Шет елдердегі сот билігінің конституциялық құқықтық негіздері

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...4
1Сот төрелігі ұғымы және оның құқықтық мемлекеттің талаптарына сәйкес қағидалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...7
2 Шет елдердегі сот билігінің конституциялық құқықтық негіздері ... ... ... ... ... 8
2.1 Сот билігі ұғымы және шетелдердегi сот жүйесінің модельдері ... ... .18
2.2 Шет елдердегі сот органдары және сот жүйелерінің түрлері ... ... ... ...23
2.3 Шет елдердегі сот билігін жүзеге асыру ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... ..42
3 Шығыс елдеріндегі мұсылмандық сот жүйелеріне шолу ... ... ... ... ... ... ... ... ...52
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .62
Пайдаланылған дерек көздер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .65
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақстанда заңның үстемдігі мен меншік құқығының қорғалуын қамтамасыз ету керек.
Бүгінде сот жүйесінің әлсіз буыны – судьяларды іріктеу, оларға қойылатын біліктілік талаптарының тиімсіздігі, судьялар корпусының жемқорлыққа баруы.
Бізде заңгерлер, тіпті, сот процестеріне қатысуы тәжірибесінсіз – ақ судья бола алады. Бұл кейде судьялар корпусында біліктілігі төмен мамандардың пайда болуына әкеліп соғады. Судьялар тарс жабық корпарация болмаға, судьялар қатарындағы жемқорлықтың емі болып табылатын қоғамдық сыннан тыс қалмауға тиіс.
Ішкі істер органдарының жұмысы жұртшылық үшін ашық емес, полиция әзірше азаматтардың үлкен сеніміне ие бола алмай келеді.
Қазақстандық сот төрелігі мен құқық қорғау жүйесі жеке меншік мүдделердің, азаматтардың құқықғы мен бостандығы сақталуының сақшысы болуға тиіс.
Сондықтан, полицияның мәртебесін жоғарлатып, оның азаматтар алдындағы жауапкершілігін арттыру, құқық қорғау органдарының ашықтығын қамтамасыз ету, ақпараттық технологияларды дамыту, патрульдік қызметті бейнетіркеу құрылғыларымен жабдықтау және басқа да мәселелер бойынша шаралар дестесін дайындау қажет болып табылады.
Полицияға кәсіби және психологиялық іріктеудің жаңа жүйесін енгізу, полицейлердің өз біліктілігін тұрақты жоғарылатуы мен оны растап отыруын қамтамасыз ету маңызды.
Судьяларға біліктілік талаптарын қатайту керек. Судьялар корпусындағы орнына үміткер нотариусте, ІІМ – де, полицияда немесе заңгерлер дайындайтын ЖОО-да емес, кемінде 5 жыл сот жүйесінде істеген жұмыс өтіліне ие болуы тиіс. Кандидаттар жұмысынан босатылған негізде және бір жылдан кем емес мерзімде соттардағы сот тағылымдамасы үшін шарт ретінде қатаң тестілік іріктеуден өтуі тиіс. Кез келген жоғары тұрған судья төмен деңгейдегі соттарда жұмыс істеуден өтуге тиіс. Сондай-ақ, жұмысын енді бастаған судьялар үшін кем дегенде бір жыл сынақ мерзімін енгізген маңызды, ол одан табысты өткеннен кейін тұрақты судьялыққа тағайындала алады.
Шетелдік және отандық инвесторлар қазақстандық сот төрелігінің әділдігіне сенімді болулары тиіс. Оған деген сенімді арттыру үшін инвестициялық дауларды қарауға шетелдік судьяларды тарту және ондай дауларды шетелдік және халықаралық соттардың ең озық үлгі-қалыптары бойынша қарастыру керек. [1] деп, биылғы кезектен тыс өткізілген еліміз Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат Н.Ә.Назарбаевтың «Баршаға бірдей осы заманғы мемлекет: бес институционалдық реформа» Сайлауалды Бағдарламасында атап өтуі біздің «Шет елдердегі сот билігінің конституциялық құқықтық негіздері» атты зерттеу жұмысымыздың тақырыбының өзектілігін көрсетеді.
1 ҚР-ның Президенттігіне кандидат Н.Ә.Назарбаевтың Сайлауалды Бағдарламасы. Баршаға бірдей осы заманғы мемлекет: бес институционалдық реформа: http://egemen.kz/
2 Комментарий к Федеральному конституционному закону « О судебной системе РФ»/ В.И. Радченконың редакциялығымен,-М., 1998.-6-бет.
3 Баглай М.В. Конституционное право Российской федерации. – М., 1998.-612-613 бет.
4 Козлов Е.И., Кутафин О.Е. Конституционное право Росии. М. 1995. С.334
5 Мами К.А. Становление и развитие судебной власти в РК. – Астана: Елорда,2001.-197с.
6 Савицкий В.М. Организация судебной власти в РФ. – М., 1997. – 20-бет
7 Страшун Б.А. Конституционное (государственное право) зарубежных стран: В 4 т. Том 1. Часть общая: Учебник. - 3-е изд., обновл. и дораб. - М.: Издательство БЕК, 2000. - 784 с.
8 Амандықов С.К. «Қазақстан Республикасының Конституциялық құқығы». Оқулық.- Астана: Бастау, 2001.-348 бет
9 Ержанова, Ф. А. Конституционное право зарубежных стран: учебное пособие / Ф. А. Ержанова.- Караганда: ТОО"Арко", 2005.- 204 с.
10 Кудряцев В.Н. Равноправие и равенство.— М.: Наука, 2007.-143с
11 БҰҰ Бас Ассамблеясының 1995 жылғы 29 қарашадағы және 13 желтоқсандағы қарарларымен мақұлданған “Соттық органдарының тәуелсіздігіне қатысты негізгі қағидаларының” rusnauka. Com /10 _DN_ 2014/ Pravo/
12 Безлепкин Б.Т. Уголовный процесс России.Уч.пос.-6-е изд.-М.:КноРус, 2010.- 496с
13 Стецовский И.М..Пушкин глазами адвоката: Вчера. Сегодня. Завтра. М., 2009.-158с.
14 Чиркин, В. Е. Конституционное право зарубежных стран: Учебник / В. Е. Чистяков.- М.: Юрист, 1997.- 568 с.
15 Конституции зарубежных стран / Сост ВН Дубровин - М: Юрлитинформ, 2001 - 448 с
16 Чиркин В.Е. Шетелдердің конституциялық құқығы: ерекше бөлім: оқулық /; орыс тілінен қазақшаға аударған. Б. Ө. Алтынбасов. - Астана : Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ, 2010. - 296
17 Загайнова С.К. Судебный прецедент (Историко-правовой аспект): Дис. ... канд. юрид. наук / С.К. Загайнова. - М.: РГБ, 2002. - 236 с.
18 Чудаков МФ Конституционное государственное право зарубежных стран - Минск: Харвест, 1998 - 784 с
19 Конституции зарубежных государств: США, Великобритания, Франция, Германия, Италия, Япония, Канада. Учеб. пособие/ Сост. В.В.Маклаков. – М.: БЕК. 1996№-311с.
20 Алебастрова ИА Конституционное право зарубежных стран: Учеб пособие - М: Юрайт-М, 2001 - 640 с
21 Колдаев В. М. Конституционное право Франции. Учебное пособие. М.: Юридический институт МИИТа, 2003. 75 с.
22 Шаповал ВМ Конституционное право зарубежных стран - М.: Артек, 1997 - 264 с
23 Гунель М. Введение в публичное право. М. 1995. С70.
24 Теория государства и права: Учебное пособие для высших учебных заведений / Под ред. проф. Стрекозова В.Г.- М.: ИПП «Отечество», 1993.- 344 с.
25 Судоустройство: Сборник нормативных документов. Сост. А.П. Рыжаков, А.И. Сергеев. – М.: «Белые альвы». 1995. С.23.
26 Афанасьева О.В. Конституционное право зарубежных стран / О.В. Афанасьева и др. - М.: Норма, 2004. - 218 с.
27 Маклакова В.В. Иностранное конституционное право. М.,1996.-342с
28 Шаповал ВМ Конституционные системы зарубежных стран - М.: Высшая школа, 1992 - 135 с
29 Сизько И.А., Чепурнова Н.М. Конституционное право зарубежных стран: Учебно-практическое пособие / И.А. Сизько, Н.М. Чепурнова. - М.: МЭСИ, 2007. - 184 с.
30 Богдановская И.Ю. Закон в английском праве. М.; 1987. -143 с.
31 Қопабаев Ө.Қ. «Шетелдердің Конститутциялық құқығы». Оқулық. – Алматы: Жетіжарғы, 1998.- 320 бет.
32 Крашенинникова Н.А. История права Востока. М. Изд-во Рос. откр. университета, 1994.-268с.
33 Григонис ЭП, Григонис ВЛ Конституционное право зарубежных стран: Курс лекций - СПб: Питер, 2002 - 416 с
34 Абельдинов А.К., Копабаев О.К. Конституционное право зарубежных стран. А.,1997.-325с
35 Мишин А.А. Конституционное (государственное) право зарубежных стран: учебник для вузов. М., 2006.
36 Қазақстан Республикасының сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі туралы ҚР-ның 2000 жылғы 25 желтоқсандағы N 132 Конституциялық заңы adilet.zan.kz/kaz/doc
37 Сапарғалиев Ғ.С. Қазақстан Республикасының Конституциялық құқығы. – Алматы: Жеті жарғы, 1998 – 370 б
38 Конституции зарубежных стран / Сост ВН Дубровин - М: Юрлитинформ, 2001 - 448 с
39 Конституции стран СНГ / Сост. Ю. Булуктаев.- Алматы:К 65 Жеті жарғы, 1999.- 416 с.
40 Сағындыкова А.Н. Конституционное право Республики Казахстан. – Алматы: Білім, 2006. – 380 с.
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
......................................................4
1Сот төрелігі ұғымы және оның құқықтық мемлекеттің талаптарына ... Шет ... сот ... ... ... Сот билігі ұғымы және шетелдердегi сот ... Шет ... сот ... және сот ... Шет ... сот ... жүзеге ... ... ... ... сот ... ... ... тақырыбының өзектілігі. Қазақстанда заңның үстемдігі мен
меншік құқығының қорғалуын қамтамасыз ету керек.
Бүгінде сот ... ... ... – судьяларды іріктеу, оларға
қойылатын біліктілік ... ... ... ... баруы.
Бізде заңгерлер, тіпті, сот процестеріне қатысуы тәжірибесінсіз – ақ
судья бола алады. Бұл кейде ... ... ... ... ... ... әкеліп соғады. Судьялар тарс жабық корпарация
болмаға, судьялар ... ... емі ... табылатын қоғамдық
сыннан тыс қалмауға тиіс.
Ішкі істер органдарының жұмысы жұртшылық үшін ашық ... ... ... ... ... ие бола алмай келеді.
Қазақстандық сот төрелігі мен құқық қорғау ... жеке ... ... ... мен ... ... сақшысы болуға
тиіс.
Сондықтан, полицияның мәртебесін жоғарлатып, оның ... ... ... ... ... органдарының ашықтығын қамтамасыз
ету, ақпараттық технологияларды дамыту, ... ... ... жабдықтау және басқа да мәселелер бойынша ... ... ... ... ... ... және психологиялық іріктеудің жаңа жүйесін енгізу,
полицейлердің өз біліктілігін тұрақты жоғарылатуы мен оны ... ... ету ... біліктілік талаптарын қатайту керек. Судьялар корпусындағы
орнына үміткер ... ІІМ – де, ... ... заңгерлер дайындайтын
ЖОО-да емес, кемінде 5 жыл сот жүйесінде ... ... ... ие болуы
тиіс. Кандидаттар жұмысынан босатылған негізде және бір жылдан кем емес
мерзімде ... сот ... үшін шарт ... ... ... өтуі тиіс. Кез келген жоғары тұрған судья төмен деңгейдегі
соттарда ... ... ... тиіс. Сондай-ақ, жұмысын енді бастаған
судьялар үшін кем ... бір жыл ... ... ... маңызды, ол одан
табысты өткеннен кейін ... ... ... ... және ... инвесторлар қазақстандық сот төрелігінің
әділдігіне сенімді ... ... Оған ... сенімді арттыру үшін
инвестициялық дауларды ... ... ... тарту және ондай
дауларды шетелдік және халықаралық соттардың ең озық үлгі-қалыптары бойынша
қарастыру керек. [1] деп, ... ... тыс ... ... ... ... кандидат Н.Ә.Назарбаевтың «Баршаға бірдей
осы заманғы ... бес ... ... ... атап өтуі ... «Шет елдердегі сот билігінің
конституциялық ... ... атты ... ... ... ... зерттелу деңгейі. Шет елдердегі сот ... ... ... заң ... оның ... шет ... ... құқық өкілдері тарапынан
егемендігімізді паш етіп, тәуелсіздікті ... ... ... ... ... ... Шет елдердегі сот билігінің конституциялық
құқықтық негіздерін әр түрлі қырларынан қарастырған белгілі ғалымдар ... [31], Ғ.С. ... Ф.А. ... [9] және ... авторлардың тарапынан сөз етіліп үлкен талқылауға түскен болатын.
Шет елдердегі сот билігінің конституциялық ... ... ... ... ... шетелдік еңбектер де баршылық. Олардың
қатарына: В. Е. ... ... ... ... стран [14], И.А.
Алебастрова Конституционное право зарубежных ... [20], атты ... ... Бұл ... шет ... сот ... ... жағдайы, оның билікті бөлу жүйесіндегі орны, соттың
қызметтері мен мәртебесі конституциялық-кұкықтық негізде талданады.
Жұмыстың ... мен ... ... ... ... ... - Шет ... соттық биліктің қалыптасуы және дамуының ... ... және оның сол ... заңдық айқындалуын ашып көрсету.
Осы мақсатқа жету үшін мынадай ... ... ... ... ... және оның ... ... талаптарына сәйкес
қағидалары ерекшелігін айқындау;
Шет елдердегі сот билігінің конституциялық ... ... ... билігі ұғымы және шетелдердегi сот жүйесінің модельдерінің қалыптасуы
мен дамуының кезеңдерін айқындау;
Шет елдердегі сот органдары және сот ... ашып ... Шет ... сот билігін жүзеге асыру барысына тоқталу;
- Шығыс елдеріндегі мұсылмандық сот жүйелерінің ерекшелігін қарастыру;
- Шет елдерде сот шешімдерін қайта қарау институтының ... ... ... тоқталу.
Зерттеу жұмысынын объектісі. Дипломдық жұмыстың негізгі объектісін шет
мемлекеттердегі сот билігі қатынастарының қалыптасуы мен ... ... ... ... ... қызмет жасауы құрайды.
Зерттеу жұмысының пәні. Шет елдердегі сот билігінің конституциялық
құқықтық негіздері және ... ... ... алатын орны.
Зерттеудің әдістері және әдістемесі. Іздену жұмысын ... Шет ... сот ... ... ... ... ... еңбектерді ойдың сүзгісінен өткізіп, толықтай пайдалануға
ұмтылдық.
Зерттеу жұмысын ... ... ... ... ... ... ... жүйесі: салыстырмалы, функционалдық талдау,
диалектикалық, ... ... ... ... ... ... ... Іздену жұмысының нормативтік
бастауларын Қазақстан Республикасының сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі
туралы ... заңы [5], Шет ... ... ... Республикасы Президентінің Сайлауалды Бағдарламасы[1].
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы. Зерттеу жұмысында Шет елдердегі ... ... ... негіздерінің ерекшелігі, сот билігінің
қалыптасуы мен дамуының ... ... бөлу ... ... ... ... сот билігінің жүйесін жетілдіру жолдары кешенді тұрғыда
қазақ тілінде зерттеліп, қарастырылып отыр.
Зерттеу жұмысының ... және ... ... ... ... ... қол жеткізген ғылыми нәтижелерді Қазақстан Республикасында
сот ... ... ... ... оның құқықтық негіздерін айқындауда
пайдалануға болады. Сонымен бірге, ... ... ... ... жалғасын тауып жатқан да құқықтық реформаларды одан әрі қарай
дамытуда пайдалы ... ... деп ... ... ... бірге, жоғарғы заң оқу ... және ... ... ... ... ... құқық
және тағы да басқа пәндерден дәрістер ... ... ... ... ... ... ... Дипломдық жұмыс болса кіріспеден, ... ... төрт ... ... пайдаланылған дерек көздер
тізімінен тұрады
1 Сот төрелігі ұғымы және оның құқықтық ... ... ... ... ... қоғамындағы биліктерді бөлу ... өз ... сот ... ... зерттеуді қолға алып, бастауға
негіз ... Осы ... ... ... бір ... ... болмаған сот
билігі түсінігін айқындау жөнінде мәселе маңызды болды.[2, 6б] Мәселен,
М.В. Баглай сот органын ... ... және ... ... ... ... ... мемлекеттік биліктің тәуелсіз бірден
бір буыны ретіндегі ролін көрсете отырып, “Тәуелсіз соттың билігі құқықтық
мемлекеттің және ... ... ... ең ... бола ... [3, 612-613б]. Бұл көзқарасты В.П. ... ... К.Ф. ... мен В.М. Ковалев бөліседі.
Кей авторлар соттың билігінің түсінігі мен мақсатын тек сот төрелігін
іс жүзіне асырумен байланыстырады. Мәселен, У.Жекебаев пен В.К. ... ... ... ... іс ... ... деп пайымдайды.
Кей ғалымдардың ой пікірінше, сот билігі оның ... ... ... ... іс жүзіне асырудағы өте аса маңызды белгілері
және қызметтерін негіздеуі тұрғысында қаралуға да ... ... ... мәні соттың сот төрелігін іс жүзіне асыру кезінде
көрініс табады. Алайда, сот қызметін бұл ... тек бір ... ... іске асыру болып табылатын ... сот ... іс ... ғана шектеуге болмайды. Алайда, еліміздің ғалымы Қ.Ә.Мәми ... ... ... билігі түсінігінің мәнін және мазмұнын неғұрлым
толық ... және ... ашу үшін оның ... ... яғни ... оның рөлі мен ... биліктің өзге де тармақтарынан айырмашылығын
көрсететін ерекшеліктері және қырларын ... ... ... ... - ... ... - болса құқықтық мемлекеттің
негізгі құрылымдарының бірі ретінде ... не ... ... ... ... бір істерді қараумен шектеуге болмайды. Мұндай
көзқарас болса өзін жояды. … Қазіргі ... ... ... ... ... деп аталғаннан бөлек, соттың сапалы жаңа ... ие ... ... да ... ... ... саласынан өзге де соттың билігі соттың өзге ... іс ... ... ... нақты іске асырылады, атап айтатын
болсақ:
- анықтау, алдын ала ... ... және ... тарапынан
қабылданған шешімдері мен іс әрекеттерінде заңдылықтарды ... ... ... және ... ... ... ... өтініштерді, сондай-ақ бұзылған құқықтарға және ... іс ... ... шағымдарды қарау;
- соттардың заңдар және ... да ... ... актілерді
қолданудың тәжірибесін зерделеу, жинақтау;
- жеке қаулылылармен мемлекеттік органдар және ұйымдардың ... ... ... себептер мен жағдайларды жоюы жөніндегі шараларды
келтіру;
- республиканың Жоғарғы Сотының ... ... ... ... ... өз ... нормативтік қаулыларды қабылдау;
- жоғарғы тұрған соттардың төменгі тұрған соттардың іс жүргізу іс
әрекеттеріне соттың ... іс ... ... және тағы ... билігі істі қарауы кезінде кімге тиесілі – нақты судьяға ма не
болмаса соттың мекемесіне ме ... ... ... ... Б.А. Страшун пен
А.А.Мишин “соттың билігі құқық қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... органдарының жиынтығына жүктелген, әр соттық
органы болса сот ... ... ... ... деп ... және ... жөнінде шет мемлекеттердің конституциясында,
заңдарында соттық билігін іс жүзіне ... ... және ... ... төрелігін іс жүзіне асыру болып келетіндігі айқындалған. Ғылыми
әдебиеттерде ... ... ... оның түрлі жақтарын ашылады.
Ғалымдардың ... ... ... ... ... іс ... жасалатын арнайы мемлекеттік органдардың материалдық сипаттағы
нормаларын пайдалана отырып, қылмыстық, азаматтық және ... ... ... ... ... қызметі ретінде айқындайды. Бұл анықтама, сонымен
бірге, мысалға еліміздің Конституциясының 75 және ... мен ... ... ... ... ... соттың төрелігінің
мәнін, мазмұнын және мағынасын да ашатын негізгі айрықша ... ... ... ... Олардың қатарына өз кезегінде мыналарды жатқызуға
болады.
1. Соттық төрелікті мемлекеттің атынан арнайы ... ... – сот ... ... Соттардың толық түрдегі ... ... және ... жүйе ... ... ... ... төрелігі іс жүргізудің заңнамасында (АІЖК, ҚІЖК)
анықталған тәртіппен қылмыстық, азаматтық және басқа істерді ... ... мән - ... анықтау мақсатында дәлелдемелерді зерттеу
арқылы) және шешу (үкімдерді, қаулыларды және өзге де ... ... ... ... ... ... Істер мене қорғаудың тараптарының, сонымен қатар ... ... ... ... құқығы берілген процестің өзге де
қатысушыларының ... ... ... ... ... Бұл ... ... қорғау не болса айыптауы жағына
шықпайды. Бұл соттың отырысында ... ... ... әрі заңдардың талаптарына сай болып келетін
шешімдер шығыруға ... ... ... ... ұйғарымдары мен шешімдері олар ... ... ... ... ... ... ие болады, сондықтан да
республиканың барлық аумағындағы барша мемлекеттік ... ... ... және ... орындаулары үшін
міндетті болып келеді. Заңдық күшіне ... ... ... ... ... ... ... әкеліп соғады. Соттың
актілерін тек жоғарғы тұрған соттар мен тек іс ... ... ... ... не ... ... жоюы да ... төрелігі Конституцияда, сот жүйесі жөніндегі Конституциялық
заңдарда және өзге де ... ... ... ... негізгі
идеяларды басшылыққа алатын, сот төрелігін және басқа да өкілеттіктерді іс
жүзіне асыруы кезінде соттың қызметін ... мен ... ... ... ... ... ... ережелерден тұрады. ”.[8, 213б].
Соттың төрелігіне нақты адамды қылмысты ... ... деп ... және
оған жазалау, не болмаса заңда ... әсер ... ... ... ... еш ... ... тартылғандарды
ақтау барысы кезінде шешуші сөз болса оған тиесілі.
Сот төрелігі – адам және азаматтың, мемлекеттік пен ... ... ... ... өте ... құқықтары мен заңдарды іс
жүзіне асыруға тура қатысы бар құқықты қорғау қызметінің негізгі қызметі.
Оның ... өзге де ... ... қызметтерін де орындау
бағындырылған. Мысалы, қылмыстық іс негізнде ... ... егер ... ... ала ... органдар өз кезегінде жан-жақты, толық түрде
тергемесе, егер солар барлық керекті дәлелдемелерді ... және ... ... ... және әділ іс жүзіне асырылмаған болар еді. Сондықтан
да, сот ...... ... ... ... ... алғанда
жүрегі.
Процесте не болмаса соттың төрелігін атқарудың қорытындысы бойынша
қабылданатын, заңдық әдебиеттерінде соттың ... ... ... ... ... ... істер бойынша үкімдер, азаматтық істер
бойынша шешімдер) заңнамаға сай айрықша сипаттары беріледі. Солардың бірден
бірі – ... ... Ол, атап ... ... күшіне енген үкім,
ұйғарым не ... істі ... ... ... ... ... барлық
мемлекеттікғ, қоғамдық ұйымдар және мекемелер мен кәсіпорындар, лауазымдық
адамдар мен ... үшін ... ... ... және сол ... ... ... тиісті екендігін білдіреді. ... ... не ... орындауға кедергі де ... ... ... ... ... ... санкцияларды қолдануға әкеліп соғады.
Соттың төрелігінің өзге де ... ... ... бұл түрі ... ... ... ... қатаң тәртіпті
мақтау арқылы іс жүзіне асырылады.
Келесі айырмашылық белгінің біріне, соңында, оны тек бір ... ... сот ... ғана іс ... ... ... “Соттың ерекше болып келетін
басқа органдарға беруді көздейтін заңдық ... ... ... Ешқандай басқа органдар және тұлғалардың судья өкілеттігін не
болмаса сот ... ... ... ... жоқ”,- деп Ресей
федерациясының сот жүйесі мен ... ... ... ... ”.[4, ... ... айырмашылық белгілер ескеріле отырып, сот төрелігін соттың
сот шешімдерінің негізділігін, заңдылығын, әділдігін және те ... ... ... ... ... және ... ... бұлжытпай сақтауы кезінде азаматтық, қылмыстық және басқа да
заңдармен белгіленген сот ісін ... ... ... ... ... ... іс жүзіне асыруы ретінде айқындауға болады.
Конституция қылмыстық іс ... ... кей ... қағидаларды
бекітеді (айыпталушының істі өз кезегінде алқабилердің қатысуымен ... ... не ... қамауға алынған сәттен бастап адвокаттың
көмегін пайдалануы құқығы (бірқатар мемлекеттерде – ... ... ... ... ... ... ... көмегін алуы
құқығы; кінәсіздік презумциясы: яғни әр адам ... ... ... ... ... ... тәртіппен дәлелденгенге және те соттың
заңдық күшіне енген ... ... ... ... ... болып
есептеледі; қайтадан жазалауға тыйым жасау: ешкімді де бір қылмысы үшін
қайталап ... ... ... ... және тағы ... сай, жаңадан бастап құрылған республикалық басқаруы
түрін де, ... ... де көре ... ... осы басқарудың
реформарының бәрі исламдық қағидалар мен нормаларға негізделген.
Негізгі Конституциялық қағидаларының бірі — ислам ... ... ... ... деп те ... ... ... ереже Иордания (2-
бап), Пакистан (2-бап), БАЭ (7-бап), Катар (1-бап), ... ... ОАР ... тағы басқа мемлекеттердің конституциялары негізіне алған болатын.
”[9, 187б].
Ал, мысалы, Германияда ... ... ... көп ... ... федерация және жерлерде ... да бір ... ... ... ... ... ... іс жүзіне асыруға қатысты
бiрқатар негiзгi қағидаларды бекiтедi:
- соттың төрелiгiнiң ашықтығы және жариялылығы;
- соттың төрелiгiнiң азаматтар үшiн қол ... ... ... ... болу сипаты;
- соттың процестерiнiң жарыспалығы;
- азаматтардың ... ... ... арқылы қорғауы
мүмкiндiгi;
- кiнәсiздiк презумпциясы;
- бiр құқықбұзушылық үшiн тұлғаның қайтадан жауапқа тартылмайтындығы;
- соттың шешiмдерiнiң ... ... ... ... өзге ... елдердің конституциялары соттың
төрелiгiн іс жүзіне ... ... өзге де ... ... ... атап ... болсақ Қазақстан Конституциясының 77 - бабының
3-тармағына сай судья сот төрелігін іс ... ... ... ... ... басшылыққа алуы керек:
1. кінәсіз деп, жорамалдау;
2. бір құқықбұзушылық үшін ешкімді де ... ... ... тартуға
еш болмайтындығы;
3. заңдарда көзделген соттылықты өзгертуге жол бермеу;
4. әркімнің ... ... ... ... ... күшейтуге, жауапкершілікті жеңілдетуге еш жол
берілмейтіндігі;
6. айыпталушының өзінің ... ... ... ... ... өзіне, туыстары және жақын адамдарына қарсы айғақтар беруге
міндетті ... Діни ... ... ... ... сырын
ашқандарға қарсы куәгерлер болуға міндетті емес.
8. адамның кінәлі екендігі туралы кез келген ... ... ... заңсыз жолмен, тәсілмен алынған айғақтардың заңдық ... ... де ... жеке мойындауы негізінде ... ... ... ... ... ... ... еш жол берілмейді.
Бұл қағидалар шет елдік сот билігі мен еліміздің сот билігінің бсты
ұстанатын қағидаларының ... ... ... шет ... сот ... тура ... асыруы төменде
қарастырылатын басты қағидаларға негізделеді.
Заңдылықтың сақталуы қағидасы. Заңдылық мемлекет және құқықтың жалпыға
бірдей ... ... ... сол ... үшін ... ... ... соның қызметіне де пайдаланылады. ... ... өте ... бір ... болып келеді. Бұл екі түсінік бір-
бірімен мейлінше ... ... ... ... ... мемлекетте
демократиясыз заңдылықтың болуы еш мүмкін емес, керісінше, елде ... ... ... ... да ... ... Құқықтық мемлекеттің
соттың төрелігінде заңдылықтың сақталуы қағидасы заңдылықтың өте маңызды
болып келетін ... ... ... ... ... демократиялық саяси сипаттағы биліктер мен өзге ... ... ... ... ... түрі ... пікірі
бойынша төмендегідей:
- құқықтың жалпыға ортақтығы, яғни заңның араласуы қажетін ... ... ... ... ... ... ... заңдылық керек;
- Конституция және заңдардың басымдығы;
- барлық адамдардың заңның алдындағы теңдігі;
- құқықтарды іс жүзіне асыратын ... ... ... болуы
(міндеттерді қатаң түрде сақтау, орындау; субьективтік құқықтарды қолдану
үшін еш кедергісіз мүмкіндіктердің болуы);
- ... ... ... ... ... ... ... әрі батыл күрес жүргізу, заңдарды бұзғандардың бәрінің заңның
алдындағы сөзсіз жауаптылығы;
- құқықтық тәртіптің тұрақтылығы мен ... ... ... ... ... түрде жұмыс істеуі. ”.[10, 12б].
Бұл талаптар заңдылықты қалыптастыра алады; осы талаптардың жиынтықты
сипаттама болуы қоғамның өмірінен ... ... жеке бір ... ... өз кезегінде жағдай жасайды және түпкі
қорытындысында заңның нормаларында көзделгеннің бәрі ... іс ... ...... ... ... қатысушыларының нақты іс жүзіндегі
мінез-құлқынан көрініс тауып, ол ... ... шын ... ... ... ... тәртібіне айналу үшін соларды заңдылық
мұраттарына сай ... ... ... шын мәнінде құқықтың туындайтын өзіне тән,
қалыптасқан міндеті бар, яғни ... ... ... ... жеке
қаулыны шығарады. Статистика көрсетіп отырғандай, 1998 жылы республиканың
соттық органдарына ... ... ... істердің жалпы саны азайып,
тиісінше бұл істерге қатысты соттың төрелігі шығарған шешімдердің қатесі ... ... ... және ... өз ... тек ... бағынуы сот төрелігін іс жүзіне асырудың қажетті шарттары, іс
бойынша шындыққа қолдарын жеткізудің аса ... ... ... ... соттың төрелігі судьялар соттық процесінің барлық
сатысында барық іс жүргізу ... ... ... ... болатындай
етіп құрылады. Сатыларға бөлінетін соттың процесіне:
- соттың ... ... ... ... ... іс жүргізу;
- қадағалау ісі жатады.
Судьялар іс негізінде іс жүргізудің барық үдірісі барысында ... ... ... ... істің барлық материалдарымен мұқият
түрде танысып, зерттейді, ... соң ... ... ... ... сенім
негізінде конституция, заңдарды басшылыққа ала ... ... ... істі ... да шешу ... ... беруге еш хақысы
жоқ.
Сот төрелігін іс жүзіне асыру кезінде ... ... ... жол ... айта кеткен жөн: бірінші сатыдағы сот
болса тек қана заңға ғана бағына отырып, ... іс ... ... ... жоғарғы тұрған соттан еш тәуелсіз.
Апелляциялық не болмаса қадағалау соттың ... да ... ... ... ... айыптаудың дәлелдігі не ... ... бір ... ... және ... бір ... өзге дәлелмдемеден басымдығы ... ... бойы ... ... ... ... ... ұсынуға құқысы
жоқ.
Бұл көзқарас тұрғысынан соттың төрелігін іс жүзіне асырудың ... ... ... ... ... Ұлттар Ұйымы Бас
Ассамблеясының 1995 жылғы 29 ... және 13 ... ... ... ... ... қатысты негізгі
қағидаларының” мазмұнынан өте маңызды. Осы ... ... ... ... ... ... отырып, бұлай деп белгіледі:
- соттық органдарының тәуелсіздігіне мемлекет өз тарапынан кепілдік
береді және сол конституциясымен не ... ... ... ... ... және өзге ... соттық органдарының тәуелсіздігін құрметтеу
мен сақтауға міндетті;
- соттық органдары өзіне берілген істердің кімніңде тарапынан болса да
заңсыз ықпал ... ... ... қысымды көрсетудің, күш көрсетудің не
болмаса тура не жанама түрде араласудың салдарынан туындайтын ... да ... және ... да бір ... ... деректердің негізінде
және заңдарға сай байыппен шешеді.
- соттың ... ... ... не ... рұқсатсыз араласуға жол
берілмеуі керек және соттың шығарған ... ... ... ... Бұл ... ... сай ... жолымен қайтадан қарауға не
болмаса сот ұйымдары шығарған үкімді жеңілдетуге де кедергі жасамайды;
- соттық ... ... ... ... ... ... істі әділетті түрде жүргізуді және жақтардың құқықтарын
сақтаудын қамтамасыз ... ... етуі ... ... судьялар өздерінің қауымдастықтарын және өзге де ұйымдарын
ұйымдастыру және ... ... ... ... кәсіби тұрғыдағы
даярлығын жетілдіру мен тәуелсіздігін қамтамасыз етуі үшін ... ... сот ... ... ... адамдардың адамгершілік қасиеті мен
қабілеті, сондай - ақ құқықтың саласындағы ... және ... ... ... болуы керек. Судьяларды іріктеуі кез келген ... ... ... ... ... ... беруі
керек. Судья қызметіне іріктеудің кезінде сол адамға қатысты кемсітушілік
болмауы тиісті; алайда ... ... ... ... ... ... керек дейтін талап болса ешқандай да ... ... ... ... өкілеттілік мерзіміне, олардың тәуелсіздігіне және
қауіпсіздігіне, керекті сыйақысына, қызметтік жағдайына, зейнетақысына ... ... ... лайықты түрде заңмен толық кепілдік берілуі керек;
- қандай да бір ... іске не ... әлде бір ... ... не ... еш ... ... судьялар болса өздерінің соттық
қызметін іс ... ... ... орын алуы да ... қате іс ... ... қаржылық шығыны үшін сотпен қудалаудан өзін ... ... ... ... ... ... және те ... сипаттағы міндеттерін
орындауының кезінде солардың үстінен түскен айыптаулар және шағымдар ... ... ... де, ... де ... керек. Судья сотта дұрыс
жауаптар берілуін және істің ... ... ... ... ... ... бірінші кезеңде қарау, егер өзгеше жағдай жөнінде өтініш ... ... ... ... судьялар болса өздерінің қызметтік ... ... не ... ... ... ... ... жасайтын
теріс мінез - құлықтарына байланысты қызметінен уақытша босатылуы ... ... ... ... ... қызметтен аластау не болмаса шығару жөніндегі шешім
қисынды түрде дәлелденуге, ... - ақ ... ... өтуі ... ... көзделген соттың тәуелсіздігі қағидасы
халықаралық қағидаға толықтай сай болып келеді, ... ... ... ... ... ... ... кезде не болмаса соның құқығы ... ... бір ... іс жүргізуде анықталған жағдайда ... ... ... білікті, тәуелсіз, байыпты соттың әділетті және
ашық ... ... ... елдерде соттардың тәуелсіздігін қамтамасыз ету болса жағдайы
қандай жолдармен жасалады?
Тәуелсіздік мынындай жолмен:
- ... ... ... ... іс ... ... рәсімімен;
- соттаы құрметтемегені үшін жауапкершілікпен;
- судьялардың сайлаудың жәнее тағайындаудың, өкілеттіктерін ... ... ... ... ... орнынан түсуі
құқығымен;
- судьялардың, солардың ... сай, ... ... ... ... ... ... айтылғандарға істі жан - жақты, толық, обьективті түрде қарауға
кедергі жасау не ... ... ... ... ... қол ... қандай да бір нысанда судьяға ықпал жасау қылмыстық жауапқа
тартуға әкеліп ... ... ... ... ... ... ... ешкімнің де алдында есеп
беруге еш міндетті емес. Соттың үкімі ... ... ... ... ... соттан істі талап ете де алмайды. Үкім заңдық күшіне енгеннен соң ғана
қадағалаудың тәртібімен наразылық білдіруге ... ... істі ... ... ғана ... ... мен сот алдында жұрттың бәрі теңділік қағидасы. Әрбір азаматқа
мемлекеттік органдардың және ұйымдардың лауазымды иелерінің және өзге ... ... ... ... және ... берілген
құқықтарына, бостандықтарына, заңдық мүдделеріне еш ... ... ... ... ... кез келген жөнсіз ... ... және ... сот ... ... қорғалуына кепілдік беріледі. Ешкімді
заңдар мен әділеттіктің бүкіл талаптарына сай білікті, тәуелсіз және ... ... ... ... құқынан да айыруға болмайды. Барлық соттарда
мен сотта іс-жүргізудің кез келген деңгейінде ... ... ... алу және ... құқығына кепілдік беріледі.
Азаматық қоғамды қалыптастыру жағдайындағы адамның ... ... ... ... ғылыми - тәжірибелік
конференцияда өте маңызды болып келетін тұжырымдар жасалады. “Сот қылмысқа
қарсы ... ... ... ... ол ... құқықтары және
бостандықтарын қорғауын қамтамасыз етуді, сотта ... ... ... етуі ... деп ... ... ... бір ұлтқа жататындағына, діни ұйымға
мүшелегіне не болмаса мүліктік жағдайына байланысты ... ... іс ... асырудан бас тартылмайды.
Тараптардың жарыспалығы мен тең құқылығы қағидасы. Жарыспалық қағидасы
сот ... ... өз ... ... ықпал жасайды. Осы
тұжырымдамадағы мына мәселені алғашқы кезекте, атап көрсетуі ... ... және ... ... істі ... тараптардың теңдігі
және процестің ... ... ... ... кез ... ... пікірін айтуға, өзінің көзқарасын қорғауға құқығы бар.
Сотта іс ... ... ... ... ... ... толықтық, жан-жақтылық, обьективтілік және әділеттілікпен ... сот іс ... ... ... істі ... ... іс жүргізуге қатысты тең түрдегі құқықтығы жөнінде талаптар
орындалуы үшін жарыспалылық процесін іс жүзіне асыруы ... Атап ... ... ... ... ... ой тұжырымдайды: “Соттың қылмыстық
істегі алдын - ала тергеудегі кемшіліктердің ... ... істі ... ... тергеуі институтын жетілдіруі, соны ... және ... шын ... ... негізінде құруы, соларға жаңа
дәлелдер ұсынуы жөнінде кең ... ... ... ... істі жүргізудің
алдын ал тергеуі әдістерінен сот ... ... ... ... ... күні өткен әдістерден бас тартуы есебінен толтыруға болады ... ... ... ... ... іс жүргізу қылмыстық
істі қосымша түрде тергеуге жіберу секілді зияндық тәжірибеден арылуға ... ... ... және ... істі жүргізудегі жариялылық ... ... ... ... аса маңызды орын алады. Осы орайда
Ресей Федерациясының еңбек ... ... ... ... жұрттың барлығы таныған, зейін қойып, зерделеуге лайықты ... ... жөн. Бұл, атап ... өзге де ... ... ... аса қиындықпен қол жетті деп есептейді. Бұл туралы сот
төрелігінің ең қажетті шарты ретінде ... де, ... де ... ... ... ... және қоғамдық өмірдің бүкіл салаларында ... ... ... ... ... және шенеуліктер жүгенсіздігін
жоюдың аса бір ... ... деп ... ”.[13, ... қағидасы соттың істерін азаматтар, бұқаралық ... ... сот ... ... ... онда ... бәрін де көзбен көріп, іс жүргізудің барысы және ... ... ... ... өз ... ... бере ... түрде қараумен түсіндіріледі.
Жариялылық қағидасынан бас тартуы жеке адамның құқықтарының бұзылуына
қолайлы түрде негіз жасайды. ... ... ... ... ... ... заңдармен еш тыйым салынбаған барша жолдармен ... ... ... ... ... іс болса қоғамның, адамның,
мемлекеттің мүддесі тұрғысынан алынып ... Сот ... ... ... ғана ол ... мен ... де ие бола алады. Оның ... ... ... ... Адамдарға өз кезегінде сотта іс
қараудың қорытындыларын ғана ... ... ... ... ... ... ... іс әрекет еткенін білу де аса маңызды. Құпия түрде жүргізілген
сот ісі ... ... ... ... ... ... ... ашық жүргізілуге тиіс. Сотта істі ашық қарауы – іс ... ... ... ... зор ... ... айғақты сәті, заңға,
адам және азаматтың құқықтарына, бостандықтарына деген көзқарастың өте
әсерлі, ... ... ... ... ... ... ... ақ жариялылыққа деген кең
өріс ашу мақсатында соттарға іс ... ... жеке ... ... ... соң ... ету, ол жерде оларды бұқаралық
ақпарат ... ... ... ... хабарлауы ұсынылады. Мұны
осылай жасау керек, себебі жеке ... ... істі ... сай ... ... ... түрде және обьективтік зерттелген
фактілер ғана алынады.
Әр түрлі соттың шешімдерін жұртшылыққа жеткізуі ... ... ... ... заңдар бұқаралық ақпарат құралдарына
өздерінің хабарларында сотта істі ... ... күні ... ... не ... ... не үкім заңдық күшіне енгенге дейін өзге жолдармен
сотқа ықпал жасауына жол берілмейді.
Сол ... ... ... алғашқы рет сайланған не болмаса
тағайындалған адам өзінің міндеттерін елдің ... мен ... ... адал ... әрі ... ... ант ... керек.
Еңбекте келтірілген жекелеген судьялардың соттың әділдігін жүргізуі
кезінде жіберген заңдық бұзушылық деректері солардың жоғарыда ... тек ... ... ... ... ... да, ... судьяның адалдығы мен әділеттілігі сот төрелігін
іс жүзіне асырудың жеке қағидасы ретінде танылғандығы дұрыс.
Себебі, мемлекеттік биліктің жеке ...... ... ... ... ... адалдығы, әділеттігі жалпы демократиялық
сипаттағы қоғамның ... тура ... ... ... ... реттеуде кең түрде ықпал жасайтын субьективтік факторлар екені
де дәлелдеуді керек етпейтін ақиқат секілді. ... да, ... ... қағидасын басшылыққа алған әрбір судьяның іс әрекетінен тек заңдық
шешімдер туындауы керек.
Сот төрелігінің ... сот және сот ... ... заңнаманың
дамуында шет елдерде заңдылықты және адам мен азаматтың құқықтарын қорғауды
қамтамасыз ... аса ... рөл ... ... ... елдердегі біріңғай сот ... оның ... тура ... ... ... ... ... төрелігін іс жүзіне асыру ... ... ... бұзу
әділетсіз сот қаулыларының шығуына әкеліп соқтырды және соттық төрелігінің
мақсаттары және міндеттеріне қайшы болып келеді.
2 Шет ... сот ... ... құқықтық негіздері
2.1 Сот билігі ұғымы және шетелдердегi сот жүйесінің модельдері
Сот билігі бүкіл ... ... ... сот ... ... ... әрқайсысы осы жүйедегі орнына қарамастан нақты істерді
дербес түрде шешеді.
Әлемде АҚШ болса заңгерлердің саны ... ... ... тұр ... 400 ... 1 заңгер), ал жылына орташа есеппен алып қарағанда 30
млн. жуық сот ... ... ... билігі болса мемлекеттік биліктің тармақтарының бірі болып ... ... ... байланысты қоғамда туындап отырған қақтығыстарды
Конституцияны, заңдарды, өзге ... ... ... ... ала
отырып, шешуді мақсат ете тұтады. Әділ сотты сот тек қана, ... ... да бір өзге ... органның, лауазымдық ... ... ... ... ... еркінен
тәуелсіз іс жүзіне асырады.
Сот билігінің өзге бір өзіндік белгісі соның өкілеттіктерін асырудың
айрықша рәсімі ... ... ... ... бөліктерден тұратын
федеративтік елдерде түрлі азаматтық, әкімшілік, ... ... ... солардың кейбіреуінің тиісті мемлекеттік бірліктердің
шеңберінде іс әрекет жасауды және ... ... ... де ... Мемлекетінде соттардың процессуалдық ... өте ... ... бір тұтас азаматтық-іс жүргізушілік, қылмыстық-
іс жүргізушілік заңдар қабылданған және іс әрекет ... Енді ... ... ... әзірлеуі қалды.
Кез келген мемлекеттерде түрлі құқықтық мекекмелер болады: анықтау мен
тергеудің ... ... ... ... және тағы басқалары.
Олардың арасындағы мемлекеттік биліктің айықша тармағын ... ... ... ерекше орынды иеленеді. Өзге құқықтық органдар өз кезегінде
мұндай билікті иеленбейді.
Заңдарды ... ... ... сот ... ... - ... ... (осыған дейін қарастырылған сот прецедентін
есептемегенде) және ... - ... ... еш ... осы ... ... өз ... мемлекеттік биліктің тармақтарынан
толық оқшауланғанын білдірмейді. Заңдарды шығаруы ... ... ... ... ... заңдарды қолданады, ал атқарушы
билік соттың шешімдерін ... ... ең ... мақсаты – қоғамдағы дауларды шешу.
Соттың мемлекеттік билігі болса нақты сипатқа ие. Сот ... ... ... ... және те ... ... ... еңбек
дауларын, мүліктік дауларды, саяси сипаттағы дауларды, ... ... ... тыйымдар салу жөніндегі мәселелер жөніндегі дауаларды,
азаматтардың ... іс ... ... ... Сот ... сот іс ... ... яғни заңмен белгіленген бойынша
ерекше іс жүргізушілік нысанда ... Сот ... іс ... ... іс ... ... сақтау ол ерекше мәнге ие: егер процестін нысаны
бұзылған болса, тараптардың бірінің ... ... ал ... ... ... ... жоғарғы тұрған сот тіпті
өзінің мәні бойынша дұрыс ... ... ... іс қайтадан қарауға
жіберіледі. Процестен тыс уақытта ... бақа да ... іс ... ... ... ... шығару, мүлікті түгендеу және тағы
басқалары).
Сот билігі жалпы алғанда сот ... ... сот іс ... ... ... яғни ... соттың процедурасының талаптарына сай істі
қарайтын сот ... (көп елде аса ... емес ... ...... ... ... Алқа болса кәсіби судьялардан ( әдетте үш – бес
кәсіби судья кей азаматтық ...... үш ... ауыр ... ... бір не болмаса бірнеше судьядан және 5 – 12 алқабиден
(континенталдық құқықты ұстанатын еуропалық мемлекеттерде – сот ... ... ... ... ... ... және соттың инстанцияларында сот алқасының
құрамы болса бірдей емес. Тоталитарлық ... ... ... ... іс жүргізуге бір судья мен екі халықтық алқаби, көптеген
бірқатар Еуропада елдерінде 6-9 алқаби, ... не ... ... іс ... бір ... мен ... халықтық алқаби, көптеген
Еуропаның мемлекеттерінде 6-9 алқаби, шеффендер не ... ... ... ... ... судья мен 12 алқаби қатысады (АҚШ кей
штаттарында – 24 алқаби). Жоғарғы тұрған ... ... тек ... ... ... ... (алқабилердің қатысуынсыз). ”[14, 136б].
Халықтық және сот алқабилері іс жүргізуде судьялармен тең ... ... олар ... ... ... ... ... Ерекше жағдайларды санамағанда, алқабилер тек қана қылмыстық іс
жүргізуге қатысады және сотталушының кінәлілігі не болмаса ... ... ... ... ... іс жүзіндегі мәселелерді шешеді),
ал жазалаудың шарасын судья анықтайды.
Сот болса заңды тұлғалар және жеке ... ... ... да бір істерді, дауларды заңға және сот алқасының мүшелерінің
құқықтық ... ... ішкі ... сай ... шешеді. Өмірлік
тәжірибенің негізінде және ... ... ... ... ... ... ішкі ... соттың билігін іс жүзіне асыруда айрықша мәнге
ие. Ерекше ... ... ... ... ... (көптеген
жағдайда мемлекеттік мәжбүрлеудің актісін) – қылмыстық іс ... ... ... ... ... шығаруы сот билігін іс жүзіне асырудың
қорытындысы болып келеді.
Соттың қызметінің құқықтың үстемдігін, оның ішінде құқықтың мемлекетке
қатысты ... ... ... бағытталған. Осының қорытындысында
сот заңдарды шығару мен ... ... ... емес ... ... Сот шешімді қабылдай отырып, заңның негізінде
адамды ... ... үшін ... ... ... айыру, жеке
және заңдық тұлғалардың меншігін алып қоюы, саяси партияны ... ... ... ... ... мәжбүрлеуі мен лауазымдық
тұлғалардың заңсыз іс әрекеттерінің қорытындысында тұлғаға келтірілген
зияндарды өтеуі, ... ... ... ... ... ата -
аналық құқықтырынан айыруы мүмкін және тағы басқа осы қоғамдағы құқық және
сотқа деген ... ... ... ... Көптеген
мемлекеттердің заңдарды қылмыстың айрықша ...... ... үшін ... түрдегі жазаны белгілейді.
Биліктің тәуелсіз бір тармағы ретіндегі сот ... ... өзін - өзі ...... ... ... жоғарғы
және өзге де білікті соттың алқаларының болуын да ... Тек , ... ... ... ... ... ... қолдану, осылардың
лауазымын көтеру мен өзге жұмыстың орнына ауыстыруы жөніндегі ... ... ... және ... ... органдарының (монархтар,
парламенттер, президен жөніндегі) судьяларды сайлау не болмаса тағайындау
құқығының болғанымен, олар осы ... ... ... аса ... ... ... әдетте белгілі бір сот округының ... іс ... бұл ... ... ... сай болып келмейді.
Осы жағдай сотқа жергілікті биліктің тарапынан ықпал ... ... өте ... ... ... ... ... (парламентте
ең басты рөлді өз ... ... ... ... болып келетін
депутаттар иеленеді), саяси белсенді түрде қатысып, партиялардың, басқа да
бірлестіктердің саяси қысымына ... ... ... ... ... іс ... ... кезінде саяси қысымға, сонымен бірге ... әсер ... ... кез келген қысымға еш жол берілмейді.
Сот істі қарау, нақты шешімді қабылдау кезінде заңнан және ... ... тыс ... не ... қандай да бір өзге себептерді
негізге алмауы керек. Ісжүзінде жоғары сот ... ... ... ... бұл ереже сақтала бермейді.
Тоталитарлық құрылым, авторитарлық режимнің жағдайларында ... ... ... ... жалғасы болып келеді. Демократиялық елдердегі
сот та саяси себептерден, қоғамдық пікірден, ... ... ... ... ... ... ... тармағының жағдайы болса, белгілі бір дәрежеде қайшы
сипатқа ие. Бір жағынан бұл аса ... ... ... ... ... ол ... заң шығару және атқарушы биліктің органдары атқара алмайтын
шараларды іс ... ... ... ... ... ... ... бас
бостандығынан және тіпті өмірінен ... ... емес ... алып қою және тағы ... ... ол салыстырмалы түрде алып қарағанда әлсіз билік,
себебі, ол заң шығару ... ... ... тура ... ... кей ... азаматтар төмегі тұрған соттардың
судьяларын, халық алқабилерін де сайлауы ... ... ... ... ... өте ... ... ие емес (оның соттың орындаушылары – аса
әлсіз болып отырған аппарат). Осы биліктің ... ... ... орындауға,
соттың шешімін сыйлауға, оның еш күмәнсіздігі негізделеді. Дегенен, басқа
мемлекеттік ... ... ... ... тұлғалардың
бірлестіктерінің, соттың билігіне қатысты мұндай көзқарасы ... ... Ол ... ұзақ ... ... ... және ең алдымен
құқықтың үстемдігі ... іс ... ... ... келе жатқан
демократиялық дәстүрлерге ие мемлекеттерде кеңінен таралған.
Әдетте сотқа жүгінуші тараптар үшін ақылы, сот процесі ... ... ... болып келеді. Соған орай бүкіл елдерде ... ... ... ... қол ... ... аса маңызды болып есептеледі.
Кейбір уақыттары тегін түрде құқықтық ... ... ... ... ... және тағы басқалары), талап-арыздардың ... ... ... ... ... еңбектің дауларына баж
салынбайды.
Тағы да бір мәселе, ол сот процесінің өте ұзақтығы. Кей ... ... тым ұзақ ... ... Бұл өз ... сот ... де ... бірге, бірқатар мемелекеттерде соттың шешімдерін орындау
мәселесі өте өзікті болып ... ... ... ... уақыттарда
соттардың шешімдерін елемейді, соттардың өздерінің де беделі өте ... ... сот ... әлеуметтік ролі түрлі заң
тартыстарда құқық үстемдігін қамтамасыз ... ... ... ... Алексиса де Токвила “Демократия в Америке” кітабында әлеуметтік
ролін өте дәл келтірген: “Сот ... ұлы ... ... мұратын құқық
мұратына өзгертуден, үкімет пен олар пайдаланатын күш арасында құқықтық
бөгет орнатудан ... Сот ... ... ... ... ... қана қоймай, құқық негізінде жеке субьектілер арасындағы
тартыстарды да шешеді. Осылайша, сот билігі қоғамдық ... ... ... құрал болып табылады. Қоғамның құқық танымы деңгейі жоғары
батыс мемлекеттер үшін сот ... ... жол беру ... емес ... ... ... ... көпшілігінің сот жүйесі неғұрлым кең тараған
екі модельдің біреуіне жатады: англосаксондық (англо-американ) немесе роман-
германдық (еуропа континенті). ... ... екі ... ... үрдісі
байқалғанын атап өткен жөн. Англосаксондық елдерінде құқық барған сайын ... мен сот ісін ... ... ... ... ... жүйедегі елдерде судьяларға қоғамдық қатынастарды заңнамалық
реттеудегі проблемаларды өз шешімдерімен толықтыру ... ... ... ... шамада құқық шығару функциясы берілгенін білдіреді.
Әлемдегі барлық елдердің дерлік Конституциясы сот ... ... ... ... қандай арнайы соттар жалпы заң құзырындағы
соттармен қатар құрыла алатыны көрсетеді.
Сот билігі басшылыққа алатын басты ұйымдастыру қағидаты ... ... тек ... ... судьялардың тәуелсіздігі, оның кепілдіктерінен
ажырамас тұтастығында; қызмет атқарған ... ... ... ... ... ... елдердің Конституциясы халықтың ең алдымен, алқа биі ретінде
сот ... ... ... ... ... ... сапалы ұйымдастыру үшін сот шешімдеріне шағым
беру құқығы түрінде ... ... ... ... ... соттарға тыйым сала отырып, заңды түрде белгіленген соттардың
ғана сот төрелігін атқаруының конституциялық қағидаты кең ... ... ... ... ... сот жүйесі қызметі қағидатын
бөліп көрсеткен жөн. Сот ... кең ... ... қағидатын
жариялылық болып табылады. Бұл қағидат АҚШ, Жапония, Италия, Испания сияқты
көптеген демократиялық мемлекеттердің ... ... тек ... ... ... өте кең ... Осы ... істі шешу кезінде кімнен болсын ешқандай нұсқау алуға тиіс
еместігін ... ... ... ... ... ... нормативтік
актілердің қаншалықты заңға сәйкес келгенінше маңызы бар.
Сот билігінің континентальды үлгісінің негізгі белгілері: соттарды
ұйымдастыру мен оның ... ... ... ... ... ... көзі ... сот прецендентін шартты түрде мойындамау. Сот
шешімдеріне шағым берудің ... ... ... ... ... нысандарын пайдалану; процесте судьяның ... ... ... мен ... ... ... аз таралуы; төмен деңгейдегі
кәсіпқой судьяларды ерекше тағайындау; ... ... ... бірге толық немесе ішінара судьялық өзін-өзі ... құру ... ... сот ... дегенiмiз соттардың сот төрелiгiн іс ... ... ... ... ... сот ... іс ... және мемлекеттегi соттың жүйесiн құрайды.
Шет елдерде соттың ... ... екi ... ... ... англосаксондық және континенталдық. ”.[16, 97б].
Англосаксондық модельге енетін елдерде жоғары сот басқаратын ... ... ... ... да, ... ... әкiмшiлiк сот
өндiрiсiн іс жүзіне ... ... ... ... ... ... мүмкiн. Мысалы, салық соттары, ювеналдық, тағы басқалары.
Жалпы ... ... ... ... ... олар көп сатылы:
- бiрiншi сатыдағы соттар;
- апелляциялық соттар;
- жоғарғы не болмаса кассациялық соттар.
Континенталдық модельге жататын ... ... ... ... ... ... жүйесi қызмет етедi. Яғни жалпы юрисдикциялық
соттардың жүйесiмен бірге тәуелсiз әкiмшiлiк ... ... ... шет ... ... билiгiнiң құрамына соттармен бірге
алдын ала тергеу, прокуратура, сот полициясы органдары енеді.
Шет мемлекеттердiң көпшiлiгiнде сот билігіндегі сот жүйесiнiң ... ... ... ... Соттар қарайтын азаматтық, қылмыстық,
әкiмшiлiк iстердiң негiзгi бөлiгi ... ... ... соттарда
қарастырылады.
Бiрқатар елдерде жалпы юрисдикциялық ... ... ... ... соттардың жүйесi қызмет ... ... ... ... ... ... не болмаса жоғарғы ... ... ... ... ... ... ... жағдайында
әскери соттардың құрылуы мүмкiндiгiн қарастырады. Бейбiт кезеңде әдетте
әскери соттар еш құрылмайды.
Көптеген ... ... ... iстердi қарайтын мамандандырылған
соттардың жүйесi қызмет етедi: отбасылық соттар, ювеналдық ... ... ... ... сот ... конституциялық соттар айрықша орын
алады.
Кейбір мемлекеттерде сонымен бірге ... ... ... ... ... ... соттар қызмет жасайды.
Мысалы, Франциядағы Соттың төрелiгiнiң Жоғары соты.
Бiрқатар мұсылман елдерінде мемлекеттiк ... ... ... ... жасайды.
Демократиялық мемлекеттердiң бүкілінің дерлiк конституциялары төтенше
соттар құруға тыйымдар салады.
Сот билігі түсінігі беріле ... шет ... ... ... ... ... қалыптасып, дамып келе
жатқандығын байқауға болады. Ол өз ... ... ... және ... ... ететін мәселе.
2.2 Шет елдердегі сот органдары және сот жүйелерінің түрлері
Сот органдарының түрлеріне ... ... ... сот ... ... бар сот органдарынан құрылатындығын айта кеткен жөн. Сот
органдары мен ... ... яғни ... ... кей
міндеттерін іс жүзіне асыратын органдардың бірнеше түрлері бар.
Сотқа дейінгі талқылауды жүзеге асыратын органдары, мысалы, ... ... ... ... ... ... саны болса әрбір елде мыңнан астам). Осы ... ... ... ... ... және ... муниципалитет – жергілікті өзін-өзі
басқарушы ... ... ... ... ... мемлекет
қызметшілердің арасынан тағайындайды. ... ... ... арасындағы дауаларды, жалға беру төлемінің ... ... ... ... ... ол – ... «халықтың дәнекерлері».
Үндістанда халықтық соттары іс әрекет етеді, олар ұсақ ... ... ... ... келісімге келмеген ретте «дәнекерлердің», делдалдардың,
қоғамдық соттардың шешімдері болса тек бірінші инстанцияның мемлекеттік
соты ... соң ... ... ... ... дейінгі талқылаушы
органдарының рөлін ақсақалдар соты әдет құқығының соттары ... ... ... ... және кең ... ... ие, қоғамдық
соттардың рөлін АҚШ-та мекемелердің қасындағы әкімшілік ... ... ... ... әкімшілік трибуналдар атқарады (2001
жылы Ұлыбритания елінде Әкімшілік сот құрылды). Олар болса ... ... (шет ... ... ... болса соттан
төмен) жатқызылады, бірақ та Франция не болмаса ... ... ... ... ... құрайды.
Сонымен бірге, олар тек қана әкімшілік істерді ғана емес, өзге ... ... ... – салық дауалары, пәтер ақыға қатысты
даулар, еңбек, денсаулықты сақтаумен байланысты мәселелер және тағы басқы).
Трибуналдардың ... ... ... ... ... ... мен ... табылады. АҚШ-тағы әкімшілік судьяларда осы
аталған санаттағы азаматтардың арасынан іріктеп таңдалады, алайда ... ... сол ... ... ... ... ... трибуналдардың шешімдері болса мемлекеттік соттарда шағымдалуы
мүмкін, ал АҚШ-та осындай шешімдердің күшін басшысы жоя ... ... ... ... және ... да дауларды қарайтын жалпы
соттар. ... ... жоқ кей ... ... олар ... бірқатар қызыметін іс ... ... ... ... ... емес ... азаматтық істерді жалғыз дара қарайтын
бітімгершілік ... да ... ... ... ... соттардың
жүйесі әрқашанда жоғары соттардан төменгі соттарға дейінгі сатылық
болымдарынан тұрады.
Осы ... ... соты ... ... ие (АҚШ ... кей
штаттарында алқабилер тек қылмыстық емес, сонымен бірге азаматтық істерді
де қарайды).
Арнайы соттар, ... ... ... кәмелетке толғандардаң істері
бойынша соттар, жер және су даулары бойынша ... ... ... ... талап – арыз соттары, және тағы ... ... ... кей ... ... ... қоса өзге ... болады (мысалы, кәмелетке жетпегендердің істері бойынша ... ... ... ... ... ... ... жағдайда
судьялар болып кәсіподақтың қызметкерлері табылады. Мұндай ... ... ... судьялардың алқасында, алқабилерді қатысуынсыз қарастырылады.
Процесс ... ... ... ие, ... ... ... ... жүйесі болмайды, ал көптеген жағдайларда ол соттар ... ... ... ... болып келеді. Бірақ, кейбір мемлекеттерде
арнайы соттардың жүйесі сатылық құрылымға ие (мысалы, Германияда).
Арнайы соттардың айрықша буыны – ... ... ... ... ... Олар ... құқықтарының бұзылуына байланысты
азаматтар және ... ... ... басқаруы саласындағы
даулырды қарастырады. Жоғарыда аталып көрсетілгендей, кей кездері ол соттар
министірлердің, басқарушы ... ... ... ... ол жағдайда оларды сот деп те атауға болмайды (олар көптеген жағдайда
мамандықтың түрлеріне қарай аталады: ... ... ... ... және тағы ... ... мұндай органдар өз кезегінде біртұтас ... ... ... және тағы ... ... жоғары әкімшілік соттар
(Италия, Франция, Нидерланд елдерінде олар Мемлекеттік кеңестер ... ірі ... ... ... соттары (кейбір
жағдайларда олар елдің әкімшілік - территориялық бөлінісіне, облыстардың,
провинциялардың ... сай ... ... ... ... іс ... етеді. Егер де шенеунік заңдарды бұзбаған болса, әкімшілік
соттарға шағымдануына болмайды. Себебі нақты бір ... ... ... ... қалауынша әрекет ете алады және заңдардың шеңберінде дербес
түрде әрекет етуге құқылы (дискрециялық өкілеттіктер). ... ... ... ... ... деп ... бірақ та олар тек қана
әкімшілік істерді ғана емес, сонымен ... ... ... бұзумен
байланысты болатын істерді де қарайды (соңғы жағдайда олар болса қоғамдық
соттар ретінде әрекет ... ... де ... қабылдаған шешімдері
болса әкімшілік салдарды тудыруы да мүмкін: кәсіби ... ... ... қызметкер жұмысынан босатылады).
Сонымен бірге ерекше жоғарғы соттар да болады, мысалға, Полшадағы
Мемлекеттік трибунал (жоғары ... ... ... ... ... ... ... ұқсасболып келетін соттар Франция мен Сенегалда
бар (Соттың төрелігінің жоғарғы соты мен Әділдік соты), ... ... ... ... ... ... соты ... Ол президентке,
парламенттік омбучмандарға, әділет концлеріне, министірлерге, Жоғарғы және
Жоғары әкімшілікті соттардың мүшелеріне ... ... ... ... ... ... ... арналған соттар, көп
елдерде мұсылмандарға, христиандрға қатысты ... ... ... да бар. Олар ... ... діни ... ... қарастырады, қылмыстық, азаматтық істерді қарауға құқығы жоқ.
Мұндай соттардың ... ... ... ... ... айрықша рөлге ие ... ... ... ... ... жоқ). Олар тек қана ... ... көзделген мәселелері бойынша және тек мұсылмандардың арасында
туындайтын істреді қарастырады. Кейбір елдерде шариғаттық ... ... ... ... 2004 жылы олар ... ... 20 ... 36 штат) гудернатордың жарлығымен қолданысқа енгізілді.
Әдет құқығының соттары, бұл ақсақалдар, ... ... ... ... Олар ... әдет-ғұрыптардың негінде ... ... ... ... ... қолданылу жөніндегі
дауларды және отбасылық құқығының кей мәселелерін ... Осы ... ... қылмыстық істерді қарай алмайды. Егер олардың шешімдері ... ... ... ... ие ... ... ... шешімдеріне жалпы
соттарға шағымдануға болады.
Айрықша орынды көп елдерде конституциялық соттар иеленеді (ол 2-
тарауда ... ... ... ... ... жасайды, олар болса діни
қызметшілердің істерін ... ... ... ... ... қатыста жазалар қолдануы да ... ... және ... ... төтенше соттарды, яғни конституцияда, заңдарда
көзделгеннен өзге тәртіпте ... ... ... тыс ... кей ... нақты қылмыстық кодексте еш көзделгенмен жазаларды
қолданылатын соттарды құруға тыйымдар салады. ... ... ... ... ... құрылуы мүмкін.
Ал, белгілі Ресей ғалымы В.Е.Чиркин шет елдердегі сот органдарының
мынадай түрлерін ... ... ... ... соны қарастырып өтеміз. Олар,
өз кезегінде: ”[16, 109б].
1. Сотқа дейін істерді қарау органы, мысалы ... мен ... ... ... мен бітімшілер). Оларды әдетте
муниципалитет - жергілікті өзін-өзі басқарушы органдары отставкадағы
мемлекеттік қызметкерлердің ішінен құқықтың негіздерін ... ... ... ұсақ дауларды, құқықтық бұзушылықтарды қарайтын
жолдастық соттар пайдаланылған. Тараптар егер келіспеген ... ... ... ... ... ... ... соң ғана
күшіне ие бола алады. Жолдастық соттардың шешімдеріне сотқа ... ... ... ... әрі ... жоғарғы қоғамдық соттардың
рөлін АҚШ ... ... ... ... ал Ұлыбританияда болса,
әкімшілік трибуналдар орындайды. Бұл ... ... ... ... ... бірақта Францияда не болмаса Италияда әкімшілік әділеттің
біріңғай ретке келтірілген жүйесін ... ... ... олар тек ... ... әкімшілік істерді ғана емес, өзге де мәселелерді қарастырады
(Ұлыбританияда –салық даулары, еңбек, ... ... ... ... ... мәселелер және тағы басқалары.).
Заңгерлер, қоғамның қайраткерлері трибуналдың мүшелері болып келеді,
ал мемлекеттік қызметшілер өз ... мүше бола ... ... ... ... әкімшілік судьялар болса іріктеледі, бірақ та
соңғылары да әдетте бұл мекеменің қызметшілері болып келеді. ... және ... ... сотқа шағымдар берілуі, ал АҚШ-та
мекеменің бастығымен күші ... да ... ... ... азаматтық пен еңбектік дауларын және ... ... ... құзырлы соттар. Әкімшілік соттары жоқ кей
посткеңестік ... олар ... ... ... кейбір
қызметтерін орындайды. Жалпы соттардың жүйесі жоғарыдан төменгі
дейінгі соттардың әр ... ... ... ... ... ... ... әртүрлі.
Жалпы соттар өз кезегінде төрт үлгі бойынша топтастырылуы мүмкін:
англо - американдық, романно - германдық, ... және ... ... ... жоғарғы соттардың басқаруымен біріңғай
соттың жүйесі ... Ол ... ... ... ... осыдан заңдарды шығару ролі едәуір төмендейді. Судья ... ... ол ... тек ... іс ... ... және ... судья мен алқаның заседательдерінің өкілеттігі бөлінгендіктен,
кінәлілігі жөнінде ... ... - ... ... ... бір жүйе жоқ, ол – болса жартылай
жүйе. Мамандырылған түрлі соттың жүйесінде өздерінің ... ... ... да, олар ... ... қана “жалпы соттарды”
білдіреді. Мысалы, Германияда – бес жоғары федерацияның ... ... да ... ... ... ... ... Осы орайда соттың
қызметінің жүйесі кең түрде дамыған заңнамамен ... ... жиі ... аппеляциямен бірге кассациялық және
ревизиялық шағымдар беру тәртібі ... ... ... ... ... ... судья белсенді, ол баға беріп қана қоймай,
дәлелдемелерді өзі де ... ... ... ... ... ... ... қоса жазаны белгілеуге қатысады.
Әлеуметтік үлгіде: бүкіл ... және ... ... ... және халықтың заседательдері ... ... - ... ... мен ... округтері шекараларына сәйкес
болып келуі тән. ... ... ... сот болса оның аумағында әреке
етеді, осы территорияларында шекараларында ... ... ... да әрекет жасайды.
Мұсылмандық үлгі болса дербес сипатқа ие: мұсылмандық сотқа тек діндес
не болмаса ... ... ... ... ... ... заседательдері,
ассистер, алқа билері болмайды; азаматтық, қылмыстық құқықта да іс жүргізу
жауапкершіліктің басқаша нысандарымен ... ... ... іс
жүзіне асырылады. Кей мұсылман мемлекеттерінде соттың шешімдеріне шағымдар
беру рәсімі ... тек ...... ... ... болып табылатын
жоғарғы дін иесіне жүгінеді, ... ... ... ... ... болады.
3. Арнайы соттар: әскери қызметшілер үшін, жасөспірімдер, еңбек, жер және
су даулары, коммерциялық, наразылық және тағы басқа істер ... Бұл ... ... кей ... заңгерлікпен қоса, өзге
де білімдері болады ... ... ... ... ... ... ... қайраткерлері болып келеді. Осындай соттарда істер
болса кәсіпқой судьялардың ... ... ... іс
жүргізу болса жеделдетілген, оларда кей кездері жалпы соттардың
қасындағы бөлімшілер ... ... ... ... ... ... басқарудың мәселелері
бойынша азаматтың мемлекеттің шенеуніктері және органдарымен дауларын
қарайтын әкімшілік соттар, яғни ерекше ... ... Ол ... ... ... ... ... жанынан құрылады, бірақ
олар әдетте тұтас бір жүйені құрайды: Францияда, Швецияда, өзге де
елдерде ... ... ... ... – Мемлекеттік кеңес), ірі
территориялық округтердің әкімшілік соттары, төменгі әкімшілік
соттар. Әкімшілік соттарға, егер де ... ... ... шағымдар
беруге болмайды, өйткені нақты бір істерді шешу ... ... ... ... және ... ... дербес әрекет жасауға
құқығы бар.
5. Кәдімгі құқықтық соттары – көсемдер мен ақсақалдар қатысатын тайпаның
соттары. Олар ... ... ... ... ... ... ... жөніндегі дауларды, тайпа дәстүрінің негізінде
кей ... ... ... ... ... ... мұндай
соттар еш қарай алмайды. Егер олар заңдарға ... ... ... ... еш ... Тайпа соттарының шешімдеріне өз кезегінде
жалпы құзырлы соттарға шағымдар беруге болады.
6. Конституциялық ... ... ... лауазымдық адамдардың
конституциялық жауапкершілігінің мәселелерін қарайтын соттар болса
айрықша орын алады (мысалы, ... ... ... ... ... Мемлекеттік трибунал).
7. Кей мемлекеттерде шіркеудің қызметкерлерінің ісін қарайтын шіркеудің
соттары әрекет жасайдыі, бірақ та ... ... ... ... ... ... яғни конституцияда және заңдарда
белгіленгеннен басқаша ... ... ... рәсімдері
ережелерінен тыс әрекет жасайды, кей бір қылмыстық ... жаза ... ... ... ... Дегенмен,
әскери режим жағдайында мұндай соттар әдетте құрылады.
Сот органдарының құрамына келер болсақ, шет ... ... ... ерекшеліктерге толы. Сондықтан да оны ажыратып қарастырамыз.
Прокурорлар (көптеген шет елелдерде олар ... ... ... ... сот ... сот ... сот ... хатшылары
және тағы басқа сот мекемелерінің қызметкерлері болып келеді. ... сот ... ... ... мемлекеттерде жалпылама түрде
магистраттар деп аталады. Алқабилер (шеффендер, ассиздер) – сот ... ... ... ... сот мекемелерінің қызметшілері.
Магистраттар соттағы іс жүргізуінде белгілі бір ... ... ... айып тағуды қолдайтын прокурорлар), ... ... ... ... ... тең түрде іс жүргізушілік құқықтырды иеленсе
де, сот отырысындағы басты рөл болса судьяға тиесілі болып ... ... ... ... қойылады, ол талаптар судьяға берілген
өкілеттіктерге өте кең, соның ішінде, ... жеке ... ... ... ... ... ... және өзге де заңгерлік
қызметте белгілі бір жұмыс ... ... ... ... ... еш
кір келмеген болуы керек), белгілі бір өмірлік практикасы болуы ... ... ... ... ... жасы ... мемлекеттерде судья лауазымын иеленуі үшін жоғары ... ... соң өзге ... қызметінде алдын ала тәжірибеден не
болмаса алған соң басқа заңды қызметінде алдын ала ... не ... ... өтуі ... ... 3 жыл, ... 6 ... мемлекеттерде сот лауазымына үміткер тұлғалар өз кезегінде
арнайы емтихан тапсырады.
Соттық мекемелеріндегі судьялардың саны ... ... ... ... саты ... ... аудандақ, муниция аралық соттардың,
округтық соттардың ... 10 -ға жуық және одан да көп ... ... ... елінің 5 жоғары арнайы федералдық соттарының әрбірінде
шамамен алғанда орташа есеппен алғанда 21 ... АҚШ ... ... ... ... Жоғарғы сотында 15 судья, Үндістанның Жоғары сотында 25
судья қызмет ... ... ... судьялардың саны да әртүрлі.
Нидерландта 100 мың халыққа 9,8 судья, Польшада 16 ... ... ... ... 20 ... Чехияда 21 судья сай келеді.
Соттар түрліше тәсілдермен құрылады. Мысалы, ... ... ... Швейцарияда, кей судьяларды азаматтар өздері
сайлайды. ... ... ... ... ... азаматтар не болмаса өкілдік ... ал ... ... ... өкілдік органдары болса сайлайды (мысалы, облыстық
соттардың судьяларын облыстық кеңестер бес ... ... ... басым
көпшілігінде судьяларды биліктің түрлі тармақтарының қатысуы арқылы құрады.
АҚШ-та ... ... ... ... ... ... судьяларын)
Сенаттың келісімімен президент өзі тағайындайды, Жапонияда Жоғарғы ... өз ... ... ... ұсынысы негізінде император
тағайындайды, қалған өзге судьяларды Министрлер кабинеті тағайындайды.
Италия, ... ... ... ... ... өзін-өзі
басқару органдарының – магистратураның жоғары кеңесінің ұсынысы негзінде
конкурстың ... ... ... ... ... судьяларын штаттардың заңшығарушылық жиналыстары тағайындайды.
Судья ешқашан ... Осы ... ... ... ... өмір ... (дегенмен, іс жүзінде олар лауазымды ... ... ... ... ... ... Ұлыбритания елінде 72 жасқа дейін,
Жапония еліндеда 65 жасқа дейін) не ... ... бір ... ... Жапония елінде бірінші рет 5-10 жылға, Бразилия елінде 2 ... ... рет – өмір ... ... ... ”[18, ... өз ... қылмыс жасағаны, судьяның ар-ожданына кір
келтіретін жүріс тұрысы үшін, ... ... ... ... ... өзінің міндеттерін атқаруға дәрменсіздігі соттық тәртібімен
танылса, лауазымынан босатылуы да ... Осы ... ... ... судья соттардың өзін-өзі басқару ... не ... ... ... ... ... босатылады (АҚШ, Жапония).
Тоталитарлық социализм мемлекеттерінде ... ... ... ... тиісті органдар оларды мерзімінен бұрын кері шақырып алуы ... ... ... ... ... ... жиналста ашық дауыс беруі ... ... ... ... шеффендерді (бірқатар мемлекеттерде олардың жасы 70-тен аспауы
керек) муниципиалдық кеңестер болса лайықты азаматтардың арасынан ... ... ... ... жасалады (соған қоса бұл ... ... ... не ... ... ... жолымен
жасалыуы да мүмкін), содан кейін ол тұлғалар жеребе бойынша ... ... ... ... ... азаматтардың жұмыс
орнындағы жиналысты ашық түрде дауыс беру ... ... ... ... ... мемлекеттерде олардың жасы 70-тен аспауы
керек) миниципалдық кеңестер лайықты деп есептелетін азаматтардың қатарынан
таңдап алады, олардың тізімі де ... ... қоса бұл ... ... бойынша не болмаса сайлаушылардың картотекасынан іріктеушілік
жүргізу жолымен жасалуы мүмкін), содан соң осы ... ... ... сот ... ... ... Бразилияда да екі соттың жүйесі бар – федералдық сот
жүйесі мен ... ... ... Басқа мемлекеттердің
конститутцияларымен салыстырғанда Бразилия ... ... сот ... ... түрде реттейді және штаттардағы соттар
да осы үлгі негізінде ... ... ... ... ... да ... соттардың федералдық жүйесі болса белгілі бір ... да ... ... деңгейде).
Федерацияның сотының жүйесі мен ... ... ... ... ... ... ... және арнайы соттардың бірнеше ... ... ... жалпы соттар – Федералдық жоғарғы сот, Сот
төрелігінің жоғарғы ... ... ... ... ... соттар, басқа да жалпы ... ... ... ... жария түрдегі конкурстың қорытындысында іс жүзіне
асырылады, оған Бразилия ... ... ... ... ... ... кемдегенде 10 жылдық тәжірибесі бар тұлғалар судьялар
мен ... ... ... да ... ... жоғарғы сот,
басқа да жоғарғы соттар ... ... ... соттар) төменгі тұрған
соттарға қатысты ... ... ... иеленеді: төменгі
тұрған соттардың санын мен солардың мүшелерінің санын өзгертуге құқылы. Сот
корпусының әкімшілік пен тәртіптік ... ... ...... ... ең жоғарғы органы – Федералдық жоғарғы сот. Ол ... 30 – 50 ... ... ... ... ... өзі
іріктеп, тағайындайтын 11 мүшеден тұрады. Федералдық жоғары ... ... іс ... ... ... ... саты ... істерді қарайды: шет елдік мемлекеттерге қарсы, жоғарғы лауазымды
тұлғаларға қарсы, ... ... ... штаттарға, федерацияға,
аумақтарға қатысты қарсы қозғалған істерді; ол президент және ... үшін жаза ... ... соң), бас ... ... мүшелерін, министрлерді, басқа да жоғары соттардың, Есептер
соттарының мүшелерін, шет елдегі дипломатиялық елшіліктерінің басшыларын ... ... ... ... ол ... ... соты ... федерация және
штаттардың арасындағы дауларды, сонымен бірге habeas corpus және habeas
data ... кей ... ... ... ... ... қарайды. Федералдық жоғары сот кассациялық инстанция болып келеді:
ол федералдық соттармен қараған қылмыстық істерді тексереді және округтық
федералдық ... ... сот ... ... шешімдерінің
күшін жоя алады. Соған қоса жоғарыда аталып өткендей, ол ... іс ... ... буын ... Сот ... ... соты ... келеді. Бұл сот
кем дегенде 33 мүшеден тұрады, оларды президент ... ... ... ... заңгерлердің: жасы 35-тен төмен емес федералдық аймақтық
судьялардың, прокурорлардың қатарынан тағайындайды. Сот төрелігінің жоғарғы
соты ... ... ... ... ... ... ... жергілікті органдар актілерінің ... сай ... ... ... ... ... пен ... арасындағы дауларды шешеді, тараптары жоғарғы лауазымды
тұлғалар ... ... кей ... habeas corpus және habeas ... қарастырады. Соттың төрелігінің жоғары соты жоғарғы апелляциялық
сот болып келеді. Кей кездері Федералдық жоғарғы сот пен Сот ... ... ... өкілеттіктері біртұтас сипатты иеленеді.
Аймақтық федералдық соттар болса сот билігін арнайы сот округтарының
аумақтарында іс жүзіне асырады. Олар ... саты ... ... ... жақтардың бірі болып, федерация не болмаса оның лауазымды тұлғалары
болып ... ... ... ... ... олар ... тұрған
соттарға қатысты апелляциялық саты болып табылады.
Федералдық соттардың әлдеқайда төменгі тұрған сатысы – қылмыстық,
азаматтық ... ... көп ... ... ... және ... сай бірінші саты бойынша қарайтын федералдық судьялар.
Төменгі буыны – штаттардағы федералдық судьялар. Штаттың шеңберінде
бірнеше ... ... ... да мүмкін, дегенмен көптеген жағдайда бір ғана
соттық округ ... Ол ... өте ... емес ... ... бірінші саты бойынша қарайды.
Федералдық деңгейдегі арнайы соттардың тармақтарға бөлінген жүйесі
іс әрекет етеді. Ол болса еңбек ... ... ... ... ... ... еңбектің соттары). Оларды президент болса Сенаттың келісімімен
тағайындайды. Сайлау юстициясының айрықша жүйесі іс ... ... ... үлес ... Федералдық жоғарғы сот, ... пен ... ... ... аймақтық сайлаудың соттары, сайлау соттарының
судьялары мен төменгі буын ретіндегі сайлаушылардың кеңестері ... қоса ... ... ... бар – ... ... ала ... тағайындайтын Жоғары әскерилік сот, аймақтық әскерилік соттар
және ... ... ... ... ... ... ... іс
әрекет етеді. Жалпы соттардың қатарында сот ... ... ... ... ... соттардың; арнайы соттардың қатарына еңбек
соттары және тағы ... ... ... ... ... алқабилер
соттары құрылады.
Кей мемлекеттердің Конституциясында прокуратура жөнінде арнайы бөлім
де бар. Ол «мемлекеттің ... ... іс ... ... ... ... және тұлғаның мүдделерін қорғау прокуратураның
басты мақсаты болып ... ... – бас ... ... ортақ біріңғай жүйе.
Бразилия елінде оған қоса жария адвокатура іс ... ... ... ... ... ... ... білдіреді.
Сонымен қатар, сот жүйелерінің үлгілерін мына ... ашып ... ... Бұл жерде сот жүйелерінің төрт түрлі үлгісін атауға болады: ағылшан
- американдық (ағылшан - ... ... - ... ... ... ... ... (Ұлыбританияда пайда болған) ... ... ... ... ... ... ... етеді (дегенмен,
АҚШ-та федералдық жүйе, штаттардың соттарының өзіндік ... бар, ... бір ...... ... соты не болмаса штаттың жоғарғы
соты басшылық жасайды). Ағылшын - саксондық үлгіде сот ... ... ... бұл өз кезегінде заңнаманың рөлін ... ... ... ... ... ие, ол ... тек отырысқа
жетекшілікті жасайды және ірі қылмыстық істерде ... ... ... ... ... өкілеттіктері болса ажыратылған:
нақты бір іске қатысы мәселелерді, яғни ... ... ... ... ... қоса ... кей ... азаматтық істер бойынша
да), құқықтың мәселелерін, яғни жазаны ... ... ... ... ... не болмаса судьялар шешеді.
Бұл англосаксондық елде екі сот жүйесі бар: федералдық және штаттық.
Олардың екеуін де ... және ... ... ... ... 1789 ... ... құрылымы жөнінде заңдарға сай федералдық
сотың жүйесі үш ... ... ... ... ... ... соты,
апелляциялық сотттар (12) және арнайы сотың округтары (94). Әскери соттар
федералдық ... ... ... құрайды. Федералдық соттар Конгрестің
шешімі бойынша құрылады, олардың судьяларын Сенаттың келісімімен президент
тағайындайды, олар ... ... ... лауазымдарында өмір бойына қала
алады.
Бірінші сатыдағы ... ... ... қолдана отырып, жалпы
юрисдикциядағы округтық соттардың (қылмыстық, ... ... ... Олар ... ал кей ... ... ... бір-бірден болады.
Сонымен бірге, округтарда арнайы соттар бар:салықтық, кедендік, федералдық
билікке қатысты талап-арыздар жөніндегі. ... ... ... біреу) округтық соттардың, салықтық, талап-арыздық соттардың
шешімдеріне қатысты арыздарды ... ... ... ... үшін,
арнайы апелляциялық соттар әрекет етеді. ”.[19, 205б].
Елдің сотың ... ... ... ... ... ... ... атқарады. Сот тоғыз мүшеден тұрады. Жоғарғы соттың ... ... ... ... Америка құрама штаттарының ... Шет ... ... не ... ... ... ... істері бойынша Жоғарғы сотың бірінші саты соты қызметін атқарады,
дегенмен, көп ... ол ... ... ие ... саты ... ... ... штаттарының сотың жүйесінде кассация жеке институт
ретінде танылмайды). Жоғарғы сотқа жылына ... ... 5 мың арыз ... бұл ... жартысын қарап үлгіреді. 1803 жылдан бастап Жоғарғы ... ... іс ... ... бұл ... бойынша соңғы және
шешуші саты ... ... ... ... ... ... конституциялық бақылау институттары тән емес, ол ... ... ... ... сот ... ... федералдық заңдардың, ... ... ... ... атқарушылық биліктін нормативтік
құқықтық актілерінің заңдылығын тексереді, егер сот ... ... ғана сөз ... ... ... ... ... жалпы құқықтың нормаларын
(сот прецеденттерін) белгілейді. Америка құрама штаттарының Жоғарғы ... ... ... ... іс жүзіне асырады, мұндай ... сай ... ... ... ... ... ... ол
тек нақты соттың ісін қарастырумен байланысты. 1803 жылдан бастап ... ... ... ... 150 ... ... мен ... 1000-нан аса ережелерін конституцияға ... деп ... ... жүйесінде әкімшіліктік даулардан туындайтын
істерді қарастыратын арнайы соттар бар:
1) жеке тұлғалардың Америка ... ... ... ... қарсы қойылады) сомасы 10 мың Америка құрама штаттарының
долларынан асатын талап-арыздарын ... ... ... ... ... ... ... шешімдеріне арыздар жолданатын
Америка құрама штаттарының салықтық соты.
Америка құрама штаттарының әкімшіліктік соттардың біртұтас жүйесі жоқ.
”.[20, 251б].
2001 жылғы лаңкестік іс ... соң ... ... ... бас ... ... ... ете отырып, шет елдік террористерді
соттауға арналған федералдық әскерилі трибуналдарды құрды ... ... ... ... ... трибуналдар тек соғыс ... ... ... ... ... соттарында қаралады. Әрбір штатта
Жоғарғы сотты басқаратын айрықша жүйе болады. Штаттардың ... ... ие. ... ... ... ... ... соттар (қылмыстық істер
жөніндегі) соттар да бар, жол ... ... ... ... және тағы ... ... көптеген түрлі арнайы соттар
бар; әдетте штаттардың соттың жүйесі де үш буыннан тұрады:
бейбіт соттар (федералдық ... ... бұл ... ... атауға
ие, соның ішінде, полициялық соттар деп те аталады;
жалпы юрисдикция соттары (графтықтардың, округтардың соттары, ... ... ... ... ... ... ... табылады);
штаттың жоғары соты.
Кей жағдайларда тек екі буын ғана ... ... ... ... ... орта буыны жоқ).
Штаттардың соттары әр түрлі тәсілдермен құрылады: судьяларды халық
сайлайды, ... ... ... ... ... тұрған соттардың төрағалары тағайындайды. Азаматтармен сайланған
судья мерзімінен бұрын кері шақырылуы да ... ... ... ... жыл, кей ... бойы (71 жасқа толғанға
дейін). Алқабилер тізімін әдетте ... әр ... ... ... ... ... ал нақты бір істерді қарауда
алқабилер жеребие арқылы анықталады. Аз ... ... ... ... өте ... ... ол көптеген жағдайларда
әртүрлі сот сатыларының ... ... ... ... соттары
істерді штаттардың, федералдық заңдары бойынша қарай алады.
Мекемелерде мекеменің бастығы тағайындайтын әкімшілік судья ... не ... ... ... болады. Ол болса ... ... ... ... Егер мұндай шешімнің үстінен
жалпы сотқа наразылықтар түспесе не болмаса оның ... ... ... ... түпкілікті болып қабылданады. Әкімшілік судья мекеменің
заңдық нұсқауларын орындамайтын азаматтарға қатысты шаралар ... ... ... негізінде сотқа жолдануға құқылы.
Америка құрама штаттарының дәстүрлі түрде сот ... рөлі ... ... табылады. Қазіргі кезде федералдық судья бұйрықтарының тек үш
түрі ғана сақталған: жоғарыда аталған habeas ... ... ... ... ... ... алып бару және заңсыз түрде ұсталған
тұлғаны қамаудан босату); мандамус (не болмаса міндеттейтін инджанкшн)-
судьяның әрекетсіздікті ... және ... ... ... алу ... ... ... салатын инджанкшн)- лауазымдық тұлғаларға,
мекемелерге, ұйымдарға, кәсіпорындарға қандай да бір іс әрекеттерді жасауға
тыйым салу не ... ... өз ... ... ... ... ... Америка құрама штаттарының сот ... ... ... талап-арыз беру не болмаса талап-арыз
беруден бас тарту мақсатында даудың мәніне қатысты соттың пікірін білу ... ... ... судьяның жауабы.
1974 жылы Америка құрама штаттарының Президенті Р.Никсонның қызметтен
кетуіне әкеп ... ... ... ... 1978 жылы Америка құрама
штаттарының әділет министріне бағынбайтын тәуелсіз прокурорлар институты да
құрылды. ... ... ... ... ... бастамасы
бойынша мемлекеттік қызметшілердің этикасы жөнінде ... сай ең ... ... ... де қарайды.
Романдық-германдық үлгіде (Германияда пайда ... ... ... ... болмайды, ол көп жүйелі. Мамандырылған соттардың әр түрлі
жүйелерінде өздерінің ... ... ... ... ... бес ... соттары іс әрекет етеді, ... да ... ... соттар да бар.
Бұл жүйе кезінде соттардың қызметі кеңінен дамыған ... ... ... өте ... реттерде қолданылады (кей кездері
оны ... ... ... ... қоса ... ... ревизициялық тәртібі қолданылады, ағылшын-саксон үлгісінде
мұндай тәртіп көзделменген (кассация, ... ... ... ... ... ... ... рөлді иеленеді, ол дәлелдемелерді
бағалап қана қоймай, оған қоса ... өзі ... ал ... ... емес ... ... шеффендер) судьямен қатар
жазаны анықтауға қатысады.
Бұл үлгіге мысалға Францияның сот жүйесін келтіруге болады.
Франциядағы соттың төрелігі бес түрлі ... ... ... ... ... ... ... дауларды кәсіби емес
судьялар – медиаторлар (делдалдар) қарастырады; бұлар негізінен заң
ғылымдарымен таныс, қызметінен босатылған судьялар ... ... ...... ... ... ... саны болса шамамен мыңға жетеді;
2) әкімшілік соттардың сатылық жүйесі;
3) қылмыстық, азаматтық істерді қарастыратын жалпы соттардың сатылық
жүйесі; істі не бір ... не ... ... ... ... істі ... болса алқабилердің қатысуынсыз
жүргізіледі;
4) арнайы соттар (әскери қызметшілер, ... ... үшін ... ... ... ”[21, ... ... кейбір квазисоттық органдар жұмыс жасайды (мысалы,
Есептік палатаның жанында – бюджеттік пен қаржылық тәртіптік соты).
Сот ... ... ... ... ... ... ... Олардың
жүйесіндегі төменгі дәреже – кіші саты ... ... ... барысында олар полициялық соттар не болмаса полициялық трибуналдар
деп атайды). Олар ... ... ... ... ... ... алғанда шағын болса), арнайы сот округінің орталық
қаласында не ... ... ... ... тарихи-
географиялық бірлік) құрылады. Трибуналдың құрамында өз кезегінде ... ... ... істі бір ғана ... жеке дара қарайды. Осы
трибуналда салыстырмалы түрде шағындау азаматтық істер – талап- ... ... төрт мың ... ... ... мен екі айға дейінгі бас
бостандығынан айыруды, бір мың евроға дейін ... ... ... ... ... істер қаралады.
Әрбір департаментте не болмаса, бірнеше ұсақ ... ... ... ... саты ... ... ал ірі
департаментте бірнеше трибунал болады. Оның қылмыстық, азаматтық істер
бойынша ... ... Ол ... отырыстары әдетте үш судьядан
құралған құрамда өтеді, кей істерді судьяның өзі жеке дара да ... ... сот ... іс ... асырылатын болса, ол жағдайда іс әрекет
ететін сот түзету соты деп аталады. Үлкен саты трибуналының жанында ... ... яғни ... қызмет етеді. Жеңілдеу қылмыстар
бойынша тергеуді полициялар жүргізеді.
Келесі буында – ... ... ... саны 34).
Аппеляциялық соттың сот ... ... ... ... ... түрлі
департаментті қамтиды. Аппеляциялық соттың құрамында көп палаталар бар –
азаматтық, әлеуметтік істер ... ... ... қызметшілердің
істері бойынша палата, кәмелетке толмағандардың істері боцйынша палата және
тағы басқалары. Сот болса істерді әрқашанда ... ... ... ... ... ... Жоғары буын - Кассациялық, яғни жоғарғы сот. ... сот ... ... ... ... ... ... қарайды. Оның бірнеше палаталары да бар, олардың шешімдері өз
кезегінде ... ... ... ... ... мүмкін.
Социалистік үлгіге бүкіл судьялардың сайланбалылығы, судьялар және
халықтық алқабилердің теңдігі тән (олар болса ... ... ... және ... шығарады, азаматтық істер негізінде соттың шешімін
қабылдайды); сонымен біргеәкімшілік-аумақтық ... және ... ... сай ... тән ... сот округтары
құрылмайды). Жергілікті кеңес өзі ... сот сол ... іс ... ... сонымен біргеол ... ... ... ... ... органы іс әрекет жасайды.
Тәжірибеде ... ... ... ... да таралады,
дегенмен де партия органдары соттың жекеленген істерді қарауына араласпауы
керек делінген.
Бұл социалистік үлгіге ... ... ... ... бар. ... ... Жоғарғы халықтық сот және үш дәрежедегі – жоғары (аймақтардағы),
орта (ірі және отра ... ... және ... ... жергілікті халықтық соттар.
Арнайы соттар – болса әскери соттар, сонымен бірге басқа да ... ... да ... ... ... кезінде мұндай жағдайлар өте
жиі орын алатын. ... ... ... ... сай ... болса
сотқа сирек шағымданады, олар болса дауылдарды шешудің ... ... ... ... көреді.
Жоғарғы халықтық сотты мемлекеттегі биліктің жоғарғы органдары құрады;
соттың төрағасын болса ХӨБЖ ... ал ... ... ХӨБЖ Тұрақты
комитеті салайды. Жоғарғы халықтық сот жалпы, арнайы ... ... ... ... халықтық сотта азаматтық, қылмыстық, әкімшілік
және тағы ... ... ... ... бар. Ол тәжірибеді бірінші саты
істерін қараймайды. Басқа ... ... ... ... ... судьялары
да, мемлекеттік биліктің бір ерекше тармағы ретінде тәуелсіздікке еш ... ... ... сот ХӨБЖ және оның ... ... ... да
жауапты болады. ХӨБЖ және оның Тұрақты комитеті болса кез келген уақытта
Жоғары халықтық соттының құрамын өзгертуге, ... кері ... ... ... ... төменгі тұрған буындардын азаматтар
сайлайды, округтардағы аймақтардағы басқа да соттарды мемлекеттік ... ... ... ... 25 ... ... тиісті саяси, кәсібі
қасиеттерге ие, дені сау, жоғары заңгерлік білімі бар тұлға ғана судья бола
алады. ... ... ... ... ... жергілікті соттардын
судьялары да, тәуелсіздік, ауыспаушылыққа ие емес: Олар болса жергілікті
өкілдік ... ... ... ... ... ... ... және те аталған органдармен кері қайтара шақырылуы мүмкін.
Қытайда арнайы бір әкімшілік соттар жоқ, бірақ та ... ... ... ... ... ... болады. Олар әкімшіліктің
азаматтар және заңдық тұлғалардың құқықтарын және заңдық мүдделерін бұзуына
қатысты шағымдарды да ... ... ... ... селоның
халқының комиттері (селолық өзін- өзі басқару органдары), ... ... ... ... ... органның шешіміне
сотқа да шағымдануға болады. 1993 жылы еңбек даулары ... ... ... ... ... ... (уезден бастап, төменге
дейін). Олардың шешімдері болса түпкілікті емес, ол шешімдерге ... яғни ... ... ... да ... сот ... кей қағидаларын солардың ішінде
айыпталушының қорғануы құқығын да бекітеді. ... ... ... ... ... тең ... құқылығылығы, түрлі ұлт өкілдері болып
келетін азаматтардың соттың өндірісінде өз тілін пайдалану құқығы жөнінде
айтылған.
Әдетте ... ... ... ... ... ... Ал кей қылмыстық
істер болса халықтың алқа билерінің ... ... ... ... ... ... ... ұжымдарымен және те тұрғылықты жері
бойынша сайланады. Жеңіл, өте ауыр емес ... ... ... ... ... ... да алады.
Соттарда судьялардың көмекшілері де болады, оларды қажетті дәрежедегі
судья өзі ... ... ... ... олар ... емес
істерді де қарастыра алады. 2001 жылы судьялардың этикасы ... ... ... Бұл заң ... ... ... барша жүрегімен
қызмет етуді», тұрақты тілде білімді алуды, сот процедурасын сақтауды, еш
пара алмауды және тағы ... ... ... ... ... ... ... заңдылықты қадағалауды
іс жүзіне асырады, сотта мемлекеттік айыпталушы болып ... егер ... ... ... ... кей ... ... қарауға да
қатысады. Әлде қайда күрделі ... ... ... және ... түрдегі шаралары белгіленуі де мүмкін істерді тергейді. Осы ретте
тергеу іс әрекеттердің прокуратулардың ... ... ... ... ... ... келетін бас прокурор басқаратын –
Жоғарғы халықтық прокуратура. Жергілікті жерлерде болса жергілікті халықтық
прокуратуралар, ал әскерде ... ... ... ... ... ... да прокуратуралар әрекет жасайды. Жергілікті прокуратуралар
орман аудандарында, кен қазу өнер кәсібі ... және өзге де ... ... де аша ... ... ... және ... негізделеді, олар
ұйымдастырушылық тұрғыдан соттардан болса ажыратылған. Бас прокурорды ХӨБЖ,
ал Жоғарғы ... ... ... ХӨБЖ ... түрдегі
комитеті тағайындайды, жергілікті прокурорларды жоғарғы тұрған прокурордың
келісімімен халықтың өкілдерінің ... ... ... ... ... ... ... прокурордың алдында да жауапты
болады. ”.[22, 150б].
Мұсылмандық сотқа жүгінетін тараптардың екеуі де не болмаса ... ... ... іс ... шариғаттың заңдарына сай іс ... ... ... ... құқықтығы жауапкершілікке өзіндік
бір ерекшеліктер тән. Кей ... ... ... шешімдеріне
шағымдану процедурасы жоқ, тек қана имамға – жоғары діннің өкіліне жүгінуге
болады, әдетте монарх имам болып келеді, ол туралы ... атап ... саны ... ... ғана ... ... ... секілді шағын
мемлекеттерді есептемегенде, бүкіл мемлекеттерде ... және ... ... ... іс әрекет етеді. Жалпы соттардың істерді бірінші
саты бойынша қарайды (бітімгершілік ... ... ... ... ... ... және тағы ... Елдердің басым көпшілік
бөлігінде ерекше апелляциялық не болмаса «жоғары» соттар екінші саты болып
келеді, ол ... ... саты ... ... ... шағыммен
жолдануға даболады. Апелляциялық сот істі бірінші саты ... ... ... басынан бастап қарайды. Соңғы буын – кассациялық соттар.
Олар не жоғары тұрған сот не болмаса кей ... ... ... ... ... жоғарғы соттар. Олар, тек кәсіби ... ... ... ... (халықтық алқабилерсіз), бірақ фактілерді,
дәлелдемелерді тексермейді, тек сот іс жүргізуі ... (кей ... ала ... ... ... ... тұрғысынан істі тексереді.
Кей посткеңестік елдерде қадағалаушылық саты іс әрекет ... ... ... еніп қойса, істерді жоғары сот тексереді).
Қаралып отырған осы мәселенің тұрғысынан қарағанда ... ... ... ... осы ... шет ... ... сөзсіз қызуғышылықты тудырады. Салыстыру мақсатында кей
дамыған ... сот ... ... алып қарастырайық. Ол
державаларда мемлекеттік биліктің жүйесінде соттың билігі, заңды ... ... ... іс ... ... ... тиімді түрде бағыттап
отыруға зор мүмкіндік беретін ең басты теңестіруші ... ... ... жасайды.
Кімді болмасын 1958 жылы Париждің Рено алаңында айтылған генерал де
Голльдің: “Соттың билігі тәуелсіз, әрбір ... ... ... ... Ол ... ... қадір-қасиеті мен парасаттылығын
қамтамасыз жасаудың ең таңдаулы әдісі”[23, 62б]. деген сөзі осы қаралып
отырған ... ... аса ... және ... сот ... ... соттың органдары басқарады, олар ... бір ... ... ... қызметін орындайды. Кей
мемлекеттерде Конституциялық соттар жалпы өкілетті соттардың ... ... ... мүшелерін бір мемлекеттерде парламент
сайласа, ... ... өзі ... ... ... соттың мүшелері президентпен, парламентпен, өзге билік,
әділет органдарымен бір ... ... ... ... ... конституциялық қадағалаумен бірге конституцияны
түсіндіруге де құқығы бар.
Мысалы, ... ... ... сот ... федералдық соттар,
штаттардың соттары мен жергілікті соттары енеді. Федералдық жүйе болса
аудандық, округтік (апелляциялық) ... және ... ... ... ... ... Ол ... бүкіл судьяларын Сенаттың келісімі ... ... өзі ... ... ... ... ... Соты бірінші саты соты болып келеді және мейлінше өте ... ... ... түұрған соттардың қызметін де қадағалайды.
Америка ... ... ... Соты ... бір ... соттың да қызметін атқарады.
Италия сот жүйесіне Жоғарғы кассациялық сот, ... ... ... ... ... ... ... соттар енеді.
Италияда елді басқаруы ісінде Конституциялық сот ерекше орынды алады. Оның
құрамына Президент, ... ... ... ... ... сот ... жоғарғы лауазымның иелері енетін. Жоғарғы
жалпы, әкімшілік магистратура ... 15 ... ... ... ... монарх өзі тағайындайды. Басқа мемлекеттерде
соттың органдарын қалыптастырудың басқа ережелері пайдаланылады. Алайда,
бұл жүйелердің ... мына ... ... ... ие: ол ... ... сайланбайды, өмір бойына тағайындалады. Ол сот ... ... және ... органдарының өзге биліктің органдарынан
тәуелсіз болуына кепілдікті береді. [24, ... ... ... ... үш ... ... жүйесі
қызығушылықты туғызады. Ресейдің Жоғарғы соты ... ... ... ... федерациясының Конституциялық Соты Ресей федерациясында барлық
мемлекеттік органдарға бақылауды іс жүзіне ... ... ... ... ... Конституцияға сәйкестігі жөніндегі
мәселені шешеді.
- Ресей ... ... Соты мен ... өкілетті соттары соңғы
соттарға қатысты заңдарда көзделген іс ... ... ... іс ... ... және ... ... жөнінде оындалуы
міндетті түсіндірмелерді береді және қылмыстық, азаматтық, ... ... да ... жөніндегі жоғарғы соттың органы болып келеді.
- Ресей ... ... ... Соты мен ... ... ... соттарға қатысты соттық қадағалауын іс жүзіне асыруға және
те төрелік сотта қаралатын экономикалық дауларды, ... да ... ... ... ... берудің өкілеттіктері нақты жүктелген. [25,
23б].
Аталған пікірлер, қоғамдық тұрғыдан дамудың демократиялық ... сай ... ... ... талабынан туындаған, көпшіліктің
қолдауына ие болған, обьективті көзқарас болатын. Бұл айтылған мәселелер
туралы ... ... ... ақыр соңында өзінің заңдық шешімін тапты.
Жоғарыда сипатталған әр ... ... ... ... ... ... ... сот алқалары) конституцияда не болмаса бірінші
саты сотының істері деп көзделген жекеленген ... де ... ... тіпті
соған кей уақыттары алқабилер де қатысады. Бірінші саты соттары қылмыстық,
азаматтық істердің басым көп ... ... ... ... емес: кей
істер жоғарғы тұрған соттардың соттылығына жатады. Бітімгершілік соттары
болса жеңіл ... ... ... ... ... ...... аз азаматтық істерді жалғыз қарай алады.
Судья мәртебесенің негіздері: ... (кей ... ... ... ... саты ... ... тәуелсіздік (судья тек
заңға бағынады), қол сұқпаушылық (судьяны ... ... ... (бұл ... ... айтылды), демократиялық мемлекеттерде
судьяға қатысты қалмыстық іс қозғау жөніндегі шешімді тек қана соттың өзін-
өзі басқару ... ... ... ... ... еш жол ... судьяның қызметіне қатысты қойылатын
барлық шектеулер ... ... да ... ... ... және өнер
кәсіптік қызметпен ... ... ... және ... болса саяси партиялардың мүшесі болуға, ... ... ... да ... ... ... мәртебесi өзіндік өзгешеліктермен
байқалады. Шет елдiк конституцияларға сай судья ... ... деп ... – сот төрелiгiн іс жүзіне асырушы лауазым иесi ... ... ... ... ... төмендегiдей
бiлiктiлiк талаптары да қойылады:
кәсiби сипаттағы: мiндеттi жоғары заң бiлiмiнiң болуы; ... ... ... өтілінің болуы;
жасына байланысты: заңмен көзделген белгiлi бiр жасқа толуы; бiрқатар
мемлекеттерде шектеулi жоғары жастық мөлшерi белгiленедi;
азаматтыққа қатысты: мiндеттi түрде мемлекеттiң ... ... ... ... ... мүлтiксiз репутациясының
болуы.
Судьяларды қызметiне мемлекеттің басшысы тағайындайды. Бiрқатар
елдерде тағайындаулар конкурстық негiзде жүзеге ... ... ... ... ... ... негiзгi нормалар бекiтiледi:
- судьялардың тек қана конституцияға және заңдарға бағынуы;
судьялардың ... ... ... ... атқаруы. [26, 165б].
Шет мемлекеттердiң барлығында дерлiк судьяларға ерекше бір кепiлдiктер
берiледi: судьяларды ... ... ... ... ... ... судьяларға судья лауазымымен бірге оқытушылық, ғылыми,
шығармашылық жұмыстардан өзге де жұмыстарды атқаруға тыйымдар салынады.
Жоғарыда аталып ... ... ... ... ... ... бақылайтын, солардың тағайындалуы,
лауазымында жоғарылауы, ... ... ... ... ... орган соттың билігінде ол ерекше мәнге ие. Ол ... ... ... ... ... лауазымына кандидатураларды
ұсынады не болмаса өзі судьяларды тағайындайды, мысалы Испанияда. Ол ... ... ие. ... Румыния, Франция ... ... ... кеңесі, Болгарияда болса Жоғары соттың кеңесі.
Әдетте, мұндай органның ... ... яғни ... ... жоғарғы
әкімшілік соттың төрағасы, әділет министрі, бас прокурор енеді; соның
мүшелерінің бір бөлігін ... ... ... мемлекеттерде парламент
палаталарының ұсыныстары бойынша) тағайындайды, бір ... ... ... ... ... ... ... елдерде).
Сонымен бірге, сот билігінің біліктілік алқалары болады, олар кадрлік
мәселелерді, ... ... ... ... ... Шет ... сот ... жүзеге асыру ерекшелігі
Сот билігін жалғыз судья немесе айрықша процесінде іс-әрекет жасайтын
сот алқасы іске асырады. ... сот ... шет ... ... ... ... ... Мысалы, Швецияда судья мүлікке мәжбүрлі түрде
түгендеу іске алады, Украинада сот ... ... ... ... ... мүмкін, ал АҚШ-та сот билігін іске асырудың өзіндік бір формасы болып
табылатын сот ... ... ... ... ... ... сот
шешімі қабылданғанға шейін газетті таратуды ... ... ... ... айыру емес), ереуілді тоқтата тұруға (оған ... ... ... болады, қоғамдық орындағы не көшедегі жария ... ... ... және ... ... ... ... принциптреге негізделеді.
Олардың кейбіреулері жалпы сипатқа ие, өзгелері процесс кезінде тұлғаның
құқықтырын қорғау аса ... ... ... ... ... ... ... принциптердің қатарына келесілер жатады:
Сот төрелегі тек соттың жүзеге асыруы. ... өзге ... мен ... сот ... ... ... құқылы емес;
Халық өкілдерінің сот төрелігін іске асыруға қатысуы (алқа билер және
халықтық алқабилер);
Соттардың тәуелсіздігі және олардың тек ... ... ... ... ... тұлға немесе өзге де тұлға сотқа кез-келген
істі қалай шешу жөніндегі нұсқау беруге хақылы ... ... істі ... ішкі сенімінің негізінде шешеді. Егер жоғары тұрған сот ... сот ... ... ... ол істі қалай шешу жөніндегі
нұсқау бермейді: сот істі сот алқасының өзге құрамының ... ... ... алқа істі өз ішкі ... ... ... қол ... еркіндігі. Заңның жоқтығы не оның түсініксіздігі
себептері бойынша істі қабылдаудан бас тартуға болмайды. Сот талап-арызды
қабылдауға және ... ... ... ... (ол істі ... тек ... ... соттық бағыныстылығы бойынша сәйкес келмейтін кезде
ғана бас тарта алады);
Сот төрелігін ұжымдық түрде жүзеге асыру. ... ... да ... тек ұсақ құқық бұзушылықтарды ғана жалғыз қарай алады.
Сот процесінің тараптарға түсінікті тілде жүргізу не мемлекет есебінен
оларды аудармашымен қамтамасыз етіп жүргізу;
Жариялық, яғни ... ... ... сот. Егер ... ... ... ... тараптардың жеке жыныстық қатынастары қозғалса не
оған кәмелетке толмаған қатысса, отырыстар жабық формада болады;
Апелляция (істі бірінші ... ... ... мәні
бойынша қайтадан қарау), ... ... ... ... тексеру),
апелляция мен кассацияның белгілерін қосатын ревизия (ревизия кезінде төмен
тұрған сот шешімінің заңдылығы және оның негізделігін тексеріп қана ... ... ... ... ... ... болады) арқылы сот
шешіміне шағымдану және оны ... ... ... ... тек апелляция, Еуропаның континентиалдық мемлекеттердің басым
көпшілігінде апелляция да (екінші инстанция), ... да ... ... ... апелляция мен ревизия пайдаланылады;
Мемлекеттің сот қателігі үшін жауапкершілігі. Мемлекет жеке ... ... қате сот ... сот ... қате іске ... ... өтейді. Алайда, судьяның кінәсі дәлелденген кезде
мемлекет жәбірленушіге төлеген шығынды немесе басқа да ... ... үшін кері ... ... құқылы.
Осылайша, шетелдерде сот шешiмдерiне шағым берудiң басты екi жолы
белгіленген: апелляция және кассация.
Апелляциялық тәртiп ... ... ... сот бiрiншi сатыдағы
соттың шешiмiн мәнi бойынша қайта қарастырады, ... ... ... ... ұсынылған дәлелдемелердi тексере келе жаңадан өз шешiмiн шығарады.
Кассациялық тәртiппен жоғары ... сот iстi мәнi ... ... тек ... ... ... төменгi тұрған соттың заңды
сақтау фактiсiн ғана анықтайды.
Осы көрсетілгендермен бірге апелляциялық және ... ... ... аралас форма – ревизия тәртiбiмен тексеру де
пайдаланылады.
Ревизиялық тәртiп арқылы жоғары ... сот ... ... ... ... ғана емес, сондай-ақ негiздiлiгiн де тексеруi
мүмкiн. Демек, төменгi сот шешiмiн бұзып, өзi жаңа ... ... ... ... саралауға жiбере алады.
Осы мамандырылған сот жүйесі. конституциялық юстиция-Федералдық
конституциялық сот пен ... ... ... ... ... тағы да бес тармағы бар: әкімшілік, жалпы, ... ... ... ... Сот ... әр ... өз жоғарғы органы
(жоғары сот) бар, ол түрліше ... ие: ... ... ... ... ... ... Федералдық қаржылық сот, Еңбек
істері туралы федералдық сот, Әлеуметтік істер жөніндегі ... ... ... басқа да соттарды, ... ... құра ... ... және ... соттар іс жүзінде бар. [27,
211б].
Қоғамдық ... ... ... ... да ... ... ... соттар (инжинерлер, медециналық қызметкерлер, және тағы ... ... ... ... және тағы басқалары.
Жоғары соттар федералдық сот ... ... ... ... ... ... соттарды сайлау туралы комитетпен (Бундестаг
мүшелерінін және жерлер өкілдерінін теңдей санынан ... қоса ... ал ... соттарының судьяларын жерлердің әділет министрлері
тағайындайды (соттарды сайлау жөніндегі комитетпен бірлесе отырып). Сондай-
ақ жерлерде ... ... ... ... және тағы ... ... соттар, бірінші және екінші инстанция соттары, жоғары
жер соттары құрылады. ... жер ... үшін ... ... ... бес
жоғары федералдық сот табылады.
Белгіленген бес жоғары соттың органдары бір-біріне және ... ... ... ... Егер ... ... келіспеушілік орын
алса (мәселен, белгілі бір заңды пайдалану мәселесіне ... онда ... ... құарлатын кеңес (ол «сенат» деп аталады)
шақырылады. Сенат сот практикасының бір ... ... ... ... әр тармағынын (конституцияылық юстициядан басқасының)
бірнеше сатысы бар: жалпы соттарда төрт саты (төменгі буын ... ... ... жер ... ... жер соты және ... сот
палатасы), басқа соттардың басым көпшілігінде үш инстанция, қаржылық
соттарда екі ... ... ... 22 ... ... судья бар. Ол
әлемде судьялардың адам ... ... саны ... ... орынды алады
(АҚШ-тан кейін).
Жалпы соттар кылмыстық істерді ... ... ... ... ... ... және жұмысшылардың өзара дауларды қарастырады;
әкімшілік соттар азаматтардың құқықтарын сақтауы туралы ... ... ... ... мен ... ... ... қатысты дауларды, қоршаған ортаны қорғау мәселелері
туралы дауларды, әкімшілік-аумақтық ... ... ... атқарушы биліктің органдарының үй-жайдан шет жерде ... ... ... ... ... ... бас ... шағымдарды қарайды. Әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... (мәселен,
балаларға) қатысты төлеу ... ... ... ... ... ... соттардың жүйесінде қылмыстық пеназаматтық істердін басым
көпшілігін учаскелік сот ... ... ... кей кездері сот
өндірісін ... ... іске ... ал бірқатар кезде судья мен екі алқаби
іске асырады (олар шешімді бірлесе отырып қабылдайды). Жер соты ... ... пен ... істерді қарайды, учаскелік сотттарға
қатысты апелляциялық саты болып келеді. ... ... ... ... ... кей кезде судьялар бірнеше алқабилердін
қатысуымен қарайды. Алқабилер ... не ... ... ... тек ... мән- ... ғана ... сонымен қатар құқық мәселесін де
анықтайды. Жердін жоғарғы соты ревизия ... Бұл – ... ... ... ... ... апелляция мен кассация
элементтері үйлеседі, демек төмен тұрған соттын шешімі істің ... ... ... және ... ... жағынан тексеріледі. Федералдық
соттың палатасы тек қана ... ... іске ... ... ... соттарында процеске (оларда учаскелік соттар жоқ)үш
судья мен екі ... ... ... ... ... ... ... болып табылады, ол жеке жүйені құрамай, соттардын аясында
әрекет етеді және ... ... ... ... ... ... ... органдарынын көмегімен тергейді және айып
тағады. Қылмыстық істер бойынша, ... ... ... ... жеке ... істері туралы сот талқылау әрқашанда ... іске ... ... ... бір ... ... ... да қатысуға құқылы.
Сот билігін тек кәсіби судьялар іске асырады. Жапонияның сот жүйесінде
айырмашылығы сол алқабилер институты жоқ. ... ... ... басқа) Министрлер кабинеті Жоғарғы сот белгіліген тізімнің
негізінде анықтайды. Жапонияның сот ... ... сот ... ... ... негізінде император тағайындайтын бас судьядан және өз
кезегінде Кабинет тағайындайтын 14 судьядан ... ... ... үш
бөлімше бар (әрқайсысы бес судьядан). Соттың пленарлық ... ... ... мүше (жоғарыда көрсетілгендей, шешімдер аз дегенде сегіз
судьяның келісімімен қабылданады), ... ... ... - ... [28, ... ... кеткендей, Жоғарғы сот конституциялық бақылауды іске
асырады, сондай-ақ басқа істерді қарауда жоғарғы әрі ... саты ... ... сот ... ... ... екінші сатыда түпкілікті
анықтайды, ал қалған ... және ... ... ... ... ... ... сот оратлықтандыру жүйесіне байланысты
басқаруға негізделген ... ... іске ... Ол ... ... үшін ... нұсқауларды, соттардың басқару актілерді шығарады
(әкімшілік сипаттағы актілерді). Маңызды ... ... ... ... және ... ... да жоғарғы соттарының (мұндай сегіз
сот бар) мүшелерінен құралған ... алқа ... ... ... ... Жоғарғы сот мүшелерінің ... ... ... 10 жыл ... ... ... палатасын сайлаумен бірге нақты судьялар не болмаса соттың барлық
құрамы үшін дауыс береді. ... ... ... ... кезде судья
лауаызымынан кетуге міндеттті (осындай сенімсіздік жағдайлары болған емес).
Істерді Жоғарғы соттта ... ... ... 20 ... ... ... Олар ... арасынан сайланады және хатшы
зерттеуші қызметін атқару уақытында сот қызметін ... ... ... бар ... жоғары сот мемлекеттік
қылмыстар жөніндегі істер бойынша бірінші ... ал ... ... соттар
қараған қылмыстық және азаматтық істерге ... ... ... ... ... Кей өте ... ... қылмыстар жөніндегі
істерді (мәселен, мемлекеттік сатқындық ... бес ... ... ... ... үш судьядан тұратын алқалар қарастырады.
Әр префектурада қызмет атқаратын 50 округтық сот 242 ... және ... ... ... басым бөлігін құрайды. Сондай-
ақ, олар қоғамдық элементтерге ие ... ... үшін ... ... ... Біршама жағдайларда округтық соттардағы істерді судья жалғыз
қарайды, ал бір жылдан көп уақытқа бас ... ... ... ... ... істерді және талап- арызының құны ... ... үш ... тұратын алқалар қарастырады.
Төменгі буын-әкімшілік соттар. Әкімшілік соттағы істерді судья жалғыз
қарастырады, осындай судьяның заң білімі болуы мақсат емес. Осы ... ... ... мен ... құны 900 мың ... ... 10000 АҚШ
доллары) аспайтын азаматтық істер қаралады.
Отбасы істері жөніндегі соттар айрықша жүйені құрайды. Олар округтық
соттардың аясында қызмет ... және ... ... ... жасы
кәмелетке жетпеген тұлғалар жасаған ұсақ қылмыстарды, отбасы ... ... ... және ... құқығымен қатысты дауларды қарайды
және отбасы жөніндегі ... ... ... ... ... ... ... Жапонияда да айрықша әкімшілік
соттар жоқ (АҚШ-тағы әкімшілік соттар және ... ... ... ... мамандандырылған соттары болып саналмайды).
Жапонияда да басқаруға бақылауды жалпы соттар іске ... ... ... ... және ... талап-арыздар негізінде әрекет етеді. Солармен
бірге халықтық талап-арызды да атауға болады. Халықтық талап-арыз уақытында
заңсыз актілерін түзетуге жеке ... ... ол ... өзге ... ... ... бір деңгейде ол талап-арыз ... ... ... мен ... "халық әрекетіне" ұқсас).
Прокурорлар қылмыстық істерді еш қозғайды, маңызды істерге байланысты
тергеуді жүргізеді және полиция органдарындағы тергеу ... ... ... ... ... ... және ... және сот
билігі жайлы 1972 жылғы заңмен анықталады. Египетте жалпы ... ... ... ... ... ... (мәселен, құндылықтарды
қолсұғушылықтан қорғау жайлы 1980 жылғы заңға байланысты ... ... ... ... ... ... ... (мәселен,
кәмелетке толмағандардың істері туралы соттар) бар. Әкімшілік соттар жүйесі
де қызмет етеді. Египетте арнайы мұсылмандық ... жоқ, ... ... басқа соттар шариғаттың нормаларын және қылмыстық құқықтағы тиісті
жазаларды пайдалана алады (шын мәнісінде ... ... ... болған
жоқ). Азаматтық құқықта 1948 жылғы ... ... ... ... ... заңмен белгіленбесе, шариғаттың нормалары пайдланылады.
Жалпы соттар жүйесінің ішінде жоғары сот ... ... ... ... сегіз ірі қалада қызмет жасайтын апелляциялық соттардан
және бірінші саты соттарынан ... ... ... ... ... ... ... (демек, бітімгершілік судьялары) жеке дара анықтай
алады.
1980 жылы қабылданған құндылықтарды жамандықтан қорғау жөніндегі және
ішкі фронт пен ... ... ... ... ... қауіпсіздік соттарының жүйесі құрылды. Олар – ... ... соты және ... ... ... соттары.
Мемлекеттік қауіпсіздіктің жоғарғы соты апелляциялық соттың қасында, ал
жергілікті соттар провинциялық соттардың маңында қызмет ... ... ... ... ... ... қарастырады (оның шешімдері
шағымдануға жатпайды), ал төменгі соттар ... ... ... ... және т.б ... ... ... жеті судьядан құралатын
құндылықтар соты бар. Ол ... ... ... кей ... ... байланысты заңда көзделген қатаң бағаларды бұзумен сабақтас
істерді, саяси партиялар жайла, қоғамдық ақпарат ... ... ... [28, ... ... ... негізінен француздық үлгіге байланысты пайда
болған. Оны Мемлекеттік кеңес басқарады. Мемлекеттік кеңес үкімет ... ... ... ал ... қарау уақытында Мемлекеттік
кеңес Жоғарғы ... сот ... ... етеді (онда Мемлекеттік
кеңестің төрағасы ... ... ... ... ... ... және ... деңгейдегі
әкімшілік соттар, тәртіптік соттар және ... ... ... ... ... ... жанында). Олар жергілікті органдарды
сайлаумен қатысты мәселелерді, мемлекеттік қызметшілердің ... ... ... ... азаматтардың басқару процесі кезінде
өздерінің құқықтарының бұзылғандығы жайлы ... және т.б ... ... ... ... жауапкершілігі жайлы мәселелерді,
шенеуніктердің тәртіптік жазаға байланысты шағымдарын қарастырады.
Бүкіл соттардың қызметіне президентке бағынатын Жоғары кеңес басшылық
етеді.
Бас прокурор парламенттің бақылауымен ... ... Ол ... ... ету, ... және оның саяси жүйесінің қауіпсіздігі,
қол жеткізген жетістіктерді сақтау мақсатында жауап береді. Бас прокурордың
астанада өз ведомоствосы ... және ол ... ... өз ... ... Үндістан елінің сот жүйесін алып қарайтын болсақ ол өзіндік
федералдық ... ... ... ... мен ... және ... заңдарды қолданатын соттардың ... ... ... ... ... ... ... судьясымен ( Жоғарғы сотының төрағасымен), сонымен қатар өзге де
лауазымды тұлғалармен ... соң ... ... ... президенттің
тапсырмасы бойынша штаттардың губернаторлары тағайындайды.
Селолардағы панчаяттар соттары немесе селолар тобындағы – ньян-
панчаяттар, ... және т.б. ... ... ... ... Олар ұсақ қылмыстық және азаматтық істерді қарайды, қылмыстық
істер бойынша тек айыппұл тағайындай алады.Қалаларда ( қала ... да ұсақ ... ... ... ... ... оқиғалары
жөніндегі соттар әрекет етеді. Олар халықтық соттар деп аталады ( белгілі
бір дәрежеде панчаяттар болып ... саты – ... ... Олар ... құны 1 ... 5 ... дейінгі азаматтық істерді қарайды. Қосымша соттар олардан жоғары
тұрады. Қосымша соттар талап-арызының құны ... ... ... ... шешімдеріне қатысты апелляциялық арыздарды ... ... ... ... арыздарды қарайды және азаматтық
және қылмыстық істер бойынша бірінші инстанция соты ... ... ... астаналарында, сонымен қатар Калькутта ... ... бар, олар тек ... ... ... ... 167б].
Штаттың жоғары сот сатысы болып жоғары сот табылады. ... ... ... ... сот ... ол ... ... басты қаласында
орналасады. Жоғары сот бірінші сатысы соты ретінде де, ... ... де ... ете алады. Штаттың жоғары соты штаттың аумағында басшылық
жасайды, олардың қызметін бақылап ... ... ... соты ... ... ... жою жөніндегі бұйрықтарды шығара
алады. Жоғарыда аталып ... ... ... соты ... жүзеге асырады (бұл ретте федерацияның Конституциясы сөз ... ... ... жоқ), алайды түпкілікті шешімді жоғары саты
– Үндістанның Жоғарғы соты қабылдайды.
Конституцияға түсінік ... ... ... сот ... ... ... соты федерация мен штаттардың арасындағы, сонымен қатар
штаттардың арасындағы дауларды бірінші саты соты ретінде ... ... және ... ... бойынша жоғары апелляциялық саты болып
табылады, президенттің ... ... ... ... ... ... ... рұқсатымен қолданыстағы заңдардың
шеңберінде сот өндірісіне қатысты ережелер мен ұйғарымдарды ... ... сот ... байланысты біршама реформалар мен
жеңілдетулер жасалғанымен соңғы рет жылы, сонымен ... ... ... қарамастан, ол баяғыдай күрделі болып табылады.
Азаматтық істер бойынша төменгі сот ... ... ... ... ... Олар талап-арызыың құны орташа
істерді ... ... Өте ... емес ... ... байланысты
осындай функцияларды қоғамдық магистраттар - кәсіби ... ... ... ... заң ... ... мүмкін) азаматтар жасайды.
Қоғамдық магистраттарға бітімгершілік соттардың функциялары берілген (орта
есеппен 30 мың ... ... ... бірі әйел ... Көп ... олар
өздерінің жұмысы үшін сыйақы алмайды ... ... ... келетін
бітімгершілік судьялары қоғамдық магистраттардың төрт ... бір ... ... ... 1949 ... бастап аймақтық судьялар деп
белгіленеді: олар кәсіби деп есептеледі). Заң білімі бар ... ... ... жеке дара қарайды, заң білімі жоқ
магистраттар алқалы ... ... ... ... ... ірі ... істерді (талап арызының сомасы 1 мың ф.с.
дейін) графтықтардың соттары осы ... ... саны ... ... ... ... және ... соттардың
(қалалардағы) соттылығына кірмейтін қылмыстық істер Тәж Соты ... ... Тәж Соты ... ... қызмет етеді: істі
округтық судья (графтықтағы немесе графтықтар ... ... ... ... Жоғарғы сот судьясы астанада қызмет етеді, алайда, оның
мүшелері соттың ... ... ... ... судьяның міндеттерін
жасайтын , ерекше білімі және өкілеттіктері бар адвокат (барристер ... ... ... Егер ... айыпты мойындамаған кезде, іс
алқабилердің (10 немесе 12 адам) қатысуымен шешіледі. 2000 ... ... ... және ... істерді
Сот төрелігінің жоғарғы сотының алқасы бірінші саты ... ... ... Осы сот үш ... ... ... ... соты (әділдік сот) және отбасы ... ... ... ... ... ... да бір болмасын азаматтық немесе қылмыстық
істерді қарастыра отырып алатын , алайда осы іс бөлімшенің саласына ... ... ... еді ... ... соты ... ... істерді, жалпы құқықпен шешілмейтін істерді ... ... ... ... ... сот ... сот саты сы ... есептеледі. Осы соттың құрамында 18 судья болады,
олар ... ... ... ... үш ... тұрады. Алқалар
Жоғарғы соттың бөлісшелерінің шешімдеріне байланысты апелляцияларды
анықтайды ... бірі ... ... ... ... апелляцияларды
қарастырады).
Жоғары сот осы көзделген органдарының үшеуі де - Тәж Соты, Жоғарғы ... ... сот - ... ... ... ... деп саналады. Олар
сот прецеденттерін құрастыру құқығына ие болып табылады. Апелляциялық
соттың, ал ... ... ... соттың шешімдері жоғары сот инстанциясында
... ... ... мүмкін.
Шотландияда ұзақ жылдар бойы ескі француз құқығын есепке ала отырып
пайда ... ... ... қызмет жасады. 2003 Жылдан соң осы ... ... енді ... ... ... ... ... құрылған.
Ұлыбританияда алқабилер соты, әскери соттар, шіркеу соттары (діни
шендері бар ... ... ... ... ... ... өнеркәсіптік трибуналдар, әкімшілік соттар
(трибуналдар) бар, ... олар ... ... ... ... қызмет
жасайды және Франция не Германия мемлекеттеріндегідей әкімшілік әділет
органдары болып ... ... ... ... билік
органдарының саласына байланысты салаландырылады: олар ... ... ... ... ... істерді, сонымен қатар, кейбір азаматтық
істерді шешеді. Сол ... ... ... ... ... 3 ... жетеді) тек әкімшілік сипатты иеленбейді. Сонымен қатар,
олар ... ... ... ... ... заңгерлерден тұрады. [30, 107б].
Трибуналдардың жұмысы ағымдағы, жедел мәселелерді (мәселен, жалақы
туралы) қарауды біршама тездетеді. Олардың шешімдері соңғы емес және ... ... Жылы ... ... ... ... ... сот құрылды. Осы соттар заңды бұзуды тоқтатуды талап ететін ... ... өте ірі емес ... ... өз ... ... тұлғаның ісі
алқабилер сотында құралады, егер тұлға өз кінәсін мойындаса, істі кәсіби
судья қарастырады.
Жасы 18-70 ... ... з ... бес жыл өмір ... ... алқаби бола алады. Алқабидің қызметін жасаудан жалтару 1 мың ф.
Ст. Көлеміндегі айыппұлды төлеуге себеп ... (осы ... ... ... шамамен үштен екі бөлігін құрайды). 2003 ... ... ... ... соты ... ... саны ... бүкіл судьялар тағайындалады: жоғары соттарды Тәж соты
(премьер-министрдің ұсынысы бойынша), төменгі ... ... ... ... судьялар импечментке тартылуы - Парламенттің
екі палатасының шешімі негізінде лауазымынан босатыла ... ... ... ... ... және ол ... ... құқық актілерінде сот билігіне көмектесуге міндетті
әртүрлі органдар мен лауазымды тұлғалар ... Бұл – ... ... нотариустар, сот полициясы және ... ... ... ... ... жете қадағаланады және
құқықтын өзге салаларында қарастырылып зерделенеді.
3 Шығыс елдеріндегі мұсылмандық сот жүйелеріне шолу
Шығыстың ... ... - ... ... өз ... мен ... ... айрықша әсер етіп отырғандығын айтып кеткеніміз
жөн. Ол елдерде мемлекеттік ... ... ... ... ... қосу өз ... саяси да, құқыктық аса зор мәнге ие. Өйткені
конституциялық негіздерге сүйене отырып, ... ... өз ... аса зор ... бар. Сондықтан да, қазіргі ... ... ... ... ... ... жүйесін бұза
жарып, буржуазиялық елдердің тәжірибесіне Марокко (101-бап), Бахрейн (104-
бап) Конституцияларында исламның мемлекеттік ... ... ... қайта
қарауға болмайтындығы көрсетілген. Кейбір араб елдерінде бұл ... ... ... Мысалы, 1977 жылы Ливияның "Халық ... ... ... ... ... ... болып келетіндігі (2-бап)
айтылса, Ирактың конституциясы исламды мемлекеттік дін ... ... ... [31, 213б].
Шығыстың елдерінде исламдық сипаттағы ... ... ... ... бағытта өз әсерін береді. Ол
мемлекеттердің ... ... ... ... мемлекеттік
сипаттағы биліктің саяси - идеологиялық негізіне исламдық элементтерді
қабылдайды, оны болса ... ... ... ... ... ... конституциялары "мемлекет исламдық мұраларды қорғайды" деп
ашық түрде ... ... ... ... ... ... өз ... мемлекеттік дін — исламның мәңгілік қағидаларын негізге
ала отырып, мемлекет және оның ... ... ... деп нақты
жазылған.
Мұндай сипаттарды өз кезегінде шығыс елдерінің ... ... ... БАЭ, ... және тағы басқа мемлекеттерде конституциялық кеңес
жұмыс жасайды. Оны ... әмір ... тек бұл ... ... ... келе отырып зандарды қабылдайды. Имен конституциясы
преамбуласында "Конституция" қағидаларында ... ... ... айтылады. Бұл қағида Бахрейн және Кувейттің конституцияларында да бар.
Сауд Арабиясының королі Абу ... ... ... ... ... ақылдаса отырып, манызды болып келетін мәселелерді шешеді.
Конституциялық тұрғыдағы тетікке әсер ететін тағы ... бір ... ... діни ... белгілеп қою болып келеді. ... ... ... ... "Д" ... корольдікке әке-
шешесі де, өзі де мұсылман адамдар ұсынылады делінген. Мұндай цензі Тунис
(Конституция, ... ... ... ... және тағы ... де ... ... мемлекетің басшыларының құқықтық мәртебесі исламдық
дәстүрмен; реттеледі. Мемлекеттің ... діни ... ... де ... ... ... ... "діншілдердің эмирі" болып есептеліп,
исламның тазалығын қадағаласа, Сауд Арабиясының королі болса діни ... ... иесі деп ... ... ... ... діни билік болса федерацияның басшысына жүктеледі.
Брунейде монархты мемлекеттің алғашқы рухани түрдегі көсемі деп ... [32, ... ... ... ... ... ... мемлекеттің басшылары нақты іс жүзінде елдің ... ... бола ... Мысалы, Тунистің президенті К.Бургит, Индонезияның бұрынғы
президенті Сукарно, тағы басқаларын айтсақ та болар еді.
Монархтың негізгі бір мәртебесі болса, соның жеке ... қол ... ... ... ... Катардың Конституциясының 20-
бабында: "Эмир абсолютті дербес құқықтың иесі. Эмирді кұрметтеу ... ... ... ... Иордания (30-бап), Бахрейн (33-бап), Марокко
(23-бап) және басқа да ... ... да ... ... иесі ... жеке ... қол сұғуға тыйымдар салынатыны
жазылған. Олардың дербес құқығына қол сұғу аса ауыр ... ... ... ... ... ... негізделе отырып, олардың
құқықтары және бостандығына конституциялық кепілдік береді. Исламдық дәстүр
негізінде ... ... ... ... ... ... тайпасына,
діни сеніміне. исламның талаптарын орындауларына байланысты болатынын атап
айтқан жөн. Дегенмен, діни ... ... ... ... ... ... тыйымдар салады. Өз кезегінде өзге дін өкілдері де
исламға қарсылықта болмауы талап етіледі.
Біздің ... ... ... ... ... ... және мұсылмандық құқықтың экономика, білім және
халықаралық қатынаста олардың ... жете мән ... ... ... күшейте түсуге ұмтылады. Мысалы, Бахрейннің конституциясы болса
(9-бап): ... ... ... және еңбек исламдық қағидаларға негізделе
отырып қоғамдық, мемлекеттік құрылыс және ... ... ... ...... Иемен елінің конституциясы "экономиканы өркендетуге алып
баратын дарагерлікте исламдык қағида (10-бап) негізге ...... ... ... "исламның экономикалық теориясына негізделген
елдің экономикасы өз кезегінде үш секторға бөлу: кооперативтік, ... жеке ... ... ... ... және ... ... (Иран елінің конституциясы, 43-44-49-баптар).
Ал, мемлекеттің білім саласы жөніндегі қызметінің бағыты ең алдымен
діни сипаттағы тәрбиеге негізделеді. Мысалы, ... ... ... ... ... ... ... "В" параграфы), Египет елінің
Конституциясы (12-бап), тағы басқалары. [32, ... ... ... шығыстың мұсылмандық елдерінің конституциялары
өздерінің сыртқы мемлекеттік саясаттарын исламның жолындағы мемлекеттермен
тығыз қатынаста ... ... ... ... ... ... Катар елінің конституциясының 5 -бабы, ... ... ... араб және исламның мүдделеріне лайықты
қызмет ... ... ... ... іс ... ... ашық ... заңдардың негізгі бастау көзі ислам екені Катар, Сирия,
Пакистан, Араб ... тағы ... ... ... ... да, ... баптар қабылданып, онда егер де өкіметтің
актілері исламның қағидаларына қайшылық ... онда ... сол ... ... ... ... қалыптасуы барысында мұсылмандық, соттың
жүйелері қалыптасқаны баршаға аян. Оның ... ... ... ... ... ... ... даудамай, келіспеушіліктер
болса әрдайым өзі ... ... ... ... Одан қалған мыңдаған
соттық, шешімдер және хадистер ол ойымызға куә. Бұдан келіп ... ... ... ісі құрылысы және процесі құқығының қағидалары және
нормалары қалыптасып, одан әрі ... ... ... төрт ... Ә6 ... Оспан және Әли) да жоғары соттың ... ... ... ... ... ... және Мүхаммедті керсетпе -
сунналарына лайықтап турып шешіп отырды. Кейде даулы мәселелер бойынша ... ... ... ... ... ... ... ақылда отырып шешеді. Жер-жердегі тәртіптік бұзушылықтар және
даулы болатын мәселелерді арнайы ... ... ... ... ... ... ... отырды. Әсіресе, Аббастыктардың (750-1258)
дәуірінде қазылық соттың жүйесі қалыптасты.
Бас ... ... ... өтті. Сот ... ауыз екі, ... ... ... ... жеке өзі ... Алдымен, жәбірленуші, кейіннен айыпкерге сөз беріледі. Сот екі
тарапқа да ... ... ... берген. Соттың іс жүргізуі: өзі мойындау,
куәларды қатыстыру, ант ішуі басты орын алған. ... ... тез ... Сот қылмыстық, азаматтық істерді де шеше алған. Мұсылмандық
соттармен бір қатарда ақсүйектердің соты да көп ... ... сот ... ... ... Тек қана, XVIII ғасырдан бастап ... сот ... ... Қорытындысында, қазылық соттың
жүйесі бірнеше арнайы соттың жүйелеріне (қылмыстық, ... ... ... тағы басқалары) бөлініп, өзінің алдына қарастырыла
бастады.
XX ... ... ... ... ... ие ... ... елдері соттың жүйелерінде айтарлықтай елеулі өзгерістер
болды. Енді біз солардан Сауд ... сот ... ... ... сот жүйесінің (Сауд Арабиясы) ерекшелігіне келсек, сот ісін
145
жүргізу ... ... ... ... ... әрі ... ... есептеліп, өкімет тарапынан іс жүзіне асырылады. Сол ... ... ... ... ... ... ... және халықтың
құқығын қамтамасыз етуге, тартыс - ... ... ... ... әрі өзін - өзі қорғай алмайтын азаматтардың мүліктік
құқығын сақтап, қорғауы үшін ... ... ... ... ... ... ... жүйесі мемлекеттің дамуымен қоса дами
отырып, өзінің ... ... ... рет ... ... ... жетілді. Олар:
- Сот ісін басқару
Һижраша 1343 жылы (1926 ... ... ... ... соттың істерін
жүргізуі басқармасы құрылып, бұл атпен ол бір жылдай уақыт жұмыс жасады.
Кейін сол "Сот ... ... деп ... соны Шайх ... би ... ... басқарды. 1350 жылдарда корольдың жарлығы бойынша ғалым -
заңгерлердің бас басқарушысы, әрі муфтиі болып өз ... шейх ... ... аш - Шайх, ал Орталық провинциялар және оған ... ... ... бас ... болып шейх Абдолла би Абдуллатиф аш -
Шайх тағайындалған болатынды. Екі ... ... ... ... ар ... Орталық және Шығыс провинциялардың ... ... ... Сот ... ... ... ... және Орталық провинциялардағы соттың ... ... іс ... ... ... 1349 жылы іс ... асырыла
бастаған еді. Сол жылғы Министрлер Кеңесі № 143 шешімді қабылдап, сонда
Министрлер Кеңесінің ... ... ... ... ... ... ... қарастыра келіп, керекті кадр мәселелерін
өзгертуге, орталығы ар - Риядта ... ... ... ... бір ... біріктіруге нұсқауларды берді. Осыларға ... ... ... ... ... ... Шейх Мұхаммед би Ибраһим аш - Шейх басқарған
соттың істеріне басшылықты біріктіру ... № 19746 ... ... еді.
Қорытындысында қасиетті Меккедегі соттың істеріне басшылық біріккен
сот істерінің басшылығының провинциялық филиалы болып ... ... ... ... ... істеріне бақылауды жасауы міндеті де
жүктелді. Сондай-ақ:
- исламдық нормалардың сақталуына бақылау (кейіннен ол бас басқармаға
айналып, оны өз ... ... ... ... басқарды);
- ағарту мекемелерінің қызметін бақылау (сабақ беру, ... ... ... оқытушыларды тағайындап, соларға қатысты
мәселелерді шешу (бұл ... ... ... әл-Харам және Мәдинадағы
Пайғамбар мешітінің басқарма істеріне жүктелді);
- мешіттердегі имамдар және азаншыларға ... ... ... бұл ... болса қажылық және вакиф министрлігіне берілді);
- фетва шығарылуына қатысты бүкіл мәселелер Басиылық ... және жеке ... ... ... ... ... түскен
мәселелерді қарап, өз кезегінде фетвалар шығаруда ... ... ... басшылықтың ғылыми зерттеулерді жүргізуі, ... және ... ... тағы да ... ... ... [32, ... министрлігін құрудың тәртібіне тоқталатын болсақ, ол 1382 һижра
жылы ... ... ... ... ... би Абдул Азиз Әділет
министрлігін ... ... ... Ол ... ... істері
мәселелеріне әкімшілік тұрғысынан басшылықты ... ... ... ... әр бір жылы ... ... ... қаражат
бөлінгенімен, Әділет министрлігі тек қана 8 жыл ... ... 1390 ... ... ... ... болатын. Осы министрлік болса бұрынғы
соттың істеріне басшылық орнын басып, соның міндеттеріне ие болған ... ... ... ... ... соттарды әкімшілік және қаржылай
басқаруды, өзге де шариаттық ұйым, ұжымдарды да ... ... ... ... өз ... ... министрлер басқарды:
шейх Мұхаммед би Әли- әл -Харакан корольдің жарлығымен 1390 һижра жылының
21 шілдесі күні бірінші министр ... ... ... би ... би ... ... жарлығымен 1410 һижра жылы
15 наурыз күні ... ... ... би Мұхаммед би Ибраһим аш-Шейх, корольдің ... ... 1997 ... 19 ... күні ... ж.) ... министрі болып
тағайындалған еді. [33, 341б].
Әділет министрлігінің мақсаты және қызметі, ұйымдастырлуы, ... сөз ... ... ... ... құрылуы мақсаты Құран мен Мұхаммед
пайғамбардың сунналарына негізделген шариаттық ұйымдар және ... ... және ... ... ... ... ... дәрежесін қамтамасыз етуі мәселелерінен
туындады. Әділет министрлігінің ең ... ... ... ... ... ... ... тәжірибеде қолдану және
корольдіктің ішкі тұтас қауіпсіздігін нығайту;
- корольдік азаматтарының, сол ... ... шет ... азаматтары
мен қысқа уақытқа келуші азаматгтардың соттылықтың ісін
жеңілдету;
- ... ... ... ... ... тез ... ... шариат бойынша келісімдерді жасауды куәландыру және қызметтер
керсетуді жеңілдету;
- соттың істерін іс ... ... ... ... ... ... мәселелерді шешу;
- соттың істерін ... ... ... ... ... жеңу;
- шариаттың нормалары негізінде ... ... ... жарлықтарын, қаулыларын шығаруы үшін Жоғарғы Соттық
Кеңес тарапынан келіп түскен ұсыныстар, шешімдерді ... оны ... ... ... ... шариаттық органдар туралы айта кететін болсақ, сот ісін
жүргізу тәуелсіздігін сақтау әрі өкілеттіктерін бір ортақ арнаға бұру үшін
іс ... ... ... ... ... үшін шариаттық соттың
істері органдарына түрлі ... және ... ... ... ... болса биліктерін жоғарыдан төменге қарай ... ... ... Жоғарғы Соттық кеңес;
- Жалпысот;
- Кассациялық сот;
- Бірінші сатылы соттар;
- Арнайы мамандандырылған соттар.
Жоғарғы соттық кеңес бұрынғы ... ... ... ... ... ... ... негізінен соттардың қозғалысын, яғни, жұмысқа тағайындалуы,
орнынан түсуін, ... ... тағы ... және ... ... керекті кезде өкімет, не ... ... ... ... ... Сол ... өлім ... тас боран
ету, қолын кесу, секілді соттың ... де ... ... ... би Ибраһим аш-Шейх ең алғашқы рет Кеңесті ... ... ... ... бөлініп шыққан (1387 ж., һижраша) кезде еді.
1389 һижра жылы Шейх Мұхаммед би ... аш- Шейх ... ... ... ... ... ... кассациялык сотының төр ағасы Шейх
Абдолла би Джасар басқарған болатынды.
1390 һижра жылы ... ... ... соң, ... ... Төрағасы реінде министр Шейх Мүхаммед би Әли әл ... 1395 ... ісін іс ... туралы заң актісі шығарылды. ... ... ... ... дейін, яғни өлгенінше, һижраша 402 жылына
дейін Шейх Абдолла би- Хамид басқарып ... ... Шейх ... би ... аш - Шейх ... 1410 жылы өз
кезегенде зейнеткерлікке шыққанша Кеңестің Төрағасының міндетін атқарды.
Һижраша 1413 жылы Кеңесті Әділет министрі Шейх ... би ... ... ... келді.
1413 һижра жылы Кеңесті жоғарғы мәртебелінің жарлығына сай Шейх Салих -би-
Мүхаммед әл - ... ... ... [34, ... он бір ... ... соттың ісін жүргізуі бойынша Жоғарғы
Соттық кеңестің мүшелері болып:
Кеңестің ... ... ... ... ... Кассациялық соттың төрағасы дәрежесіндегі бес босатылған
мүшесі.
Олар ... ... ... ... ... Осы комитеттің
төрағасы корольдің жарлығымен бекітіледі.
Бес босатылмаған мүшелері болса тағайындалады. Олар болса кассациялық
соттың төрағалары, не ... оның ... ... ... мен ... ... Мәдина, Даммам, Жидда, Джизан сияқты ірі
қалалардың жалпы ортақ соттарының негізгі төрағалары есептеледі.
Касациялық сот ... сот) ... ... қарап шығарған
шешімдері және жазаларын корольдің Жарлығына (№24836, һижраша 29.10.1386,
ол №20320 ... ... ... жылында шығарылған сот әкімшілік
нұскауларын ауыстырылған) сай жан-жақты түрде зерттейді. ... ... ұсақ ... ... мәселелер шығарылады. Шағымдық сот болса үш
басқармадан тұрады:
- бірінші сатылық болатын мәселелерді басқару;
- зандылық болатын мәселелерін басқару;
- жеке ... ... ісін ... үш шағым берілетін сотты ұйымдастырылған. Олар: ар - Рияд,
Мекке, ... ... ... ... кезде тек ар - Рияд пен
Меккеде ғана ... ... ... сот: Уади ... ... Кунауин, Афладж,
Судеир, Касим, Дуадам, Хаил, Солтүстік шекаралар және Ихса мен ... ... ... ... ... ... шағымдық сот болса: Мәдина, Мекке, Джуфа, Та-бук, Бахи,
Канфиз, Джизен, Асир, Наджран соттарымен шығарған шешімдерді ... ... сот ... ... ісін жүргізу туралы заңдарда Жалпы соттың
құрамы бір не болмаса онан да көптеген соттардан ... деп ... Сот ... ... ... ... ... шешімімен жалпы
соттың құрамын, штаб - пәтерлерін белгілеп, солардың мамандандырылу сипатын
анықтайды. Олардың өз кезегінде ... ... ... ... сай ... өздерінің мәселелерімен ... ... ... ... байланысты болады. Заңдарда
көрсетілгендей өлім жазасы, қол кесу не ... ... ... ету, тағы ... ... ... шешімдерді, тек қана бір сот шығарады. Ол ... үш сот ... ... ғана ... сатылы соты болмаған ретте бүкіл түрғындық болатын жерлерде
бірінші сатылы соттың қызметін жалпы сот соттары атқарады.
Бірінші сатылы сот ... ... ... ... айтатын болсақ, әрине
неке, алимент, қозғалмайтын мүліктік ... ... ... ... ... ... негізінде соттар әсіресе 20 ... ... ... ... ... түгелдей қарап шығып, шешуге
мамандандырылады. Олар сол ... ... ... үштен бірінен
аспайтындай қылмыстарды, зинәқорлық және ғайбат айтуы сияқты ... да ... ... ... ... бір не болмаса бірнеше соттан ... ... және ... ... ... ... Жоғары Соттың
Кеңесі ұсынысының негізінде Әділет министрінің шешіміне сай ... ... ... ... ол соттың екі түрі
бар: Бірі кәмелетке жетпегендердің соты, екіншісі жанұя және ... ... 1993 жылы ... 1410 ... Рияд пен ... ... соттары құрылды. Олар өздерінің ... ... ... ... де ... келеді.
Кәмелетке толмағандар соты 7 жастан ... 18 ... ... (тас ... ету, ... ... өлім жазасы қарастырмағанда)
тәртіпті бұзушылықтарды қарауға мамандандырылады. Соттың ... ... ... түзу ... салып, түзету болып келеді. Әлбетте, ол
әуелі қылмысқа итермелеген себептер және қылмыстың табиғатына зер ... іс ... ... Тек ... соң, ... өзіне лайықты түрдегі үкім
шығарылып, үкімнің орындалуы өз кезегінде қадағаланады.
Отбасы және неке ... ... ... 1383 ... жылы Риядта
құрылып, негізінен ажыра-су бойынша мәселелеріне қоса некені әлеуіметтік
тұрғыдан қорғау, сол секілді ... хал ... ... ... мамандандырылған.
Олар, әрине, үкімді шығаруға мамандандырылмай-ды, бірақ та олар ... ... ... ... бола ... Өз ... осындай
органдарға мына мекемелер жатады:
Китаб Әл-Әділ (Нотариалдық ... Осы ... ... азаматтардың
жылжымайтын мүліктерін иеленуі ... ... ... ... ... сатылатын, кепідікті беретін куәліктерге кепілдемелер
беріп, өкіметтік несие ... ... ... ... ... ... ... куәландыруға машықтанады. Бүгін корольдіктің кез келген
жерлері және қалаларындағы солардың саны жүз ... ... асып ... ... ... басқармалар), кез келген өте ірі жалпы соттарда
қаржылық басқарма ретінде деп аталатын органдар. Олар негізінен жергілікті
жерлерде ... ... ... ... Мұрагерліктің
мәселелерімен айналысып, өлген адамдардың мұрагерлері бар ма, әлде жоқ ... ... ... жеткен бе, жетпеген бе, ал мұрагерлері ... ... бар ма, әлде жоқ па ... анықтап, белгілеумен айналыса
алады.
Күрделі соттардың әкімшіліктік құрылысы әділеттің министрлігі күрделі
соттардың соттың ісін жүргізуін жеңілдетуі ... ... ... өзге де ... бөліп бөліп отырады. Соттың төрағалары соттың ісін
жүргізуі және соттарға байланысты бүкіл іс әрекеттерге басшылықты жасайды.
Бас ... ... ... ... бүкіл әкімшілік, каржы
мәселелерін шешумен де ... ... ең ... ролі — ... ... болса әкімшілік, қаржылық мәселелеріне еш уақыт бөлмей,
тура соттың ісін ... ... ... ... жүргізуге
жағдайды туғызуында.
Министірлік филиалдары мен солардың құрылуының мақсатына тоқталсақ,
Әділеттің министрлігінде корольдікке ... ... ... ... ... өзі ... жоқ. Осы мәселе әбден ойластырылып,
зерттегеннен соң ғана іс жүзіне асып ... ... ... ... ... ... ... оңай шешуді, шариат органдарды баспа
өнімдерімен, кеңсе ... ... ... ... ... бөлуді, мекеме үйлеріне қызмет көрсетуі және жөндеу жұмыстарын ... ... ... - ... қамтамасыз етуді жеңілдетеді.
Бүгінгі уақытта елдің түкпір-түкпірінде министрліктің 10 филиалы жұмыс
жасайды. Олар: ар-Риядтағы ... ... ... ... ... ... филиалы; Шығыс провинциядағы Әділет
министрлігінің филиалы; Мәдинадагы Әділет министрлігінің филиалы; Қасым
провинциясындағы Әділет ... ... Асир ... ... ... ... ... Әділет министрлігінің
филиалы; Хаил провинщіясындағы Әділет ... ... ... Әділет министрлігінің филиалы; Табук провинциясындағы
Әділет министрлігінің филиалы.
Министрлік мүдделі органдармен бірлесе отырып, ... ... ... ... ... ... бұл филиалдар үшін үйлерді салу
құжаттарын даярлауы ... ... ... кешен (қорығы) өзіндік еркше орган. Екі
қасиетті орынның (Мекке және Мәдина) сақтаушысы қасиетті ... Фаһ ... Азиз әл - ... көрсетуімен әрі тура өзінің қадағалауымен Мәдина
қаласында Пайғамбардың мешітінің қарсы бетіне шариаттың ... ... ... ... Ол ... ... салу 22 айға ... жұмсалған қаражат 135 миллион риал ақша ... ... 5500 ... ... ... ... қабатты, жалпы көлемі 25350
шаршы метр. Үйде "Үлкен сот", Бірінші сатылы сот, екі ... ... ... ... ... ... ... және машиналар
үшін тұрақ - жайлар органаласқан
Ар-риядтағы шариат органдарының ... ... ... ... ... қаласын өркендетуі жөніндегі жоғары комитеттің төрағасы
принц Салман би Абдул Азиз ас - Сауданың ұсынысымен ар - ... ... ... құру ... ... қабылдады Ол комитет министрліктердің
өзіне қатысты департаменттерімен бірге ар - Риядта шариаттың ... ... ... жобаны іс жүзіне асыруға кірісті. Осы қорық Әділ
соттың сарайының ішіне орналасатын болады. ... ... ... ... ... ... жолмен іс жүзіне асыруға шығарылды.
Автоматты компьютерлік ... ... ... ... ол да ... министрлігі халыққа қызмет жасауды жақсарта түсуі мақсатында
өзінің министрлігі аппаратында компьютерлік техника және ақпарат орталығын
ашты. Ол ... ... ... ... қаржы және соттық
салаларын қамтып ... ... ... жолға қоюға да көмек жасайды. Сол
сияқты, ол ... кей ... да ... ... солардың іс жүзіне
асырылуын бақылайды. Бүгін министрліктің ... ... ... ... алтыншы бағдарламасын іс жүзіне асырудағы әділет
министрлігінің рөлі ерекше болып келеді. Корольдіктің әділет министрлігі әр
жыл сайынғы ... ... іс ... ... ... ... мерзімді және ұзақ мерзімді стратегиялык ... ... ... ... ... ... ... өзгерістерге қарай
жүргізуде. Мұндағы айтатын нәрсе, қашан да болмасын ол міндеттер исламдық
шариаттың ... ... бұл ... басшылыққа ала отырып, іс
жүзіне асырылады. Негізінен бағдарлама болса 5 жылды қамтиды. Осыған ... ... 5 ... бағдарламасына сәйкес, Әділет министрлігі
де өзінің бағдарламасын жасаған.
Сауд Арабиясы корольдігін өркендетудің 5 жылдық бағдарламасы негізінде
министрліктің ... сот ... ... бағдарлама төменде берілген:
Жаңадан соттар және нотариальдық мекемелер ашу;
Соттардың көшпелі сессияларын ... ... ... жатқан соттарды нығайту; Ол үшін:
соттарда бақылау жасайтын бөелімдер құру;
соттарда ... ... ... басқармаларын құру, сондай-ақ әзірше бар
қаржы басқармаларын нығайту;
сот жанында кітапханаларды ашу;
кассациялық соттарды ... [35, ... ақ, ... ... ... үшін министрліктің тарапынан
шығарылған заңдар, нұсқамаларды ... ... ... ісін ... ... ... ... болса 6 бөлімнен тұратын жинақтар шығарылып, шариат
органдарына, соттың жүйелеріне, нотариалдық мекемелерге таратылған.
Министрлік ... ... ... да өте көп ... ... ... ... бойынша жыл сайын әділеттің қызметкерлері жалпы санының
10 пайызы арттырады. Жыл сайын статистикалық жинақтар ... ... 19 ... ... ... Министрлік араб мемлекеттері Әділет
министрлігі ұйымдастырған, тіпті дүниежүзілік, конференциялар, ... ... ... ... де міне ... өзекті мәселелерді
талқылайтын үлкен жиындарды өткізіп тұрады.
Қорытынды
Қоғамда болып ... ... мен ... мазмұнына жүгінсек,
аталған тақырыптың өте кең ауқымын, өміршеңдігін де ... ... ... ... ... ... ... алқа заседательдері
институтын енгізуі мәселесінің нақты түрдегі қаралуы, экономикалық,
әкімшілік ... ... ... ... ... дамығанымен, судьялар
өздеріне берілген құзыреттің шегінде ... ... ... ... ... жоқ. ... ... заңдар мен Конституция арасында
сәйкессіздіктер ... ... ... ... ... ... реформалау жүргізілген жылдарда құқықтық база
кеңейіп, соттың төрелігіне қол ... ... ... Бүгінде сотта
өздерінің құқықтарын талап етуі ... ... да ... сот ... қол ... ... түрдегі шындығы –
соттардың орындайтын жұмыстарының көлемінің өсуі. Тәуелсіздік ... ... аз жыл ... соттарға келіп түскен азаматтық істердің саны өсті.
Соттар азаматтардың ... және ... 90% ... ... құқықтардың қалпына келтіруі кепілдігінің
жоғарғы дәрежесі жөні куәландырады.
Сонымен бірге, ... ... ... ... ... ... ... дамып отыр. Мысалы ретінде ... ... ... ... ... ... ... судьясымен Сандрой
О’Коннормен, Түрік судьелінің әділет министрі Джемиля Чичекамен және тағы
басқалары кездесулерді айтуға ... Бұл ... ... екіжақты
ынтымақтастық мәселелері жақсартылады.
Қазақстан дүниежүзілік қоғамдыстықта жақсы беделге ие. ... ... ... ... баронесса Вивьен Стерн Қазақстанның
соттық-атқарушылық жүйесі жақын уақытта Орталық Азия ... үлгі ... деп ... ... болатын. Көп шетелдің жоғары лауазымға ие
тұлғалар Қазақстанды Орталық Азиядағы ... ... ... ... асыруда лидер ретінде таниды.
Қазақстан Республикасының құқықтық ... ... ... сот ... талаптарға сай дамымай, мемлекеттің ... ... да ... ... жетуге қиынға соғады.
Қазақстанда демократиялық бағыттағы дамыған сот жүйесін құруда айтылып
кеткен жұмыстар іс жүзіне асырылуда. Осындай қызметтерді іс ... ... бұл жылы ... ... жолдауында көзделгендей Қазақстан
болса 50 дамыған мемлекеттердің құрамына енді.
Шетелдік озық тәжірибені ала ... ... ... Республикамызда
соттық құқықтық реформалар жоспарлы, табысты түрде орындалуда. Мұнда
маңызды рөлді еліміздің Президенті ... 1995 ... ... ... ... қос палаталы кәсіби Парламент өзінің жұмысына кіріспеген
кезеңде мемлекеттің басшысы 1995 жылы 20 ... ... ... және ... ... туралы» Конституциялық
заңдықдық күші бар Жарлық қабылдады. 2000 жылы ... ... ... және ... ... ... ... қабылдануына бастамашы
болды және ол бізге «сот жүйесі тәуелсіздігін нығайту, сот ... ... және ... ... мүдделері мен құқықтарының соттық
қорғалу сапасын жоғарлату үшін» қажет екенін көрсетті [36].
Қазақстан ... 2000 жылы 1 ... ... сот ... ... ... ... туралы»
Жарлығының қорытындысында жоғарғы сот органдары қасында Соттық ... ... ... Соттардың қызметін қамтамасыз ету жүйесі Әділет
министрлігінің құрылымынан Жоғары Сотқа берілді. Бірақ та Жарлық Комитеттің
Жоғары ... ... ... ... ... төрағасын
мемлекеттің басшысы қызметіне тағайындап, Комитет ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз
етумен Комитетке бағынатын әкімшілер атқарды..
Сол шетелдік озық тәжірибеден алған практикасы ... ... ... сот ... іске ... ... мен ... жақсарды. Бұған
Қазақстан Республикасы Жоғары Сотының ... ... ... іс ... ... енгізу, мамандандырылған экономикалық
және әкімшілік соттарды құру туралы ұсынысы көмектесті ... ... ... ... ... бұрын ювеналдық соттарды құру жұмыстары
жоспарланған ... Ең ... ... ... әділет» жобасы
бойынша Алматы облысының Қарасай ауданында және ... ... ... ... ... жұмыс істеп, сынақтар табысты аяқталды. Бұл
жұмыстар қазіргі ... ... ... [5, ... сот ... ... ... бірі болып отыр. Мәселен,
тұтқынға алуға соттың санкция беруі. Және бұл ... ... ... 2-тармағында: «заңда көзделген реттерде ғана
және тек қана соттың санкциясымен тұтқындауға және ... ... ... ... ... ... берiледi. Соттың санкциясынсыз адамды
жетпiс екi сағаттан ... ... ... ... ... болып отыр. Осыған байланысты К.Х.Халиков, тұтқынға алу және
қамауға алуға соттың санкциясы мәселелерін ... ... бұл ... 110 ... ... айрықша құзіретінде екенін, тек 17
мемлекетте ғана прокуратура тұтқынға алуға ... ... ... ... ... ... ... Эстония, Грузия сияқты Достастық
мемлекеттерінде бұл сұрақ бойынша мәселелерді шешу жолдары сот ... тек ... ... ... ... ... секілді мемлекеттерде тұтқынға алу туралы санкцияны прокурор
береді. Ал Қазақстанда бұған соттың ... да болу ... Әрі ... ғалым
тұтқынға алу – латынның «arrestum» сөзінен cот қаулысы деген мағынаны
білдіреді,- деп пайымдайды. ... ... алу – ... ... ... ... [37, ... органдардың өкілдері, мамандар мен лауазымды тұлғалар алыс-
жақын шетелдердің тәжірибелерін зерттеп, өзімізге қажет деп табылған сот
жетілдіру жұмысын ... ... ... ... алдымызға қойған мақсатымызға белгілеген
міндеттерді орындай отырып, жеттік деп есептейміз.
Пайдаланылған дерек көздер тізімі
1. ҚР-ның ... ... ... ... ... ... осы заманғы ... ... ... ... ... к ... ... закону « О судебной
системе РФ»/ В.И. Радченконың редакциялығымен,-М., ... ... М.В. ... право Российской федерации. – М., 1998.-
612-613 бет.
4. Козлов Е.И., ... О.Е. ... ... ... М. ... Мами К.А. ... и развитие судебной власти в РК. – Астана:
Елорда,2001.-197с.
6. Савицкий В.М. Организация судебной власти в РФ. – М., 1997. – ... ... Б.А. ... (государственное право) зарубежных
стран: В 4 т. Том 1. ... ... ... - 3-е изд., ... ... - М.: ... БЕК, 2000. - 784 ... Амандықов С.К. «Қазақстан Республикасының Конституциялық құқығы».
Оқулық.- Астана: ... ... ... ... Ф. А. ... ... зарубежных стран: учебное
пособие / Ф. А. Ержанова.- Караганда: ТОО"Арко", 2005.- 204 с.
10. Кудряцев В.Н. Равноправие и равенство.— М.: ... ... БҰҰ Бас ... 1995 ... 29 ... және ... қарарларымен мақұлданған “Соттық органдарының
тәуелсіздігіне қатысты негізгі қағидаларының” rusnauka. Com ... 2014/ ... ... Б.Т. ... ... России.Уч.пос.-6-е изд.-М.:КноРус,
2010.- 496с
13. Стецовский И.М..Пушкин глазами адвоката: Вчера. ... ... ... ... В. Е. Конституционное право зарубежных стран: Учебник / В.
Е. Чистяков.- М.: ... 1997.- 568 ... ... ... стран / Сост ВН Дубровин - М: Юрлитинформ,
2001 - 448 ... ... В.Е. ... ... ... ... бөлім: оқулық
/; орыс тілінен қазақшаға аударған. Б. Ө. Алтынбасов. - Астана :
Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ, 2010. - ... ... С.К. ... ... ... ... Дис.
... канд. юрид. наук / С.К. Загайнова. - М.: РГБ, 2002. - 236 с.
18. Чудаков МФ Конституционное государственное ... ... ... ... Харвест, 1998 - 784 с
19. Конституции зарубежных ... США, ... ... ... ... ... ... пособие/ Сост.
В.В.Маклаков. – М.: БЕК. 1996№-311с.
20. Алебастрова ИА Конституционное ... ... ... Учеб ... М: ... 2001 - 640 ... Колдаев В. М. Конституционное право Франции. Учебное пособие. М.:
Юридический институт МИИТа, 2003. 75 с.
22. Шаповал ВМ Конституционное право ... ... - М.: ... ... 264 с
23. Гунель М. Введение в публичное право. М. 1995. ... ... ... и ... ... ... для высших учебных
заведений / Под ред. ... ... В.Г.- М.: ИПП ... 344 ... ... ... ... документов. Сост. А.П. Рыжаков,
А.И. Сергеев. – М.: «Белые альвы». 1995. ... ... О.В. ... ... зарубежных стран / О.В.
Афанасьева и др. - М.: ... 2004. - 218 ... ... В.В. Иностранное конституционное право. М.,1996.-342с
28. Шаповал ВМ Конституционные системы зарубежных стран - М.: Высшая
школа, 1992 - 135 ... ... И.А., ... Н.М. ... право зарубежных стран:
Учебно-практическое пособие / И.А. Сизько, Н.М. Чепурнова. - ... 2007. - 184 ... ... И.Ю. ... в английском праве. М.; 1987. -143 с.
31. ... Ө.Қ. ... ... ... ... ... ... 1998.- 320 бет.
32. Крашенинникова Н.А. История права Востока. М. Изд-во Рос. ... ... ... ЭП, Григонис ВЛ Конституционное право зарубежных стран:
Курс лекций - СПб: Питер, 2002 - 416 с
34. Абельдинов А.К., ... О.К. ... ... ... А.,1997.-325с
35. Мишин А.А. Конституционное (государственное) право зарубежных
стран: учебник для вузов. М., 2006.
36. Қазақстан ... сот ... мен ... ... ... 2000 ... 25 желтоқсандағы N 132 Конституциялық заңы
adilet.zan.kz/kaz/doc
37. Сапарғалиев Ғ.С. Қазақстан Республикасының Конституциялық ... ... Жеті ... 1998 – 370 ... ... ... стран / Сост ВН Дубровин - М: Юрлитинформ,
2001 - 448 с
39. ... ... СНГ / ... Ю. Булуктаев.- Алматы:К 65 ... 1999.- 416 ... ... А.Н. ... ... ... Казахстан. –
Алматы: Білім, 2006. – 380 с.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 82 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 6 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алыс шет елдердегі қазақтар5 бет
Қытай қазақтары тілдік ерекшеліктері17 бет
"әртүрлі шет елдердегі жұмысшыларды ынталандыру және қызметтерін жетілдіру реформалары"13 бет
VIII Тақырып. Үкіметтің ұйымдастырылуы мен қызметінің конституциялық негіздері22 бет
Абылай хан билігінің ғылыми әдебиеттерде көрініс табуы16 бет
Адам және азаматтардың конституциялық міндеттері18 бет
Адам және азаматтардың конституциялық құқықтары мен бостандықтары82 бет
Адам және азаматтың конституциялық және басқа да құқықтары мен бостандықтарына қарсы қылмыстар9 бет
Адам және азаматтың конституциялық құқықтары мен бостандықтары35 бет
Адам және азаматтың конституциялық құқықтары мен бостандықтарының ұғымы39 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь