Балықтар (pisces) класы мен шаруашылықтағы маңызы, зияны, адам денсаулығына пайдасы

Тақырыптың өзектілігі: Балықтар (Pisces) класы суларға тараған, барлық теңіздер мен мұхит суларының әр түрлі қабаттарын мекендейді. Сонымен қатар көптеген түрлерін әр алуан тұщы сулардан — өзендерден, бұлақтардан, көлдерден, бөгеттерден кездестіруге болады. Балық та — омыртқалы. жануар.Балықтар класының көпшілігі сүйекті балықтар тобына жатады. Сүйекті балықтар барлық су қоймаларында дерлік тараған. Сондықтан да, тіршілік жағдайларының алуан түрлі болуы олардың түрге бай, көп түрлі болуына себепті болған. Балықтардың бұл тобының негізгі белгілері мен құрлысындағы ерекшеліктері
Балық (Pіsces) девон кезеңінен белгілі. Қазіргі көптеген түрлері бес жүз мың жылдан бері өзгерместен тіршілік етіп келеді. Балықтың мекен ету аумағы биік тау су қоймаларынан мұхиттың терең су түбіне дейінгі ауқымды қамтиды. Олар –2Со-тан (арктикалық суда) 50Со (ыстық бұлақтарда) температура аралығында тіршілік ете алады. Тұздылығы 70‰ болатын суға төзетін балықтар да бар. Балық дене тұрқы, түсі, құрылысы, физиологиясы жағынан айтарлықтай ерекшеленеді. Олардың дене тұрқы 1 см-ден 20 м-ге дейін болады, ал салмағы 1,5 г-нан 12 – 14 т-ға дейін жетеді. Олардың пішіндері де әр түрлі: ұршық, жебе тәрізді, екі бүйірінен немесе арқасынан бауырына қарай қысыңқы, жылан, таспа, шар тәрізді, дөңгелек, т.б. болады.
Курстық жұмыстың мақсаты:Балықтар (Pisces) класы мен шаруашылықтағы маңызын зиянын адам денсаулығына пайдасын біліп меңгеру.
Курстық жұмыстың міндеттері:
- Балықтар (Pisces) класы.
- Сүйекті балықтар(Osteichthyes)класс тармағы
- Шеміршекті балықтар (Chondrichthyes) класс тармағы.
- Балықтар (Pisces) шаруашылығында кәсіптік маңызы және миграциясы
- Балықтар (Pisces) класының адам өміріне пайдасы
- Балықтардың негізгі экологиялық топтары.
Пайдаланылған әдебиетер тізімі:

1. Махмұтов С. Жаратылыстың құпия сырлары. Алматы, 1989.
2. Қ.Қайымов «Аяулы хайуанаттар» Алматы «Мектеп» 1978
3. Әлиев Ш. Бекенов А., Қыдырбаев X. Сирек кездесетін хайуанаттарды қорғау. Алматы, "Қайнар", 1975.
4. Х.Қыдырбаев, А.Бекенов //Қазақстанның хайуанаттар әлемі. «Қаз-н»
5. К.Ш Муминова., М.Т Сулейменова// Омыртқалы зоологиясы 2013
6. Н.А.Гладков «Құс қанатты достарымыз» Алматы «Қайнар»
7. Р.Ә.Әлімбаев, Ж.М.Төреходжаев «Құстар тіршілігі» Алматы 1972 ж.
8. К.Жүнісова, М.Шаймарданова, Қ.Қайымов «Зоология сабақтары», Алматы
9. «Сирек кездесетін хайуанаттарды қорғау» Ш.Әлиев, А.Бекенов, Х.Қыдырбаев
10. М.Шаймарданова «Зоологиядан қазақша орысша сөздік» Алматы,
11. «Заповедники Средней Азии и Казахстана» издательства
12. «Млекопитающие и птицы индикаторы» А.Т.Давлетбаков, Э.Дж.
13. Природа и животный мир Средней Азии. Т.З.Захидов,
14. «Полевой определитель птиц» Р.Н.Мекленбурцев.
15. Сулеев Д.К., Сагитов С.И. Сагитов П.И., Жумагулов
16. Определитель позвоночных животных фауны СССР. Б.А.Кузнецов.
17. «Птицы» Питер Холден. Издательство
18. Бекенов А. «Қазақстанның бағалы
        
        Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі: Балықтар (Pisces) класы суларға тараған, барлық
теңіздер мен мұхит суларының әр түрлі қабаттарын мекендейді. Сонымен қатар
көптеген ... әр ... тұщы ...... ... бөгеттерден кездестіруге болады. ... та — ... ... көпшілігі сүйекті балықтар тобына жатады. Сүйекті
балықтар барлық су қоймаларында дерлік тараған. ... да, ... ... ... ... ... түрге бай, көп түрлі болуына
себепті болған. Балықтардың бұл тобының негізгі ... мен ... ... ... ... ... Қазіргі көптеген түрлері бес
жүз мың жылдан бері өзгерместен ... етіп ... ... ... ... биік тау су қоймаларынан мұхиттың терең су түбіне ... ... Олар ... ... ... 50Со ... ... аралығында тіршілік ете алады. Тұздылығы 70‰ болатын суға
төзетін балықтар да бар. Балық дене ... ... ... ... ... ... ... дене тұрқы 1 см-ден 20 м-ге дейін
болады, ал салмағы 1,5 ... 12 – 14 т-ға ... ... ... пішіндері
де әр түрлі: ұршық, жебе тәрізді, екі бүйірінен немесе ... ... ... ... ... шар тәрізді, дөңгелек, т.б. болады.
Курстық жұмыстың мақсаты:Балықтар (Pisces) ... мен ... ... адам ... ... біліп меңгеру.
Курстық жұмыстың міндеттері:
- Балықтар (Pisces) класы.
- Сүйекті балықтар(Osteichthyes)класс тармағы
- Шеміршекті балықтар (Chondrichthyes) класс тармағы.
- Балықтар (Pisces) ... ... ... ... Балықтар (Pisces) класының адам өміріне пайдасы
- Балықтардың негізгі экологиялық топтары.
| | |
| |
I ... ... ... (Pisces) ... ... ... ... балықтардың қозғалмалы
жақтарының болуы; екіншіден, көкірегінде және құрсағында қозғалыс ... ... ... иіс сезімі және танау тесіктері жұп болуы;
төртіншіден, желбезектерінің жапырақшаларының, эктодермадан ... ... ... ... ... қапталуы т. б.
жатады.Балықтар қоректерін активті түрде іздеп тауып ұстайды, тез ... ... әрі оған ... алады.
Девон кезеңін Оңтүстік Англияның Девоншир графтық атағының құрметімен
атаған. Девон кезеңін — ... ... деп те ... Бұл ... ... ... ауа райы құрғап, шөлді-шөлейтті жерлер көбейе түсті.
Теңіздерде шеміршекті (осы күнгі акулалар, тұтас ... және ... ... пайда болды. Жүзбеқанаттарының құрылысына
қарай сүйекті ... ... ... ... саусаққанаттылар (жүзбеқанаттары саусаққа ұқсайды) деп бөлінді.
Саусаққанатты балықтардың жүзбеқанаттары етті әрі ... ... 2 ... ... ... ... жүзіп қана қоймай, суық қорғайбастаған
көлдерден су іздеп жорғалап жүруге де ... Тым ... ... олар ... ... тынысалуға бейімделе бастады. Олар
қантамырларымен торланған торсылдағы арқылы тыныс алды. Жұп ... ... ... икемделіп 5 саусақтыаяққа, ал торсылдағы өзгеріп
өкпеге айналған. Көпке дейін саусаққанатты ... ... ... ... ... деп келгенеді. Бірақ 1938 жылы Оңтүстік Африканың
мұражайыа ұзындығы 1,5 метр, салмағы 50 кг балық ... ... ... 300 млн жыл ... пайда болған деп
есептейді. Латимерияның дене ... ... ... ... (5 саусақтыаяқтары) белгілері сақталған.
Девонның соңында саусаққанатты балықтардан алғашқы қосмекенділер
— стегоцефалдар кұрлық қашыққан. ... ... ... плаундар, қырық жапырақтар пайда ... ... ... ... ... Құрлықтағы жасыл өсімдіктер ауаны
оттекпен байытып әрі ... ... де ... ... балықтардың 20 мыңға жуық түрі белгілі.Балықтардың түрінің ... ... ... ... ... қиындықтар туғызады. Сондықтан да
балықтарға толық. сипаттама беру үшін ... екі ... ... ... ... ... екінші сүйекті балықтар.Шеміршекті балықтар
осы ... ... ... ... ... ... шеміршектен
тұратын қарапайым құрылысты ... ... ... ... жалпақ перделермен бөлінеді де, олар көпшілік
жағдайда ... ... ... ... ... Желбезек қақпақшалары
болмайды. Сыртқы қабыршақтарының құрылысы күрделі емес. Жүзу торсылдақтары
жоқ.
Балықтардың  денесі екі бүйірінен ... ... ... ... Басы ... ... ... кеудеге жалғасады, ал кеудесі ... ... ... сүйірлене келе құйрық бөліміне айналады. Құйрық
пен құрсақтың ... ... ... ... ал оның арт ... жыныс
және зәр шығаратын тесіктер болады. Кеуде қанаттары екі бүйірінде желбезек
саңылауларының артқы жағына өте ... ... ... ... ... ... ... жақынырақ орналасқан. Дара ... екі ... ... және ... ... ... қанаттардан
тұрады. Балықтардың құйрық қанаттары кең, ашалы ... ... ... ... деп атайды Басының тұмсық жағына
сүйекті жақтары мен ... аузы ... ... ... болады, ал
олардың алдыңғы жағында, басының үстіңгі бетінде, танау ... ... ... ... тері ... тұрған пердемен екі (алдынғы және
артқы) бөлімге бөлінеді. Басының ... және ... ... ... ... ... Желбезектер осы қақпақтардың астында орналасқан.
Балықтардың жүзу кезіндегі түрлі ... ... ... ... ... ... ілгері қарай қозғалуында құйрық
қанаты басты органы болып есептеледі және ол ... ... ... Қос ... ... балықтар су ішінде денесін бұрып
отырады. Сонымен ... қос ... ... су ... ... қалыпта
ұстауға жәрдемдеседі. Егер де қос қанаттарын денесіне таяп байласақ олар
бауырын судың бетіне ... ... су ... ... Арқа және ... активті қозғалыстарға қатыспағанмен балық денесінің орнықты
болуына олардың үлкен әсері тиеді [1].
Балықтардың ... ... ... жұқа ... ... көптеген
сүйекті  қабыршақтар жауып тұрады.  Пластинканың бір шеті терісіне бекініп,
екінші шеті сыртқа ... ... Сол, ... ... жатқан бөлімінің
сыртында ұсақ тіс ... ... ... ... деп ... ... ... көптеген
түрлерінде — карп, сазан, тағы басқаларының қабыршақтарының сырты тегіс
болады. Мұндай қабыршақтарды циклоидты  қабыршақ деп атайды.
Басынан ... ... ... дене ... ... ... бүйір сызығы
бар. Бұл бүйір сызығы дененің екі жақ бүйірінен тартылған өзек секілді.
Бүйір ... ... ... ... ... ... білуге болады.
Өйткені, бүйір сызығы өткен жердің ... ... ... ... ... Осы тесіктер арқылы бүйір ... ... ... Сырттан қабылданған әсерлер осы сызық арқылы миға
жеткізіледі. Бүйір сызығы ... ... ... ... көру ... ... дамымаған. Сондықтан судың ішіндегі қатты
заттарға соқтықпауына бүйір сызығы себепкер болады. Сол сияқты судың терең
немесе тайыз ... ... осы ... ... ... сезеді. Бүйір
сызығы түрлі балықтарда түрліше орналасқан.
Сүйекті балықтар қауырсын ... ... ... ... ... класс тармағына бөлінеді. 1-тақта желбезектілер (еІаsmоЪгапсһіі) және 2-
бүтін бастылар, немесе химерліктер (һоіосерһаіі)
1.2 Сүйекті балықтар (Osteichthyes)класс тармағы.
Сүйекті балықтар барлық жер ... ... ... және ... ... ... ... жағдайлары мен тіршілік ету тәсіліне
байланысты, бұл балықтардың. сыртқы пішіні де ... ... ... ... ... ортақ белгілері: қабыршақтары сүйекті циклоидты,
немесе ктеноидты болады. Құйрық қанаты ... ... ... базалиялары болмайды, ол тек қана радиалия мен ... ... ... қанаттарының скелеті тек қана тері
қауырсындарынан құралады.
Сүйекті балықтардың ... ... түрі ... ... ... ... ... жатады. Сүйекті балықтар барлық су
қоймаларында дерлік тараған. ... да, ... ... алуан
түрлі болуы олардың түрге бай, көп ... ... ... ... бұл тобының негізгі белгілері мен құрлысындағы ерекшеліктері
мыналар. Скелеті қандай дәрежеде болса да ... ... ... ... ... ... тері ... деп атайды. Эмбриональдық
дәуірде, сүйектердің бұл түрі скелеттің ... ... ... ... ... дамиды. Тек қана ол ... ... ... ... да, ... ... бұл түрі теріге жабысып
жатқан тақташа сияты болады. ... ... ... ... ... ... ... кездеседі. Сүйектің бұл түрі эмбриональдық
дәуірде, шеміршектің біртіңдеп сүйектерінен пайда ... ... ... сүйектердің жоғарыда көрсетілген жамылғы сүйектерден
елеулі айырмашылығы болмайды [2].
Сүйекті балықтар тобына тән ... бір ... ... ... ... ... болмайды. Сондықтан желбезек ... ... ... ... ... ... сыртынан жауып тұратын
қақпағы болады.
Сүйекті балықтардың көптеген түрлерінде жүзу ... ... ... газдың мөлшерін ұлғайту, немесе азайту ... ... ... көтерілуге, немесе су түбіне батып кетуіне мүмкімдік алады.
Ұрықтануы әдетте сыртта ... ... ұсақ ... ... ... ... тірі туады.
Осы кездегі сүйекті балықтар төрт класс тармағына бөлінеді: шеміршекті
сүйектілер, қауырсын қанаттылар, қос тыныстылар және саусақ қанаттылар.
Шеміршекті сүйектілерге бұл ... ... ... балықтар тобының
ертедегі және қарапайым құрылысты түрлері жатады. ... ... ... ... ... ... және скелеттерінің
сүйекті жерлері көп емес. Ол скелет сүйектері терінің жамылғы сүйектерінен
пайда болған. ... ... ... су түбінде тіршілік етуге
бейімделген. Шеміршекті сүйекті ... ... ... ... ... ... болуы, сондықтан ауыз тесігі көлденең
саңылау секілденіп ... ... ... ... Құйрық
қанаты гетероңеркальды, жұп қанаттары қақпашолары және ... ... ... ... ... ... ... балықтарға тән
белгілері де бар: ... ... ... және ... ... желбезен сүйекті жақтары мен қоршалған аузы ... ... ал ... ... ... ... ... бетінде, танау
тесіктері тұрады. Әрбір танау тесігі тері тектес ... ... ... және ... ) ... бөлінеді. Бастың артқы және бүйір жағында
жалпақ желбезек қақпалары болады. Желбезектер осы ... ... ... жүзу ... ... ... ... қанаттарының
түрліше қозғалуына байланысты. Балықтардың ілгері қарай ... ... ... ... ... ... ол денені басқару қызметін атқарады.
Балықтар қос қанаттары арқылы су ішінде денесін бұрып ... Егер ... таяп ... олар ... судың бетіне қаратып қалқып
су бетіне шығады. Арқа және құсақ ... ... ... ... ... орнықты болуына олардың үлкен әсері тиеді.
Бұлардың кейбір қарапайым түрлерінің ... ... ... ... қақпақшасы және жүрегінде артерия конусы болмайды, бірақ
қолқа түйіні жақсы дамыған. Көпшілігінің ішегінде ... ... ... өсінділері болады. Өсінді түрінде дамыған торсылдағы бар. ... ... ... ... өңешпен байланысы бүкіл
тіршілігі аяқталғанша сақталады да, ал ... ... ... ... дамуы барысында жойылып кетеді. Бұл отряд үсті
бірнеше отрядқа бөлінеді.
Сүйекті балықтардың сазанның құрылысы және ... ... ... ... ... да денесі бөліктерге айқын бөлінбей, тұтасып
кетеді. Сүйірленіп біткен бас мойынға жіктелместен ... ... ... Бұл ... суда еркін жүзуіне мүмкіндік жасайды. Тұлға бөлігі
желбезек қақпағының соңынан ... ... ... дейін созылады, ал
аналь тесігінен кейінгі бөлік құйрық бөлік деп ... ... екі ... ауыз ... ... ... жағында екі танау тесігі бар, олар
ауызбен жалғаспайды, ... ... екі жұп мұрт ... ... ... тері қаптап жатады, теріге қошқыл сары түсті сүйектенген қабыршақтар
бірін-бірі бастыра ... ... ... екі бүйірінен-желбезек
қақпағынан бастап құйрық жүзбеқанатына ... ... ... бүйір сызық
анық байқалады [2].
Сазан - сүйекті балықтар класының өкілі. ... ... ... ... және ... сүйектерінен тұрады. Омыртқа жотасы
омыртқалардан құралатындықтан, ... ... ... ... ... жотасы омыртқалардың құрылысына байланысты тұлға және құйрық
бөліктеріне бөлінеді. Омыртқа жотасына жалғасқан бастың ... ... ... ... ми орналасатын сүйекті қауашақ-бассүйек, үстіңгі және
астыңғы жақсүйектер ... және ... ... сүйекті доғалар –
желбезек қаңқасы ... Жұп ... ... ... ... ... ... 1. Сазан.
Бұлшықеттері – балық денесінің суда жүзіп, ... ... ... ... ... ... бұлшықеттер жәрдемдеседі. Олар көбінесе
дене көп қимылдайтын тұлға мен құйрық сүйектеріне орнығады. Бұлшықет сондай-
ақ балықтың ... ... ... жүзбеқанат пен жақсүйектерінің
төңірегінде көп болады. Балық бұлшықет арқылы жақсүйектерін, ... ... ... ... ... ... ... суға жел ұшырып түсірген құрлық өсімдіктерінің тұқымымен,
шаянтәрізділермен, былқылдақденелілермен, әр ... ұсақ ... ... ... ... Ол - Каспий, Арал айдынының
ежелге мекендеушісі. қорек ең алдымен балықтың ... ... ... ... ... ... жылжиды. Жұтқыншақтың ... ... ... ... ... жалғасады. Одан әрі жұтқыншақтан
қарынмен жалғасатын өңеш ... ... ... ... ... ... сөл бөледі, сөйтіп қорек қарында қорытыла бастайды. қорек
қарыннан алдыңғы, ортаңғы және артқы ... ... ... мен ... өт және сөл ... жолы ... ... ашылып,
қорек ішектің алдыңғы бөлігінде толық қорытылады да кенеулі заттар ... ... ... ... ... ... қан ... заттарды
сазанның бүкіл денесіне таратады. қоректің қорытылмай қалған қалдығы
ішектің ... ... ... одан ... ... ... ... балықтың жүзгіштігін реттейтін, кейбір балықтарда
дыбыс толқынын күшейткіш резонатор ретінде, ал басқа ... ... мүше ... ... ... іші ауаға толы екі бөлікті
балта тәрізді болады және өңешпен жіңішке түтікше ... ... ... ... ... ... яғни сазан ашық торсылдақты балық болып
саналады.
Сурет 2. Сазанның құрылысы
Торсылдақ – ... ... ... Егер ... ... ... ... торсылдақтың да көлемі кішірейіп, балықтың меншікті
салмағы арта түседі, сөйтіп балық су ... ... ... Ал ... ауа ... ... ... де артып, балық жеңіл
тартады да су бетіне көтеріледі. Торсылдақ балықтың суда жүзгіштігін осылай
реттейді. Тыныс ... ... ... ... ... ... әр
доғаның бір жағында желбезек ... ... ... ... ... ... осындай нәзік бөліктерін желбезек
қақпағы ... ... ... суда ... ететіндіктен суда еріген
оттегімен тыныс алады, ол суды толассыз жұтумен болады [4].
Тыныс алу ... ... су ... ... ... желбезек
бөліктерімен ұласады да желбезек жапырақшасындағы майда қан тамырларға
судағы оттегін сіңіп, ... ... ... ығыстырып шығарады.
Көмірқышқылына қаныққан ауа желбезек ... ... ... бірге сыртқа
бөлінеді: желбезек қақпағы ... су ... ... ... ... ... екі бөлікті жүректен және ... ... жұқа ... ... және ... ... ... Жүрекке қан әкелетін тамыр – көктамыр, ал жүректен қан ... ... ... ... ...... қаны, ал
көмірқышқыл газына қаныққан қан көктамыр болып саналады. Балық жүрегінде
үнемі ... қаны ... ... ... ыдырағанда п.б. сұйық
өнімді бөліп шығаратын ... ... ... ірі ... ала, омыртқа жотасының астын бойлай ұзын екі ... ... ... ... ... қылтамырлар арқылы ыдырау өніміне қан қанығады да
бүйректен бөлініп шығып, түзілген ... ... ... сырт жағындағы
тесік арқылы қуықтан сыртқа шығарылады. Көбеюі және ... ... ... ... ... көбею мүшесі дене қуысының соңғы бөлігіне
орналасады. Алабұғадан басқа балықтардың аналығында ... ... ... ... ... уылдырықтайтын кезде аналықбезде уылдырық д.а. өте
майда жұмыртқалар түзіледі. Ал аталық балықтың жыныс мүшесі ішектің үстіңгі
жағында созылып ... екі ... ... ... ... ... – сүт тәрізді сұйықтық, ол шоғал д.а. Шоғалдың ... ... ... ... ... балықтардың мінез-қылығы
күрделене түседі [5].
Аналық балық пісіп жетілген ... ... ... ... ... бірсыпырасы өзі мекендейтін жерден уылдырық
шашатын орын табады, ал кейбір түрлері ... шашу үшін ұзақ ... ... ... ... Кейбір балықтар
уылдырықтама іздестіріп теңізден ... ... ... ... балықтар д.а. Сазан пісіп жетілген уылдырықтарын ... ... ... ... Ол бір ... 98 мыңнан 1,8
миллионға дейін желімтіктеніп жабысатын ... ... ... ... ... ... құяды, сөйтіп уылдырық ұрықтанды.
Балықтардың осылай жыныс өнімін шашуыуылдырықтау д.а. ... ... ... ... күйт сәні байқалады. Сүйекті ... ... ... ... ... уылдықтарынан су
температурасына байланысты 3-6 тәуіліктен кейін ... ... ... арнайы бездермен өсімдік сабақтарына ... ... ... бір орында тұрып қорегін аулайды да ... ... ... айналады. Ол тез өсе бастайды, бір жылдың ішінде шабақтың тұрқы 10
см жетеді. Балықтар класының көпшілігі ... ... ... ... ... ... су ... дерлік таралған. Сондықтан да,
тіршілік жағдайларының алуан түрлі болуы, олардың ... бай, көп ... ... болған. Балықтардың бұл тобының негізгі белгілері мен
құрылысндағы ерекшеліктері ... ... ... ... болса да
сүйекті болады. Скелетінің сүйектенуі екі ... ... ... сүйектенуін жамылғы, немесе тері сүйектену деп атайды.
Балықтар скелетінің құрамында жабын ... ... ... сүйектер
де кездеседі. Сүйектің бұл түрі ... ... ... ... ... болады.
Сүйекті балықтар тобына тән екінші бір жалпы ортақ белгісі желбезек
аралық пердесі ... ... ... ... ... ... ... желбезек аппаратын сыртынан жауып тұратын
сүйекті қақпағы болады [6].
Алабұға тәрізділер Алабұғалардың көпшілігінің кәсіптік үлкен маңызы
бар. ... ... ... түрі Қара теңіз бен Каспий теңіздерінде
мекен етеді. Кейбір түрлері өмір бойы ... ал ... ... ... түрлері өзендерден теңіздерге өрістеп шығатын жартылай
өткінші балықтар болып есептеледі. Іріле-рінің салмағы 10—12 кг ... ... ... ... Алабұға (Регса) — біздің еліміздің
өзендерімен ... кең ... ... ... ... ұсақ
балықтармен, омыртқасыздармен қоректенеді. Орта есеппен алабұғалар 10— 12
жыл жасайды. ... 1 кг, дене ... 50 см ... Кейбір жерлерде
кәсіптік маңызды объект болып саналады. Таутан балығының кәсіптік маңызы
жоқ.
Сурет 3. ... ... жүзу ... ... ... және ... сызық-тары жоқ, көбіне
оңтүстік теңіздерде мекен етуші балықтардың ғана тобы ... ... ... бен Азов ... ... ... ... кездеседі. Олардың
ішіндегі кәсіптік маңызы бар түрлері — лобан, немесе ... ... ... . ... топтанып жүріп, өріс аударатын балықтар. Кефальдардың
үлкен топтары қорек іздеп ... ... тұзы аз ... және ... ... ... ... кефаль балығы Каспий теңізіне
жерсіндірілді.
Бұл отрядқа ... тән ... бар — ... немесе анабас
балығы жатады. Бұл балықтардың бір ерекшелігі, тіршілік еткен суында оттегі
жеткіліксіз болған кезде ... суға бара ... ... олар өрмелеп ағаш
бұтағына шығып, жармасып отырады. Бұлар Индия, Бирма суларында, Зонд ... ... ... ... ... балықтар (Chondrichthyes) класс тармағы.
Шеміршекті балықтар (Chondrichthyes) омыртқалылар класы.140-қа жуық
туысы, 730 түрі бар. Шеміршекті балықтардың денесінің ұзындығы 6 ... ... ... ... тек ... ... ізбестенгендері
(сүйектенбеген) жиі кездеседі. Егер қабыршағы бар болса, ол ... ... ... ... ... аузы ... астында
көлденең саңылау сияқты көрінеді. Қанат қалақшалары эластинді талшықтармен
бекіген. Құйрық қанаттарының қалақшалары тең емес, ... ... ... 5-
7 жұп ... саңылаулары сыртқа жеке ашылады. Торсылдағы болмайды. ... ... ... ... ... ... ... бар. Ас
қорыту және несеп-жыныс жүйелері құрсақ қанаттарының жанындағы ортақ қуыс
клоакаға ашылады. Іштей ұрықтанады. ... жұп ... ... құрсақ қанаттарының сыртқы талшықтарынан дамыған.
Шеміршекті ... тірі ... ... ... ... жұмыртқа салады
(тірідей жұмыртқа туу). Шеміршекті балықтардың ішкі осмостық ... ... ... ... арқылы реттеледі. Дене қуысы сұйығының
қысымы сыртқы ортаға қарағанда жоғары болады. Шеміршекті балықтар ... ... ... Бұларды тұщы суға жіберсе, ішкі ... ... де, олар тез өліп ... ... тұщы суда ... бар, олар ... қысымын сақтау үшін өте көп мөлшерде зәр бөледі.
Шеміршекті балықтардың барлығы да жыртқыштар. ... көп ... ... маңызы шамалы.Терісі 2 қабаттан тұрады. Сыртқысы ... көп ... ... ал ішкі - ... тері ... дәнекер
ұлпасынан түзелген. Эпидермисінде безді жасушалар көп [7].
Шеміршекті балықтардың қабыршақты ұсақ бүртікті. Плокоидты (грекше
"плакс" - ... ... - ... ... ... - ... мен скаттар жатады. Акулалардың 350-ге жуық
түрі бар. Олар мұхиттарда, теңіздерде таралған. Дене пішіндері алуан түрлі.
Акулалардың ішінде ... ... - сұр ... ... ... түрі - ... акула. Ол мұхиттардың субтропикалық және тропикалық
теңіздерде кездеседі. Скаттардың да 350-дей түрі бар. ... ... ... ... ... ... ... Желбезек саңылаулары
денесінің құрсақ жағында орналасқан. Олардың көпшілігі су түбінде тіршілік
етуге бейімделген. Ең ірі түрі - ... оның ... ... 6 ... ... ... ... қуатын шығаратын мүшесі болады.
Тұтасбастыларға ... ... ... ... ... терең қабаттарында
тіршілік етуге бейімделген. Дене пішіні ұзынша ұршық тәрізді. Терісінде
қабыршақтары болмайды. ... ... ... қапталған ұрықтанған уылдырық
шашып ... ... ... ұзындығы 1 метрдей еуропа тұтасбасы
кездеседі. Олардың көпшілік түрі ... ... ... ... мәні жоқ [8 ... (Batomorpha), тұтасқанаттылар тақтажелбезектілер отрядының
үстіңгі тобына жататын балықтар. Жоғары юра кезеңінен ... ... ... көп ... ... мұхиттарда (тереңд. 2700 м-ге дейінгі
жерлерде), тропиктік аймақтардағы өзендерде кездеседі. Скаттардың 5 ... ... 50 ... және ... түрі ... денесі жалпаќ және көкірек жүзбеқанаттары өте жақсы дамыған
шеміршекті балықтар жатады. 5 жұп ... ... ... құрсақ
жағында орналасқан. Су шашқыш тесіктері акулалардан жақсы дамыған. ... ... ... етуге бейімделген. Олар ұлулармен, шаянтектестермен
қоректенеді. Скаттар 5 отрядқа бөлінеді. Түр саны ... ... 4 . ... ... — түкті скат; 2 — мүйізді скат, 3 — электрлі скат; 4 — ... ... ... ... ... бір ... 15 ... дейін (кейде
оданда ұзын) болады. Осы кезде олардың он шақты ... ... ... ... мен ... тараған. Каспий теңізінде ғана болмайды Аяқ
скелеттері екі бөлімнен тұрады. ...... ... болатын белдеу,
екінші — бос төменгі бөлімінің скелеттері. Алдыңғы аяқтардың яғни ... ... ... ет қабатында жатады және ол ... ... Бұл ... бір ғана ... ... ... бір жақ ұшымен белдеу бөлімше бекісе, ал ... ... ... ... ... ... ... беті құрсақ жағына қарай
бағытталған, демек, белдеу қаңқасы ет ... ... ... ... ... ... (оң, сол) орта жерінде дөңесі бар. Кеуде
қанаттарының ішкі ... ... ... ... ... ... ... — жауырын, астыңғысын — каракоид деп атайды
Алдыңғы қос ... ... үш ... ... ... ... үш
шеміршек болады. Оның иық белдеуіне бекитін бөлімін — базалилар деп атайды.
Базалилардың екінші ұшына шыбық ... ... ... ... ... ... Радиалияларға ұзын және жіңішке, серпілімді тері тектес
бір-біріне бірігіп жатқан жіпшелер тіркеседі.
Артқы аяқ яғни ... ... ... ... ... ... ... орналасқан дара шеміршектен тұрады. Құрсақ қанатының
скелетінде бір ... екі ... ғана ... Олардың сыртқы жиектеріне
радиалиялар орналасады.
Дара қанаттардың скелеті ... және ... ... 5. ... ... ... ... акула; 2-ара тұмсықты акула; 3-майшабақ тәрізді
акула; 4 — теңіз періштесі.
Көпжелбезекті акулалар: оған ертеден келе жатқан қарапайым ... ...... ... ... Дене пішіні жылан тәрізді, 6 жұп
желбезек саңылауы бар, ... ... ... ... ... ... және субтропикалық суларында таралған, саны аз. Балықтармен,
басаяқты ұлулармен қоректенеді.
Әртүрлі тісті ... 7-10 түрі бар, ... –1,5 ... ... ... – 5 жұп. Ұрықтанған уылдырық шашып көбейеді. Тынық,
Үнді ... жылы әрі ... ... ... ... ... тұмсығында мұртшалараы болады. ... бар. Кит ... ... 15-20 м., салмағы 12-14 т.
Ламнотектес акулалар: арқа жүзбеқанаты екеу, аналь жүзбеқанаты біреу.
6 тұқымдасының 20-дей түрі бар. Алып акула осы ... ... ... ... ... дене ... скатқа ұқсас, су түбінде
тіршілік етуге бейімделген 11 түрі бар. ... ... әрі ... ... м., ... 100 кг. ұсақ ... қоректенеді.
Ламнотәрізді отряд – бұл отряд құрамына 11 ... және ... ... ... тұқымдасы – Rhincodondtidae.
Кит акуласы осы тұқымдастың қазіргі кезде кездесетін жалғыз ғана түрі.
Бұл түр балықтардың арасындағы ең ... ... ... оның дене ... м, салмағы 12-14 т ға дейін жетеді.Таралу аймағы: Филиппин аралдары,
Оңтүстік Калифорнияның, ... су ... ... ... оны ... ... тобына жатқызады.
Киттік акуланың денесі тығыз, ... ... ... ... ауызы алдыңғы, желбезек қуыстары өте кең болып ... ... ... ай ... ... түсі сұр- ... ... көптеген
ақ немесе сарғыштау теңбілдері болады.
Сурет 6. Кит
Кархаринтектес акулалар: 150-дей түрі бар. ... ... - ... ... ... ... ... бастары жалпақ, оның екі шетінде екі
үлкен ... бар. ... сол ... ... ... Бұл ... және сусар акулалары да жатады.
Катрантектес (тікенекті) акулалар: 3 тұқымдасының ... ... ... ... дене ... ... Кей түрлері топтанып тіршілік етеді.
Аратұмсықты акулалар: 4 түрі бар. Үнді, Тынық ... ... ... ... ... ... Тұмсықтары ұзын әрі
жалпақ семсерге ұқсас. Оның екі шетінде жұп ... бар, әрі ірі ... Су ... ... ... ... (Pisces) шаруашылығында кәсіптік маңызы
Балықтардың адам ... ... өте зор. ... тамақтық
продуктылар өндірумен қатар тіршіліктік маңызы бар пайдалы ... ұн ... ... де ... ... ... ... ауқатының жақсаруы олардың балық оөнімдеріне деген талабын әрқашанда
артыратына күмәнбіз. Сондықтан ... ... ... ... ... мен ... ғылымының алдында жауапты міндет бар.
Балықтардың адам өміріндегі маңызы өте зор. Балықтан тамақтық ... ... ... ... бар ... ... қоректік ұн,
тыңайтқыштық түктер де өндіріледі. Біздің елімізде халқымыздың әл-ауқатының
жақсаруы ... ... ... ... ... әрқашанда арттыратыны
күмәнсіз. Сондықтан осындай заңды талапты шешуде ... ... ... ... ... ... ... бар.
КСРО фаунасы мен оған шектесіп жатқан дүние жүзі мұхиттарында 1000-ға
тарта балықтын гүрі кездеседі, оның 30 процентке жуығының ... ... ... ... ... дамуына байланысты олардың санының артатыны
күмәнсіз.Қазір көбірек ауланатын балықтарға; нәлім тәрізділер мен ... ... ... ... ... 25—30% осы ... ... тәрізділерден Баренцево теңізі мен оған шектесіп жатқан теңіздерден
ауланатын нәлімді жатқызуға болады Сонымен қатар бұл ... ... ... ... ... жиі ... мұхиттық май шабақ. Олар Охот,
Берингово теңіздсрінен ... және ... ... май ... үлкен маңызы бар. Олардың көпшілігі өзенге уылдырық шашатын ... Сол ... Қара ... ... теңізіндегі шпроталармен, Каспий
мен Қара теңізден ауланатын килькалардың да алатын орны ерекше.
Кәсіптік ... ... ... ... ... ... (шамамен 20%).
Негізгі кәсіптік түрлеріне Қара, Арал,Азов, Қаспий, Ақ, Балтық теңіздерінен
ауланатын — табан балық, Арал мен ... ... ...... Қара, Каспий, Арал теңіздеріндегі — ... Амур су ...... т. б. ... жатады.
Осы кезде тіршілік ететін сүйекті балықтардың ішіндегі өте қарапайым
құрылысты, басқа ... ... бас ... ... ... жүзу торсылдағы өмір бойы өңешпен байланысты болатын балықтардың тобы
майшабақ тәрізділер. ... ... ... және ... ... ... Негізгі тұқымдастары: майшабақтар және ... 7. ... ... ...... ... ... ететін
балықтардың көптеген түрлері жатады. Олардың ... ... ... ... ... Біздің суларымызда көбінесе мына түрлері кездеседі. Мұхит
майшабағы – Ақ ... бен ... ... ... Жаңа ... ... ... Шығыс теңіздерінде тарған. Бұл майшабақтар уылдырық шашу үшін ... ... ... ... ... Уылдырықтарын тайыз жерлерге шашады.
Уылдырықтары ауыр, сондықтан су төбіне ... оның ... ... ... ... ... 40 ... 280 мыңға дейін уылдырық
шашады. Скандинавияның оңтүстік ... ... ... шабақтар
атлантикалық ағыспен ағып, шығысқа келеді. Ересектері уылдырық шашып болған
соң, солтүстікке ауысады. 
Майшабақтар – Каспий мен Қара ... өте көп ... Бұл ... ... ету ... де ... Мысалы, Еділ майшабағы және
қаражонды майшабақ жыныс органдарының жетілу және ... ... ... да, ал ... үшін ... ... өзен ... бірнеше жүздеген
километр жоғары көтеріледі. ... ... ... уылдырық
шашқан соң, қырылып кетеді, ал Еділ майшабақтарының өлімі оған қарағанда
азырақ болады. Алдыңғы екі ... ... ... ... ... өткізетін
Каспий пузанкасы дейтін түрі бар. Бірақ бұл да мұхит майшабағы сияқты кең
өрістейді[11]. 
Қиыр ... ... ... ... ... ... басқа
майшабақтарға жақын сардинка ивасы деген балық ... ... Бұл ... ... ... ... Приморья жағалауларына көктемде
ерте келетін балық. Сардинка ивасы теңіз жағалауына қоректенуге келеді де,
қысты ... ... ... ... мен Қара ... ... ал Каспий теңізі мен ... ... ... тюлька деген шабақтар тіршілік етеді. Бұл ұсақ шабақтар
нағыз ... ... ... ... ... ... казір кәсіптік маңызы айтарлықтай емес. Ол
біріншіден — ертеде Қиыр ... ... ... ... ... нерка т.
б.) түрлерінің санының қауырт азайып кетуіне және жалпы ... ... тыс ... ... ... ... аулауда айтарлықтай үлесі бар
балықтар тұщы су лососьтары, сигалар, ... тағы ... ... ... су балықтарын жерсіндіруде, өткінші лососьтарды ... ... ... жүргізіліп жатыр.
Лосось тұқымдасына – майшабақтар отрядының үлкенді – кішілі бірнеше
түрлері жатады. Оларға тән ерекшелік арқасында жұмсақ тері ... ... ... ... ... деп ... ... бұл тобы қоңыржай және
солтүстік ендікте тараған. Лососьтер көбінесе өсіп ... ... ... ... шашу үшін ... ... өткінші балықтар. Лосось
балықтарына Қиыр Шығыс теңіздері ... бай ... ... ... ... горбушка, нерка және тағы басқалары мекен етеді. Бұл
балықтар өзендердің бас жағына уылдырық ... Ал оның ... ... түрі ... шашу үшін ... ... Уылдырық шашу кезіндегі
миграциясы бірнеше мың километрге дейін жетеді. Мысалы, кета Амур бойымен
екі мың ... ... ... ... ... ... қазған
арнаулы су түбіндегі шұқырға шашып, оның бетін уақ тастармен немесе ірі
құмдармен жауып ... ... ... қыстап шығады да, көктемде
теңізге келеді. Ересек балықтар уылдырық шашып ... соң, ... ... олар ... ... ішінде бір – ақ рет көбейеді. Кеталар 3 – 4
мың, горбушкалар 1 - 2 мың ... ... ... ... ... бір түрі – семга. Бұл Атлантика мұхитының
теңіздерінің солтүстік бөлігінде, Баренцово, Ақ теңізде кездеседі. ... ... ... шашу ... ... Қиыр ... лососьтерінің бір
ерекшелігі уылдырық шашқаннан кейін бәрі қырылып қалмай, кейбір особьтары
өмірінің ішінде төрт ретке дейін көбейеді.
Семгалар да Қиыр ... ... ... су ... ... ... Солтүстік теңіздерінде, сондай – ақ Қара теңіз бен
Каспий теңіздерінде семгаға жақын кумжа ... түрі ... ... ... ... де, ... үшін теңіздердің терең қашық жерлеріне
барады. Кейбір түрлерінің тіршілігі тек қана өзендерде өтеді. Кумжаның ...... ... және тау ... ... ... ... тұщы суды тұрақты мекен ететін түрлері де болады.
Оларға: сигалар, кейбір омулдар мен ... ... ... ... ... өте зор. ... еті ... қатар, қызыл уылыдырық ... ... ... ... ... ... нашар көбеюі және олардың Қымбат өнімдер
беруі, оларды қолдан көбейту шараларын ... ... ... ... ... жеке – жеке ... үшкір тікен
сияқты. Теңіздерде және тұщы ... ... ... Жүзу ... ... ... ... кәсіптік маңызы бар.
Мысалы, көксеркенің бірнеше түрі Қара теңізбен Каспий теңіздерінде мекен
етеді. ... ... өмір бойы ... ал екінші біреулері теңіздерде,
үшінші түрлері өзендерден ... ... ... ... ... ... есептеледі. Ірілерінің салмағы 10 – 12 кг болатын кәсіптік
маңызы ... ... ... ... ... өзендерімен көлдерінде кең тараған отырықшы
организмдер. Бұлар ұсақ балықтармен, омыртқасыздармен қоректенеді.
Орта есеппен алабұғалар 10 – 12 жыл ... ... 1 кг, ... 50 см ... ... жерлерде кәсіптік маңызды объект ... ... ... ... маңызы жоқ.
Скумбрия тәрізділер. Бұлар теңіздің қалың қабатында, негізінен
тропиктік теңіздерді мекендейтін балықтар. ... ... ... мен ... ... түрі ... ... миграциялайтын балықтар. Кәсіптік
маңызды объект. 
Тана балық тәрізділер. Бұларға ұсақ, көбінесе теңіз ... суда ... ... Су ... ... ... сол жердегі
омыртқасыздармен қоректенеді. Кейбір түрлерінің еркектері көбею кезінде
уылдырықтарын салатын ұя ... да оны ... ... Бізде көбінесе
оңтүстік теңіздер мен өзендерде ... Қара ... Азов және ... ... ... ... ... тұқымдастары КСРО бойынша ауланатын балықтардың 5 проценттейін
кұрайды. Оны аулау тәсілі әлі жетілдірілмеген. Қазір Қиыр ... ... Қара ... ... ... ... кәсіптік маңызы бар. Өте аз ауланады.
Бірақ олардан алынатын өнім өте жоғары сапалы ... бұл ... мән ... Қазіргі кезде бұл балықтарды қолдан көбейтуде ... ... ... 8. ... ... ... ... балықтардан басқа айтарлықтай маңызы бар
балықтарға Қара, ... ... ... ... көксерке,
Баренцево, Қиыр Шығыс теңіздерінен ауланатын теңіз алабұғасы, Қара теңізден
ставрида, Азов теңізінен ауланатын кефальдар ... ... ... ... теңіздер — Каспий, Азов, Қара теңіз және Арал ... ... ... су ... ... ... ... теңізі балық аулау
жөнінен бүкіл дүние жүзінде бірінші орьш ... ... ... ... және көбеюіне өте қолайлы жағдайлар көп. ... ... ... сол ... Еділдің сағасы олардың уылдырық
шашуы-на қолайлы алаңдардан кұралған. ... ... ... ... ... ... ... майшабақтар) және жартылай
өткінші балықтардың көпшілігі (көксерке, сазан, табан ... ... ... әрі ... ... ... ұсак теңіздердің қатарына жатса да (көлем жөнінен ... 10 есе кіші ... да) ... аулау жөнінен екінші орында және
ауланатын балықтың 20 проценті осы Азов теңізінен ұсталады. ... ... Дон мен ... ... ... ... қоректік заттар көптеп
ағып келеді. Азов теңізінен ... ... ... ... шығын
уылдырығын шашатын өткінші және жартылай өткінші балықтар — бекірелер,
карптар, көксеркелер т. басқалар. Азов ... ... ... ... ... балықтардың төрттен бірі, көксеркенің жартысы ауланады.
Уылдырықтарды қолдан ... ... ... балықтардьщ
ұрықтануы сперматазоидтарынын уылдырық-пен, яғни аталық және ... ... ... ... ... да, ... қолдан
ұрықтандырғанда, әрбір жыныс клеткаларынық өз ара қосылуын қамтамасыз ... ... ... табиғи жағдайға сәйкестендіру мақсатында балықтардан
алынған уылдырықтардың үстіне су, одан ... ... “ақ ... ... 1—2
минут араластырған. Бұл әдіс-ті — балықтарды ... ... ... ... ... ... ұрықтандырғанда көпшілігінен шабақтар шық-пай,
өліп қалатын болған.
Осы жағдайды ... ... В. Н. ... ... қолдан
ұрықтандырудың басқа тәсілін ұсынған. Врасский кері-сінше ... ... ... “ақ ... ... әбден араластырып, содан
кейін су құйған. 2—3 минут-тан кейін бұл сұйықтықты қайтадан құйып алады да
уылдырықтарды жуады. Мұндай ... ... ... ... ... ... ... әдістің тиімділігі уылдырықтарды құрғак, күйінде спермалық
сұйықпен араластырғанда, уылдырық пен сперма бір-бірімен араласады; ал одан
кейін су ... ... ... де ... ... ал ... алдымен суға араластырып (дымқыл әдіс бойынша),
одан кейін спермаларды құйғанда су уылдырықтарды ... де ... ... ... ... ... ... қалады. В.
Н. Врасскийдіц ашқан “құрғақ” әдісі біздің ... де, шет ... ... қолданылып келеді.
Бұларға кәсіптік маңызы зор балықтар ... ... ірі, ... жұмсақ болатын балықтар. Олар қоңыржай және Арктика
теңіздерінде ... тек ... түрі тұщы суда ... ... теңіздің өзен сағасына жақын жерлеріне және ... ... ... ... ... ... треска т.б жатады. Көбінесе
су түбінде тіршілік етеді. 
Треска өзінің кәсіптік маңызы жөнінен дүние жүзінен майшабақтардан
кейінгі ... ... Етін ... ... бауырынан емдік қасиеті бар «
балық майлары » жасалады. Бізде Балтық, Баренцово, Ақ теңізде және ... ... ... ... кең ... ... ... Лофотен аралдарының,
Кольск түбегінің жағалауларына шашады. ... ... ... ... теңізінің шығыс бөліміне кетеді. Міне, осы жерлерде ... трал деп ... су ... ... ... ... аулармен
ұстайды. Трескалар 2,5 – 10 миллиондай уылдырық салады. Трескадан басқа
солтүстік теңіздерде тралмен ... ... ... ... ... теңіздерде және Қиыр Шығыс суларында навага деп аталатын
түрі кездеседі. Қыста ... ... өзен ... ... ... өзен ... ... жүзу торсылдағы тұйық біткен және бүйір сызықтарыжоқ, көбінесе
оңтүстік теңіздерде мекен етуші балықтардың ғана тобы ... ... ... және Азов ... ... ... кездеседі. Олардың ішіндегі
кәсіптік маңызы бар түрлері – ... ... ... ... және ... тоатанып жүріп, өріс аударатын балықтар. Кефальдардың үлкен
топтары қорек іздеп ... ... тұзы аз ... және өзен
сағаларына барады. Кейінгі ... ... ... ... теңізіне
жерсіндірілді [17]. 
1.5 Балықтардың экологиялық топтары.
Балықтарды экологиялық жөнінен топтастыруда белгілі көзқарас жоқ..
Бірақ орыс ... : ... 1877, ... (1912-1924), А.А.
Браунер (1923), В.И. Майснер (1933) зерттеулеріне сүйене отырып бірнеше
экологиялық топтарға топтастырған.
Теңіз балықтары. ... ... ... тұзды теңіз суында өткізетін
балықтардың ... ... ... Әр ... ... ... ... белгісіне қарай мынадай топтарға бөлуге болады.
Пелагикалық балықтар. Судың терең қабатында тіршілік ... ... орын ... ... ... оз ара ... ... балықтар.
Денесі ұзынша, ұршық тәрізді болып келеді, көбінесе актив жүзеді. Оларға
акулалар, сардиналар, марелдар ... - су түбі ... Су ... ... ... ... су
түбінде тіршілік етеді. Осы жерде көбейеді, жануарларынан қорғанады, және
қоректерін табады. Алдағы топтың өкілдеріне ... ... ... ... ... тікен, қылқан тәрізді (скаттар, кейбір қамбалара,
тана балықтар) өсінділер пайда ... ... ... ... балықтар. Теңіздер мен мұхиттардың терең қабатарын ... ... ... ... аз ғана топтары. Олардың тіршілігі
жалпы қолайсыз, әрі өте ... Ол ... ... ... ... төмендігі, күшті қысым, ете ... ... ... ... балықтардың көпшілігінде кез болмайды,
болса өте үлкен, кейбір түрлерінде жарық шығаратын ... ... ... ... қоректенеді [18].
ІІ. Тұшы су балықтары тек қана тұшы суларда тіршілік ететін, ... ... өзен ... шықпайтын балықтар жатады. Су
қоймаларынын типтеріне қарай тұшы су ... ... ... болады.
1. Ақпайтын көлдер мен тоспа суларда тіршілік теттін ... ... ... ... Жалпы тұшы, ақпайтын және ағын су балықтары (шортан, алабұға).
3. Ағынды су балықтары ... ... ... ... тіршілік стадияларының циклдеріне байланысты бір
мезгілінде теңізде, екінші ... ... ... ... ... ... өсу, жыныс продуктыларының жетілу кезеңін теңізде еткізеді де,
уылдырық шашу үшін өзенге ... ... ... ... ... горбуша,
семга), бекіре балықтар (бекіре, құртпа балық), кейбір майшабақтар мысал
болады.
Жартылай өткінші балықтар. Теңіздерден өзен құятын тұшы ... ... ... ... ... шығу үшін өзенге шығады. Бірақ, нағыз
өткінші балықтардан ... олар өзен ... ... ... ... қаракөз, табан, сазан, жайын жатады. Бұл балықтар кейбір
жерлерде ... ... тұшы ... тұрақты тіршілік ете береді.
Балықтардың көбеюі. Балықтардың көпшілігі дара жынысты. Тек біраз ғана
сүйекті балықтар теңіз алабұғасы, дорабтар, тағы бірнеше ... ғана ... ... балықтарға жыныс без бірде аталық, бірде аналық
бездің қызметін атқарып отырады. Сондықтан, ондай балықтар ... ... ... ... бездері аналықтарының жыныс бездерінен бір жыл ерте
жетілетіндігі жиі кездеседі. Каспий ... ... ... ... ... ... жылдың ішінде жетіледі. Тірі туатын гирардинус балығын
жақсы күтімімен аквариумда ұстаса, туғаннан ... 3-4 айда ... ... ... Керісінше, кейбір балықтардың жыныс ... ... ... ... Мысалы, қызыл балық 7-8 жылда, бекіре 12-13
жылда, ал болуға және калугалардың жыныс бездерінің жетілуіне 16-17 ... ... (Pisces) ... ... ... ... ... әрбір кезеңінде өзі өмір
сүрген ортаға әр түрлі талап ... ... ... ... бір ... болса, семіру үшін екінші жағдай, ал қыстап шығу үшін ... ... ... ... ... ... тіршілік процесіне қолайлы жағдайды іздеу
нәтижесінде, тіршілік еткен ортасын ... орын ... ... ... ... ... ... іздестіріп, балықтардың орын
ауыстыруын — миграция деп атайды.Миграция — әр ... ... ... ... Жал-пы миграция пассивті және активті болып екі түрге
бөлінеді. Ол өз ... ... ... қоректік зат, қысты өткізу ... ... ... миграция. Су ағынының ығымен жайлап, ашп ба-лықтардың
тіршілік еткен ... ... ...... ... ... ... миграция — балықтардың шабақтарына тән ... ... ... ... ... және ... ... судың ағынымен теңізге оралған ересек балықтардың миграциясы да
жатады. ... ... ... ... та ... ... ... жүзуге әрекет
ететшін естен шығармау керек.
Активті миграция. Пассивті миграцияға қарағанда активті миграция
жиірек ... ... ... ... ... ... және қыстап шығу
барысында орындалады. Балықтардың қозғалыс әрекеті нәтижесінде әр түрлі
кедергіні (ағынның ... ... орын ... активті миграция деп
атайды.
Уылдырық шашу миграциясы. Уылдырық шашу миграциясы кезінде балықтар
теңізден өзенге немесе керісінше ... ... ... шашу үшін ... ... келу ... ... миграция деп
атайды. Ол лосось, бекіре тәрізділерге, кейбір ... ... ... ... біраз ғана түрі өзендерде тіршілік ... ... үшін ... ... ... ... ... миграция деп
атайды. Бұл миграция угрларға тән. ... ... ... уылдырық шашу
кезінде ашық теңізден жағаға, керісінше жағадан теңіздің терең қабатына
қарай миграция жасайды. ... ... ... ... ... басқалар жатады.
Балықтардың түрі мен тіршілік еткен су ... ... ... шашу ... жолының қашықтығы түрліше болады. Мысалы,
Каспий теңізінің солтүстік бөліміндегі жартылай өткінші ... ... үшін өзен ... не бары ондаған шақырымдай ғана көтеріледі.
Миграция кезінде өте үлкен қашықтыққа баратын лосось тә-різділер. Қиыр
Шығыс лососы кеталар — екі мың ... ал ... — төрт ... су ... ... барып, уылдырықтарын шашады. Семгалар Печора
өзенінің бойымен оның ең жоғары басына дейін көтеріледі.
Балықтардың ... шашу ... ... білу өте ... балықтардың уылдырық шашу мер-зімі түрліше болады. Екіншіден,
кейбір балықтардың уылдырық шашатын ... ... ... ... ... де ... ... Ақ теңіздегі семгалар , кеталар , горбушалар,
неркалар ... ... ... шашу үшін екі рет ... ... ... шала ... түрлері шығады да, олар өзенде қыстап
шығып, келесі жылы уылдырық шашады. Екінші бір биологиялық ерекше ... олар ... ... ... ... жыныс продуктылары жақсы
жетілген, сондықтан олар сол жаздың ішінде ... ... ... ... рет ... шашу ... Амур өзеніне жазда июнь — июль айларында,
күзде август — сентябрь айларында ... ... ... ... шашу
үшін өзенге көктемде шықса, кейбір сигалар тек қана ... ... ... П. Ю. ... суреттеген Са-халин аралындағы теңіз балығы —
Тынық мүхит майшабағы-ның уылдырық шашуда ... ... ... ... мұхит майшабағы қыста жағалауға жақын ашық ... ... ... ... соң, олар ... ... ... Бұл
майшабактардың жағалауға қарай беттегенін, балықшылар Судың түсінен ... ... ... Мысалы, шағалалар су бетінде бұлт тәрізді
айнала ұшып, жаңғырықтыра шаңқылдап шулайды. Егерде ауа райы жақсы болса,
майшабақтардың ... ... келе ... түнде де’білуге болады. Бұл
кезде су беті дамылсыз қозғалып, ... ... суға ... сүңгіген
дыбыстарынан майшабақтардың жағалауға жақындағанын аңғарады.
Майшабақтар жағалаудың тайыз жерлерше ... ... ... және ... ... ... шашады Еркектері оның үстіне “ақ
сүттерін” құйып, ұрықтан-дырады Уылдырықтарын ... ... ... ... ... ... желім сияқты заттары болады. Уылдырықтарын
тайыз, тереңдігі бір метрдей жағалауларға келіп шашады. ... ... су ... ... және ... көруге болады.
Еркектерінің “ақ сүті” соншама көп құйылғандықтан, жағалаудағы ... ... 100 ... ... сүт ... ... ... көрінеді. Сүттері
майлы болады, сондықтан жағалаудағы судың бетін ... ... ... ... ... ... ... жатады. Оның өзіне тән иісі болады.
Бұлардың уылдырықтан шыққан ... ... ... ... қарай
жылжып, кузде Татар шығанағынын жіңішке жеріне барып ... ... ... түрде, оң-түстікке қарай қозғалып, туған жеріне қарай беттейді.
Тура жүрмей біресе ... ... ... ... ... ... шығып, 3—4 жыл жол жүреді.
Балықтардың миграциялық қозғалысының негізі сөз жок, олардың ... ... ... Миграция кезінде балықтарға әсер ететін
— сигналдың ... ... ... біртіндеп өтетін заңды өзгерістеріне
кез-деседі.Өйткені өткінші ... ... ... ... ... ... жолбасшылыққа алатын көрінеді. Ол ашық ... ... ... ... ... ... ... біртіндеп
елеулі өзгеріс болатындығында. Судың тұздылығы, ... ... ... ондағы көмір қышқылының бар жоғы т. б. ... ... ... ... судың температурасының заңды
өзгеру жағдайын және тұздылықтың өзгеруін жолбасшылыққа ... ... ... ... жері ... ең тұзды және ең жылы ... ... мен ... ... ... ... шыққан
угрлар, егер олар судың температурасының және тұздылығының біртіндеп
жоғарылауын ... ... аз ... ... ... ең жылы және ... ... яғни өздерінің уылдырық шашатын жеріне барады.
Балықтардың мыңдаған шақырым жерлерді жүзіп келуіне ... ... ... ... ... ... күйін сезіп отыратын өте сезімтал
қабілетінің — феноменальды “есінің” болуы. Миграция кезінде ... ... түн ... көру ... ... ... жиналғаны
сияқты, қоздырғыштың максимальды көзіне қарай ұмтылады” (П. Ю. ... ... ... ... ... қайшы екі түрлі
пікір бар. Барлық солтүстік жарты шарға таралған өткінші ... мұз ... болу ... ... ... ... ... мұз еріген кезде теңіз суының тұзы азайып, тұщырақ болады
да, коректік заттар көп болып, балықтар өзеннен ... ... ал ... үшін ... ... ... деп ... Себебі тұщы суларда
олардың уылдырығының дамуына колайлы ... көп: ... ... аз ... ... тамаша химиялық ерекшелігі, яғни оттегімен
толық қамтамасыз етілуі т. Б.
Екінші болжау ... ... ... ... ... ... ... олардың өзендерге шыруы — екінші құбылыс, өйткені ол мұздың
еріп, ... ... ... өз ... ... тұщы суда
тіршілік етуге тез бейімделуіне мүмкіндік береді. Қайткенде де, өткінші
лосось ... ... ... ... ... ... еткен
орнын өзгертеді. Ересек балықтар теңіздің қорекке бай ... ... ... ұрпақтары тар тұщы суларда шығады, ол жерде тамақтың
жетіспеуінен, әрі ... ... ... ... ... дұрыс
өсуіне ешқандай мүмкіндік болмайды. Әйткенмен ... ... ... ... ... жағдайлар бар. Мұндай қолайлы жағдайларға:
біріншіден, судың таза оттегіне бай болуы; екіншіден, су ... ... ... .ұя ... және оның үстін, арасында қуыс қалатын ірі
құмдармен жабуға ... ... ... Бұл ... ... ... сақталып қалуына жағдай жасайды. Мысалы ... аман ... ... ... ... ... Барлық балықтарға тән миграция болып
есептеледі. Шағын көл, тоспа суларына қарағанда ... ... ... ... ... ... ұзақ жол ... мәжбүр болады. Каспийдщ
қызыл балығы (sсаdіпius) Кура өзеніне уылдырық шашып ... ... ... ... оның ... ... келіп жайылып, семіреді. Теңіз
балықтарының ішінде су ... ... ... іздейтін балықтармен
қатар, теңіздің түбінен бетіне ... ... ... ... да
кездеседі. Мысалы, судың бетінде планктондар көп болған кезде скумбрия
(sсоmЬгіdае) балықтары су бетіне ... ... су ...... ... ... ... төмен түседі. Мұны теңіз балықтарының
вертикальды араласуы ... ... ... ... ... ... ... таман су
температурасы төмендей бастаған кезде, активтілігі бәсеңдейді, ... шала ... ... Бұл ... ... жайылып жүрген жерлерінен
қыстап шығуға ынғайлы ықтасын жерге жиналып, шұңқырлау жерін таңдап алып,
соған ... ... ... ... ... балық Еділ, Жайық, Кура т. б. ірі
өзендердің сағасына келіп, көп ... ... ... ... ... ... ... өзенінің шұңқырларында қыстап шығатыны ертеден
белгілі. Балықтардың ұзақ ұйқыға кетуіне мәжбүр ететін физикалык әсер, ... ... ... ... кеткен балықтар судың түбіндегі
шұңқырларға жиналып, қозғалмай жатып ... ... ... Бұл ... ... денесінің сыртын қалың қабатты шырын қаптап қалады да,
оларды төменгі ... ... ... ... ... ... жатқан балықтардың организміндегі зат алмасу про-цесі өте баяулап
кетеді. Кейбір балықтар, мысалы ... ... су ... ... ... ішіне еніп, қыстап шығады. Бұлардың аман қыстап шығуы, төменгі
температура-да ... мұз ... ... ... ... муз
болмауына, қатып калмауына байланысты. Ол балықтардың денесін мұз ... да. ... ... ... болатындығы анықталған.
Қыстап шығу миграциясы кезінде балықтардың барлығы-ның ұйқыға кетуі
шарт емес. Мысалы, Азовтың хамса балығы қыстау үшін Азов ... ... ... ... ... Азов ... Қара теңізге қарағанда тайыз,
сондықтан оның беті ... ... да суы ... ... ... ... Әрі мұз ... ауадағы оттегімен теңіз суын қатыстырмай ... ... жасы және жас ... Балықтар өскен сайын басқа
организмдер сияқты екі түрлі өзгеріс ... ... ... ... ... мен ... да артады. Әдетте бұл екі өзгеріс бір-бірімен
тығыз байланысга, бірлестікте (бірлікте) ... ... ... де байқалуы мүмкін. Мысалы, угрлардың личинкалары жас
угрларға айналғанда дене ... ... ... өспейді, салмағы кемиді.
Балықтардың өсуі қоректенуіне т. б. ... ... ... ... ... ... үстеп қоректенеді де тез өседі, ал ... аз, ... ... ... өсуі ... ... қалыпты
болмауы бірсыпыра сүйектері мен қабыршағында шеңбер, сақина ... ... ... ... ... ... ... пайда болатын сақиналар
жалпақ, ал қыста пайда болған сақиналар керісінше жіңішке
болады. Сөйгіп, балықтардың кабыршақтары, скелеттерінің кейбір ... ... ... ... М: ... ... тұқы тәрізділердің
қабыршағына қарап жасын ажы-ратуға болады [18].
Қорытынды
Балықтар – негізінен судағы тіршілікке ... ... ... олар өзге ... асып ... балықтар өкпе арқылы емес,
желбезек арқылы тыныс ... ... ... ... ... не
болмаса тұщы суларда (өзен – көлдер мен су қоймалары) тіршілік ете алады.
Жыланбалық сияқты кейбір балықтар тұзды суда да, тұщы суда да өмір ... ... тұщы су ... ... ... ... келеді. Балықтар
(лат. Pіsces) – хордалылар типінің жақтылар тобына жататын омыртқалы ... ... ... ... түрі бар деп ... ... бір ... тұщы суда өмір сүреді. Балықтар үш топқа бөлінеді: жақсыз
(миксина сияқты), шеміршекті ... және ... және ең ... құрайтын сүйекті балықтар. 20 мыңнан астам түрі белгілі, олардың 97 –
98%-ы ... ... ... ... шеміршекті балықтар.
Қазақстанда 180-дей түрі мен түр ... ... ... ... ... ... ... түрлері 500 мың жылдан бері өзгерместен
тіршілік етіп келеді. Балықтардың мекен ету ... биік тау ... ... су ... ... ... қамтиды. Олар –2°С-тан (арктикалық
суда) 50°С (ыстық бұлақтарда) температура ... ... ете ... 70‰ суға ... балықтар да бар. Балықтар дене тұрқы, ... ... ... ... ерекшеленеді. Олардың дене тұрқы
1 см-ден 20 м-ге дейін болады, ал ... 1,5 ... 12 – 14 ... ... ... пішіндері де әр түрлі: ұршық, жебе ... ... ... ... ... ... қысыңқы, жылан, таспа, шар
тәрізді, дөңгелек, т.б. болады. Балықтың денесі үш ... (бас, ... ... ... жұп ... тесігі мен көзі, жұп (кеуде, құрсақ) және
дара (арқа, құйрық, құйрық асты) қанаттары болады. ... ... ... ал ... ... өте ... ... (мысалы,
албырттардың май қанаты).
Балықтардың адам өміріндегі маңызы өте зор. Балықтан ... ... ... ... маңызы бар пайдалы ... ұн ... ... де өндіріледі. Біздің елімізде халқымыздың
әл ауқатының жақсаруы олардың ... ... ... ... әрқашанда
артыратына күмәнбіз. Сондықтан осындай заңды талапты шешуде ... мен ... ... ... ... міндет бар.
Балықтардың адам өміріндегі маңызы өте зор. Балықтан тамақтық продуктылар
өндірумен қатар ... ... бар ... ... ... ұн,
тыңайтқыштық түктер де өндіріледі.
Пайдаланылған әдебиетер тізімі:
1. Махмұтов С. Жаратылыстың құпия сырлары. Алматы, 1989.
2. Қ.Қайымов «Аяулы хайуанаттар» Алматы «Мектеп» ... ... Ш. ... А., ... X. ... ... ... Алматы, "Қайнар", 1975.
4. Х.Қыдырбаев, А.Бекенов //Қазақстанның хайуанаттар әлемі. «Қаз-н»
5. К.Ш Муминова., М.Т Сулейменова// Омыртқалы ... ... ... «Құс ... достарымыз» Алматы «Қайнар»
7. Р.Ә.Әлімбаев, Ж.М.Төреходжаев «Құстар тіршілігі» ... 1972 ... ... ... ... ... сабақтары», Алматы
9. «Сирек кездесетін хайуанаттарды қорғау» ... ... ... ... ... орысша сөздік» Алматы,
11. «Заповедники Средней Азии и Казахстана» издательства
12. «Млекопитающие и ... ... ... ... Природа и животный мир Средней Азии. Т.З.Захидов,
14. «Полевой ... ... ... ... Д.К., Сагитов С.И. Сагитов П.И., Жумагулов
16. Определитель позвоночных животных фауны СССР. Б.А.Кузнецов.
17. «Птицы» Питер Холден. Издательство
18. ... А. ... ... ... ... ... ...

Пән: Ауыл шаруашылығы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 31 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Шошқа тілмесі16 бет
Әлемдік шаруашылықтағы валюта жүйесі және валюта курсы23 бет
"балықтардың ас қорыту жүйесі"3 бет
«Балықтар арқылы адамға жұғатын аурулар»40 бет
Ішімдіктің зияны3 бет
Адам денсаулығына және организмге жүгірудің әсері17 бет
Адам мен адамзаттың денсаулығына қарсы қылмыстар34 бет
Адамдардың денсаулығына әсер ететін негізгі факторлар8 бет
Айқышты саяқ шегіртке.Биологиясы,зияны,зиянды фазасы,таралуы,есептеу әдістемесі10 бет
Алакөл көлдер жүйесіндегі жыртқыш балықтардың қоректенуі51 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь