Құқық нормаларын қолданудың тәжірибелік ерекшелігі

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...4
1 Құқықты реттеудің тетігіндегі . құқықты қолдану ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7
1.1 Құқықты реттеудің тетігінің ұғымы және әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ..7
1.2 Құқықты реттеудің әдістерінің ұғымы және жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ..16
1.3 Құқықты реттеудегі құқықты қолданудың тиімді жолдары ... ... ... ... .25
2 Құқық нормаларын қолдану құқықты жүзеге асырудың ерекше нысаны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...37
2.1 Құқықты жүзеге асырудың ұғымы және нысандары ... ... ... ... ... ... ... .37
2.2 Құқық нормаларын қолданудың ұғымы, белгілері және кезеңдері ... .40
2.3 Құқықтық нормаларды қолдану актілері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...44
2.4 Заңды қарама.қайшылықтар мен құқықтағы олқылықтар ... ... ... ... ... 48
3 Еліміздегі заң актісіне талдау жасау және оны қолдау тәжірибесінің ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..53
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..59
Тақырып өзектілігі. Қоғамдық қатынастар өзінен-өзі тәртіп, заңдылық шеңберінде, құлықтылы және гуманистік талаптар негізінде біржүйелік мағынадағы азамат құндылықтары аясында реттелмейді.
Қоғамдық қарым қатынастардың өмір сүру формалары индивидтердің сан-қырлы әрекеттері қалыптастыратын қарама-қайшылықтар мен күрделі шиеленістен, мүдде қақтығыстарынан тұрады. Мұндай процесстерді бір жүйелі тәртіпке келтіру, индивидтердің мінез-құлықтарына реттік сипат беру көптеген әлеуметтік нормалармен іс жүзіне асырылады, реттеледі және құқықтық мемлекет орнату үшін құқықты сауатты қолдану да маңызды Таңдалып алынған тақырыптың өзектілігі де осы айтылғанмен анықталады
Атап айтқанда діни, әдет-ғұрып, дәстүрлік сияқты нормалар қоғамдық қатынастарды реттеуде үлкен рөл атқарады. Бірақ, жеке адамдардың саналық, тәрбиелік, генетикалық жөне психологиялық ерекшеліктеріне байланысты олардың бәрінен бір мағынадағы, талаптағы мінез-құлықты талап ету мүмкін емес. Әр түрліліктің өзі қоғамдық қатынастарды дамытудың, жетілдірудің айқын көрінісі.
Құқық – бұл қоғамдық құбылыс. Ол қоғамның туындысы ретінде оның дамуының белгілі сатасында пайда болады. Құқық – адам тәртібінің әлеуметтік маңызды реттеутіші, әлеуметтік нормалардың бір түрі. Ол өзіне әлеуметтік аяны қосып алады: а) адамдарды; б) адамдар арасындағы қарым-қатынасты; в) қоғамдық қатынастардағы субъектілердің тәртібін. [1, 45б].
Құқықтың мазмұны қоғамдық дамудың қажеттілігіне, қоғамдық үдірістерге қатысушылармен белгіленеді. Құқық өзінің табиғатына байланысты қоғамдағы әлеуметтік келісімділіктің құралы әлеуметтік қызығушылықтың теңдігін белгілеу, игілікті адал бөлу, жеке адамның әлеуметтік бостандығының өлшемі.
Азаматтық қоғамдық сананың тетігі және ұжымның еркі арқылы саяси күштің бөлінуіне байланысты шын мәнісіндегі теңдік, азды көпті құқықтың формальды қайнар көзінде ретінде көрсетіледі. Мұндай жағдай құқықтың өз идеалына жақындауы не болмаса одан, өзінің негізінен шегіну болып табылады.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері. Құқықтық реттеу тетігін толыққанды түрде ашып көрсетіп, талдау жасау арқылы, құқықты қолдану құқықты жүзеге асырудың ерекше формасы ретінде ашып көрсету.
Алға қойылған мақсаттарға сәйкес дипломдық жұмыста мынадай міндеттер алға қойылды:
- Құқықты реттеу тетігіндегі - құқықты қолдануға сипаттама беру;
- Құқықты реттеу тетігінің ұғымы және әдістерін анықтап, сипаттау;
- Құқықты реттеу әдістерінің ұғымы және жүйесіне сипаттама беру;
- Құқықты реттеуде құқықты қолданудың тиімді жолдарынкөрсету;
- Құқықты қолдану құқықты жүзеге асырудың ерекше формасы болып табылатындығын ашу;
- Құқықты жүзеге асырудың түсінігі және нысандарын анықтау;
1. Жоламанов Қ.Ж. Мемлекет және құқық теориясы. – Алматы: Білім, 1998. – 360 б.
2. Храпанюк В.Н. Теория государства и права. – М. : Бек, 1996. – 450 с.
3. Сапарғалиев Ғ.С. Мемлекет және құқық теориясы. – Алматы: Жеті жарғы, 1998. – 320 б.
4. Венгеров А. Б. Теория государства и права. Учебник/ 2-ое изд. – М., Омега-Л, 2005. -608 с.
5. Булгакова Д.А. Мемлекет және құқық теориясы: оқу құралы. – Алматы: Заң әдебиеті, 2004. – 106 б.
6. Александров Н.Г. Тезисы доклада на тему: «Некоторые спорные вопросы учения о правоотношении» // ЦАГМ. Ф. 3038. Оп. 1. Д. 392. Л. 39.
7. Лазарев Н.Н. Общая теория государства и права. – М. : Юристь, 1999. – 560 с.
8. Теория государства и права /под ред. Н.И. Матузова и А.В. Малько. – М. : Проспект, 1997. – 530 с.
9. Шершеневич Г. Ф. Общая теория права. М., 1991. С. 199
10. Проблемы общей теории права и государства. /Учебник/. Под ред. В. С. Нерсесянца. М.: «Норма-Инфа. М», 1999, 832 с.
11. Нерсесянц В. С. Наш путь к праву. М,1992.С.320
12. Жоламанов Қ.Ж., Мухтарова А.Қ., Тәуекелев А.Н. Мемлекет және құқық теориясы. – Алматы: бас. Қаз МЗУ, 1999. – 370 б.
13. Козлов В.А. Проблемы предмета и общей методологии права. – Л. :Наука, 1989. – 130 с.
14. Антология мировой правовой мысли в пяти томах. – М. : Мысль, 1997. – 960 с.
15. Алексеев С.С. Философия права. – М. : Норма, 1997. – 290 с.
16. Ағдарбеков Т. Мемлекет және құқық теориясының проблемалары (оқу құралы). Түркістан: Қожа Ахмет Ясау атындағы Халықаралық Қазақ-түрік университеті, 2005 ж.- 349б.
17. Абдулаев М.И. Теория государства и права: Учебник. издательство: М.: Финансовый контроль, 2004г.- 410с
18. Бахмутская К.Б. О цивилизованных подходах к изууению истории государства и права// Вестник МГУ, 1994. – №4.
19. Дін kk.wikipedia.org
20. Лукашев Е.А. Права человека Учебник для вузов. – М.: Издательская группа НОРМА– ИНФРА М, 1999. – 573
21. Общая теория государства и права/ под ред. Проф. М.Н.Марченко. – М. : ИКД «Зерцало - М», 2001. – 730 с.
22. Қазақстан Республикасының Конституциясы 30 тамыз 1995 жыл //өзгертулер мен толықтырулар 2011жылға.adilet.gov.kz
23. Оспанов Қ.И. «Құқық негіздері». 2-бас., толықтырылған. – Алматы: Жеті жарғы, 2007. – 304 бет.
24. Храпанюк В.Н. Теория государства и права. – М. : Бек, 1998. – 470 с.
25. Сапарғалиев Ғ.С., Ибраева А.С. Мемлекет және құқық теориясы. – Алматы: Жеті жарғы, 1997. – 96 б.
26. Мемлекет және құқық негіздері/ құр. Е.Баянов. – Алматы: Жеті жарғы, 2001. – 760 б.
27. Ашитов З.О., Ашитов Б.З. Қазақстан Республикасының құқық негіздері. – Алматы: Жеті жарғы, 2003. – 296 б.
28. Макала. Әділет министрі Б.М. Имашевтың ҚР Парламенті Мәжілісінде сөйлеген сөзі ( 3 сәуір 2013 жыл ) adilet.gov.kz
29. Заң актісіне талдау жасау және оны қолдану тәжірибесін жүргізу бойынша ӘДІСТЕМЕЛІК ҰСЫНЫМДАР .http://www.minjust.kz/
30. Ибраева А. С. Теория государства и права: учебное пособие. - Алматы: Жеті жарғы, 2006. – 424 с.
31. Күләшбекова Р. Жалпыға бірдей құқықтық оқуды үйлестіру // Заң газеті, 2001. – №11. – 5 б.
32. Зиманов С.З. Общая теория права и ее место в системе правоведения. Алматы, 1982.
33. Сапарғалиев Ғ.С. Қазақстан Республикасының Конституциялық құқығы. – Алматы: Жеті жарғы, 1998 – 370 б.
34. Сағындыкова А.Н. Конституционное право Республики Казахстан. – Алматы: Білім, 1999. – 380 с.
35. Сафинов К. Құқықтық мемлекет құрудағы жетістіктер // Үкімет жаршысы, 2001. – №10 - 23. – 29 б.
36. Қабдуллин Б.Т. Құқықтық мемлекетті құрудың кейбір мәселелері// ПМУ Хабаршысы, 2004. – №2. – 128 б.
37. Теория государства и права. Учебник для юридических вузов и факультетов. Под ред. В. М. Корельского и В. Д. Перевалова – М.: Изд. группа НОРМА-ИНФРА-М, 1998, 570 с.
38. Баққұлов С. Д. Құқық негіздері оқулық.- 2-ші басылым.-Алматы: Дәуір, 2004.- 248б
        
        Құқық нормаларын қолданудың тәжірибелік ерекшелігі
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
Мамандығы 5В030100-Құқықтану
Қостанай 2015
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
Тақырыбы: «Құқық нормаларын қолданудың тәжірибелік ерекшелігі»
5В030100 – Құқықтану мамандығы бойынша
Орындаған ... ... ... 4 курс ... ... Г. ... оқытушы
Қостанай 2015
Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
......................................................4
1 Құқықты ... ... - ... ... ... ... ... және
әдістері..................................7
1.2 Құқықты реттеудің ... ... ... Құқықты реттеудегі ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асырудың ерекше
нысаны......................................................................
.................................................37
2.1 Құқықты ... ... ... және
нысандары.............................37
2.2 Құқық нормаларын қолданудың ұғымы, белгілері және кезеңдері.....40
2.3 ... ... ... ... қарама-қайшылықтар мен ... ... заң ... ... ... және оны ... ... дерек көздер
тізімі.....................................................................6
2
Кіріспе
Тақырып өзектілігі. Қоғамдық қатынастар өзінен-өзі тәртіп, заңдылық
шеңберінде, құлықтылы және гуманистік ... ... ... ... ... ... ... қарым қатынастардың өмір сүру формалары индивидтердің ... ... ... ... мен ... мүдде қақтығыстарынан тұрады. Мұндай процесстерді бір жүйелі
тәртіпке келтіру, ... ... ... сипат беру
көптеген әлеуметтік ... іс ... ... ... және
құқықтық мемлекет орнату үшін құқықты сауатты қолдану да маңызды Таңдалып
алынған тақырыптың өзектілігі де осы ... ... ... діни, әдет-ғұрып, дәстүрлік сияқты нормалар қоғамдық
қатынастарды реттеуде үлкен рөл атқарады. ... жеке ... ... ... жөне психологиялық ерекшеліктеріне ... ... бір ... талаптағы мінез-құлықты талап ету мүмкін
емес. Әр ... өзі ... ... ... ... ... – бұл ... құбылыс. Ол қоғамның туындысы ретінде оның
дамуының белгілі сатасында пайда ... ... – адам ... әлеуметтік
маңызды реттеутіші, әлеуметтік нормалардың бір түрі. Ол өзіне ... ... ... а) ... б) ... арасындағы қарым-қатынасты; в)
қоғамдық қатынастардағы субъектілердің тәртібін. [1, 45б].
Құқықтың мазмұны қоғамдық ... ... ... ... ... Құқық өзінің табиғатына байланысты қоғамдағы
әлеуметтік келісімділіктің құралы әлеуметтік ... ... ... адал ... жеке ... әлеуметтік бостандығының өлшемі.
Азаматтық қоғамдық сананың тетігі және ұжымның еркі арқылы саяси
күштің бөлінуіне ... шын ... ... азды ... ... қайнар көзінде ретінде көрсетіледі. Мұндай жағдай құқықтың өз
идеалына жақындауы не болмаса одан, өзінің негізінен шегіну ... ... ... мен ... ... реттеу тетігін толыққанды
түрде ашып көрсетіп, талдау жасау арқылы, ... ... ... ... ... ... ретінде ашып көрсету.
Алға қойылған мақсаттарға сәйкес дипломдық жұмыста мынадай міндеттер
алға ... ... ... тетігіндегі - құқықты қолдануға сипаттама беру;
-  Құқықты реттеу тетігінің ұғымы және әдістерін анықтап, ... ... ... ... ... және ... сипаттама беру;
- Құқықты реттеуде құқықты қолданудың тиімді жолдарынкөрсету;
- Құқықты қолдану құқықты жүзеге ... ... ... ... ... ... жүзеге асырудың түсінігі және нысандарын анықтау;
- Құқық нормаларын қолданудың түсінігі, белгілері және кезеңдерін
көрсету;
- Құқықтық нормаларды ... ... ... ... ... коллизиялар мен құқықтағы олқылықтар орнын қарастыру;
- Еліміздегі заң актісіне талдау жасау және оны қолдау тәжірибесіне де
тоқталу.
Жұмыстың зерттелу ... ... ... ... ... асырудың
ерекше формасы болып табылатындығын ... ... ... бұл ... ... ... әкелді. Елімізде құқықты қолдану арқылы құқықты
жүзеге асыру ... ... ... ... ... дамуын басынан
өткерді. Зерттеу жұмысын жазу барысында ізденуші теоретик заң ... ... ... Ғ. Сапарғалиев, Т. Ағдарбеков, Д. ... ... ... және т. б. ... ... ... мен заң ... сөз еткен болатын. Осы ғалымдар өз еңбектерде құқық жүйесі мен ... ... ... құқықтық институт ретінде қарастырды.
Бұл орайда зерттеудің ... ... ... ... ... Мемлекет және құқық ... ... ... мен ... ... ... ... тарих
және тағы да басқа ғылыми идеялар құрды.
Зерттеудің объектісі және пәні. Зерттеудің объектісі құқықты қолдану
құқықты жүзеге ... ... ... ... орны ... ... қолдану құқықты жүзеге асырудың ерекше формасы болып
табылатындығын ашып көрсету, жалпы сипаттамасын бере ... оның ... ... ... қолданудың тиімді жолдарын, құықтың маңызы,
құқықты жүзеге асырудың түсінігі және ... ... ... ... ... және ... ... нормаларды қолдану
актілері мен заңды коллизиялар ... ... ... ... өркениеттік көзқарас құрайды.
Жұмысты зерттеу барысында бақылау, ... ... ... ... ... ... ... тарихи, ұсынды, сондай-ақ жалпы ғылыми
диалектикалық, метафизикалық таным әдістері қолданылды.
Тәжірбиелік маңыздылығы және ... ... ... ... ... ... ... асырудың ерекше
формасы болып табылатындалығы оқытып, беру кезде әдістемелік тірек ... ... бұл ... ... ... теориялық маңызды
орын алған ерекше белгілері ұсынылған.
Жұмыстың ғылыми жаңашылдығы құқықты жүзеге асыру және құқықты ... ... ... ерекше формасы болып табылатындығын көрсету сипаты
монографиялық деңгейде қарастырудан көрінеді.
Тақырыптың жаңашылдығы құқықты жүзеге асырудың нысандарын жан- ... ... ... Жұмыс барысында құқық нормаларын ... ... және ... ... ... беру ... ... қолдану актілерінің маңызын анықтап, сипаттама
беруде тарихи, дәстүрлік материалдарға сүйеніп мемлекеттік тілде зерделеніп
жазылған.
Қазақстан ... ... ... мен ... ... орны ... заң актісіне талдау жасау және оны қолдау ... оны ... ... ... ерекшелігі Қазақстан мемлекетін нығайту – сауатты құқықты
қолдану нәтижесі болып табылатын жақтарына ... ... ... ... ... ол ... үш ... жұмыс
бойынша соңғы қорытындыдан, пайдаланған дерек көздер тізімінен тұрады.
1 Құқықты реттеудің тетігіндегі - құқықты қолдану
1.1 Құқықты реттеудің тетігінің ұғымы және ... ... ... деп ... нормалары реттейтін қоғамдық
қатынастардың құқықтық ... ... ... тиімді әрі нәтижелі
жинақталуын айтамыз.
Қоғамдық қатынастар өзінен-өзі тәртіп, заңдылық ... ... ... ... ... ... түсіктегі азамат құндылықтары
шеңберінде қарастырлмайды.
Қоғамдық қатынастардың ғұмыр кеші нысандары индивидтердің алуан түрлі
іс-әрекеттері қалыптастыратын қайшылықтар мен ... ... ... ... Осындай процесстерді бір ... ... ... мінез-құлықтарына реттік ... беру ... ... іске ... ... ... ... әдет-ғұрып, дәстүрлік екілді нормалар қоғамдық
қатынастарды реттеуде көп рөл ... ... де, жеке ... ... ... және ... ... олардың бәрінен бір мағынадағы, талаптағы мінез-құлықты талап ету
мүмкін болмайды. Алуан ... өзі ... ... ... ... бейнесі.
Осыған байланысты қоғамдық қатынастарды тиімді реттеу әлеуметтік
нормалардың арасынан айрықша орын алатын құқық ... ... ... ... ... қатынастардың бүкіл салаларына
өзінің реттеу функциясымен ықпал етеді.
Екіншіден, ... ... ... қызметін керек болған кезде
мемлекеттің күш ... ... ... ... ... ... нормалар реттеу, пайдалану кезіде индивидтердің қол
сұғылған мүдделерін, бұзылған құқықтары мен ... ... Ал, өзге ... ... ... сипаттардан мүлдем жұрдай
болып табылады. Сол себепті де құқықтық реттеудің мәні де, мазмұны да, ... өте ... ... тиімді билік жүргізуінің кепілі болып табылады.
Қоғамдық қатынастар тиімді реттелген жағдайда құқықтық ... ... ... ... ... ... салтанат кұруы
халықтың санасына біртіндеп кіреді. Осылайша, сол ... ... ... тану, оларды жан-жақты зерттеу және дамытудың жаңа ... ... ... кіргізу қазіргі заманның мақсаты.
Құқықтық реттеу механизмі деп құқық нормалары реттейтін қоғамдық
қатынастардың ... ... ... ... ... және ... айтады.
Құқықтық реттеудің тетіктері арқасында құқықтық норма, құқықтық
қатынастар және құқық пайдалану ... ... ... ... болсақ құқықтық норма субъектілердің өмірде, қоғамдық
қатынастарда келешекте болатын, істелетін әрекеттерінің, мінез-құлықтарының
мемлекет қалыптастырған, формалды-айқын үлгісі болып табылады.
Құқықтық қатынастара түскен ... ... ... ... құкық
нормаларында анықталған диспозицияға сәйкес мінез-құлық танытуы ... неке ... ... ... 18 ... ... алимент телеуге
міндетті болып табылады. Ажырасу ете көп, ... ... ... ... ... тек қана үлгісін ғана бекітеді.[2, 57б].
Құқықтық норма кұқықтық реттеу механизмдерінің алғашқы клеткасы. Сол
себепті жалпы ... ... ... ... ... ғылыми негізде көрегенділікпен кисындап мазмұндалуына тікелей
қатысты. Қисынсыз, мәтіні түсініксіз, мазмұны өмір тәжірибесінен алыс абст-
ракциялық, ... ... ... келе ... ... ... құқықтық
реттеуге өте үлкен зиян тигізеді, заңсыздық пен бассыздықка тікелей жол
береді.
Сол себепті құқық ... ... ... ... қабылдағанда оның нормаларын калыптастырып, мәтінін құрастырғада
бірнеше мәрте ойланып, мың ... ірі ... ... ... керек.
Құқықтық реттеудегі тиімсіздік мемлекетке өте үлкен материалдық нұқсан
келтірумен бірге, адам факторына да өлшеусіз, орны ... ... ... зиянды кесірін тигізеді.
Құқықтық реттеудің маңызды механизмдердің бірі құқықтық қатынастар.
Баяндалғандай кұкыктық катынастар ... ... іс ... ... ең ... ... ... бірі.
Құқықтық қатынастар субъектілердің құқықтары мен міндеттерін тудырады,
оның көмегімен құқық нормалары «тіріліп» қоғамдық қатынастарды ... ... ... ... ... ... – ол ... құбылыс. Ол қоғамның туындысы есебінде оның
жетілуінің белгілі сатасында туған болатын.
2. ...... ... ... маңызды реттеушісі,
әлеуметтік нормалардың бір түрі болып табылады. Ол өзіне әлеуметтік
саланы да ... ... ... ... ... ... (қоғамдық қатынастарды);
в) қоғамдық қатынастардағы субъектілердің тәртібін.
3. Құқықтың мазмұны қоғамдық жетілудің ... ... ... ... ... ... ... қарай (негізіне) қоғамдағы ... ... ... ... ... қызығушылықтың
теңдігін көрсету, игілікті адал бөлу, жеке тұлғалардың ... ... ... ... тетігі және коллективтің еркі көмегімен саяси күштің
бөлінуіне қарай шын мәнісіндегі теңдік, азды көпті құқықтың ... ... ... ... ... ... құқықтың өз идеалына
жақындауы не болмаса одан, ... ... ... ... ... Құқық әлеуметтік нормалардың бір түрі есебінде нормативтік қасиетке
сүйенеді, ол ... ... ... ... ... ... атаусыз
іс-әрекет істей, жалпы белгілерге (жасы; есі дұрыстығы, заңды тұлғаның
жалпы белгілеріне) сәйкес іс-әрекет жасайды.
7. Құқықтың әрекеті ... ... ... ... ... ... ... шара пайдалану қағидаларына
негізделген, шын негізінде тең емес субъектілерге (формальды қағида).
8. Құқық нормалары сырттай ... ... ... ... ... ... ... бектілуі міндетті (құқықтың қайнар көзінде
формальды мағынада): нормативті-құқықтық актілерде, құқықтық дәстүрде,
заңды прецеденттерде т.б.
9. Құқық ішкі ұйымдастыру көз ... ... ... ... сәйкес қатынастардағы элементтердің жүйесі болып табылады.
10. Құқық бәріне міндетті болады. Оның ... өзге ... ... ... ... ... түзеді
және өзінің іс-әрекетін қоғамның бүкіл мүшелеріне жүргізеді.
11. Құқыққа процедуралық тән болады. Процедураны ... ... ... өз көлемінде бүкіл әлеуметтік реттеушілер қолданады.
Дегенмен құқықты ... ... ... ... көрініс
табады: құқық жүйесінде біраз процедуралық салалар бар (азаматтық
процессуальдық, қылмыстық процессуальдық). ... іске ... және заң ... ... ... ... ... интелектуальды – еріктегі реттеуші есебінде қызмет атқарады.
Құқық арнайы – заңдылықтағы таза құқықтық тетік ғана емес, ... ... ол ... ... тек оның ... сәйкес
реттейді. Белгілі уақытта, құқықты билік сипаты бар ... ... ... болады, өйткені, субъектілердің еркін, тәртібін
саналы түрде басқара алады.
13. Құқық мемлекетпен тығыз байланыста ... ... ... ... нормативтік-құқықтық актыларды шығару көмегімен ... ...... ... шығару үшін өз өкілдігін
беру ... ... ... ... ... заңды прецеденттер
жасау), демек «заңға айналдыру».
14. Құқық мемлекеттің күштеуімен қорғалады. Өзге әлеуметтік ... ...... ... ... ... ... етілмеген (бұл жерде әңгіме мемлекет жағынан оны пайдалану
жөнінде болып отыр).
15. Құқықтық түсінігі құқық бұзу ... ... ... сонда қажет, егер адам құқықпен көрсетілген тәртіптің
қоғамға қауіпті деген жерін бұзса. ... ... ... ... ... ... ... асып кендік жағдайға кез болу
мүмкіндігін атауға келеді. Құқықтың түсінігін анықтайтын ... ... өзі ... ... ... ешқандай анықтама
толығымен түсініктің бүкіл белгілерін қамти алмайтындығы ... ... ... ... құқық деп, ресми қайнар көздерде
расталған, мемлекетпен кепілдінген ... ... іс ... ... ... ... ... теңдіктің
есебінде қоғамның бүкіл салаларындағы құқықтық қинауды келісілген ерікке
сай реттейді.[3, 56-68б]
Жалпы осы бағыттағы ең ... ... ... ... ... ... ... терең зерттеу көмегімен құқықтық
түсінікті дамыту.
Құқықтың әлеуметтік реттеуші есебіндегі объективтік ... ... ... ... формадағы белгілік. Құқықтық нормалар
міндетті объективті ... ... ... ... әртүрлі нысандардың
мазмұнында болуы қажет, өйткені өмір ... ... ... ... ... ... ... жекелігін мойындауға келмейді,
олардың сырттай объектиленбесе өзінің тәртіпті реттеу ... ... ... болады.
Мәселені былай қойсақ, табиғи ... ... адам ... ... ... ... танылуы мүмкін, өйткені осындай
жағдай, ... ... ... ... ... ... ... тәжирибе адам құқығының дамуы мен толыққандылығы олардың жазба
құқығында бекітіліп нормативті құқықтық – актылар көмегімен ... ... ... ... ... ... ... ХХ
ғасырда құқықтың белгісіне байланысты табиғи-құқықтық ережелер мен ... ... ... ... басты құқығы мен бостандығымен); және өзге
құқықтық ережелердің арасындағы айрықшалық ... ... ... нысан біреу ғана болады – объективті бекітуді барлық тәртіп
құқығы актыларды және өзге ... ... ... ... ... [4, ... ... құқық аталатын жағдай, бүгінгі көзқарасқа, ойларға
сәйкес ... ... ... ... ... талабын құрастырды.
Ал мемлекеттің міндеті – бұл мазмұнды ресми актыларға енгізу.
Құқықты сырттан объективтікке ... ... ... және ... байланыстылығына сай соны талдап білу ... ... ... мен ... ... ... білу ... Құқықтық
нысан деп негізінен құқықтық құралды атайды, егер олар ... ... ... ... ... ... Мәселен, экономиканы құқықтық
реттеу формасы.
Құқықты ... ... ... бірге бұл кезде оны,
сыртқы нысан деп ... ... ішкі ... және ұйымдастырылуын
түсініп, элементтердің байланысу жолдарын (жүйелі келу теориясындағы
құрылымды) зерделейміз.
Құқық нормаларының ... ... ... ... көзі деп айтамыз.
Алайда, осы термин көп мағынада қолданылады. Құқықтың ... ... ... ... нысаны) келесідей жіктеледі:
а) материальды мағынада (қоғамның ... ... ... ... формада, құқықтың пайда болуын, құқықтық реттеудің
керектілігін талап ... ... ... ... көзі (өткен дәуердегі заңдардың текстілері,
жалнамасын, тарихи хроникалар т.б.)
в) құқықтық қайнар көзі идеологиялық мағынада – ... ... ... ... ... ... болып табылады.
I. Тарихи бірінші құқық формасына – ... ... көзі ... ... ...... ... берген дәстүр жатады. Мазмұны
бойынша ол шын мәніндегі тәртіптерін жолы, алайда ...... ... асыратын мүмкіндігімен қолданады: егер үйреншікті күш
қызмет істемесе, оған мемлекет ... ... ... беру екі жолмен іске асады:
а) нормативті-құқықтық актыда (әдетке сілтеу) әдет-ғұрыптың негізгі
нормаларын бекіту көмегімен.
б) әдет-ғұрыпты сот ... ... ... ... қолдану
көмегімен. Егер, норма (тәртіп) әдет-ғұрып түгелімен нормативті-құқықтық
актының теке түсінді толығымен қайталанса, құқықтық ... көзі ... ... ... ... ... ... нормалары
казірде нормативті заңды түрде не сот преценденті есебінде ... ... ... ... құқықтық жүйесінің жетілу
кезеңдерінде үстемділік етті. Алайда ол ... ... ... Англияның,
ФРГ құқықтық жүйеде және мұсылман құқығында қолданылады. ... ... ... және ... ... үстінде мемлекеттерде
жоғары дәріптеледі. Әдет-ғұрып халықаралық құқықтың қайнар көзі ... 1980 ... ... ... сатып алу-сату Конвенциясында
мойындалған.
II. Құқықтың қайнар көзінің екінші бір түрі – сот ... ... ... ... көзі ... Көне Римде (преторлық құқық)
қолданылған. Осындай мойындау орта ғасырда да кездескен. Құқықтың ... сот ... ... ... ... жалпы құқықққа да таралды
(Англия, АҚШ, Канада, Австралия). Бүкіл елдерде сот есебі жарияланады, одан
прецендеттен ... ... ... ... ... ... қайнар
көзі есебінде мойындау соттағы құқықтық шығармашылық қызметін мойындау, ... – шын ... ... ... ... сот ... секілді жетілген
құқықтық сана, демократиялық традиция дұрыс ақпарат жүйесі және әлеуметтік
бақылаудың нәтижелері болып келеді.
Соттар прецедентті «тудырмайды» ... ... ... ... ... қоғамда бұрын құрылған нормаларды бекітеді. Сот прецедентті
керекті заңның жоқтығынан не, сол секілді бар уақытта да ... ... ... ... тек ... инстанциядағы
соттармен көрсетіледі. Англияда осындай инстанциядағы соттарға Жоғарғы және
сот апппеляциялық және лорд ... ... ... ... ... сот ... арнайы түрде құқықтың
қайнар көзі есебінде мойындалмаған.
Мемлекеттің басқару шеңберінде қызыметінде ... ... ... прецеденті болуы керек.
Осылайша, заң прецеденті (сот не әкімшілік) – сот және ... ... ... ... үлгі ... үлгі ... және ... тәртіпке өзгерді. Сот прецеденті - ол соттың шешімі,
онда сот ізденіп өз жұмысын шешу ... жаңа заң ... ... және
қолданады, демек прецедент болып аталуы мақсатында бірегей ғана сот шешімі
болуы керек. Сондай-ақ , ... ... ... прецедент – бірнеше
соттардың шешімімен құрылады.
III. Құқық нормаларының қайнар ... ... ... үшіншісі
есебінде нормативтік-құқықтық келісімді атауға келеді.
Бүкіл ... ... ... маңызы құқық белгілеуші
есебінде мойындалады. Дегенмен оны ... ... көзі ... ... келісіндерден, жекелеген заңды актылардан (мәселен азаматтық
құқықтағы сату-сатып алу келісімі) ... білу ... ... ... ... белгілемейді тек қана нақты субъектілердің ... ... ... ... Нормативті-құқықтық келісімдер есебінде
субъектілердің өзара сөз байласулары ... ... онда жаңа ... бар. Келісім құқықтың қайнар көзі есебіндегі маңызы халықаралық
және Конституциялық құқықтар үшін ... ... ... ... ... сәкес азаматтық және еңбек құқықтарының шеңберінде
таралады. Жалпы ... ... ... ... қайнар көзі есебінде үлкен болашағы бар.
IV. Төртінші (ең маңызды) құқықтың ... ... ... ... (ол ... ... сұрақта).
Заңды доктриналар (құқықтық теориялар, құқық жөніндегі ілімдер)
құқықтың төртінші (ең ... ... ... кіреді. Оның үлкен маңыздылығы
Ертедегі Рим құқығына ықпал етті. ... рим ... ... міндетті
түсініктеме беруге рұқсат, құқық берілген. Бүгінгі таңда, заңды ... ... шығу ... ... ... ... өздерінің
кейбір шешімдеріне негізді ғалымдардың еңбектерінен табады соған ... [4, ... ... ... және ... құқықтардың қайнар
көздеріне құқықтың жалпы принциптері (қағидалары) кіреді.
Нормативті-құқықтық акт ... ... ... негізінде «жазулы» құқық
елдерінде қолданылады. Оның өзіне тән негізгі сипатымен көрсетіледі, демек
ол бір ... заң ... ... көзі ... ... ал ... ... актылардың түрлеріне кіреді. ... ... ... заң ... ... ерекше жазбаша акт-құжат болып есептеледі;
в) мемлекеттің айрықша шығармашылық әрекеттерінің қорытындысы.
Нормативті-құқықтық акт ... ... ... не ... ... қабылдануы мүмкін, алайда әр уақытта мемлекеттің еркін
көрсетуі керек.
Нормативті-құқықтық ... оның ... ... ... келе ... ... бойына сіңірген және нақты процедуралық
форманы қабылданатын ерекше жазба акт-құжат есебінде білуіміз қажет:
а) ... ... ... ... ... ... ... тәртібіндегі.
Нормативті-құқықтық актілерді өзге құқықтық актілердің түрлерінен
ажырата білу керек – жекелеген заңды ... ең ...... ... ... қосатын жалпы заң табиғаты, әрбіреуінің
мемлекеттік-билік ұйғарымдары бар, ... ... ... ... жекеленген, нақтылық (субъектілерге және ... ... ... актілердің басты мақсаттары – құқық нысандары өзге
басқадағыдай – құқықтық ақпаратты сақтап жөнді жағдайда керекті ... Осы ... ... актлар өте қолайлы жетілген
құқық ...... және ... ... ... ... сол
көмегімен оперативті түрде құқықтық реттейді, ... ... ... аударады, бүкіл қоғамдық процесстерді басқару жұмысына
координация жасайды.
Нормативті-құқықтық актілердің түрлері.
Олар, ең біріншіден ... ... ... ... жіктеледі.
Заң мынадай белгілерден құралады:
а) мемлекеттің жоғарғы билік органдарымен не ... ... оған ең ... ... күш ... ... және ... өзге де
қайнар көздеріне қарағанда үстемдігі үлкен болып табылады;
в) қабылданады, ... және ... ... ... ... жоғары әлеуметтік саланы реттейді, өте маңызды қоғамдық
қатынастарды, құқықтық реттеудің негізін бекітеді;
д) қоғамның қызығушылығы мен еркін көрсетуі қажет;
е) бірыңғай нормативті ... ... ... тек ... тұрады жекелеген-билік ұйғарымын, «вкрапленияны» алуы мүмкін.
Заңдар, өз тарапынан, Конституциялық және ... ... ... ... ... ... Конституция (мемлекеттің негізгі саяси-құқықтық актысы);
б) Конституцияның өзіне толықтырулар мен өзгертулер енгізетін заңдар;
в) заңдарды қабылдаудың керектігін бекіткен заңдар.
Кәдімгі ... ... ... ... ... және
ағымдағыға жіктеуге болады. Федеративтік мемлекеттерде заңдар федераральдық
(жалпы федеральдық) және ... ... ... ... актылар – заңдарға ... ... ... және оған ... ... қажет.
Қазақстан Республикасындағы заңға қосымша (иерархия негізінде)
нормативтік-құқықтық актыларға ... ... ... ... ... жарлығы
б) Қазақстан Республикасының үкіметінің нормативті актілері
в) Атқарушы биліктің орталық органдарының ... ... ... ... және ведомствалар).
Нормативті-құқықтық актылардың айрықша түрі есебінде тек мекемелерде,
өндіріс объектілерінде жқмыс атқаратын ... ... ... ... ... ... ... заңды құқық. Субъективтік заңды құқық пен субъективтік заңды
міндеттердің бір-бірімен байланыстары.
Құқықтануды ... ... сөз ... ... ... екі ... оның біреуі объективтік құқық, - екіншісі ... ... ... ... ... - ... ... бір типі, әлеуметтік
реттеуші, демек «жалпылама құқық» секілді.
Осы ... ... ... ... айту мүмкін емес сипатта болады:
егер әңгіме «құқық жөнінде» болса, субъективтік құқық ... ... ... ... ... ... ... байланыссыз
қарастырылса, оны жәй «құқық» деген атаққа ілінеді: азаматтық ... ... ... 89б]
Субъективтік заңды құқық – объективтік құқықпен тығыз байланыстағы
сонымен қамтамасыздандырылатын, соның ... ... ... ... ... ... бар, ... басқа құбылыс. Осы мәселене талдай
отырып, екі проблемалары жіктеп қарауымыз қажет:
а) құқықтағы объективтік және ... ... ... ... және ... ... ... философиялық сипатта және оның мәні ... ... ... ... заңгерлер қай дәрежеде «объективтік құқық,
объективтік, ал қандай дәрежеде – субъективтік ... ... ... ... мәселеміз құқықтану шеңберінде және субъективтік құқық
мұнда «субъективтік» болып аталуының дегенмен ... бар: ... ... ... бәрін жатқызамыз. Сол себепті оны «субъективтік»
емес «субъективтік» деп көрсетуге де болады. ... ... ... ... анықталманы кездестіруге болады: «субъективтік құқық –
субъектінің құқығы». ... ... ... құқықтанудағы тағы бір,
сапасы жағынан бөлек түсінік «құқық» - әлеуметтік нормалардың ... ... ... ... нетижеге келуге болады: субъективтік заң құқығы
деп, әйтеуір бір нормалардың жүйесі, неге екені түсініксіз, жеке ... ... ... ... ... ... ... үш сөздің әрқайсысына түсінік беріп, сол ... ... ... ... неге ол ... «заңдылық» деген нені түсіндіреді;
в) осы кезде «құқық» деген сөзге ... мән ... заң ...... ... заң нормаларымен оның
қызығушылығын қаңығаттандыруға құқықтық қатынастағы мүмкіндік тәртібінің
өлшемін көрсетіге берілген ... және ол өзге ... ... ... ... мемлекепен
қамтамасыздандырылған құқықтық қатынас болып табылады.
Осы анықтама ... ... ... ... ... ... тәртіптің мүмкіндігі.
2. Осындай мүмкіндік кез келгенге емес, тікелей ... ... ... бар ... ... ... ... оның қызығушылығын қанағаттандыру мақсатында
беріледі.
4. Құқықтық ұарым қатынастарда өмір сүреді.
5. Тәртіп өлшеміне байланысты өзінің аясы бар. ... ... ... ... ... ... заң ... нақты заңды міндеттілікпен байланыссыз өмір
сүре алмайды.
7. Корреспонденттік заңды міндеттері бар органдар үшін жүзеге ... күш ... ... ... не өзге ... ... іске асырылады.
8. Заңды табиғаты келесіден көрініс табады:
а) ... ... ... заң ... ... ол ... ... асыру мемлекетпен кепілденеді.
Заң нормаларының негізінде туындайтын ... ... ... ...... ... құқығы»,
«заңдылық» сөзді тастауға болмайды. Өйткені, кейде көп жағдайда былай
айтамыз: «субъективтік құқық және ... ... Бұл ... ... ... құқықтар заңдылық болмауы мүмкін. Себебі, құқық ... ғана ... ... емес ... ... Сол себепті, қанша
әлеуметтік нормалардың түрлері болса, ... ... ... бар. ... ... ... ... субъективтік моральдық
құқық туындайды, корпоративтік нормалардың негізінде – қоғамдық ... ... ... ... ... ... нормалардың
әрекетінің принципиальды механизмі бір ең ғана: норма – фактіге сай жағдай
– субъективтік құқық және міндеттілік.
Қөңіл ... ... сөз ... көп уақытта заңды емес құбылыстарға
қолданылады. Мәселен, формальды – заңдылық мәні жоқ ... ... ... ... ... ... «адам құқығы».
Субъективтік заңды құқық, объективтік құқық секілді өзінің ... ... бар: өз ... ішкі ... ... ... Оның
элементтерін құқықты деп атайды. Әйгілі орыс ғалымы ... өз ... ... ... ... ... ... құқықты өкілеттік бөліп айтуды алға тартқан болатын: [6, 102б]
1) түр,
2) оны ұстаушының тәртіптілік мөлшері,
3) міндетті адамнан ... ... ... ... ету ... ... кезде мемлекеттік аппараттың қыстайтын күшіне жүгіну қабілеттілігі.
Егер қысқаша айтсақ келесідей жіктеледі:
а) жөнді әрекет жасауға құқығы;
б) талап ету құқығы;
в) жауапқа ... [7, ... ... құқықтың диалектикалық қайшылығына субъективтік
заңды міндеттері кіреді. Олар ... ... және ... Бір ... ... іске ... егер ... бар екінші субъективтінің құқығы жүзеге ... ... ... ... ... ... Сол ... тезис «құқық міндетсіз болмайды» әлеуметтік адалдықтың жалпы басын
көрсетіп қана ... ... - ақ заң ... әрекетінің
механизімінің құқықтық заңдылығын айқындайды.
Субъективтік заңды міндеттер – осы заң ... ... ... ... ... ... ... өкілетті
субъектінің қызығушылығын қанағаттардыру керекті тәртіп өлшемін анықтау,
жүзеге асырылуы мемлекеттік ... ... ... ... құқықтық реттеу тетігі деп құқық нормалары реттейтін
қоғамдық қатынастардың ... ... ... ... ... ... реттелуін айтады және ол әртүрлі әдістермен іске асырылады.
Солардың бірі болып ... ... да ... ... ... реттеудің әдістерінің ұғымы және жүйесі
Біріншіден, құқық деп — ... ... не ... жалпыға
тең міндетті мінез-құлық ережелерінің (нормаларының) жүйесі, олар көмегімен
қоғам мен жеке ... аса ... ... іске ... ... ... нормативтік және кең көлемді амал-тәсілдері бар.
Нормативтік амал-тәсілдер жағынан құқықты анықтағанда аса маңызды
белгілер ... ... ... ... ... ... ... шартты анықталған және биліктік сипаттары.
Кең көлемді амал-тәсілдер жағынан құқықты анықтаған уақытта ... ... ... ... ... ... мінез-құлық
ережелерінің бір - бірімен тиімділігі, ... ... ... ... ... әлі шартты түрде нақтыланбаған нормаларды
енгізу, қолдану; құқық пен заңдарды бөлу.
Құқық қоғамдық қатынастарды реттеу мен ... ... ... ... Құқық принциптері — оның мән-маңызын айқындайтын және білдіретін
басты негіздер. Құқықтың басты принциптеріне: құқық ... ... ... ... ... әлеуметтік әділеттілік, демократизм кіреді.
Құқық функциясы деп қоғамдық қатынастарға құқықтың ықпал ... ... ... ... функциялары ішінара ішкі және сыртқы болып екіге
жіктеледі. Ішкі ... ... ... жатады: саяси-экономикалық,
әлеуметтік, тәрбиелік. Сыртқыларға (заңдық) келесілер ... ... ... ... ... ... көмегімен мінез-құлық
ережелері анықталады және олардың іске ... ... ... ... өте ... қоғамдық қатынастарды қорғауға
(сақтауға) бағытталады. Қорғаушылық ... ... ең ... ... етілмейтін ережелер жатады корпоративтік ... ... ... және мінез-құлықтың өзге де ... ... ... деп — ... пен зұлымдық, әділет пен
әділетсіздік, ... және т.б. ... алып ... ... ... ... болып табылады. Корпоратавтік нормалар
деп — мемлекеттік емес ұйымдар қабылдаған шешімдерде, ережелерде және ... ... ... ... жатады. Әдет-ғұрыптар —
тұрғындардың біршама тұрмыстық сұраныстары болып ... және көп ... үшін ... ... ... ... ... Құқық
нормаларын барлық өзге әлеуметтік нормалардан мыналар ерекшелейді:
нормативтік құқықтық акт ... ... ... ... етушілік күшімен қамтамасыз етілген әлеуметтік қатынастардың барлық
субъектілері үшін жалпыға бірдей міндеттілік; мінез-құлықты құқықтылық не
құқықсыздық ... ... ... заңсыздық тарпынан бағалау.
Құқықтық реттеу заңдық жүйе көмегімен іске ... ... ... ... ... әсер етуді көрсетеді құқықтық реттеу
әдістері бірыңғай сапалы қоғамдық қатынастарды ... іс ... ... ... ... ... басты
әдістеріне келесілер жатады:
1) императивтік (авторитарлық, бір - бірімен қатынасты ... ... пен ... осыны қолданған уақытта бір жағынан билік
жүргізуші субъект есебінде мемлекет, ... ... — оның ... ... құқықтың өзге субъектілері қызмет етеді;
2) диспозициялық (автономиялық, үйлестірушілік, ... ... ... бір - ... ... негізінде субъектілер өздерінің
ниеттері негізінде құқықтар мен ... ... ... ... Құқықтың бастаулары деп материалдық жағынан қоғам өмірінің
материалдық мәселелері, ғылыми ... ... ... ... ... ... ... құралатын тарихи құжаттар түсініледі. Шартты-
заңдық тұрғыда осы ... ... ... ... ... ... ... құқықтық әдет-ғұрыптар, заңдық прецедент, нормалық
келісім-шарт, нормативтік құқықтық актілер ... ... ... деп — ... рұқсат берілген және ... ... ... ... Заңдық прецедент — мемлекеттің белгілі мәселе бойынша,
соған ... ... ... ... одан кейінгі шешімдер үшін үлгі
болған және құқық ... ... ... ... ... ... ... құқықтық актілердің өзгеше бір түрі, ол екі ... ... ... ... ... ... ие болады. Нормативтік
құқықтық акт — құкық нормалары ... ие, ... ... ... ... құқықтық актілер заңдылықты және заңға бағынышты болып
өзара екіге жіктеледі.
Құқық мемлекет екілді, қоғам дамуының нақты бір ... ... ... Жалпыға бірдей міндетті әлеуметтік нормалардың пайда болуы ... ... топ үшін ... ... ету және ... мүмкіндігін
қамтамасыз ету керектілігімен тығыз байланысты. Солардың көмегі арқасында
аталған әлеуметтік ... ... ... ... ... ... дамуы мемлекеттің жетілуімен тығыз байланысты: мемлекет
нақты бір уақытта аса маңызды әлеуметтік нормаларды, ... ... ... ... ... етеді, сондай-ақ құқықтың және
нормаларын көрсету арқылы қызмет атқарады.
Құқықтық қатынас  осы қатысушылары ... ... мен ... пайдаланатын, құқық нормаларымен анықталған қоғамдық қатынас
болып табылады.
Тұлғалардың мінез-құлқын анықтау көмегімен ... ... ... еректі арнаға бағыттап, жолға енгізеді, реттейді, дұрыстайды,
ұйымдастырады, тұрақтандырады, бассыздықтан сақтайды.
Әрбір сала, қоғамдық қатынастардың ... ... ... ... нысанда, арнайы құқықтық реттеуді талап ететін құқық нормаларын
сәкестендіреді. Құқықтық нормаларды салаларға ... ... ... ... ... ... ... егемен болады. Алуан түрлі құқық ... ... ... өзара өздерінің мазмұндарына, нақты мақсаттарына
және міндеттеріне ... ... ... ... ... ... атқару нормалары, мемлекттің атқару – ... ... ... ... реттесе, азаматтық құқық ... ... ... ... ... [8, ... ... құқықтық реттеу қоғамдық қатынастарды заңды реттеудің
жалпы бағыты, оның бастамасы ... ... ... реттеудің (рұқсат
беру, міндеттеу, тиым салу) айрықшалығын көрсететін не болмаса көрсетілген
алуан түрлі ... ... ... ... табылады.
Құқықтық реттеу әдісі сапалы жекеленген біржақты құқықтық қатынастарды
реттеу заңды тәсілдермен құралдардың жиынтығны арқылы жүзеге асырылады.
Құқықтық реттіліктің пәні деп - ... ... ... қоғамдық қатынастардың сапалы ерекшеленген бөлігі. Себебі, ... ... ... ... ... объективтік себептерге
(құқық шығармашылық органдарының көзқарастарын тәуелді емес) қатысты. Яғни,
бір құқық саланың ... ... ... осы ... қоғамдық
қатынастарды реттеушілік пәнінде. Осындай қатынстар, сөзсіз, алуан түрлі
болып табылады және де бұлардың бір – ... ... ... мақсатқа
бағытталғандығынан, мазмұны мен нысандарынан ... ... ... ... ... жүргізу мен оған бағыну ... ... ... ... ... және органдар ... ... ... ... ... ... ... қажет.
Оның алуан түрлі өзгешелігі келесіден көрініс табады: басқарушы ... ... ... ... ал орындаушылар төменде тұрады.
Құқық нормалары, қоғамдық қатынастарды реттеуге, адамның тәртібіне
белсенді әсер ... ... ... адам ... әсер ... ... ... еркіне қатысты ісжүзегеке асырылады. Құқықтық реттеудің
көмегімен адамдар құқық нормаларындағы көрсетілген ұйғарымдарды ... ... ... ... дұрысталып, қоғам дамуының талаптарына
жалпы және мемлекеттің жекелеген азаматтарының ... ... ... ... ... ... ... реттеледі деген сұрақ та пайда
болады, әсіресе заңмен, әлде қандай да бір ... ... бе? ... не болып табылады? Осы орайда айта кету ... ... пен ... ... ... ... көне ... бері көтеріліп, бір уақытта
пайда болған (Демокрит, Софистер, Сократ, ... ... ... рим ... және осы ... ... ... түсінуде ортанғы
мәселлердің бірі болып есептеледі.
Осы проблеманың мазмұнына қарасақ «заңды» қатал, арнайы мағнада заң
деп қарастырмаймыз (тек ... ... ... және ... ... ... ... ал барлық арнайы заң нормаларының қайнар көздері
(заңдар, ... ... ... ... ... ... пен заңның ерекшелігіне қатысты біршама концепциялар бар. Алайда
екі ... ... ... ... – мемлекеттік биліктің туындысы және бүкіл арнайы ... ... ... ... ... қарамай құқық деп санауға
болады.
б) Заң, өз ... ... және өз ... процедуралық
нысанға сәйкес қабылданған болсада құқықтық мазмұны болмауы мүмкін,
құқықтық емес заң ... ... ... ... алады.
Ең бірінші рет жоғарыдағы ойды танымал құқықтанушы және құқықтың
теоретигі Шершневич Г.Ф. болған болатын. Ол ... ... ... ... ... ... ... көзі болып саналған. [9, 105б]
Бүгінгі, осы проблеманы ... ... ... тек құқықтық заңды ғана құқық есебінде ... ... ... заң ... ... құқық»), - ол кісінің айтуы
бойынша, - құқықтық болады (өзінің түсінігі мен мазмұны бойынша) тек ... егер ... ... ... теңдігі мен формальды
тәуелсіздігенің принциптері нормативті түрде айқындалса және жұмыс ... ... ... ... шешу үшін бір ... ... ... пен
мемлекеттің ара-қатынасынан және бір-бірімен келісімдігінен, ал екінші
тарапынан, - нысан мен мазмұнның ... ... ... ... арқа тіреуі керек.
Мемлекет пен құқықтың жекелігі (даралығы), (мемлекет ... ... және ... ... ... пайда болғандығы дәлелденген.
Осындай деңгейде мемлекеттен бігінгі таңдағы құқық құру ... олар ... ... ... ... өздерін тұрақты,
қайталанатын әлеуметтік қатынастар мен актылардың түрінде ... ... ... есебінде құрылады және қоғамдық ... Ал ... ...... негізделіп сол талаптарды
көрсету (табу), оларды заңға айналдыру, ... ... ... ... ... ... ... есебінде бекіту. Осылайша, құқық мазмұн ... ... ... ... мен мемлекеттің ... ... ... саналады:
Құқықтың мазмұны (тәртіп жолының өзі, құқықтың ақпараттық жағы)
объектив ... ... ... ... ... ал
құқықтың нысанын мемлекет анықтайды.
Құқық пен заңды айыру мәселесінде, қөңілді тек проблеманың бір ... ...... ... ... (заңның) үздіксіз болу
мүмкіндігі. Алайда, мынандай сұрақ пайда болады: ... ... ... ... объективтірілмей ғұмыр сүре ала ма? Осы сұраққа жоқ
деп ... ... ... ... дейін және оның сыртында өз нысанынсыз
(заңсыз) болуы мүмкін ... ... да. ... ... құқық» дегеніміз,
шын мәнінде, табиғи - әлеуметтіктің ... ол ... ... ... ... ал ... (осы күнге құқықтың қасиеті туралы пікірлерге
қарағанда өз мағнасында болмайды. Осы ... В.С. ... ... ... құқық пен позитивтік құқықты болу – құқық пен заңның ... ... ... ... ... тек ... ғана – деген.[11,
88-89б]. Бүгінгі таңдағы құқық пен заңды бөлудің мазмұны табиғи ... ... ... ... ... керісінше позитивті құқықтың өзінің мазмұны
мен нысаның бір-бірне ... ... ... табылады.
Құқық пен заңның арақатынасын сипаттағанда тек келесідей тұрғыдан
анықтауға болады:
1. Құқық пен заңды айыру керек. Заң ... ... ...... ... ... бейнелеу нысаны, ал құқық – сол
нысан мен мазмұнның бірлігі (тәртіп жолы).
2. Құқық ... ... де және ... ... бола ... Нысан – құқықтың
өмір жолы, оның өмір сүруі және «Барлық ... ... ... ... ... Заңдардың құқықтық емес мазмұндары болуы мүмкін, осы көзқарасқа
қатысты, бос мазмұнсыз нысан болуы мүмкін – ... заң» ... не ... емес ... – ол ... табиғи – құқықтық
бастаманың негізінде анқындалады, сондай-ақ, сол қоғамның нақтылы-
тарихи өміріне қатысты).
Осындай ... ... ... ... ... ... құбылыстарына жауап береді. Бұл орайда мазмұнсыз нысан орын
алуы мүмкін (ол ... ... ... ... онда ... ... ... бар. Мысалы, қағаздан орындықтың нысанын имитировать ... ол ... ... де оған өте ... ... ... ... қатысты, орындық функциясы, (бұл конструкция) тікелей мазмұнсыз:
орындық тек ... ... ... ... ... ... ... нысаны жоқты қолдану мүмкін емес.
Норма (латын «почта» - өлшем, тәртіп, үлгі, стандарт. Нормалар әртүрлі
объектілер мен ... ... бар: ... техникалық әлеуметтк.
Нормалар әртүрлі объектілердің қызымен жасауға қаблеттілігіның шегін
анықтайды, өзімен өзі ... (өз ... ... ... ... тікелей адамға байланысы бар. Мәселен, адам ... ... ... ... ... – ол ... ... реттейтін ереже. Олар келесідей сипатта болады: [11,
72б].
1. Әлеуметтілік. Олар әлеуметтік ... ... оған өзін ... адамдарды;
б) қоғамдық қатынастар, демек адамдар мен ... ... ... ... ... ... әлеуметтік нормалар әлеуметтік
құрылымды құрады және адамның әлеуметтік ... бар ... ... ... ... қиын ... организм есебінде (жүйе)
объективті түрде реттеуді керек етеді. Әлеуметтік ... ... ... ... ... көмегімен құрылады. Олар
нормативтік жинақтаудың ... ... ... мен ... бір-
бірімен қарым-қатынасын белгілеудің қорытындысында туындайды. Қоғамға
қатысты ... мен ... ... жөніндегі актылар және оны бекіту,
жаңадан жаңарту керектілігі ... ... ... Сондай-ақ, әлеуметтік нормалардың құрылуына маңызын тигізген
субъективтік факторларды есепке алу керек. Олар ... ... ... ... ... алуан түрлі әлеуметтік нормалардың керектігі қоғамдық
санаға қатысты болады.
3. Нормативтілік. Әлеуметтік ... ... ... болады, тәртіптің
соңғы реттеушісі есебінде, қызмет атқарады . Олардың кімге бағытталғаны
анық белгіленбей (аталмаған), тек олдардың ... ... ... ... не болмаса, мысалы заңды тұлғаның статусына ... ... ... ... әлеуметтік нормалардың қайталануының алуандығына
қатысты ... ... ... әр ... оның ... ... алдын-ала белгіленген кейіптік жағдайы тұғанда жүзеге асады. Бұл
жердегі көңіл аударайыны сол, әлеуметтік нормалар ... сай ... ... ... ... ... есебінде болады.
4. Әлеуметтік нормалар жеке адамның бостандық өлшемі, оның ... ... ... ... ... әдісін,
керектігін анықтаушы.
5. Міндеттілік. Әлеуметтілік нормалар ... ... ... ... әр мезетте міндетті, ұйғарымды сипатта
болады.
6. Процедуралық көрінісі. Әлеуметтік реттеуге ... ... ... ... ... ... әлеуметтік нормалардың жүзеге
асырудағы тәртіптің нақтылы жіктелуі.
7. Санкция берілушілігі. Әрбір нормативтік реттеушінің өзінің ұйғарымының
жүзеге асырылуы қамтамасыз ететін ... ... ... жеке ... сәкес, сол секілді, қоғам шеңберіндегі
олардың ауқымдылығы. Кез келген оқыйға ... да, ... ... ... олардың жүйелілік сапасының дамуына, әлеуметтік нормалардың
түрлерінің өзара бір-бірімен келісімділіктісі жетілдіруге ... ... ... ... ... ... ... және өзге әлеуметтік нормалар әрекет етеді. Осындай ... ... ... өзара келісімділікте болады. ... ... ... ... ... ... болуының,
реттеу пәндерін, ішкі ұйымдасу сипатын (деңгейін), өмір сүру ... ... ... ... ... өз ... ... механизмдерін (әдіс, құрал) есепке алу көмегімен жүргізу қажет.
Негізгі әлеуметтік реттеушілерге құқық және мораль кіреді.
Саяси нормалар. Кең түсінікте құқықтық ... ... ... болады. Саясаттың құралы заң деген көзқарас болғанымен де, құқықты
олай деп анауға болмайды: оның табиғи бастамасы бар және ... ... ... ... ... ... табады.
Саяси нормалар ең біріншіден, ... және ... ... қызметіне қатысты көрінеді. Сол ... олар тек ... ғана ... ... ... қоғамдық ұйымдардың
актыларында, саяси этика нормаларында да (мораль) болады. Саяси нормалар
нормативтік-құқықтық актыларда ... олар ... ... ... болып саналады. Осы ... ... ... ...... ... ... көрінеді.
Саяси нормалар қоғамдық сананың шеңберінде ... ... ... ... бағыттардың негізінде құрылады. Осы
мағынада саяси нормалар субъектілердің өз ... ... ... ... (ең ... экономикалық) қызығушылығының нәтижесі
есебінде көрінеді. Осындай біз саяси және құқықтық нормалардың бір ... ... ...... ... ... ... қатынасы мен саясатын қарастырады:
халықаралық, ұлтттардың таптардың, жеке саясаткерлердің, азаматтардың және
мемлекеттің.
Әдет-ғұрып – тарихи ... ... ... сол ... көп ... үйреншікті жағдайға өзгеретін қатынастар. ... ... ... ... санада болады (тікелей - қоғамдық психологияда);
б) реттеу көзқарасы ... ... ... ... ... ... ... реттеушілігі; олар жеке адамның санасының ... ... ... ... ... және сол тәртіп актыларының біршама қайталануының
нәтижесінде кенеттен пайда ... сол ... мен ... ... дәл ... ... ал
әдет-ғұрып нормативті түде біріктіреді. Осыған қатысты олардың ... ... ... ... ... ... ... бар (туындау себебі) олар
бара-бара жоғалуы мүмкін. Алайда әдет ... ... ... ... әдеттегідей, олардың локальді (жергілікті жағдайдағы субъектілердің
ортасында) әрекет шеңбері болады;
ж) қамтамасыз ету ... ... күш және ... ... ... ... біртұтас құрылым есебінде көрінбейді – жүйе есебінде
стихиялық қамтамасыз етілгендігі олардың кенеттен ... ... және ... ұзаққа созылуы.
Өзге әлеуметтік нормалардың ішінде әдет өзінің құрылуымен және
әрекетімен жекешеленіп ... Сол ... көп ... олар ... ... нысаны есебінде болады (моральдік нормалар, саяси
нормалар, гигиена тәртібі т.б.) Олар ... ... ... ... ... әдет). Сондай-ақ, сол және өзге әлеуметтік нормалар әдетке өтерде
өзінің меншікті механизм әрекетін, өзінің реттеу ерекшелігін жоғалтады ... ... ... ... ... (мәселен, осы жағдайда моральдік
нормаларда оның бағалау ... ... ... ... ... Моральді
мазмұндағы әдетті басқа да әдет-ғұрыпты (мінезді) деп атайды.[12, 34-39б]
Әдеттік бір түріне дәстүрді енгізуге болады, туындауына көп жағдайда
субъективтік ... ... ... ... әртүрлі салт-дәстүрді саналы
түрде ұйымдастыруға мүмкіншілігі бар және олардың пайда ... ... сол ... ... ... ұзақ ... ... қатынасы
болуы міндетті емес. Дәстүр көп уақытта ... ... ... ... белгілі идеяларды, бағалылықты, тәртіптің пайдалы нысанын
сақтауға арналған ұмтылысын айқындайды.
Әдеттілік ... ...... ... ... ... қызмет процессіенде тұған әдет және заң
нормаларымен бірлікте ... ... ... нақты ережеге сәйкес салтты бағындыру, ол жеткілікте
түрдегі тұрмыстағы, ... діни ... өте ... ... ... салт деп ... ... тілімен «ritiafis»). Әдет нормаларының
мерекелік салтты арнайы ... ... құру ... деп ... және әдет ... ... жағдайда болады. Құқықтық нормалар
қоғамға кесірлі әдеттерді ығыстырып отырады (мысалы, әтет кек алу). ... ... ... ... ... құқықтық санкция беріледі, осы сәтте
және әдет құқықтық әдеттің ... ... ... әдет ... және ... ... ... әдеттің маңызы моральға
қарағанда аздау.
Қоғамдық ұйымдардың ... ... ... ... ... болып келеді:
а) жазбаша нормативтік актыларда – құжаттарда (уставтарда, ережелерде
т.б.) бекітіледі;
б) жүйе ішінде;
в) ерікті-міндеттілік сипатта анық ... ... ... ... ... талап етеді және осындай бақылауға
беріледі;
д) өз нормаларын жүзеге асыруға керек белгіленген жинақтағы қамтамасыз
ету құралдары бар.
Олар құқық ... ... ... ... олар ... мүшелерінің еркін және қызығушылығын белгілейді және өз әрекетін
соларға таратады; екіншіден, ең біріншіден, ішкі ұйымдастырушылық ... ... ... (әр ұйым ... әсер ету ... ... ... қоғамдық ұйымдардың жұмысын ұйымдастыруға ... ... және ... ... қоғамдық ұйымдардың құқықтық-
субъектілігімен анықтауға өзара келісімділікте болады (құқықтық қатынастар
ортасын, демек сол ... ... ... ... және қоғамдық
ұйымдардың қабылдаған шешімдерінің құқыққа сәйкестігін бағалайды.
Техникалық заңды нормалар – деп, ... ... ... ... ... бар, санкция ретінде (қорғаушылық нормалар)
– заңды нормалар. [13, 101б]. Сол себепті ... ... ... ... ... ... ... және техникалық нормалардың түрі
себінде ... ... ... ... екі ... бар: ... ... оларды әлеуметтік нормаларға енгізбейді, өзгелері – ... ... Шын ... ... нормалардың өз
айырмашылығы бар. Олардың мазмұндағы ... және ... ... ... олар ... ... ... адамдар арасындағы
қатынасты белгілі ережеге бағындырмайды да, адамның қатынасын ... ... ... ... ... ... емес саланы реттейтін
секілді); оларды қамтанасыз ететін шаралардың орнына, негативті нәтижелер:
табиғи және техникалық ... бұзу ... ... ... ... нормалардың түрлерінің біріне санау қажет (солай
болса да арнайылығы көптеу) өйткені:
а) бүкіл әлеуметтік ... ... ... объектісіне адамның
тәртібі жатады (барлық жағдайда әлеуметтік ... ... ... ... ... – бұл тек, ... белгілі ережеге бағындыру). Сол
объектінің өзіне техникалық нормалар да бағытталған;
б) техникалық ... ... ... бар, ... ... ... қатысты адамның искусстволық өмір сүру ортасында көбее
түсетіні ... Осы ... ... ... ... «техникалық»
нормалар, адам мен табиғаттың қатыснасын анықтаудан да жоғары бағаланады.
Әлеуметтік бағалылығының деңгейіне қарағанда ... ... ... ... және тікелей осы нақты техникалық ... ... ... ... бар. ... ... ... бұзылуы кезінде тұрмыстық техникалық бұзылуы оның әлеуметтік
маңыздылығын анықтайды.
Көбірек маңыздылығы бар техникалық ... ... ... және ... ... ... Міне осыдан да,
техникалық нормалардың әлеуметтік ... ... ... ... ... ... – заңды нормалар, құқықтық нормалардың
әрбіреуі секілді, әлеуметтік ... ... ... ... ... ... қамтамасыздандырылса да, олар өзінің табиғатын
өзгертеді: оларда техникалық нормалардың әлеуметтік нормаларға ... ... ... ... А.Б. ... осы ... табу үшін, заңды-техникалық және нормативті-техникалық әлеуметтік
реттеушілер есебінде ... ... ... «реттеуші» түсінігі бұл
жерде «норма» түсінінің тең емес мағынасында қолданылады. Осылайша, зерттеу
проблемалары өзге ... яғни ... ... ... ... 91б]. ... ... қоғамдағы нормативті емес әлеуметтік
реттеушілердің бар екеніне назар аударып, оларға: бағалылықтың, директивтің
(нұсқаудың), акпараттықтың ... ... ... тек ... ... ғана ... аударылып отырған
жоқ. Көркетілген реттеушілер жалпы сипатта ... ... анық ... ұйғарымдарға кірмейді және адамның тәртібіне арнайыланған
механизмдер арқылы әсер етеді.
1.3 ... ... ... ... ... ... ... әдістері туралы проблемалар отандық құқықтануда ... ... ... бөлудегі белгіні іздеу негізінде ... ... ... пәні ... 1938-40 жылдары бірінші жалпы
одақтық құқық жүйесін талқылау ... ... Сол жылы ... орыс ... ... ... ... отырып құқық жүйесін
құрудағы жіктеу белгісі есебінде ... [14, ... осы ... проблеманы кең қойып, құқықтық реттеудің пәніне
(объектісіне) не жататынын білуіміз керек? Осындағы тағы ... ... ... ... ... ... ... реттеледі, тартылай
ғана жауап бере ме: яғни ... ... ... құқықтық динамикасыны
қосымша сипаттамасы (құқықтың өзінің ... ... ... ... құрылу механизмі білу).
Заңдарға арналған әдебиеттерде, өз кезегінде ... ... ... ... қоғамдық қатынасты көрсетеді, ал ... ол ... ... жетелуіне кіреді.
Құқықтың реттеу объектісіне әлеуметтік шеңберде, кем дегенде үш
компонент ... ... ... ... ... ... болмас еді);
б) қоғамдық қатынастар (бөлінуіне қатысты әлеуметтік байланыстар);
в) адамдардың тәртібі.
Құқық сайып ... ... ... қатынасушылардың тәртібін
реттейді, сол себепті , ... ... ... ... құрылуын
құқықтық реттеудің мақсаты деуге әбден болады.
Құқық тәртіпті әлеуметтік құрылымға ... ... ... ... реттейді – құқықтық, ол өзге қоғамдық қатынастармен
бірігіп субъектінің шын мәніндегі тәртібін құрайды: әрбір ... ... оған ... ететін өзі тұрған комплексті байланыстардың ... заң ... ... ... нақты бір жағдайда құқық
нормаларымен тәртіп вариантын таңдауға айрықша маңыздылығы ... ... ... ... ... ие ... ... әрекетінің
қағидасы осыдан көрінеді.
Егер құқықтық реттеу пәнін қоғамдық ... ... онда ... не ... Таяп ... ... ол ... жеткілікті түрдегі қыйын
құбылыс. Соған байланысты, құқық:
а) құқықтық ... ... ... ... ... жүйеге енгізіп, олардың белгілерін арнайы нормаларда
белгілейді;
б) заң норналарының ... ... ... ... мүмкін болатын не керек әрекеттердің варианттарын анықтайды;
г) керекті кездерде, құқықтық объектілердің әрекетіне талап қойяды
және оларды ықыластың ... ... ... ... әлеуметтік аяларды реттейді, және әрбір ая ... ... ... етеді, демек әртүрлі заңды жолдардың
ықпалдары үйлеседі. Осылайша, заң ... ... ... реттеу
әдістері деп аталады.
Бүкіл салалардағы әдістердің негізінде екі заң ықпалдары жатыр:
а) Орталықтандырған, императивті реттеушілік (субординация әдісі);
б) ... ... ... ... ... ... ... құқық саласындағы блоққа тән ... ... ... ... және ... ... көп болады), ал
екінші – құқықтық жеке саласына сәйкес ... (ең ... ... ... ... ... ... тән).
Сондай-ақ, барлық өзіне тән салалық ықпалды өз пәні үшін, тек айтылған
екі жолдық комбинацияларымен түсіндіруге ... олар ... ... және ... құқықта жоқ. Осыған қатысты проф. ... ... ... ... ... ...... режим, ол
ерекше салалық принциптегі, сала субъектілерінің жалпы құқықтық ережесін,
салалық жолдары (әдістер) және реттеу механизмін қосып ... [15, ... ... ... айырмашылығы, ондағы рұқсат беру, тыйым салу
және позитивтік міндеттеулермен біріктіру ... ... оны ... құқықтық реттеу жолдары деп көрсетеді. Мәслен, қылмыс
құқықығында, құқықтық тыйым салу ... ... [15, ... беру және ... ... ... қатысты екі кейіптегі
құқықтық реттеудегі бөледі:
а) жалпылама рұқсат беруші – «тікелей ... ... ... беру»;
б) рұқсат беруші – «бәріне тыйым салынады, ... ... ... ... ... көбірек мөлшерде азаматтық айналымға
жекелеген құқыққа тән болып табылады. Екінші – ... ... ... - ... ... сәйкес болып келеді.
Кейбір кездері, әдебиеттерде ... және ... ... көтермелеудегі бөліп көрсетеді (құқыққа сай тәртібі үшін
сыйлық жасау) және ұсынушылық (кеңес беру әдісі, белгілі пайдалы ... ... ... – осы ... ... жөніндегі мәселелер, демек құқық
ішінен қалай ұйымдасқан, жалпы ол қалай құрылған. Осы тақырып өте ... екі ... ... ... ... (40 жылдың аяғы және
50 жылдардың екінші бөлігі). 1982 жылдардан бастап құқық жүйесі ... ... ... мемлекет және құқық» журналында
талқылауға түсе бастады.
Тікелей көңіл аударатын ... ... және ... ... Олар ... құқықтық нышдықты оның жүйеленген, ұйымдастырылған
түрлерін ... ... ... ... ... құқықтық құбылыстар,
әсіресе құқықтық реттеу процессіне керектіліктері ... ... ... ... ... осы жағдайда біз оны жүйе есебінде есептейміз,
құқықтық жүйеге элемент есебінде өзге элементтермен бірге кіреді: құқықтық
қатынастармен, заңды ... ... ... ... мен, заңдар
жүйесімен т.б.[16, 89-91б]
Жүйелілік – құқықтың маңызды сапасының бірі, ол оған ... ... Бұл ... ... ... ... ... қалай болса солай
құрылмайды, ол ... ... ... ... өмір ... ... ... осындай мынандай сипатының болғанын қалайды:
а) бірлік, тұтастық;
б) ішкі ... жәй ... ... ... ... ... бөлуы – элементтердің пайдалы жолдары;
г) мақсатының барлығы (жүйеқұрушы фактор ретінде).
Әр жүйені екі жақтық құрады: мүшелері ... ... ... ... (сол элементтердің байланыс жолдары). Сол себепті, «құқық
жүйесі» түсінігі құқық элементтерін және оның ... да ... ... ... ... ... байланысты, құрылым – «жүйе және құқық
құрылымы». Құқық құрылымы айрықша зерттеу объектісі ... жеке ... ... ... ... ... ... оның ішкі жағы есебінде.
Құқық құрылымына өзге әлеуметтік құбылыстардың құрылымдары секілді,
көрінбейді және сезілмейді, ... оны екі ... ... ... ... бар:
а) элементтердің қасиеті (олар құрылысын тән оның сипатын анықтайды);
б) құқық жүйелері өзара келіскен. Әлеуметтік құрылым тек ... ... ... жүйе – объект оның қызметі алдына қойған мақсатқа жету үшін
керек ... ... ... ... өзін ... бір-бірімен жақсы
қатынастағы элементтердің жиынтығымен қамтамасыз ... деп өте қиын көп ... ... ... типті кең көлемді)
иерархиялық жүйемен құрылған жүйе. Олай деуіміздің мәні сонда, ... ... ... ... ол бір ... ... ... екінші деңгейде оны жүйе есебінде көруге болады (жүйенің ... ... ... да өз ... ... ... ... құрылысы болуы
мүмкін.
Құқық жүйесінің элементтері бөлініп келе төрт деңгейден құралады:
а) құқық саласының ... ... ... ... құқық нормаларының деңгейінде;
г) құқық нормаларының элементтерінің деңгейінде.
Құқық ... ... ...... ... ... әдебиеттерде келесілерді енгізеді:
а) айырмашылықтары бар пән мен әдіс;
б) арнайыланған салалық қағидалар;
в) өзге салалармен қарым-қатынас жасай алатын қабілеттілігі ... ... ... ... ... деңгейде болу;
г) қоғамның берілген әлеуметтік саланы, ... ... ... заң нормаларының сандық жеткіліктігі және айрықша салалық сапаға
көшуді талап етушілігі;
е) тәртіпке байланысты ерекшеленген кодифициялық ... ... өзге ... және ... ... ... ... салаларға бөлудің
негіздері болып саналады. Пән тікелей материальды белгі ... ... нені ... деген сұраққа жауап береді. Әдістің ... ... ... ... ... ... реттеу жүргізіледі және заңды
белгіге айналатындағын ... Әдіс ... ... ... ... ... өз пәнінің барлығын табуға мүмкіндік
береді, өйткені айрықша пән бөлу тек сол ... ... егер ол ... ... ... ... ... етсе.
Әдістің құқық саласындағы арнайылығы ... ... ... ... әдістің элементтері деп атайды):
а) құқық салаларының субъектілерінің ... ... ... ... құқықтық субъектілік);
б) пайда бөлу, өзгеру және құқықтық қатынастарды тоқтату қатынастарына
қатысты негіздер;
в) құқықтық мазмұнын құру жолдары мен ... ... ... ... мен не екі ... ... арқылы);
г) заңды ықпал ету көлемі (құқық нормаларының санкцияларына
байланысты).
Ең біріншіден ... ... ... және ... ... ... С.С. ... салалырына келесідей анықтама береді
«тәуелсіз, өзіндік айрымашылығы бар ... ... ол ... ... ... нормалардың институттарына бөлінген, қоғамдық
қатынастардың ерекше түрлерін реттейді». [15, ... ... деп заң ... ... ... ол құқық
саласындағы пәннің нақты бір бөлігін тұтас күйінде реттеуді ... ... ... ... азаматтық институт, қылмыс
құқығындағы керекті қорғану институты ... ... ... ... ... ... ... болады – материальдық және процессуальдық
құқық, жекелеген және ашық құқық.[16, 8-12б]
Басты салалар – барлық ... ... ... (негізін)
құрастырады, ол салалар «жиынтығы», онсыз құқық жүйелерінің жұмыс атқаруы
мүмкін емес. Осы – ... ... ... ... ... ... ... салалары. Азаматтық және әкімшілік құқықтардың
негізінде салалар есебінде көрінетін жекеленген – құқық және ашық-құқықтар
құрылып ... ... ... жер, ... ... ... ... болып келетін сұрақтарға жататын комплекті құқық салаларының
табиғаты. Оларды «тәуелсіз емес» деп ... ... ... пәні ... жоқ не оларды құқық-салаларына кіргізбейді және сала заңдары есебінде
есепке алынбайды.
Біздің пікірімізше, олар толыққанды құқық салаларына енеді, ... ... ... орын алуы, олардың жаңа сатыға, өте жоғары
деңгейдегі жетілу сатысына ... ... ... ғалымдардың оларды
дұрыс қабылдамауының себептеріне жататындарға комплексті салалардың
принципиальды түрде ... ... ... ... демек негізгі
«тәуелсіз» салаларға қарағанда. Құқық ... ... ... ... соң тұтас әлеуметтік аяларды реттеуге ... ... ол ... бір жақтылығынан тәуелсіз болады: кәсіпкершілік, денсаулық ... ... ... ... ... ... ... аяның
фунциональдық ұйымдастыру аясына көшу ... оның ... Егер ... салалардың құрылуы заңды бастаудан болса
- әдісі комплекстегі - әлеуметтік бастаудан, демек ... ... ... пәні ... ... ол ... ... әлеуметтік жүйені
белгілейді. Басты саладағы пәннің өзі заңды біржақты, алайда «жаппай» бір
құрылымды ... ... ... ... бөліктер бүкіл қоғамдық
қызыметтердің даласында «бөлініп тасталған», олар пәнге әдістің ... ... Оған өте оңай ... ... егер оларды негізгі
азаматтық және әкімшілік ... ... пәні ... ... ... ... «өзіндік» пәндері бар.
Комплексті салалар қолданатын әдістер және заңды ерекшелігі бар емес,
бірегей, әр кезде ... ... ... ... ... есебінен
жетеді.
Комплексті құқық салаларының пайдасына аргумент есебінде, осы кездегі
өсіп бара жатқан құқықты ... ... ... және заңдар
жүйесінің бөлінбейтіндігі жөнінде тенденцияны ... ... ... ... ол ... жүрегі. Адалдық, табиғи
құқықтың батсы принципі есебінде іштей құқыққа жақын, ол ... ... ғана ... адалдыпен әрекет етудің ұйғарымы іспетті. Бекерден бекер
«дұрыстық», «правда», «адалдық» және құқық сөздері айтыла салмаған, ... бір, ... ... көне ... «jus» ... және ... ... – сонда ол – ... және ... ... ... ... ... ... (инструмент
(сайман) нысан): жеке адамның, әлеуметтік топтардың, таптардың, әлеуметтік
бірлестіктер мен құрылымдардың ... Тек осы ... ... әр ... құқықтарының табиғатының және құқықтың негізінің
сай келуіндегі ... ... Тек ... ... субъектілердің
қызығушылықтарының келісімділігін есепке алу ғана, құқықтық ... ... ... және ... ... ... Сондай-ақ, ең
адал әлеуметтік компромисс табиғи компромистің ... ... (әр ... белгіленген (өз( қызығушылығынан жалпының пайдасына сай бас
тартуы) өз жағдайынан ... ... ... ... ... ... ... болады, құқық өз табиғатымен солай болады. Осылайша,
осындай кездерде құқық өз ұйғарымен мәжбүрлеу ... ... ... алады: «адалдық, күшпен қолданбаса, күшсіз» (Блез Паскаль).
Алайда, тағыда көңіл ... ...... ... ... болса да, ол емес тек адалдық ғана оның негізін ... ... ... емес, адалдыққа арқа тірейді, ал күшке тек ... ... ... ... көне ... ... зерттелген. Адалдық құқықтың
негізі есебінде кең ... ... ... құрды. Ол адалдықтың екі
түрін белгілеген: теңестірушілік және бөлушілік (распределяющую).
Теңестірушілік адалдық – адамдар бағалы заттармен айырбас кезінде ... ... ... ... ... ... ... Бөлушілік
адалдық – адалдыққа тең және еместікті растайды, әртүрлі адамдардың өзара,
қоғамдық игілікке қысқанына сәйкес тең емес бөлік.
Адалдық ... одан әрі ... Көне Рим ... оның ішінде
Цициронмен жалғасын тапты. Құқық пен адалдықтың бірлігі рим құқығының
формуласында бекіде: ... ... ... және ... ... ұйғарымы мынандай; адал өмір сүру, басқаны
жәбірлемеу, әр ... өз ... ... ... ... А.И.Новиковтың айтуы
бойынша «тек Римде ғана, адалдық түсінігі ... ... ... құқықтық формуланың анық тіліне аударылды».
Орта ғасырда құқық және адалдық, рим құқығын кең мөлшерде ... ... әрі ... ... әсіресе, глосоттардың мектебіне қатысты.
Бұл мәселеге назар аударып ... ... сол ... ... ... ... ғалымдар: Гроций, Гоббс, Монтескье, Вольтер, Дидро, Гольбах
және немістің классикалық философиясының өкілдері Кант, Гегель болды ... ... да өз ... ... ... осы ... көңіл аударып жүрген ... және ... ... ... ... 1977 ж. ... ... шыққан.
Аристотель көрсеткендей адалдықтың негізінде «адалдықтағы теңдік» пен
«адалдықтағы ... ... ... ... ... деп «теңдік пен теңдік еместің» элементтерінің диалектикалық
байланыстары, демек ... ... тең ... тең ... және тең
емес адамдарға, тең емес қатынастармен көрінеді. Профессор ... ... ... өлшеуге әдет-ғұрыппен негізделген белгі
ретінде, соларға сай әркімнің қылығына қарай іске асырылатын ... ... ... ... деп ... [18, ... өз табиғатына сай реттеуші, ... ... тең ... негізінде қызмет атақарды. Және осының өзінде құқықтың адалдығын
байқауға болады, ... ... ... ... ... ... бағытталған мөлшерлестік, баланс жасау принциптеріне негізделген.
Сондай-ақ, «құқық теңсіздік» себебі, өзіне тән ... сай ... ... ... ... ... назарға алмайды.
Белгілі көлемде ол субъектілерге заңға ... ... ... ... орнына келтіріледі. Адалдықтың маңыздылығы құқықты юрисдикциялық
шеңберде пайдаланғанда арта түседі, әлеуметтік келіспеушілікті шешкенде,
жаза ... ... ... ... ... жасаған адамға
берілетін жаза мөлшері оның жасаған ... ... ... ... ... пен ... ... қарама-қайшылықтың туындауы, тек адал емес
құқық нормалардын пайдаланғандығынан ғана емес, мемлекетпен басынан ... емес ... ... ... да ... Сол себепті, адалдық ең
біріншіден, мемлекетпен ... ... ... ... ... ... ... бір тарапынан шындықтың моральдық бастауына негізделуі
қажетті, ал екінші жағынан, - қоғам өмірінің заңына ... ... ... ... ... және ... ... секліді болғанымен,
алайда олардың маңыздылығы бірдейлігі ... ... ... ... этика саласындағы манадар ... ... ... ... ... ... ... де мораль мен адамгершілікті бөліп
құқықты, моральды және адамгершілікті объективті ... ... соң бірі ... үш ... (кезеңі) деп санаған. Осыған байланысты
латынша «mores» деген, өзге емес, «мінез» ... ... ... ... ... қоғамдық сананың нысаны есебінде анықталады
және ол әлеуметтік шындықты ерекше, тарихи қамтамасыз етілген жақсылық және
жамандық есебінде ... ... олар ... ... ... ... ... бекітіліп, адамдардың тәртібін және қоғамның
тұтастай жетулін реттеуге бағытталған.
Құқық және мораль – адам ... ... ... ... ... өзгешеліктері бар, бір-бірінен ерекшеліктері бар және ... ... ... ... ... ... енеді және жалпы нормативтік қасиетке ие.
б) негізгі тәртіпті реттеуші;
в) жалпы мақсаты бар – ... ... ... ... ... ... ... сақтау және жетілдіру;
г) жоғарғы адамгершілік қағидасы есебінде адалдыққа негізделеді;
д) индивидтердің бостандығының өлшемі есебінде көрініп, оның ... ... ... ... ... және ... мемлекеттік
ұйымдасуынан ерте пайда болады. Мораль қоғам мен бірге ... ...... Моральдің өзінің тарихи жетілу кезеңі бар ... пен ... ... ... ... ... болады.
2. Бір мемлекеттің ішінде, бір қоғамда тек бір құқық жүйесі ғана өмір
сүреді. ... бұл ... ... ... ... ... болуы мүмкін (таптар, аз әлеуметтік топтар, ... ... Кез ... ... ... ... ... көзқарастардың жүйесі болады (былайша айтқанда үстемдік
етуші мораль).
3. Моральдық нормалар, нормативтік көріну ... осы ... ... көзқарастар қоғамында жақсылық пен жамандық турады
ойларда, адалдықта, арда, міндеттілікте, парасаттылықта, бекзаттықта
және өзге ... ... ... ... сапаның
басты категориялары – «жақсылық» және «жамандық», онсыз моральдық
бағаланушылық мүмкін емес). Бұл ... ... ... ... ... сананың қойнауында ішкі туындайды.
Құқықтың құрылу процессі де өте кұрделі, өте терең ... ... ... құқық өзінің нысанымен және ... ... ... ... ... оның ... ... есебінде туындайды.
4. Мораль қоғамдық санада сүреді және оның өмір сүру нысаны болып
саналады. Осы ... ... ... ... ... ... ... қиын және мораль нормативтік-әлеуметтік реттеуші есебінде
құқықтан ерекшелігі бар, ... ... ... ... сана мен
және құқықпен екеуінің арасындағы шекараны анық көрсетуге болады.
Құқық моральға қарағанда анық ... ... ... ... ... ... ... бар. Моральдың жүйесінің
түрлерін жинап жазбаша түрде моральдық ... ... ... ... ... ... ... есебінде объективті түрде
оны керек етпейді.
5. Құқық нормалары мен мораль ... ... ... ... ... Егер ... ... есебінде ойласақ, олар бірі-
бірі басып өтетін ... ... ... ... ... ... аялар жатады және тек құқықпен не тек ... ... ... ... ... – достық,
сүйіспеншілік, өзара көмек т.с.с. жатады, онда құқық ... ... ... ... сырттай бақылауды талап етіп,
алдын-ала мемлекеттік мәжбүрлеуді жүзеге асыру мүмкіндігін қолданылуы
мүмкін емес және оған ... ... ... ... ... аясында
мораль енгізілмеген, өйткені, олар ... ... ... ... моральдық бағалауға кіргізілмейді: олар этикалық
нейтральды кезде. Ондай аяларға, техникалық заң нормаларының пәні
кіреді.
6. Ішкі ... ... ... сол, не болмаса өзге
моральдық жүйелер тұтас нормативті құрылым бола ... ... ... ... және ... қатал құрылымды иемденбеген
(элементтер заңмен байланысты) құқық жүйесі есебінде.
7. Құқық пен мораль ... мен ... ... өз ... ... ... Егер құқық, нақты болғандай мемлекеттік-
мәжбүрлеу мүмкіндігі көмегімен жүзеге ... ... ... ... ... ... ... нормаларының бұзылуына
қоғамның негативтік реакциясы қарсы қарсы әсер етеді. Сондай-ақ,
моральдың табиғаты ... ... ... ... тәртіп тек сонда
ғана болады, егер ол адамдардың сеніміне сай істелсе, демек адалдықта
және этикалық талаптардың керектілігі болса және ... ... ұяты ... ... ... тәртібі» бар: «өзге адамдарға өз
керегіңге сай қатынас жаса, өйткені олар да ... ... ... ... және мораль өзара келісімділікте. ... ... ... ... нысаны. Мораль құқыққа қарсы тәртіпті шырт мінездік есебінде
мойындайды. Моральдық нормалар шығармашылық ... ... және ... ... ... ... көрінеді: ең біріншіден, құқық нормаларын
пайдалану процессінде. Құқыққолданушы адал шешімді мінез-құлық ... ... ... ... ... нормалары мен құқықтың өзара
қарама-қайшылықтың болуын ұмытпай қажет. Бұл олардың жетілу ... ... ... нормалары сол секілді құқық нормалары болуы мүмкін
Дін (латын сөзінен «religio» - құдайшылдық, аса ... ... ... ерекше нәрселер) – дүниетаным және дүниені сезіну, ... ... ... ... тәртіп және арнайы әрекеттер (культ), сенімге
негізделген құдайдың не құдайлардың барлығына және оның ... ... ... ... ... ... дін ... палеолит
уақытында пайда болған, демек (тас ғасырында) 40-50 мың ... ... ... ... ... жоғарғы жетілу кезені. [19]
Адам баласының дамуындағы тұңғыш кезеңдерде дін дүниені іс жүзінде
және рух нысандары ... ... ... онда ... ... ... ... көрінді. Алғашқы уақытта дін ... шын ... бар ... ... ... ... ... болған – фетиш. Фетишизм магиялармен ... ... ... ықпалды өз керектіріне сай бұруға ұмтылды, оның барлығы әр ... ашу ... ... ... ... т.б. жүргізді. Рулық
құрылымның ыдырау кезінде рулық және тайпалық діндердің орнына политеистік
(политеизм – көпқұдайшылдық) ерте ... ... діні ... Кейінгі
тарихи дамудың кезінде дүниежүзілік, не ұлттық үстіндегі діндер – буддизм
(VI-V ғасырлар), ... (I ғ.) және ... (VII ғ.) ... ... ... адамдарды этникалық тілдік, саяси жағдайларына қарамастан
біріктірді. Дүниежүзілік діндердің маңызды ерекшелігі, оның ішінде ... ... ... (бір құдайға ғана сенім) жатады. Біртіндеп, діни
ұйымдардың және діни ... жаңа ...... ... және миряндар пайда болды. Одан әрі теология ... ... ... ... ... «дін ... ... жоғалады қалай
социализм дамыса». Осылайша, «тарих көрсеткендей, дінінің мемлекетпен ... ... ... ... ... соқтырды және әруақытта
құқыққа және құқықтық тәртіпке пайда әкелмейтіндігі ... ... ... және дін ... ... ... және ... Міне осыған қатысты олардың бір-бірімен келісімділігі» (профессор
Е.А.Лукашева). [20, 56б].
Діни ойларға қатысты діни ... ... және олар ... бір түрі ... ... Дін және діни нормалар пайда болып
алғашқы мононормаларға өзгереді, ... тез ... ... ... ... ... ... өтеді. Мононормалардың қалпында тығыз
байланысып араласып кеткен моральдік, діни, мифологиялық ... ... ... ... мазмұндары сол уақыттағы адамның қыйын
жағдайларына сай айқындалады.
Алғашқы ... ... ... ... ... дінге,
құқыққа және моральге жіктелді.
Қоғамның әртүрлі жетілу кезеңдерінде және әртүрлі құқықтық жүйелерде
құқықпен діннің әрекетестігі деңгейі мен ... ... ... ... Кейбір
құқықтық жүйелерде діннің және құқық нормаларының қатысты өте ... ... діни ... жүйе ... ... болады. Осындай көне құқықтық
жүйелердің бірі – ... ... ... ... ... ... әдеттік
және діни нормалар араласып кетті. Келесі мысалға – мұсылман құқығын алсақ,
олда діннің бір ... ... ... ... деп атайды (аудармасы –
«жүретін жол»). ... діни ... ...... өмірінің барлық
жағын қамтитын біртұтас жалғыз діни – адамгершілік және ... ... ... ... кең тараған, канондық құқық (шіркеулік)
құқық және шіркеулік юрисдикция болды. Канондық құқық, құқық есебінде ... ... ... – шіркеу құқығы, табынушы қоғамдастықтардың құқығы,
алайда ол ... ... ... және кемелденген жүйеге айналмаған,
тек светтік құқыққа қосымша есебінде қызмет жасаған ... ... ... құқықпен қамтылмаған мәселелерді реттеуші есебінде көрінеді
(шіркеулік ... ... ... басқарып кейбір ... ... т.б.) [21, ... ... ... ... ... «заңды
дүниетанымымен» алмасып құқықтың ролі артып қоғамның біркелкі жетілуін
қамтамасыз ететін жасампаздықтың басы ... ... ... мен ... ... сипаты ... ... ... анықталады және діни, моральдық, құқық нормаларының
мемлекетпен қатынасына сүйенеді. ... ... ... ... ... діни ... ... және олардың нақты қоғамдағы құқықтық
статусын анықтайды. Мәселен, Қазақстан ... ... ... ... ... өзінің қай ұлтқа, қай партияға және қай дінге жататынын өзі
анықтауға және оны ...... ... ... ана тілі мен тіл ... қолдануға, қарым-қатынас,
тәрбие, оқу және шығармашылық тілін еркін таңдап алуға ... бар» - ... Ал 5 ... 5-ші ... дін жөнінде тағы былай бекітеді
«Шетелдік діни бірлестіктердің Республика ... ... ... ... діни орталықтардың Республикадағы діни бірлестіктер
басшыларын тағайындау Республиканың тиісті ... ... ... ... асырылады».
Құқықтық және діни нормалар өздерінің моральдік – ... сай ... ... ... ... және ... деген
сөздер адамдардың діни сезімдерін оятады. Соған қатысты еске алатын мәселе,
діни нормалардың ықпал ету ... ... - өте ... ... есебінде көрінеді. Сол себепті, олар – қоғамдағы ... ... ... ... және ... ... ең керекті
құрал болып саналады.
Сөзсіз, осы жерде енді құқықтық ... ... ... ... ... – ол ... ... қанағаттандыру
жолындағы кедергілерді жою мақсаттарында кезекті түрде ұйымдастырылған
заңды құралдардың жүйесі.
Құқықтық реттеу механизмінің ...... ... ... бағыт алуын қамтамасыздандыру (мазмұнды белгісі).
Құқықтық реттеу тетігі – осы табиғаты және ... ... әр ... ... жүйесі (формальды белгісі).
Құқықтық реттеу тетігінің келесі ... ... ... ... ...... ... қанағаттандыру үлгісі анықталады;
2) ұйымдастырушылық – атқарушы акт сияқты шешуші фактімен ... факт ... ... ... ... қатынас – осы жердегі нормативтік талаптар ... ... ... ... мен ... іске ... актілері – субъектілердің
сақтау, атқару және қолдану нысанындағы қызметтері;
5) қорғаушы, ... акт – ... ... ... ... – бұл құқықтық реттеудің нәтижесі мен
оның алдында тұрған мақсаттың өзара арақатынасы.
Құқықтық ... ... ... ... ... атап
көрсетуге болады:
1. Құқықшығармашылықты дамыту; осының нәтижесінде заңшығармашылық
техниканың жоғары деңгейіне сай ... ... ... ... ... ... анық көрініс алады. Осы кезде заңды және ақпараттық
құралдар арқылы заңды сақтау оны ... ... ... ... ... ... ... дамыту нормативтік реттеудің нәтижелерін
толықтырады. Құқықты қолдану бір заңды ... ... ... өзіндік
ерекшеліктерін ескереді. Құқық-шығармашылық пен құқыққолдануды дұрыс
үйлестіру құқықтық реттеуге икемділік пен ... ... ... ... ... мәдениетінің деңгейін көтеру де
құқықтық реттеудің сапасына, заңдылық пен құқықтық ... ... ... ... [5, ... ... ... түйіндеп, құқықты пайдалануды іске асыру жөніндегі
алдағы бөлімде ... ... ... ... ... ... асырудың ерекше нысаны
2.1 Құқықты жүзеге асырудың ұғымы және нысандары
Құқықтық, нормалар қоғамдағы ... ... ... ... ... ... ... жаңарып, жетілдіріп отырады. Ол
нормалар адамдардың, бірлестіктердің, одақтардың, ұжымдардың, ұйымдардың
қызметіне, жұмысына дұрыс ісер ... ... ... ... жүзеге
асуына, орындалуына үлкен әсер етеді. ... ... ... қатысты қоғамдық мүдде-мақсатты атқаруда, адамдардың еркіндгін,
теңдігін ... ... ... ... ... нормалар іс жүзіне
асырылмаса, оның әлеуметтік маңызы болмайды.
Құқықтық нормалардың атқарылуы адамдардың тек заңды ... ... ... ... ... ... ... қатысты
болып табылады. Құқықтық нормаларды жүзеге асыруда субъектілер екі топқа
жіктеледі: ... оның ... және ... олардың ұйымдары. Құқықтық
жүзеге асуы нормативтік актілерді ... ... ... ... ... (парламент, президент) заң қабылдайды;
үкімет, министрлік-ведомстволар, сот және жергілікті ... ... ... ... нормалар қабылдайды. Осы мемлекеттік ... да ... ... ... ... ... ... үлестерін
қосады.
Заңдарды, заңға тәуелді нормаларды ... ... ... ... ... Осы ... басты міндеті – сол қабылданған нормативтік
актілерді іс жүзіне ... ... ... ... ... ... бұл ... қоғамның мүдде-мақсаты соған байланысты мемлекеттің
билік-бұйрығы үлкен орын алады. Осы процесс құқықтық нормаларды объективтік
тұрғыдан жүзеге ... Ал ... ... ... ... орындалуын – субъективтік тұрғыдан жүзеге асыру деп қарастыру
қажет.
Құқықтық нормаларды атқарудың нысадары әр ... ... ... өмірге келу себептері әртүрлі болады:
а) қоғамдағы қатынастардың мазмұны әртүрлі болуы;
б) нормативтік актілердің адамдарға әр түрлі әсер етуі;
в) норманың ... ... ... ... іске асырудағы субъектілердің; құзыреті мен өкілеттігінің
әр ... ... ... ... ... әр ... ... болуы. [21,
67б]
Құқықтық нормалардың басты мақсаты – қоғамдағы қатынастарды дұрыс,
уақытында реттеп, басқарып ... ... ... барлық қарым-
қатынастарға құқықтың ықпалы, әсері болуы қажет, соның көмегімен ... ... ... ... ... ... болады. Егер құқықтық
нормада бір іс-әрекетке тыйым ... ол ... іс ... ... ... ... деуге болады. Егер құқықтық ... бір ... ... ... ... ол орындалса құқық өз мақсатына жетті деп
айтуға болады.
Осылайша, құқықтық нормалар мемлекеттік органдардың, ... ... ... ... көмегімен орындалып
жатады.
Құқықтық нормаларды жүзеге асырудың өзгешеліктері:
а) ... ... ... байланысты қоғамның жетілу процесін
дұрыс реттеп, дұрыс басқаруға мүмкіншілігінің барлығы.
ә) Нормативтік актілерде көрсетілген әрекеттерді ... ... ... ету ... ... ... ... Заңды нормаларды анықтау, анықтау құқықтық реттеудің негізі.
2. Құқықтық қатынастың мазмұнын және субъектілерін анықтау.
3. Субъективтік құқық пен ... ... ... ... ... ... нормаларды жүзеге асыру түрлері:
1. Норманың мазмұнына ... ... үшке ... ... ... ... міндет-қағидаларын орындау; қатынастағы нақты
норманы жүзеге асыру.
2. Норманы іске асырудағы қатынастың субъектілеріне сәйкес орындау
түрі екіге жіктеледі: ... және ... ... өз ... ... Құқықтық норманы субъектілердің өз мүдде-мақсатын ... ... ... ... ерікті түрде атқарылмаса, қоғамдық мүдде-мақсат
үшін еріксіз жүзеге асыру. Оның екі түрі болады: әкімшілік-тәртіпшілік және
қылмыстық жауапкершілік.
4. ... ... ... ... саяси және идеологиялық әдіс-
тәсілдерді қолдану. Құқықтық ... ... ... ... ... көмегімен реттеліп жатады. Бұл нормативтік актілерді іске
асырудағы, ең көлемді, ең күрделі түрі болып ... ... ... ... ... ... көпшілігінің ерікті түрде атқарылуы (осы
заңның сапалы шығуының және жақсы ... ... ... ... ... ... ... көмегімен нормалардың іске жүзеге;
-рухани сана-сезімді көтеру көмегімен нормалардың орындалуын дамыту.
5. Субъектілердің норманы іс жүзіне ... ... төрт ... ... ... ... ... – нормаларда тыйым салған әрекеттерді субъектілер бұлжытпай
орындауға міндетті. Осы ... ... ... ... тәртібі немесе заңды әрекетсіздігі. Оны тыйым
салынған ... ... ... ... деп ... – субъектілердің нормада белгіленген міндеттерді толық
орындауды ... ... ... ... ... ... ... міндетті. Осындай іс-әрекеттерді норманың ... ... деп ...... ... ... нормативтік актілер көмегімен
өз мүдде-мақсаттарын жүзеге асуын қамтамасыз етуі. Осы заңда ... ... ... ... адамдардың еріктілігі.
Осы белгіленген үш түрге ... ... ... ... ... немесе әрекетсіздігімен орындалып
жатады. Осы ... ... ... ... іс ... асырылуы,
атқарылуы деп атайды. Осы нысан көмегімен нормативтік актілердің көпшілігі
орындалып жатады. ... ... ... ... реттеп-
басқаруға жоғарыда белгіленген үш түрі аз. Сол үшін ... ... ... ... қайшылықтар, келіспеушіліктер болып
жатады. Соларды заңды түрде реттеу үшін мемлекеттің өкілетті ... ... ... керек болады және қоғамдық мүдде-мақсатты,
саясатты, билікті іс-жүзіне асыру, орындау мемлекеттің міндеті.
Құқық нормалары, қоғамдық ... ... ... тәртібіне
белсенді әсер етуге арналған. Құқықтың адам ... ... ... ... еркіне қатысты жүзеге асырылады. Құқықтық реттеудің
арқасында адамдар құқық нормаларыңдағы көрсетілген ... ... ... Олардың тәртіптері жөнделіп, қоғам ... ... және ... ... ... ... сәйкес болады.
Құқық нормаларын жүзеге асыру, қоғамдық қатыныстар мүшелерінің құқық
нормаларын, өз ... ... ... жатады. Мәселен: осындай
нормалармен азаматтарға мемлекеттің өкілеттік, билік органдарын ... ... ... және өз ... иемдену,қолдану және
басқару жатады. Осы іске асыру ... ... сол ... ... ... нормалары рұқсат еткен әрекеттерді
жасайтын мүмкіншіліктері.
Міндеттілікті орындау – міндетті түрде құқық ... ... ... ... ... жасау көмегімен анықталады. Осындай
нысанда,азаматтардың, ... ... ... және ... ... ... ... міндеттерін анықтайтын нормалар
жүзеге асырылады. Мәселен: жеткізушінің міндетті ... ... ... апару, борышкердің міндеті, қарыздарын қайтару,куәгердің
міндеті, ... ... ... шыңдықты хабарлау. Бұл нысанның
ерекшелігін, субьектілердің, өздерінің ... ... ... ... ... ... ... тырысатындығынан
қаруаға болады.
Міндеттілікті сактау – заң нормаларымен тыйым салынған әрекеттерді
жасамауға ұстамдылықты көрсету. Ол нысанның негізіне, ... ... ... зиян ... ... жасамау көмегімен, ол нормалардың
талаптары орындалады. Орындаудан, сақтаңдырудың ерекшелігі,ол пассивтік
сипатта болады өйткені, заңды ... онда ... ... жасамау
арқылы жүзеге асырылады. Бірінші ... ... ... ... ... ... ... орындау үшін екінші жағдайда, керісінше
тыйым салынған әрекетті жасамау болады. [23, ... ... ... ... ... ... тікелей жүзеге
асыру болып саналады, ... ... ... ... ... ... жүзеге асырлады. Егер, берілген нысандар ... ... ... ... ... мен міндеттерді жүзеге
асыруға мүмкіндік бермесе, құқықты пайдалануда оның ... ... ... ... жекелеп талдап қарауды қажет етеді.
2.2 Құқық нормаларын қолданудың ұғымы, белгілері және ... ... ... тек сол ... керекті болады, егер
жоғарыдағы ... ... ... ... ... ... асыруға
жетімсіз болса және ол процеске арнайы, органдардың араласуы керек болса
ғана.
Құқық нормаларын пайдалану – мемлекеттің ... ... ... іске ... ... ... ... және салыстырмалы нақтылы
өмірдің оқиғасы, жекелеген белгілі адамдардың өызметі.
Құқық нормаларын қолдануға байланысты, қандай белгілері бар ... ... ... ... ... тен қана ... бар
мемлекеттік органдар не мемлекеттік өкілеттік берген қоғамдық ... ... ... ... префектура, сот, өңдірістің мекемелері,
әскери бөлімнің командирі. Жеке азаматтар, лауазымды адамдар ... ... ... сол ... ... нормаларын пайдалануға
құқықтары жоқ.
Екіншіден, құқық нормаларын пайдалану әрекеттері, мемлекеттік сипатта
болады. Сол секілді әділ ... үшін ... ... не ... істі
жүргізетін тергеушінің әрекетін айтуға болады.
Үшіншіден, құқықты пайдалану әрекетін мазмұны құқық ... ... ... ... ... Бұл ... ... оқиғаларына қатысты және нақты ... ... ... ... ... ... ... үй беруші т.б.
Төртіншіден, құқық нормаларын пайдалану қатаң түрде белгілі заң
негізінде жасалды. Осындай ... ... ... және ... құқық
нормаларын пайдаланғанда өзінің аса маңыздылығын аңғартады, ... ... ... ... ... ете ... ... занды істерді жан-
жақты терең қарауға мүмкіндік туғызылады. [24, ... ... ... ... ... нормаларын пайдалану керектгі
туындайды?
Құқық нормалары құзіретті органдармен тек сонда пайдланылады, егер
алдын ала ... ... ... және ... ... ... ... және олардың мемлекеттік-биліктегі әрекетінсіз жүзеге асырылмайды.
Ондай құқықтармен міндеттердің туындауы іске асырлуы әрбір ... ... ... ... жеке адам үшін ... шешім шығаруға
керее. Мәселен, мемлекеттік жоғары оқу орнына оқу ... сол ... ... ... алу жөніндегі шешімі қажет,еңбекке деген құқығын
жүзеге асыру үшін, мекеменің, ... ... ... ... ... шешімі керек. Айтылған, сондай оқиғалардың әрқайсысы
жөніндегі, сол мекемелердің ... ... ... жүзеге
асыру жөніндегі бұйрықтар керек.
Құзыретті құқық қорғау органдарының қызметі, азаматтар мен ұйымдардың
өз құқықтарын қолдануға ... ... ... оқиғалар кезінде қажет болады.
Мысалы, азамат заң негізінде тұрғын үй сатып алады, ал ... өзге ... сол ... ... ... ... кедергі жасайды. Сол оқиғаға қатысты
азамат сот және әкімшілік органдарына арызданады, олардың ... ... ... ... ... ... келтіруге арналған шешім шығарылады.
Құқықтық нормаларды пайдалану және нормативтік актілердің дұрыс
орындалуын, ... ... ... ... тек мемлекеттік органдардың
құзыретіндегі қызмет.
Құқықты пайдаланудың жоғарыда көрсетілген үш түрден ерекшелігі:
1) қолдану мемлекеттік биліктің ... ... ... ... іске ... ... ... біреуі –мемлекеттік өкілеттігі ... ... ... ... ... заңдылықты, тәртіпті жақсартуға
мүмкіншілік береді;
4) кейбір қатынастарда ... ... ... ... ... түрлерінің процесіне бірлесіп, ол ... ... ... үлес ... ... нормаларды пайдалану міндетті түрде нормативтік акті
жасаумен аяқталуы, оның ... ... ... ... ... тек мемлекеттік органдардың және лауазымды
тұлғалардың өызметі ... ... Олар өз ... ... ... - ... құқықты. Қоғамдық ұйымдар мемлекет рұқсат берсе ғана
құқықтық нормаларды пайдалануларына болады. Мәселен, ... ... ... ... ... заңның баптарын пайдланады.
Демократиялық мемлекетте нормативтік актілерді пайдалануда қатаң
тәртіп болады: кім ... заң ... ... ... ... орны толық
көрсетілуге тиіс. Осы мәселелердің, ... бәрі ... ... ... ... жеке ... және ... қарым-қатынастарына араласпайды, оларға ... ... ... осы ... кірісуге болатын жағдайлар:
егерде қатынасты орындау барысында субъектілердің бірін-бірі түсінбеушілік
болса; екі жақты ... мен ... ... ... ... ... ... пайдалану кезеңдері:
1. Істің нақты мазмұнымен және жағдайымен танысу, қарым-қатынастың
басталуын, субъектілерін анықтау.
2. Қатынастың заңды негізін ... ... ... іске санды баға беру.
3. Іс бойынша шешім қабылдау, құқықты қолдануды, тиімділігін ... осы ... ... ... ... ... Шешімді жүзеге асыру. [12, 171б]
Осылайша, құқықты пайдаланудың кезеңдері осылай ... ... Осы ... ... ... ... органның бақылауында
болады.
Мемлекеттік органның құқықтық норманы қолдануда үш функциясы болады:
- нормативтік актілерді қолдану көмегімен қоғамдағы қатынастарды ... ... ... ... ету;
- нормалардың дұрыс уақытында жүзеге асуын бақылау.
Құқықтық нормаларды пайдаланудың ең ... ең ... ... ... ... актілерді іске асыру, орындау. Оның
негізгі айырмашылықтары:
Бірінші – тек ... ... бар ... ... ... – бұл ... нормативтік актілерді қолдану туралы
нұсқауының мемлекеттік күші болады.
Үшінші – олар ... ... ... ... ... нақты көрсетіп береді.
Төртінші – нормаларды қолдануды тиісті заңға сүйене отырып береді.
Ерікті орындалмаса, еріксіз ... ... ... ... ... процесіне кірісуге төрт
себептері бар:
- егерде қатынастағы субъектілердің құқығы мен міндеттерін ... ... ... ... ... ... шығару;
- егерде қатынастың бір субъектісі өз міндеттерін ерікті түрде орындамаса.
Мысалы, мәмілелі қатынаста міндеттердің ... ... ... ... орган кіріспей субъектілердің қарым-қатынасы
басталмайтын болса. ... ... ... ... ... ... шығу;
- егерде субъектілердің арақатынасы, дұрыс заңды түрде аяқталмаса. Оның
себептерін анықтау үшін және ... ... ... ... ... ... ... түрде қатысады.
Құқықты дұрыс қолдануда, уақытында, ... ... ... бар органның маңызы өте үлкен.
Құқық нормаларын пайдалану процесіндегі негізгі кезеңдеріне нақтырақ
тоқталсақ:
1. Істің нақты ... ... ... ... ... ... ... оқиғаға сай,
белгілі деректермен соларды іс жүзінде қамтамасыз етуге бағытталған. Сол
деректер шын ... ... ... қолданудың бастамасы болып
табылады. Сол себепті, құқық ... ... ... ең ... ... ... ... істі дұрыс шешуге керекті деректерді ғана
таңдап алуға міндетті, тек содан кейін ... ... ... ... баға беруі керек.
Істің мән-жәйін белгілеу міндетті кезекте жан-жақты ... ... ... ... ... нормаларын пайдаланудың дұрыстығы, соған тікелей
қатысты. Дәйектемеге және мән-жаәйдің толықтығын ... ... және ... ... ... ... ... алатын маңызды мәселе, құқық қорғау органдарымен барлық ... тек сол ... ... ... және тек заңды істі ... ... бар ... ... ... ... деректі мән-жайын,
сол мән-жайға пайдаланылатын құқық нормаларына сай ... ... ... ... ... ең ... мына деректер анықталуы
керек: кім қылмысты істі ... ... және қай ... қылмыстық іс жасалды,
қандай жолмен, қылмыс жасаудың себебі неде ... ... ... ... сараптаманың, құжаттарды тексеруіне және басқалардың көмектері
көмегімен ... Осы ... заң ... ... ... деп ... Тексерілетін деректі, мәнді-жағдайларға қолдануға жататын ... ... және ... ... ... маңызын белгілегеннен соң, құқықтық
нормаларды пайдаланудың екінші кезеңі басталады. Осы ... ... ... ең ... мына ... ... ... аударады, қандай
нормалардың негізінде осы іс шешілуі қажет. Норманы ... ... ... ... ... баға ... қарай заңдылық тарапынан дұрыс екеніне көз жеткізу ... ... ... ... қажет, ол норма өзгермеді ме оны
да білу керек. Құқық ... ... ... сол ... сай
толықтырулармен, өзгеруін алға тартуы керек. Мұнда, құқық ... сол ... ... өзге ... ... ... қайшы
еместігін анықтауы керек. Құқық нормалары, тек сол ... ... ол ... ... ... ... сай келсе.
Таңдалған құқық нормалары олардың әрекетінің уақытына, кеңістігіне
және адамдар ортасына сайлығын толық талдаудан ... Олай деп, ... ... ... ... ... ... істі шешіп жатқан мезгілде, пайдаланатын нормалардың ... ... ... ... оның әрекеті жүре ме;
-Құқық нормалары қолданылған адамға, оның әрекетінің қандай қатынасы
бар;
Құқық нормаларын ... және ... бір ... бірнеше
нормалармен реттелетінін және олардың дәл келмейтіндігін, ... ... ... ... екендігін қараймыз. осындай кезде, құқық
нормаларының ... ... ... Құқық нормаларының арасындағы
жетімсіздікті (коллизияны) ... ... ... Осы ... құзыретті
орган қандай нормаларды пайдаланады?
Құқық қорғау органдарының ... ... ... шешуге
бағытталған келесідей тәртіптер бар:
1) Егер ... ... ... ... ... арасында қарама-қайшылық болса, федеративтік заңдар нормасын
қолдану керек:
2) Егер қарама-қайшылық әр ... ... ... ... ... органдардың нормаларын қолданылады:
3) Қарама-қайшылық, бір орган қабылдаған ... ... ... ... нормалар қолданылады:
4) Қарама-қайшылық жалпы және арнайы нормалардың арасында болса,
арнайысы қолданылады:
Құзыретті органдардың мақсатына, осы ... ... ... ... беру ... және ... жетімсіздіктерді болғызбау
үшін құқықтағы ұқсастықты қолдану керек.
3. Құзыретті органнның шешім шығару және ол ... оған ... және ... ... ... ... және құқық нормаларын пайдалану процесінің басты кезеңі.
Нақты мән-жайдың ... ... ... ... ... таңдап алу
және талдау, құзыретті органмен жекелеген ... ... ... дайындық
жасайды (мысалы, сот үкімі, лауазымды адамның ... ... ... бұрын тексерілетін нәрсе, істің мән-жайы дұрыс тексерілді ме және
толық па, дұрыс ... баға ... ме, ... ... сол оқиғаға
дәл келе ме деген сұрақтарға жауаптың толық екендігіне сенімділік ... ... ... ... ... ... шешімін шығарады, содан
соң оны соған құштар адамдарға және ... ... ... ... пайдалану бітеді-құқық нормаларының актілерін нақты құқықты ... ... ... міндеттерді жүзеге асыру басталады.
2.3 Құқықтық нормаларды қолдану актілері
Құзыретті органдардың қызметі құқық нормаларын пайдалану актілерін
шығарумен ... Ол ... ... бекітіп, ресми маңыз және билік
сипатын береді.
Құқық нормаларын пайдалану актілері - бұл ресми құқықтық құжат, ... ... ... ... - ... ... ... ол
нақты заңды істі шешу нәтижесінде шығарылады. [25, 59б]
Құқық нормаларын пайдалану актілері қандай, ... ... ... ... ... ... ... сипатта болады
және мемлекеттің мәжбүрлеу күшімен қамтамасыз етіледі. Оның ... ... ... теңдей міндеттілік маңызы бар, кімге қатысы болса
соған және қажетті жағдайда ... ... ... ... мүмкін.
Мәселен, азаматтың уақытша қолдануға алған заттары соттың шешімімен ... ... ... ... Ол ... ... нормасын азамат
бұзса, жауапқа тартылады, сотталады.
Екіншіден, пайдалану актісі-жекелеген құқықтық акт. Ол ... ... ... жатады. Құқық пайдалану актісі, тек сол оқиғаға ғана
байланысты болады және оған ... ... жоқ. ... ол құқық
нормалары бар жалпы сипаттағы нормативтік құқықтық актілерден ерекшеленеді.
Құқық нормалары, көптеген бір түрдегі ... ... және ... ... адамдарға қатынасы бар. Олар бірнеше рет пайдалануға
есептелген. Жекелеген ... ... ... нормалары жоқ. Олар тік,
жалпы ұйғарымдарды жеке ... ... ... бір ... ... бар. Соған қатысты ... ... ... ... құқық
деректеріне кірмейді. Заңдар жинағына олар енбейді.
Үшіншіден, құқық пайдалану актілері ... ... ... ... ... ... ... нақты құқық нормаларына сүйенеді; Мәселен, соттың
үкімі, (адамды жазалау туралы) қылмыстық құқық ... ... ... ... ... қайшы болса, ол міндетті түрде жойылады.
Төртіншіден, құқық нормаларын пайдалану актілері заңда көрсетілген
нысанда шығарылады және ... аты ... Заң ... ала, ... ... және шығарудың қатаң тәртібін анықтайды. Мәселен,
құқық қорғау органдарының (сот, ... ... ... ... ... келесідей (элементтері) бөліктері болуы қажет:
1. Кіріспе бөлімі, онда актінің, оны шығарған органның аты, шыққан
уақыты, мекен-жай;
2. Түсіндірме ... ол ... ... ... ... ... Дәлелдеу бөлімі, қабылданған шешімге негіздеме беру.
4. Қорытынды бөлім, онда ... ... ... ... қолдану актілерін бөлу, әр түрлі негіздерге ... ... ... ... ... ... ... құқықтық актілер келесідей түрлерге бөлінеді:
• Мемлекеттік биліктің өкілеттік органдарының актілері;
• Мемлекеттік биліктің атқарушы-иелік етуші органдарының актілері;
• Мемлекеттік құқық қорғау ... ... (сот, ... ... ... ... ... актілері (салық инспекциясы,
кедендік органдар т.б.)
Қоғамдық қатынастардың ... және ... ... ... ... құқық пайдалану актілері келесідей бөледі:
• Реттеуші актілер, адамдарыдың құқықтық тәртіптеріне сәйкес, нақты
түрдегі құқықтарды, ... ... ... ... оқу
орнының ректорының сол оқу орнына кіргізу жөніндегі ... ... ... ... ... ... ... актілер, жеке адамдардың құқық бұзуына қатысты ... ... ... сезекті адамды кінәлі есебінде жауапқа
тарту қаулысы, прокурордың ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асырудағы маңызды құралы болып саналады.
Сонымен, құқықты пайдаланудың басты субъектілері: ... ... ... ... ... болса қоғамдық ұжымдар
мен ұйымдар. Олардың құқытары мен міндеттерінің ... ... ... ... белгіленіге қажет.
Құқықты пайдалануда, жүзеге асыруда міндетті түрде акт жасалуға қажет.
Оныда ... ... ... не үшін ... ... ... ... қажет. Құқықты пайдалану туралы актінің басты сипаттары:
- актінің мемлекеттік ... ... ... оны ... ... ... бірлестіктер міндетті;
- акті нақты бір іс, бір қатынас жөніндегі жасалады, оны орындайтын
субъект анық көрсетіледі;
- құқықты пайдалану ... ... ... ... қажет, ешқандай
бостандыққа жол берілмейді;
- пайдалану актісі мемлекеттің бекіткен форма-бланкаға жазылады. ... ... ... ... бар. ... актісі үш бөлімнен тұрады:
кіріспе ... ... ... ... ... актілер төрт түрге жіктеледі:
- мемлекеттің халық өкілді органдарының актісі;
- мемлекеттің ... ... ... ... ... ... органдардың актісі;
- конституциялық кеңестің актілері. [25, 65б]
Осылайша, құқықты пайдалану процесінде заңды ... және ... ... ... ... ... ... айғақ немесе айғақты анықтайтын
мүмкіншіліктер пайда болады. Осы ... ... ... ... ... ... Іске асырылатын істің бастамасы анықталуы ... ... ... табу; оның тексінің дұрыстығын тексеру; ... ... ... ... оның ... ... ... және
субъектілерге қатыстығын анықтау; норманың ... ... ... ... ... заңдылықты, құқықтық тәртіпті нығайту үшін
қызмет жасайды.
Қаралған іс ... ... ... ... маңызы өте үлкен.
Осындай акт істің тағдырын шешеді. Себебі, ол акт заңға негізделіп, ... ... ... ... Осы акт ... заң ... қарауға
құзыреті бар, тараптардың құқықтары мен ... ... ... ... ... ... ... актісі.
Пайдлану актілері мазмұнына қарай үшке жіктеледі: реттеуші, орындаушы
және ... ... ... ... актілерде көрсетілген
өздерінің міндеттері мен құқықтарын дұрыс, уақытында орындауға ... олар ... ... реттеуші, басқарушы рөлін жақсартуға
үлес қосады.
Пайдлану актілерінің ішінде маңыздысы сөзсіз, нормативтік құқықтық
актілер болып ... ... ... ... ... және ... ... әрекеттеріне тоқталып
кестсек.
Нормативтік-құқықтық актілердің әрекеттілік шегін анықтау, құқық
нормаларын дұрыс жүзеге асыруға керек. Өйткені, ... ... ... ... ... нақты адамдардың тәртібін реттеуге
шығарылады. Жоғарыда көрсетілгендей, осы мәселенің үлкен ... ... ... ... ... органдарының қызметіне қатысты.
Уақыттағы әрекет. Нормативтік-құқықтық актілер өз ... ... ... бастайды.Көптеген мемлекеттерде, нормативтік актілердің
күшіне кіруіне арналған тәртіптері бар.
1. Актінің өз күшіне ... ... ... ... ... Акт ... ... жариялағаннан соң, белгілі уақыт өткеннен соң
кіреді. ... ... ... ... актілер өз кеңістігімізде,
оларды баспада жариялағаннан соң 10 күн өткеннен кейін ғана күшіне
енеді.
3. Нормативтік-құқықтық актінің өз ... ... сол ... ... қоса ... не болмаса оны күшіне келтіру жөнінде арнайы
акт жарияланады.
Нормативтік-құқықтық ... ... ... ... сонда,
сол уақыттан бастап олардың ұйғарымдары орындалуы керек. Жаңа нормативтік-
құқықтық актілер өзінің әрекетін тек ... ... ... ... таратады. Оның кері күші болмайды. Осы ... ... ... ... оны ... шыққанға дейінгі
пайда болған қатынастарға берілмейді деген мағынаны береді. Осындай ... ... ... қамтамасыз етуге ең сенімді кепіл
болады. Көрсетіленнен өзге қағидалар тек екі жағдайда рұқсат ... Егер ... ... ... оның кері күші
белгіленсе;
- Егер ... ... не ... заңдарының актілері жазаны
азайтса не болмаса, әрекеттің жазалануын жоққа шығарса.
Нормативтік-құқықтық актілер ... ... ... ... ... ... ... арнайы белгіленген уақытының бітуіне қатысты;
- Бұрынғы әрекеттегі актілердің орнына жаңа актілердің ... ... ... сол актіні жою жөніндегі нұсқамасы негізінде күшін
жояды.
Ал, кеңістіктегі нормативтік-құқық нормаларының әрекеті болса, ... ... ... шегі кеңістікте өз ұйғарымы
таралатын аумақпен ... ... деп, ... ... кен, су ... ... сай, ... кеңістігі, сырт мемлекеттердегі елшіліктер
тұратын аумақ, ашық теңіздегі әскери емес ... ... ... ғарыш аппраттарының кабиналары.
Нормативтік-құқықтық актілердің әрекеті таралуы. Мәселен, ... ... ... актілері солардың тек ... ... ... ... мемлекеттің жергілікті органдарының
актілері сол ... ... ... ... аумақтарында жүзеге
асырылады. Кейбір мезгілде, федеративтік мемлекеттік құрылымдарда, ... ... ... әрекеті, екінші мемлекеттің ... ... ... ... ... ... ... мұрагерлік
туралы)
Нормативтік-құқықтық актілердің адамдар арасындағы әрекеті болса,
тәртіп бойынша, нормативтік-құқықтық ... сол ... өмір ... ... ... ... және өзге ... актілер, сол
мемлекеттің аумағындағы азаматтарға, мемлекеттік және қоғамдық ұйымдарға
ыңғайланып қызмет ... ... ... ... шет ... және азаматтығы жоқ адамдарға да таралады. Ол адамдарға,
ұлттық заңдар бойынша, ... және ... ... береді.
Жекелеген адамдар өздерінің жеке, ... ... ... ... ... және өзге де ... шағым жасауына құқықтары бар. Шет
мемлекеттердің азаматтары, сол ... өмір ... ... ... және өзге ... заңдарын сыйлауға және орындауға
міндетті. [26, 72б]
Алайда, жалпы тәртіптен бөлек нәрсе, ... ... ... ... сол ... сай келмейтін жайлар бар.
Мәселен, шет елдердің азаматтары дипломатикалық иммунитетпен ... өзге ... ... ... жауапқа тартылмайды, тек
сотқа куәгер есебінде ғана шақырылады. Олардың жауапкершілігі ... ... ... ... ... шет ... ... және
азаматттықтары жоқтарға таралмайды (мысалы, мемлекеттік органдарды ... ... ... ... ... актілер өзінің әрекетін сол аумақтағы бүкіл азаматтарға,
лауазымды адамдарға және нақты ... ... ... (әскери
қызметкерлер, мұғалімдер, ауылды жердегі адамдар т.б.). Осындай жағдайда,
құқықтық актілерде, олардың әрекетіне жататын ... ... ... ... ... мен ... олқылықтар
Құқықты пайдалану кезінде, көптеген келеңсіз жағдайлар туындауы ... ... ... жетімсіздіктер. Нақты оқиғаға пайдалану үшін, кейбір
кезде құқық нормаларын таңдағанда және заңды талдағанда оның жетімсіздігі
көрінеді. ... ... ... не?
Құқықтағы жетімсіздік-нақты өмірік оқиғаны шешуге бағытталған құқық
нормаларының жоқтығы. Сол себепті өзге құқықпен ... ... ... ... Құқықтағы жетімсіздіктің себебіне, заңдардың өмірдегі жетілу
процесіне қалып қойғандығы, нормативтік ... ... ... ... жетімсіздікті толықтырудың негізгі әдісі, жетпейтін құқық
нормаларын шығару. Құқықтық-шығармашылық ... ол ... ... құқық аналогиясын пайдалану тәртібі қолданылады. Аналогияны әр түрлі
құбылыстардың не заттардың арасындағы бір-біріне ұқсастығы есебінде ... ... ... көмегімен қолдану нақты істі қалай-болса солай шеше
салу емес. Осындайда шешім заңды және әділдік қағидаларға сай ... ... ... екі түрі бар: ... (аналогия) және құқықтық
(аналогия).
Заңдық аналогия-нақты заңды істі, құқық нормаларының ... ... ... ... шешу. Егер құзыретті орган, істі нормалардың
ұйғарымдарына сай, ... ... ... Осы ... ... ... ... колданатын құқық нормалары сол қатынастарды тікелей
реттемейді. Ол ... ... оған ... ... ... анықтайды.
Құқықтық аналогия - нақты істі жалпы қағидамен құқықтың мәніне сәйкес
шешу. Құқық аналогиясы, тек сол уақытта қолданылады, егер оған ... ... ... ... жоқ ... ... қолдануға бүгінгі таңдағы мемлекеттерде ... Ол ... ... ... тіпті қолданылмайды. Қылмыстық
заңдардың қағидалары бойынша, қылмыстық заңда белгіленбесе, ... ... ... бар. [27, ... ... да осы ... ... бірқатар іс шаралар
жүргізіліп отыр. Ол ... осы ... ... ... ... ... 2010 (екі мың оныншы) жылдан 2020 жылға дейінгі
кезеңге арналған ... ... ... ... содан соң
«Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне әр түрлі ... ... ... ... ... ... және сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтар жасауға ықпал
ететін нормаларды жою мәселелері бойынша ... мен ... ... Заңы ... ... Әділет министрі Б.М. Имашевтың ҚР Парламенті Мәжілісінде
сөйлеген сөзіне ... осы заң ... ... 2010 (екі ... жылдан 2020 жылға дейінгі кезеңге арналған Құқықтық саясат
тұжырымдамасын жүзеге ... ... және ... 2012 жылға арналған
Заң жобалау жұмыстары жоспарының 34-тармағына сәйкес дайындалды.
Құқықтық ... ... ... ... ... ... ... нормаларынан арылу, ... ... ... ... ... құқықтағы ішкі қарама-
қайшылықтарды жою керектігі атап көрсетілген.
Алғашқы, кезең ... ... ... ... коллизияларды жою мәселелері бойынша 2011 жылғы 10 қаңтардағы
Қазақстан Республикасының ... ... ... және ... ... ... жоюдың алдын алу, қоршаған ортаны қорғау және
табиғи ресурстарды қолдану саласындағы заң актілеріне өзгерістер ... ... ... ... ... қарама-қайшылықтарды,
олқылықтарды, коллизияларды жою мәселелері бойынша 2012 жылғы 27 сәуірдегі
Заңымен азаматтық құқық, ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-мәдени құқық саласындағы заң актілеріне өзгерістер жасалды.
Үшінші кезең шеңберінде Заң жобасымен мемлекеттік және ... ... ... ... ... ... іс ... және азаматтық іс жүргізу ... ... ... ... ... отыр.
Жалпы Заң жобасы 33 (отыз үш) заң ... оның ... ... іс ... ... іс жүргізу, Әкімшілік құқық бұзушылық
туралы кодексі, Бюджет, ... және ... ... және ... ... туралы» 7 Кодекске түзетулер енгізуді мақсат етеді.
Заң жобасында бүкіл мемлекеттік ... ... ... және ... ... ... ... ұсынған түзетулері көрсетілген. Әділет министрлігі ұсынылған
Заң жобасын жинақтаушы болып келеді.
Ішкі істер министрлігі ... ... ... ... ... ... ... механизмін анықтауға бағытталған 13
заң ... (4 ... 9 заң) ... енгізуді ұсынды.
Қаржы, көлік және коммуникация, мәдениет, экономика және бюджеттік
жоспарлау, ауыл ... ... 3 ... ... (1 кодекс,
2 заң) функциялар мен өкілеттіктердің аражігін ажыратумен ... ... ... сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтарға жағдайлардың
жасалуын жоюға бағытталған нақты сипаттағы өзге де ... ... ... ... ... коллизиялар және
сыбайлас жемқорлық нормаларын анықтау бойынша жұмысты «Нормативтік құқықтық
актілер туралы» Заңға сай іс ... ... ... ... аясында тұрақты түрде жүргізеді.
Бір-бірімен өзара арақатынасы емес заңнамалық ... ... ... ... ... ... біріктіретін заңдар жобасын әзірлеу
артық норма шығармашылықты болдырмауға мүміндік береді. [28]
Осылайша, заң жобасы әртүрлі ... ... ... ... ... ... ... заң жобаларын қабылдауды алып
тастайды.
Сонымен қатар, барлық деңгейдегі және құқық ... ... ... ... ... мен қайшылықтарын жоюдың
өзектілігі нормативтік ... ... ... ... ... ... қабілеті олардың құқықтық ережелеріне ... атап ... ... құқықтық актілер өзара қайшылықтар туындамауы қажет,
олардың өзара бір-бірін алып тастайтын ... мен ... ... ... ... екі ... іске ... мемлекеттік және қоғамдық құрылым, әкімшілік құқық бұзушылықтар,
қылмыстық, қылмыстық іс жүргізу, қылмыстық-атқару және азаматтық іс жүргізу
заңнамасы ... ... ... ... құқықтық нормалары
арасындағы қайшылықтарды, ... ... алып ... ... ... ... бұзушылықтарды жасамауға ықпал жасайтын
нормаларды әзірлеу.
Түзетулердің бірінші бағыты түрлі заңнамалық актілердің ... ... ... қатысты.
«Конституциялық мерзімдерді есептеу мәселесі бойынша ... ... ... ... ... ҚР Конституциялық
Кеңесінің 2012 жылғы 13 ... № 2 ... ... қаулысын іске
асыру мақсатында «Нормативтік құқықтық актілер ... және ... ... ... заңнамада көзделген мерзімдердің басталуы ... ... ... ... ... ... ... «Нормативтік құқықтық
актілер туралы» Заңға түзетулер енгізу ұсынылып отыр.
Нормативтік құқықтық актінің ... ... да ... актінің ресми мәтіні мәртебесін беру ұсынылуда.
Енді нормативтік құқықтық актілердің эталондық бақылау ... тек ... ... ғана емес, сондай-ақ электрондық түрде де жүргізілетін
болады.
Осы шетелдік тәжірибеге толық сәйкес ... ... ... Италия, Литва, Словения, Ұлыбритания және Финляндия ... ... ... ... электрондық түрде жариялау да
ресми деп есептеледі.
Заңның 38-бабына сәйкес азаматтардың құқықтарына, бостандықтарына және
міндеттеріне қатысты нормативтік ... ... ... ... ... үшін бұл ... алып ... Енді бүкіл нормативтік
актілер де құқық ... ... ... олардың бәрі де тіркелуге
жататын болады. [28]
Сондай-ақ, заң жобасында Үкіметтің мемлекеттік органдардың нормативтік
құқықтық актілердің есебін жүргізу және ... ... ... ... Осы ... ... енгізілген өзгерістер мен
толықтыруларды қоса алғанда, бақылау даналарын жүргізу бойынша жұмыстарын
бір қалыпқа ... ... ... ... ... сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтардың
жасалуына әсер ... ... алып ... ... ... Республикасының әкімшілік-аумақтық бөлінісі
туралы», «Нотариат туралы», ... ... ... ... туралы», «Әкімшілік рәсімдер туралы», «Жеке және заңды тұлғалардың
өтініштерін қарау тәртібі» жөніндегі заңдарда ... ... ... ... ... жемқорлыққа мүмкіншілік беретін «кейінге қалдырылуы
мүмкін», «жатқызылуы мүмкін», «ұзартылуы ... ... ... орын ... ... ... ... жою мақсатында заң жобасы
көмегімен, мәселен «жатқызылуы мүмкін» деген сөздердің ... ... сөз ... ... ... ... қорытындысында құқықтық ауыртпалыққа ие емес
нормаларды және сыбайлас жемқорлық ... ... ... ... алып
тастау, сонымен қатар заңнамалық актілерді өзекті ету мақсат етілді.
Заң жобасын қабылдау теріс әлеуметтік-экономикалық немесе ... ... ... Оны ... республикалық бюджеттен қосымша
қаржы ресурстарын бөлуді керек ... ... заң ... ... жасау және оны қолдау тәжірибесінің
ерекшелігі
Заң ... ... ... және оны ... ... жүргізу бойынша
міндеттер мен кезеңдеріне алдымен тоқталатын болсақ, алдымен міндеттерін
анықтап аламыз.
Заң актіне талдау жасау және оны ... ... ... ... ... қатынастарды құқықтық реттеудің артықтығы немесе
жеткіліксіздігін анықтау, ... ... ... ... келетін
нормалар мен басқа да кемшіліктерді табу;
2) тәжірибеде бір мағыналы түсіндірілмейтін құқытық ... ... ... аналогиясын, заң аналогиясын және ... заң ... ... ... ... ... ... пайдаланбау
себептерін табу;
4) заң актісін қабылдаудың ... және өзге ... ... заң актін (заң актінің кейбір ережелері мен нормалары) ... ... ... ... ... ... заң ... ережелерін
іске асыруға бағытталған заңға тәуелді нормативті актілер дайындау.
Мемлекеттік органдардың заң актіне талдау ... және оны ... ... келесідей кезекті кезеңдерден тұрады:
1) заң актіне талдау жасау және оны пайдалану тәжірибесін ... заң ... ... ... және оны ... ... ... мен
нәтижелерді тұжырымдау;
3) жүргізілген талдау нәтижелерін рәсімдеу табылады.
Заң актіне талдау жасау және оны ... ... ... ... ... жасау және оны ... ... ... ... ... ... ұсынылады:
1) талдау нысаны мен мәні;
2) қолданыстағы заңнама мен құқық қолдану тәжірибесі ... ... ол ... ... акт ... ... соң
белгілі уақыт, оған өзегертулер мен толықтырулар енгізгеннен соң немесе
заңмен реттелмеген жаңа ... ... ... ... Егер
зерттелетін саладағы заң едәуір тұрақты болса, зерттеуге жететін мерзімде
(алты ай, бір, екі жыл ... ... да ... белгілі уақыт алуға болады;
3) қойылған міндеттерге қол жеткізу мақсатында керек материал көлемі.
[29]
Талдау нысаны болып қаралатын заң акті және оны ... ... ... Зерттеу мәні есебінде мемлекеттік ... ... ... ... құқықтық нормалар жинағы, олармен ... ... ... ... ... ... жүрген заң актіне және оны пайдалану тәжірибесіне ... ... ... ... ... іске асырылады:
1) нормативтік құқықтық актілер, соның ішінде осы ... ... ... ... ... ... мемлекеттік актілер дайындаған (Бас прокуратура, Жоғарғы Сот және
өзге де ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Президентінің жыл сайынғы жолдауында, ҚР
Конституциялық Кеңесінің ҚР Парламентіне жыл ... ... ... ... ... ... жағдайы жөніндегі ақпарат;
4) қолданыстағы заңнама мәселелері бойынша жүргізілетін ... ... ... ... материалдары;
5) азаматтардың мемлекеттік органдарға жіберген сауалдары;
6) үкіметтік емес ұйымдар беретін ... ... ... ... орын ... ... ... ғылыми
басылымдардағы ақпарат;
8) құқық пайдалану мәселелері бойынша ... ... ... ... бұрын соған немесе ұқсас тақырып бойынша жүргізілген талдау;
11) басқа да көздер. [29]
Заң актіне талдау жасау және оны ... ... ... ... ... актіне талдау жасау және оны пайдалану тәжірибесін жүргізу
барысында белгілі саладағы жүйелілігі бағаланып, ... ... ... ... ... пайдаланудың әлеуметтік мағыналылығы, оған құқықтық
механизмдерінің ... ... ... талаптарды ескере отырып, нормативтік құқықтық актілердің
қолданыстағы ... ... ... ... ... ... кемшіліктеріне көңіл бөлу қажет:
1) заңнамада және оны пайдалану тәжірибесінде ... ... ... ... ... кейбір нормативтік құқықтық актілер
ережелері бір-бірімен коллизиялардың ... ... ... ... деп бірдей немесе жанама
қоғамдық қатынастарды реттейтін кейбір нормативтік құқықтық ... ... ... ... қарама-қайшылықтар, сонымен қатар
құзыретті субъектілердің (органдар және лауазымды тұлғалар) өз қызметтерін
іске асыруда құқық пайдалану ... ... ... ... ... ... ... актілер нормалары арасында қарама-
қайшылықтардың болуы құқықтық реттеу жүйелілігін бұзуға әкелетін, ... ... ... ... сол нормаларды түрлі
пайдалану тәжірибесін ... ... ... береді.
Бұл фактор құқық пайдалану қызметі рәсімінде және құзыретті
субъектілердің (органдар мен ... ... өз ... ... бір ... және ... заңды құқықтарын іске асыруға екінші
тарапынан біршама қиындықтар туғызады. Коллизияларды табу үшін тек ... НҚА ғана ... ... ... мен ... ... ... нормативтік актілерге сараптама жүргізілуі керек және сонымен
қатар ... ... ... ... зерттеу керек.
2) белгілі қоғамдық қатынастарды құқықтық реттеуде олқылықтардың
болуы.
Заңнаманың осы кемшілігі сол және басқа да ... ... ... ... статутты сипаттағы (егер олар болу керек болса)
қызметтің сол және өзге де ... ... ... ... ... ... ... т.б. болмауы мүмкін. Осындай «қателік» құқық
пайдаланушыдан қолданыстағы заң ... ... ... ... ... ... заңды аналогия бойынша пайдалануды талап
етеді.
Реттеудегі олқылықты табу мақсатында нормативтік құқықтық актке жүйелі
келу ерек. Мәселен, келесі нормаларда оның ... ... ... ... ... ... актілердің мақсаттары мен
міндеттері ... ске ... ... бәрі де ... ма және детальды
қаралуына тексерілуі керек. Сондай-ақ, осы ... ... ... құқық пайдалану актілерін, қолданыстағы заңнама қолдану
тәжірибесін саралау керек.
Кез-келген олқылық – ... ... ... ... ... сол жүйе реттейтін қоғамдық қатынастар бар мазмұнды ... ... ... табу ... нормалардың болмауын не олардың
толық болмауын табу аз. Олардың қолданыстағы құқық жүйесінде бар ... ... ... және ... ... ... бар ... және сілтемелік нормалар әзірленген актілердің
болуына, ал ол актілер өз тарапынан осы және өзге заң ... ... ... ... ... ... ... заң актілері көп көлемде мемлекеттік органдарға мазмұны
заң шығарушы талабына сай ... кей ... ... ... заңға тәуелді актілер қабылдауға мүмкіндік беретін бланкеттік және
сілтемелік нормалардан тұрады. Мемлекеттік органдардың норма ... аз ... ... әдіс ... ... сыбайлас
жемқорлық құқық бұзушылықтар, адамның құқықтар мен бостандықтары және
азаматтар мен ұйымдардың ... ... орын ... ... қатар
осындай жағдай заңдарды заңға тәуелді актілермен ауыстыруға ... ... ... заң ... ... ... ... және
сілтемелік нормалар санын ... ... ... ... 61-бабын негізге ала отырып, заңдарды неғұрлым мүмкін
нақтылауды қамтамасыз ету ... ... ... мерзімде қызмет ететін нормативтік актілерде ... ... ... ... болуы.
Нормативтік құқықтық актілерде тұрақты (мерзімсіз) пайдаланудағы
нормалардың ... ... ... айқынсыздық пайда болады. Осындай
норманың мазмұны мен сипаты ол ... ... ... ... ... сол ... оны нақты мерзімде қызмет жасайтын
актілерде бекіту бұл ... ... өзге ... тәрізді актіде
көрсетілген мерзім өткенде күшін жоятындай көрінеді. Осыған қоса, нақты бір
мерзімде пайдаланылатын нормативтік ... акт ... ... ... ... ... жүйелеу талаптарынан одан тұрақты нысанда
пайдаланатын ... алып ... тура ... ... нормаларды бөлек актте бекіту дұрысырақ. Егер заң
шығарушы ... ... бір ... ... ... ... керек деп
ұйғарса, ол жағдайда ең орындысы ... осы ... ... ... ... немесе акт мәтінінде олар тұрақты пайдаланылады, деп
көрсету болып табылады.
5) Тұрақты (мерзімсіз) ... ... ... ... ... ететін нормалардың бар болуы
Тұрақты қызмет ету көзделген актілерде нақты ... ... ... жол ... ... деп ... ... бөлек актіде бекіту немесе тәртіптен тыс оларды
актінің дербес құрамдық бөлігінде, тұрақты ... ... ... ... ... ... актінің заң-лингвистикалық сапасының талаптарын бұзу
Қандай да бір болмасын нормативтік құқықтық акт заң ... және ... ... ... танымал ұстанымдарынан тұру ... ... ... ... белгіленбейді, нормативтік
құқықтық құрылымның болжамды бұзылуымен, яғни, норма ақауымен қатысты ... ... ... ... ... ... ... тәжірибесін құру мүмкіндігін екі мағыналы
немесе тұрақталмаған ... ... мен ... ... ... ұлттық заңнамада қолданылмайтын, түрлі түсіндіріле
алатын және т.б. ... ... ... ... ... ... ... терминдермен анықтау заңдармен бірге Конституция
ережелерінің мағынасын ... ... ... типтегі
кемшіліктер теріс салдарға әкелуі мүмкін, өйткені әртүрлі ... ... ... ... және ... ... екі ... алады және шенеунікке өз қарауын бұрмалауға және норманы білуінше
пайдлануға мүмкіндік береді. ... ... ... ... ... жол берілмеу қажет.
Практикалық зерттеу материалдарын суреттеу уақытында қандай ... ... ... ... білу ... ... ... анықтамасына құқық пайдалану актілерінің көшірмелері,
сонымен қатар иллюстрациялар: ... ... ... ... және басқа куәландыратын құжаттарды қоса беруге болады. [30]
Қаралатын мәселелерді зерттеу тек констатациялау немесе ... ... ... ... пайдалану фактілерінің туындауына
пайдасын тигізген себептер мен шарттарды зерттеумен бірге ... ... ... ... олқылықтардың талдауының ... ... ... пайдалану бойынша түсініктемесі берілуі
маңызды. Алынған нітижелердің ... ... ... ... ... ... қысқаша мазмұны белгіленген, заң нормаларын дұрыс
пайдалану ... ... ... мен ... сонымен қатар
зерттелетін мәселе бойынша ұсынымдарды келтіруге болады.
Жүргізілген талдау нәтижелерін ... ... ... ... ғылыми және тәжірибелік көзқарас
тұрғысынан негізделген және нақты болып, келесі ұсыныстарды қамтуы қажет:
1) заң актісін ... ... (заң ... жеке ... ... ... және ... нормативтік құқытық
актілердің күшін жоюын тану;
2) талданытын заң ... ... ... ... ... ... нормативтік құқытық актілерді дамыту бойынша;
3) заңнаманы жүйелеу бойынша;
4) пайдаланудағы заңнаманы дамыту ... өзге де ... ... ... ... аяқтағаннан кейін талдамалық
анықтама әзірленеді.
Талдамалық анықтама жүйелі түрде болып, логикалық ... ... ... ... ... ... қажет:
1) нормативтік құқықтық актілердің толық тізілімі, оның ішінде ... ... ... ... ... ... актілер;
2) заңнамалық актілерді қабылдаудың құқықтық, әлеуметтік-экономикалық
және өзге ... ... ... ... ... актілердің қарама-қайшылықтарын,
коллизияларын және құқық нормалары арасындағы олқылықтарын, нормалардың
қайталануын декларативті сипаттағы нормаларды анықтау;
4) ... ... және ... немесе
декларативті сипаттағы нормаларды пайдалану тәжірибесін қарастыру;
5) керек болған ... ... ... ... ... ... мүмкін;
6) Конституцияның 61-бабында көрсетілген принциптер мен нормаларды
қозғайтын заңға тәуелді нормативтік құқықтық акт нормативтік ... ... ... ... ... заң ... реттеу жолымен қысқарту
бойынша бланкеттік және сілтемелі нормалардың ұсыныстарын талдау.
7) қорытынды бөлім:
қоғамдық қатынастарды құқықтық ... ... ... ... ... ... ... ұсыныстыр;
заңды дамыту бойынша ұсыныстар (заң ... ... ... ... ... заң ... норманың, баптың жаңа редакциясы
берілуі мүмкін);
құқық пайдалану тәжірибесінің бірізділігін қамтамасыз ету бойынша
ұсыныстар.
8) пайдаланып ... ... және ... қолдану тәжірибесін талдау
өткізген сәттегі уақыт. [29]
Қолданыстағы заңнаманы дамыту бойынша ... ... ... ... ... ... қоса беру ... құқықтық актінің пайдаланып жүрген бабы , ... ... ... ... ... және ... пайдалану тәжірибесінің
салдары мен оның ұсыныстары.
Қорытынды
Еліміз тәуелсіздік алып, құқықтық мемлекет құру ... ... ... ... ... мақсаты оның атқаратын қызметінен
байқалады. Оның қызметі қоғамдық қатынастарға, адамдардың ... ... әсер ... бағытталады.
Құқықтың қызметінің мәні, біріншіден, қоғамдық қатынастарды баянды
ету, тұрақтандыру; ... жеке ... ... мемлекет органының
зиянды іс-әрекетіне тыйым салу; үшіншіден ... ... ... ... паш етумен қатар, оларды қорғау жолдарын, әдістерін,
мүмкіндіктерін жан-жақты қарастырады.
Олай болмаған ... ... ... ... ... орындалмай,
құқықтық реттеу механизмі қызметі нашарлап, ... ... ... келіп, теңдік, әділдік сезімі мен ұғымы ... ... Ал, бұл ... рухани өмір тегеурінінің әлсіреп, оның
интеграциялық мүмкіндігінің бейтараптануына жол береді.
Қоғамдағы қатынастар құқықпен реттеліп ... ... ... ... мемлекетке орны толмас материалдық нұқсан келтірумен
қатар, адам факторына да өлшеусіз, орны толмас моральдык және ... ... ... ... маңызды тетіктерінің бірі ... ... ... ... ... ... ... іс жүзіне
асырудың, пайдаланудың, қолданудың ең негізгі тетіктерінің ... ... ... ... мен ... ол ... ... нормалы «тіріліп» қоғамдық қатынастарды
реттейді.
Құқық дегеніміз өте қыйын көп деңгейдегі, кейбір мөлшерде ... ... ... ... ... ... [31, 5б]. Олай ... сонда, құқық
ирархиялық саты қағидасымен құрылған: ол бір деңгейде элемент ретінде
көрінсе, ... ... оны жүйе ... ... ... яғни ондай
құрылымда да өз элементтері бөлініп шығып өзінің құрылысы болуы мүмкін.
Сонымен құқықтық реттеу тетігі деп ... ... ... келтіретін
қоғамдық қатынастардың құқықтық құралдар арқылы жүйелі, ... ... ... ... және ол ... ... ... асырылады.
Солардың бірі ретінде құқықты қолдануды да жатқызуға ... ... ... негізінде құқықтық норма, құқықтық
қатынастар және құқық колдану кесімдерінен қалыптасады.
Соның ішінде, ... ... ... ... ... ... ... тұлғалар, рұқсаты болса қоғамдық ұйымдар
мен мекемелер. Осылардың құқықтары мен ... ... ... ... ... ... ... іске асыруда міндетті түрде акт жасалуға тиіс.
Оныда қандай норма, қашан не үшін қолдануға ... ... ... керек. Құқықты қолдану туралы актінің негізгі сипаттары:
- актінің мемлекеттік билік күшінің болуы; оны ... ... ... ... ... акті ... бір іс, бір қатынас туралы жасалады, оны орындайтын
субъект анық көрсетіледі;
- құқықты қолдану актісі ... ... ... ... ... жол ... қолдану актісі мемлекеттің бекіткен форма-бланкаға жазылады. Ол
форманы ... ... ... бар. ... ... үш ... тұрады:
кіріспе бөлімі, негізгі бөлімі, қорытынды бөлімі.
Сонымен, қолдану актілер төрт ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттің атқарушы органдарының актісі;
- қоғамдағы тәртіпті қорғайтын органдардың актісі;
- конституциялық кеңестің ... ... ... ... ... ... механизмінің
тиімділігі – бұл құқықтық реттеудің ... мен оның ... ... арасындағы арақатынас. Құқықтық реттеудің тиімділігін ... ... атап ... ... құқықшығармашылықты жетілдіру. Мұның нәтижесінде заңшығармашылық
техниканың жоғары деңгейіне сәйкес құқық ... ... ... ... ... анық ... ... Бұл кезде заңды және ақпараттық
құралдардың көмегімен заңды ... оны ... ... ... ... ... құқықты қолдануды жетілдіру нормативтік реттеудің нәтижелерін
толықтырады. Құқықты қолдану әр бір ... ... ... жағдайларын,
өзіндік ерекшеліктерін ескереді. Құқықшығармашылық пен құқыққолдануды ... ... ... ... пен ... ... ... субъектілерінің құқықтық мәдениетінің деңгейін көтеру де
құқықтық реттеудің сапасына, заңдылық пен ... ... ... ... тигізеді. [27, 171б].
Дегенмен, жалпы тәртіптен бөлек нәрсе, нормативтік-құқықтық актілердің
адамдар арасындағы ... сол ... сай ... ... бар.
Мысалы, шет елдердің азаматтары дипломатикалық иммунитетпен пайдалануына
байланысты, басқа мемлекеттің аумағында қылмыстық жауапқа тартылмайды, ... ... ... ғана шақырылады. Олардың жауапкершілігі дипломатиялық
жолмен шешіледі. Кейбір ұлттық ... ... шет ... және ... ... таралмайды.
Және те халық өзі дауыс беріп қабылдаған заңын ... әділ ... ... ... болмайынша, оны қастерлеу ішкі қажеттілікке
айналмайынша, ... ... ... ... ... ... ... үшін, оны бұлжытпай орындау азаматтардың
күнделікті дағдысына, ... ... ... ... ... ... заңды айналып өтуге тырысушылық өркениетті елдің мәдениетіне
жатпайды.
Бізде қылмыс, ұрлық-қарлық, ... көп. ... ... қарсы
күрес туралы заң ... ... ... жоқ. Бұл ... ... ... едәуір қауіп төндіріп, алға ... бола ... ... соң оны ... ... ... ... көпшіліктің
заңды жаппай мойындауын, іштей түйсініп сезінуін, өз ... ... ... ... ету оңай ... ... ... мансапқа, лауазымға, ақшаға, байлыққа ... ... бас ... Біз де келешекте осыған жетуіміз керек.
Пайдаланылған дерек көздер тізімі
1. Жоламанов Қ.Ж. Мемлекет және құқық теориясы. – ... ... 1998. ... ... ... В.Н. ... ... и права. – М. : Бек, 1996. – 450 ... ... Ғ.С. ... және ... ...... Жеті ... – 320 б.
4. Венгеров А. Б. Теория государства и права. Учебник/ 2-ое изд. – ... 2005. -608 ... ... Д.А. ... және құқық теориясы: оқу құралы. – Алматы: Заң
әдебиеті, 2004. – 106 б.
6. Александров Н.Г. Тезисы доклада на ... ... ... ... о ... // ЦАГМ. Ф. 3038. Оп. 1. Д. 392. Л. ... ... Н.Н. ... ... государства и права. – М. : Юристь, 1999. ... ... ... ... и ... /под ред. Н.И. Матузова и А.В. Малько. –
М. : Проспект, 1997. – 530 ... ... Г. Ф. ... ... ... М., 1991. С. ... ... общей теории права и государства. /Учебник/. Под ред. В. С.
Нерсесянца. М.: «Норма-Инфа. М», 1999, 832 с.
11. ... В. С. Наш путь к ... ... ... Қ.Ж., Мухтарова А.Қ., Тәуекелев А.Н. Мемлекет және құқық
теориясы. – Алматы: бас. Қаз МЗУ, 1999. – 370 ... ... В.А. ... ... и ... ... права. – Л. :Наука,
1989. – 130 с.
14. Антология мировой ... ... в пяти ... – М. : Мысль, 1997. –
960 с.
15. ... С.С. ... ... – М. : ... 1997. – 290 ... Ағдарбеков Т. Мемлекет және құқық теориясының проблемалары (оқу
құралы). Түркістан: Қожа ... Ясау ... ... ... 2005 ж.- 349б.
17. Абдулаев М.И. Теория государства и права: Учебник. издательство: М.:
Финансовый контроль, 2004г.- 410с
18. ... К.Б. О ... ... к ... ... и права// Вестник МГУ, 1994. – №4.
19. Дін kk.wikipedia.org
20. Лукашев Е.А. Права человека Учебник для вузов. – М.: ... ... ... М, 1999. – ... Общая теория государства и права/ под ред. Проф. М.Н.Марченко. – М. :
ИКД «Зерцало - М», 2001. – 730 ... ... ... Конституциясы 30 тамыз 1995 жыл
//өзгертулер мен толықтырулар 2011жылға.adilet.gov.kz
23. ... Қ.И. ... ... 2-бас., толықтырылған. – Алматы: Жеті
жарғы, 2007. – 304 бет.
24. Храпанюк В.Н. Теория государства и ... – М. : Бек, 1998. – 470 ... ... Ғ.С., ... А.С. ... және ... ... – Алматы:
Жеті жарғы, 1997. – 96 б.
26. Мемлекет және құқық негіздері/ құр. Е.Баянов. – Алматы: Жеті жарғы,
2001. – 760 ... ... З.О., ... Б.З. ... ... ... ...
Алматы: Жеті жарғы, 2003. – 296 б.
28. ... ... ... Б.М. ... ҚР ... ... сөзі ( 3 ... 2013 жыл ) adilet.gov.kz
29. Заң актісіне талдау жасау және оны қолдану тәжірибесін жүргізу бойынша
ӘДІСТЕМЕЛІК ҰСЫНЫМДАР .http://www.minjust.kz/
30. Ибраева А. С. ... ... и ... ... пособие. - Алматы:
Жеті жарғы, 2006. – 424 с.
31. Күләшбекова Р. Жалпыға бірдей құқықтық оқуды ... // Заң ... – №11. – 5 ... ... С.З. ... ... ... и ее место в системе ... ... ... Ғ.С. ... ... Конституциялық құқығы. –
Алматы: Жеті жарғы, 1998 – 370 ... ... А.Н. ... ... ... ...
Алматы: Білім, 1999. – 380 с.
35. ... К. ... ... құрудағы жетістіктер // Үкімет жаршысы,
2001. – №10 - 23. – 29 б.
36. Қабдуллин Б.Т. Құқықтық ... ... ... мәселелері// ПМУ
Хабаршысы, 2004. – №2. – 128 б.
37. ... ... и ... ... для ... ... ... Под ред. В. М. Корельского и В. Д. Перевалова – М.: Изд.
группа НОРМА-ИНФРА-М, 1998, 570 с.
38. Баққұлов С. Д. ... ... ... 2-ші басылым.-Алматы: Дәуір,
2004.- 248б

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 76 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 6 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бектұрлы кен орны36 бет
Заң психологиясы жайлы түсінік3 бет
Заңдылық, құқықтық тәртіп және тәртіп4 бет
Маманның сөз сөйлеу ерекшеліктері. Маманның сөз сөйлеу мәдениеті. Белгілі кәсіби топтағы адамның дресс-коды6 бет
Сананы қалыптастыру әдістері3 бет
Құқық нормаларын іc жүзіне асыру9 бет
Құқықты жүзеге асыру8 бет
Құқықты қолдану. Құқық нормаларын талқылау11 бет
Әкімшілік-құқықтық норманың түсінігі мен мәні4 бет
"Бала тәрбиесіндегі халықтық ұстанымдар."12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь