене тәрбиесі сабағын жоғары әдістемелік деңгейде сапалы өткізудегі пайдасы мол[17].
Балалардың бойында әр түрлі қабілеттермен қасиеттерді қалыптастыруға байланысты ... ... ... ... ... көрсетуге болады:
f№
Ұлттық ойын түрлері
Қалыптасатын қабілеттер мен қасиеттер
f1
Ақ серек-көк серек, Мысық пен тышқан, Қызыл ту
Баланың бойында жылдамдылық, төзімділік, ерік, жігер, шапшаңдық ... ... ... жасау қабілеті артады.
f2
Асық ойыны, Ұшты-ұшты, Ине,жіп және түйіншек
Төзімділік, икемділік, ептілік қасиеттері дамиды.Еңбексүйгіштікке, мәдениеттілікке, тәртіптілікке, көпшілікке тәрбиелейді.
f3
Теңге алу
Жылдамдықты, ертілікті, белсенділікті, ... ... ... ... ... ұқыптылық қасиеттері дамиды.
Ұлттық ойындарды дене тәрбиесі сабағында пайдалану кезінде мына жайттар есепке ...
* Өз ... ... Таңдау еркіндігі
* Еркін таңдау үшін жауапкершілік
* ... ... ... ... ... Дене ... ... ерекшеліктері (жылдамдылық, төзімділік, ептілік, икемділік, күш)
Ұлттық ойындарды пайдаланудың баланың психологиялық тұрғыдан да ... ... бар. ... ... ... ... қамтамасыз етеді:
* Жалпы ойындарды жүйелі түрде пайдалану, ... ... ... ... ... ... ықпал етеді.
* Ұлттық ойындар жаттығулар көмегімен оқушыларды жаттығуға ... ... ... ... Көңіл күйді көтеру, көңілдену, тактикалық ойлауды дамыту, сыртқы қоршаған ортаны тез ... ... ... ... ... ... ... етеді.
Баланың бойында келесідей сапалық көрсеткіштер қалыптасады.
* Оқу үрдісі кезінде жұмыс қабілеттіліктері жоғарлайды.
* Балалар жан-жақты дамиды.
* Жағымды қарым-қатынас ... ... ... ... ... мен ... ұстай алуы қалыптасады.
* Өзінің мінез-құлқын, дене және психикалық жағдайын басқара алуы дамиды[13].
Мысалы: Тоғызқұмалақ ... ... ... баланың бойындағы аналитикалық ойлау қаблеті,байсалдылық, жауапкершілік, тәртіптілік, мәдениеттілік , талдай білу қаблеті қалыптасады.
Асық ойынын ... ... ... ... ... ... ептілік қасиеттерін дамытуға болады. Сонымен қатар, еңбексүйгіштікке, мәдениеттілікке, ... ... ... ... балалардың дене қасиеттерін қалыптастырудағы ұлттық ойындарды пайдалану деңгейін жоғарлату мақсатында мынадай жоспар құруға болады.
* Балалардың дене қасиеттерін ... үшін ... ... ойын ... ... ... және ұлттық ойындар бойынша шағын үйірмелер ашу;
* ... ... ... ... дене қуаты қасиеттерін дамытуға арналған деңгейлік жаттығулар жинағын жасау;
* Балалардың күн тәртібін дұрыс ұстануға арналған кеңес беру күндерін жүргізу[6].
Ұлттық ... адам ... ... халқының фантастикалық ой құбылысының көрнісі, дүниені танып, білуге талпынысының нышаны, бар өнердің бастамасы. Қазақ халқының ұлттық ойындары әлеуметтік - ... ... ... ... дамыған.
Қазақстан Республикасының білім беру саласындағы басты міндеттерінің бірі - ұлттық ерекшеліктерді ескере ... ... ... ... мен тәрбие беру. Ал оның негізі - жалпы ... ... ... ... ... ... жаңарту болып табылады. Сондықтан білім берудің жаңа технологиясын пайдаланып, дене тәрбиесі пәнін жаңа технологиялық әдіспен балалардың жас ... ... ... ... ... спорттық ойын түрлеріне, сабақтың мазмұнына қарай іріктеп алып ... кез ... дене ... мұғалімінің мүмкіндігі бар деп ойлаймын[4].
Ұлттық ойындарды ойнатуға арналған ... ... ... Ұлттық ойындар
Білім беру саласы: Денсаулық
Ұйымдастырылған оқу іс-әрекеті: Дене шынықтыру
Сабақтың мақсаты:
а)Оқушыларға ұлттық ойындар жайлы түсінік беру. Жас ... ... ... атқаратын рөлін анықтау. Ұлттық ойындардың түрлері мен ... ... ... ... білуге үйрету.
ә)Оқушылардың шығармашылық белсенділігінің дамуына, өздігінен жұмыс ... ... өз ... ... дағдыландыру. Олардың ой-өрісін жан-жақты логикалық ойлау қабілеттерін дамыту. б)Ұлттық ойындар арқылы ... ... ... ... ... сұрақ-жауап, ойнау т.б
Сабақтың көрнекілігі:аттар,теңге,арқан, тақия,орамал,асық, т.б
Сабақтың барысы:
I.Кіріспе
1. ... ... ... ... ... ... дайындықты тексеру
5. Оңға,солға бұрылу
6. Аяқтың ұшымен жүгіру
7. Бой жазу ... ... ... ... 1-ші топ ; 2-ші ... бөлім.
Балалар, біздің заманымызға дейінгі жеткен ұлттық ойындар өте көп. Ұлттық ойынның түрлеріне тоқталсақ.
1)Аңға байланысты ойындар. Мыс:Ақсерек-көксерек.
2)Малға байланысты ойындар. Мыс:Соқыртеке
3)Түрлі ... ... ... ... ... ... ... Мыс:Жаяу жарыс
5)Соңғы кезде қалыстасқан ойындар. Мыс:Сымсыз телефон.
Олай болса,ұлттық ойындардан ... ... ... топ оң ... 2-ші топ сол ... ... алайық. Балалар сендерге сәттілік.
*
Арнайы сызықтан белгі арасынан қос аяқпен алға ,сермеп секіру,секіріп барып, секіріп ... топ ... ... топ жеңімпаз болады.
*
Алдымен жерге сызық сызылады.Сол сызықтың екі ... екі бала ... екі ... ұстап тартады ,сызықты басқан топ жеңіледі.
*
Екі топтың балалары бірінің артына бірі екі ... ... ... ... шабу ... ... ... тұрған теңге бар.
Сол теңгені қыздар апарады, ұлдар алып қайтады.Қай топ ... ... топ ... жетеді.
*
Балалар шеңбер жасап тұрамыз.Бір оқушы шеңбер жасап тұрған балдарды айналып жүреді де,бір баланың ... ... ... тақияны сезген бала, жаңағы баланы бұрын келіп тұрып қалса,жете алмаған бала бір өнер ... ... ... ... ... ... шықпау керек.Қай топтың күші көп екенін байқаймыз.
*
Бір-бірімізге шын жүректен жүрекке ақ тілек айтамыз.
III. Қортындылау.
1. Сапқа тұру.
2. ... ... ... ... ... ... оқу іс ... Дене шынықтыру
Сабақтың тақырыбы: Ұлттық ойын - ... ... ... - ... ... ... қалай қалыптасқандығы, оның атадан балаға, үлкеннен - кішіге мұра болып жалғасып отырғандығы туралы мағұлмат ... - ... ойын ... ... ... отырып, жарыс түрінде көрсетіп, қызығушылықтарын арттыру
Тәрбиелік - Ата бабамыздан бізге жеткен баға жетпес байлығымыз, асыл қазынамыз ... ойын ... ... ... ... ... ... тәрбиелеу
Қолданылатын көрнекіліктер:
Ұлттық ойын түрлері салынған сурет, ұлттық ойынға байланысты буклет, музыкалық аспаптар
Сабақтың жүру барысы: ... ... ... қызығушылығын ояту кезеңі
Балалар орындарынан тұрады, әр бала жанындағы сыныптасына бұрылып, бір-біріне ұйқасқа ... ... сөз айту ... Мысалы: Ақылды Айжан, тұңғылықты Төлеген.
-Балалар ,сендердің бір- бірлеріңе жасаған құрметтеріңе қарап , мен өте риза ... ... ... ... мен ... осындай-ақ болар! Сендер өз достарыңды қандай тапқырлықпен дәріптедіңдер!
Негізгі ... ... - ... ... ... сан алуан. Солардың қай қайсысы да адамға, соның игілігіне қызмет етуге бағытталған. Осындай аса құнды мәдени ... бірі - ұлт ... ... ... адам ... ... жеті ... қатарына сегізінші етіп осы ойынның аталып жүруі де жайдан - жай ... ... ел ... батыр, жауынгер, халық қайраткерлері, ойын үстінде көрінеді. Сол ойын ... ... ... ... ... дарынын шыңдай түседі. Ал, балалар кім қандай ұлттық ойын түрлерін біледі?
Балалар: көкпар, күрес, ... алу, ... ату, ... Бұл ... ... ... - құлықта болуды қажет етеді деп ойлайсыңдар?
Балалар: өжеттікті, батылдықты, шапшаңдықты, табандылықты, тапқырлықты
Мұғалім: Олай болса балалар ... ... ойын ... ... ... өлең ... кезек берейік.
* Әзір титтей бойымыз
Әзір балаң ойымыз
Тек қуамыз ойын біз
Ұзарады бойымыз
Толысады ойымыз
Өйткені біз күн санап
Өсіп келе ... ... ... ... ... ойын бар
Барлығың ден қойыңдар
* Атты баптап
Түсеміз біз көкпарға
Күш болмаса өзіңде
Қаларсың аунап көк шаңға
Ойын ... ... Ер ... көкпар ойынын ойнайды.
* Бәйге міне басталды
Қосылдым менде шетінен
Озып ... ... ... ... ... ... Балалар бәйге ойнына қатысады.
* Ала алмасаң теңгені
Мазақ қылар көпшілік
Ілу үшін теңгені
Керек екен ептілік
Ойын шартын түсіндіріледі. Екі топ теңге алу ... ... ... көзі қырағы
Жамбы атуға шығады
Кім тигізсе жамбыға
Сол елінің ұланы
Ойын шартын түсіндіріледі. Екі топ жамбы атудан жарысқа түседі.
* ... болу оңай ... оған көп ... үшін біз аянбай
Көп күрестік көгалда
Ойын шартын түсіндіріледі. Ойыншылар күреске ... ... ... ... ... ... қана емес бірлік те
Керек екен, соны ұқтық
Жүргізуші: Қазақтың ұлттық ойындарының көптеген түрлері бар. Бұл ойындар бос ... ... ... денсаулықты шыңдай түсуге, халқымыздың әдет - ғұрпын, салт - санасын ... ... ... ... көп жәрдемдеседі.
Осындай ойын түрлерінің бірі - жұмбақ айту. Бұл ойын - қол бос ... ... айта ... ... ... айту ой - ... кеңейтуге, сауатты молайтуға үлес қосады. Оның шешуін табуда бала ізденеді, сұрайды, ойланады. Осының бәрі сауатын ашады. Бұл ойынды ... де ... ... Бұл ойын ... сабақ, дәріс.
Кәне, олай болса біз де осы ойынды ойнап көрейік.
Жылға дер ем ақпайды
Жылан дер ем шақпайды (Арқан)
Алты аяқты, төрт көзді
Екі ... бір ... ел ... ( Ат ... ... өмір ... жаяу ... (Ер тоқым)
Қорытынды бөлім:
Сонымен, ұлт ойындары - ата - ... ... ... ... мен ... ... баға ... байлығымыз, асыл қазынамыз. Сондықтан оны үйренудің күнделікті тұрмысқа пайдаланудың маңызы өте зор. Ойын ... ... ... ... ашып, оның творчестволық қабілетін оятып, өміріне ұштаса ... ... ақыл - ... ... ... да жоқ, ... да мүмкін емес. Ойын дүниеге қарай ашылған үлкен жарық терезе ... ол ... ... ... ... ... ... өзін қоршаған ортаны тану арқлы түсінік алады. Ойын дегеніміз тынысы кең, алысқа меңзейтін, ойдан - ойға ... ... ... ... ... ... ... нәрсе, ақыл - ой жетекшісі, денсаулық кепілі, өмір тынысы.
Балаларды сапқа тұрғызу және ... ... ... ... ... бойы қастер тұтып келген ар намыс, ождан, ата-мекені мен ана тіліне сүйіспеншілік, әдет иба, қайырымдылық, ... ... ... ... ... жөн.Сондықтан ұрпақ тәрбиесі жайындағы озық ұлттық мұраны бүгінгі тәлім-тәрбие жұмысына енгізуді аса маңызды міндет деп қарастыру қажет.В.А.Сухомлинскийдің ... ... . Ойын ... ... ... ... ... оның шығармашылық қабілетін оятып, бүкіл өміріне ұштаса береді.Сонымен қатар ойын - ... кең, ... ... ойдан-ойға жетелейтін, адамға қиял мен қанат бітіретін ғажайып нәрсе, ақыл-ой жетекшісі, денсаулық кепілі, өмір тынысы демекпіз.Мектеп жасына дейінгі балаларға ұлттық ... ... ... зор ... байқаймыз. Қоғамымыздың іргетасын нығайту үшін бүгінгі жастарға үлгілі, өнегелі тәрбие беру - қазіргі міндеттердің бірі.
Балада жалпы адамзаттық құндылықтар мен ... ... ... жеке ... ... (этикалық, эстетикалық, адамгершілік тұрғысынан) тәрбиелеу мақсатын халқымыздың мәдени рухани мұрасының, салт-дәстүрінің озық ... оның ... ... ... жүзеге асыруға болады. Осымен байланысты бағдарлама халқымызға тән әдептілік, қонақжайлық, мейірімділік, т.б. сияқты қасиеттер, табиғатқа деген ... ... ... тән ... Жас ... өз ... ... асыл мұраларымен ұлттық әдебиеттер арқылы танысып келеді. Халық ойынды тәрбие құралы деп таныған. Ұлттық ойын сабақта оқушылардың ой-өрісін жетілдірумен бірге, өз ... асыл ... ... ... ... ... ... білу құралы. Қазақтың ұлттық ойындары тақырыпқа да, мазмұнға да өте бай. ... бала жоқ, ... ... адам жоқ. ... ... ... ... құрмайтын халық жоқ. Үлкен де, кiшi де ойнап көңiл көтередi, бiр нәрсеге берiле қызығады, әр жетiстiктен ... ... Ал ... ... ... - ... тамашалаудың көрiнiсi немесе өмiрде сауық құрудың нышаны. Ойынның тарихы ... көне ... ... Оның ... ... мен ... өз ... әңгiме. Ойын халықтың өмiр сүру салтынан, өмiр сүру үшiн ... ... ... бiрi. ... ... мазмұны мен құралына орай түрленген, жетiлген. Қазақтың ойын-сауығы достық пен қонақжайлықтың белгiсi және көптiң басын бiрiктiрудiң ... ... әншi мен ... ... ... Ойын-сауықта жалғыздық сезiм, арам ниет адамды билей алмады, ойыншы үнемi iзденiсте болады. Ондағы құдiрет - ... ... ... және ... жол табу. Адамзат қашанда болмасын осы үш құдiретке тәнтi болған, сол ... ... ... арнайы және үнемi iздестiрумен әуреленген. Қорыта айтқанда, ... ... - ... ... ... ... ... мен бүгінді байланыстыратын баға жетпес байлығымыз, асыл қазынамыз.Сондықтан оны үйренудің, күнделікті тұрмыста пайдаланудың заманымызға сай ... ... ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕР
* ҚР "Білім беру туралы" Заңы. // Казахскaя правда, 11 маусым ... ... беру ... ... ... ... - ... Алимханов Е. Большой спорт и народные игры. Спорт и здоровье человека.
Межд. конгресс. Посвященный к ... ... ... ... 1999. - ... ... Е. Қазақ күресі-тәрбие бесігі. Спорт KS - № 76. -Алматы, 2003 ж.-
Б.1
* Алимханов Е. Этноисторические корни спортивных состязаний в ... ... ... . - ... 2004.- С.104-106
* Табандылықты дамытудағы жастық ерекшелік // Ізденіс. - 2009. - №2(2). - ... ... Дене ... ... мен ... өз ... ... дене жаттығулырының мазмұны, түрі және әдестемесі // Білім. - 2009. - ... - 33-36 ... Өз ... ... сабақтарда қозғалу белсенділігін арттыру // Білім берудегі қашықтықтан оқыту технологиялары - 2009: халықаралық ғылыми-тәжірибелік ... ... ... - ... 2009. - 186-189 бб.
* ... Е. - шын далалық ойын. Спорт KS - № 31. - ... ... Ауыл ... дене ... әдістемелік негіздері // Ұлттық
білім беру жүйесінің жаңарту және адам ресурстарының жаңа сапасын
қалыптастырудағы оның рөлі: халықаралық ... ... ... (М. ... ат. ... - ... 2009. -
47-50 бб.
* ... ... және ... ... бар ... ... дене ... дене жүктемелері // С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университетінің халықаралық ғылыми-практикалық конференциясы. - ... 2010. - 77-80 бб.
* ... Дене ... теориясы мен әдістемесі-Алматы 2011ж
* Кел, балалар, ойнайық! - Алматы 2006 ж.
* Қазақтың ұлттық ойындары - ... 1991 ... ... ... ... жұмыстарды ұйымдастырудың ерекшеліктері - Алматы 2006 ж.
* Ақ сандық, көк ... - ... 1988 ... Молдагаринов Аскар Казахские детские игры Алма-Ата 1987 г.
* Базарбек Төтенаев Қазақтың ұлттық ойындары Алматы ... ... ... М. ... Қ. ... ... Алматы 1992 ж.
* Мұқышова М, Денсаулық және өмірлік дағдылар// Валеология.Алматы, № 3, 2009 - 6 ... Дене ... Б ... ... ... 112 ... Дене тәрбиесі. М. Тұрыскелдина. Алматы: Атамұра,2003. 112 б.
* Қазақ энциклопедиясы. Алматы: Рауан, 2005.680 б
* Е.Сағындықов. Қазақтың ұлттық ойындары. - Алматы ... ... ... ... ... ... - Алматы, 2004
* Э.Тлеуов, Ұ.Елшібаев.Валеология, дене тәрбиесі спорт - Алматы, № 3, 2002. - 41б.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 36 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Халықтық педагогиканың тәрбиелік мәні. Халықтық педагогиканың мазмұнын ашу. Халықтық педагогиканы (жаңылтпаш, мақал-мәтелдер, жұмбақ, ырымдыр, нақылдар) қолданып тәрбие сағатын өткізуге материалдар жинастыру. Тәрбие сағатының үлгісі15 бет
Мектеп жасына дейінгі балаларға ұлттық ойындарды үйретудің ғылыми педагогикалық негіздері116 бет
2011 жылғы «Азиада» ойындарының туризмдегі рөлі78 бет
VІІ қысқы Азия ойындары5 бет
«Режиссерлік ойын және оның әдістемесі. мектеп жасына дейінгі балалардың құрылыс ойындары»5 бет
«Қоршаған ортаның сапасы — қоршаған ортаның құрамы мен қасиеттерінін сипаттамасы»6 бет
Іле алатауының физикалық-географиялық жағдайы.Улы өсімдіктердің улылық қасиеттерінің ерекшеліктері30 бет
Іскерлік ойындар6 бет
Азотфиксациялаушы цианобактерия NOSTOC CALSICOLA – ның морфологиялық, физиологиялық, биохимиялық қасиеттерін зерттеу35 бет
Ауыл мектептеріндегі жасөспірімдердің өнегелілік қасиеттерін қалыптасуы: қазіргі жағдай мәселесі90 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь