Психологиялық қызметті ұйымдастыру мәселесінің теориялық зерттелуі және оны тәжірибеде қолданудың тиімді жолдарының айқындалуы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

ҚАЗІРГІ МЕКТЕПТЕРДЕГІ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ҚЫЗМЕТ МӘСЕЛЕСІНІҢ ҒЫЛЫМИ ЗЕРТТЕЛУІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
5
Мектептегі психологиялық қызметтің мәні мен мазмұны ... ... ... .
5

Мектептегі психологтың жасөспірімдермен атқаратын қызметінің моделі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
28


МЕКТЕПТЕГІ ПСИХОЛОГТЫҢ ЖАСӨСПІРІМДЕРГЕ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ КӨМЕКТІ ҰЙЫМДАСТЫРУ ӘДІСТЕМЕСІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...


43
Жасөспірімдердің педагогикалық өзара оқу іс.әрекеттегі «кедергілерге» ұшырауының себептері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
43
Тәжірибелік.психологиялық эксперименттің нәтижесі ... ... ... ...
51

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 58

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 61
Зерттеудің өзектілігі: Елімізде психологиялық қызметті ұйымдастыру білім беру жүйесінде де жақсы жолға қойылып келеді. Оған дәлел – жекелеген балалар мекемелерінде психолог штатының ашылуы, аудандық, қалалық, облыстық білім басқармаларында психологиялық кеңестің ұйымдастырылуы, жоғарғы оқу орындарының психология кафедрасында психологиялық ағарту жұмыстарының жандандырылуы.
Дегенмен де бұл жетістіктерге қарамастан, көңіл алаңдатар мәселелер өте көп. Оларға мәселен психолог қызметін кездейсоқ атқару, қызмет ерекшелігін жете мән бермеу, дұрыс игермеу, психологтық қызмет бағыттарын жеке-жеке нақты білмеу, т.б. Психолог қызметінің жұмыс бағыттары қазіргі күнде мақсатқа сай, жүргізілуі керек.
Сонымен қатар, бала тағдырын шешу мәселесі, оның оқу деңгейі, тәрбиелік дамуы, мінез-құлық ерекшеліктерін зерттеу, басқа да дамуы төмен балаларға түзету жұмыстары арқылы көмек беру, алдын-алу психолог қызметінің қол астында екені белгілі және дер кезінде осындай балаларға көмек көрсету, оның жағдайын себебін анықтау маңызды мәселелердің бірі болып табылады. Халық ағарту саласындағы психологиялық қызметті ұйымдастыру жөнінде зерттеуші жаңашылдар И.А.Дубровина, Р.В.Овчарова, Х.И.Лийметс, Ю.А.Сиэрд, И.Ә. Әбеуова, Л.К. Көмекбаева тағы да басқалары атап кеткен болатын [1].
Зерттеу барысында айқындағанымыздай бұл өзекті тың тақырып бүгінгі күнге дейін жан-жақты зерттелгенмен де, мектептерде педагог-психологтың қызметінің өз дәрежесінде іске асырылмауы мен аталмыш мәселенің бүгінгі сұранысқа қажеттілігі арасындағы қарама-қайшылық туындап отырғанын көреміз. Осы қайшылықты ескере отырып, диплом жұмысының тақырыбын “Психологиялық қызметтің оқу-тәрбие процесіндегі ролі” -деп таңдап, толық мәлімет беру үшін жеткіншектерді зерттеуді жөн көрдік.
Зерттеу мақсаты: Психологиялық қызметті ұйымдастыру мәселесінің теориялық зерттелуі және оны тәжірибеде қолданудың тиімді жолдарының айқындалуы.
Зерттеудің міндеттері:
- жеткіншектерге психологиялық жеке көмек беру;
- педагогикалық, психологиялық ғылыми еңбектерді негізге ала отырып, жеткіншектердің жан-жақты, тұлғалық, жеке даралық қасиеттерінің қалыптасуына ықпал ету;
- психологтың психологиялық сақтандыру, диагностикалық түзету, психокоррекциялық жаттығулар, кеңес беру жұмыстарын жүргізуі;
Зерттеу нысаны: Мектептердегі психологиялық қызмет.
Зерттеу пәні: Жеткіншектермен оқу-тәрбие процесінде жүргізілетін психолог қызметі.
Зерттеудің ғылыми болжамы: Егер, мектептегі психологиялық қызмет ғылыми теорияларға негізделіп, ұйымдастырылса, онда жеткіншектердің
Пайдалынылған әдебиеттер:
1. Педагогикалық-психологиялық іс-әрекеттің маңызы // Мектеп директоры, 2003, №4, 47-бет.
2. Қазақстан Республикасы этникалық-мәдени білім беру тұжырымдамасы. //Егемен Қазақстан, 7 тамыз, 1996 -3 б
3. Қазақстан Республикасының Білім туралы заңы //Егемен Қазақстан, 2007ж.
4. Актуальные психолого-педагогические проблемы обучения и воспитания. Тезисный доклад конференции… - Рига –АГУ- 1979.с17
5. Қазақстан Республикасының гуманитарлық білім беру тұжырымдамасы. –Алматы: Қазақстан, 1994 ,Б.5-37
6. Ғаббасов С. Халық педагогикасы мен психологиясының негіздері. – Алматы: ҚазМемҚызПИ, 2005, 323-бет.
7. Әуренова М. Балалар үй жағдайындағы психолог іс-әрекеті // Мектептегі психология, 2006, №3, 12-13 бб.
8. Қазақстан Республикасы азамат тарихының жаңа әлеуметтік-әкономикалық мінез-құлқын қалыптастыру тұжырымдамасы. –Алматы:Қазақстан, 1999- 33–40 б.
9. Психологиялық қызмет көрсету // Мектептегі психология, 2006, №2, 27-бет.
10. Сақтағанова Т.С. Өркениетті білім беру жүйесіндегі педагогикалық- психологиялық қызмет // Мектептегі психология, 2006, №2, 6-бет
11. Методические рекомендации и материалы к профессиограмме современного учителя /под ред. Г.А.Бордовского. - Л., 1987
1. Тезисы студенческой научной конференций посвященной 200- летию М.Утемисова (Махамбет и современность) Уральск, 2003.
2. Формирования личности в переходный период от подросткового к юношескому возрасту !под.ред. Дубровиной” М., “Педагогика”, 1987.
3. Формирования личности старшеклассника (под.ред.Дубровиной), М., “Педагогика”,1989.
4. Тамаев А.Т. Әдебиет сабақтарында жоғары класс оқушыларының оқырмандық қызығушылығын қалыптастыру.Дисс … пед.ғыл.канд. –Алматы-1995 -25 б.
5. Жарықбаев Қ.Б. Психология. –Алматы, 1993- 272 б.
6. Ананьев Б.Г. Позновательные потребности интересов // Ленинградский гос. Университет-1959.
7. Ананьев Б.Г. Человек как предмет познания.Л., ЛГУ,1968г.с 339
8. Жарықбаев Қ.Б. Психология.-Алматы, 2000
9. Алдамұратов Ә.А. Қызықты психология. Алматы, “Қазақ университеті”, 1991-112 б
10. Зимняя И.А. Педагогическая психология / И.А. Зимняя. – М.: «Феникс», 1997. - 384 с.
11. Рогов Е.И. Настольная книга практического психолога в образовании / Е.И. Рогов. – М.: «Владос», 1995. -529 с.
12. Фридман Л.Ф. Психологический справочник учителя / Л.Ф. Фридман, И.Ю. Кулагина. – М.: «Просвещение», 1991. – 287 с.
13. Дубровина И.В. Школьная психологическая служба, вопросы теории и практики / И.В. Дубровина. – М.: «Педагогика», 1991. – 230 с.
14. Зязюна И.А. Основы педагогического мастерства / И.А. Зязюна. – М.: «Просвещение», 1989. – 246 с.
15. Самаукина Н.В. Первые шаги школьного психолога / Н.В. Самаукина. – Дубна: «Феникс», 2000. – 250 с.
16. Кулюткин Ю.Н. Психологические знание и учитель / Ю.Н. Кулюткин // «Вопросы психологии», 1983. - № 3. – 51 – 53 с.
17. Станкин М.И. Профессиональные способности педагога. Акмеологическое воспитание и обучение / М.И. Станкин. – М.: «Флинта», 1998.
18. Андриади И.А. Основы педагогического мастерства / И.А. Андриади. – М.: «Академия», 1999. -160 с.
19. Бендиктов В.А. Представление педагогов о психологической службе / В.А. Бендиктов // «Вопросы психологии», 1986. № 2.
20. Столяренко Л.Д. Основы психологии / Л.Д. Столеренко. - М., 2002. - 720 с Қ.Бержанов. Психология тарихы. Алматы, 1985. Т.Т.Тәжібаев. Абай жастарды тәрбиелеу туралы. Алматы, 1964.
21. Мұқанов М.М. Жас және педагогикалық психология. – Алматы, 1982, 246-бет.
22. Жүсіпбек А. Психология. Алматы.: 1995 -310б.
23. Дүйсембекова.Ш.Д. Мұғалімнің жеке тұлғасы және оның кәсіби мәдениеті. – Семей, 2005.
24. Кон И.С. Психология старшеклассника. М: 1980.-31-33с.
25. Пономоренко Л.П. Белаусова Р.В. Психология для старшеклассников. М.,”Владос”, 2001.
26. Немов Е.И. Психология человека. М., “Владос”, 1999.
27. Новые исследования в психологической и возрастной физиологии. М., “Педагогика” , 1991.
28. Нормализация учебной нагрузки школьников (под. ред. Антроп овой М.В.) М., “Педагогика”, 1988.
29. Ротенберг В.С. Бондаренко С.М. Мозг обучение. Здоровье. М., 1989.
30. Рубинштейн С.Л. Основы общей психологии. М., 1999.
31. Набиев Б.Т. Формирование у учащихся позновательного интереса к предмету постсовеиском взаимосвязи урочных и внеурочных занятии. Дисс … канд.пед. наук–Алматы-1998 -146 б
32. Серікқалиұлы З. Дүниетану даналығы // Ғылыми және көркемдік таным ерекшеліктері. –Алматы.: Білім, 1994, 224 б.
33. Обухова Л.Ф. Возрастная психология. М.: Изд-во МГУ, 1997.-15-21 б.
34. Радионова Н.Ф. Взаимодействие педагогов и старших школьников. - Л., 1989
35. Жалпы псхология В.В.Богословский, А.А. Степанов, А.Г. Ковалев, редакциясымен. 2-басылымынан қазақ тіліне аударылған. Алматы.:1980
36. Шумшин Е.А. Психологический особенности личности старшекласников М., 1979.
37. Алферов А.Д. Психология развития школьников. Р-на-Дону., “Фэникс”. 2003
38. Леонтьев А.Н. Деятельность. Сознание. Личность. М.,”Политиздат”, 1975г.
39. Шмель. В. Основы психодиагностики. М:, 1996.-79-100 с.
40. Жарықбаев Қ.Б. Психология. Педучилищелерге арналған. Алматы,”мектеп”, 1982
41. Личко А.Е. Психопатии и акцентуации характера у подростков.-М.: 1988.-26-29с.
42. ЛихачевБ.Т. ПедагогикаКурс лекций.М.,”Прометей”,1992 с 330
43. Психология позновательной деятельности // МГУ, М.,197 с
44. Философиялық сөздік. Алматы, 1996-412 б.
45. Мадин И. Қазіргі дәуірдегі педагогикалық ой-пікірлердің дамуы. – Алматы, 1974, 5-14, 36 бб.
46. Әбиев Ж., Бабаев С., Құдиярова А. Педагогика. – Алматы: Дарын, 2004, 362-428 бб.
47. Адам – қоғам – ғылым – Мәскеу: Педагогикалық психология, 1993, 20-21 ақпан, 121-бет.
48. Кон И.С. Психология старшеклассника. М: 1980.-31-33б.
49. Слободчиков В.И., Исаев Е.И. Основы психологической антропологии. Психология развития человека. Развитие субъективной реальности в онтогенезе: Учебное пособие для ВУЗ-ов.-М.: Школьная Пресса, 2000.-416.-291-292б.
50. Андреева А.Д. Формирование личности старшеклассника. М., “Педагогика”.1989
51. Ануфриев А.Ф. Костромина С.Н. Как преодолеть трудности в обучений детей. М., 2003
52. Аракелов Г.Г. Учителям и родителям о пихологии подростков. М., 1990.
53. Астапов В.М. Тревожность у детей. М., 2001.
54. Безруких М., Ефимова С. Почему учиться трудно. М., “Семья”. 1996.
55. Боровик С.С. Курсовые и выпускные квалификационные работы // методические рекомендации // М., 2001.
56. Возрастная и педагогическая психология. (под.ред.Крекова С.Д.) М.,1973.
57. Крутецкий В.А. Психология обучения и воспитания школьников. М., “Просвещение”, 1976.
58. Кле Мишель. Психология подростка. М., “Педагогика ”, 1991.
59. Краковский А.П. О подростках. М., 1970.
60. Кузнецова И.К. Психологические особенности осознания себя как личности определенного пола в юнешеском возрасте: Автореф дис. канд. психол. наук М., 1987.
61. Ломов Б.Ф. Вопросы общей педагогической и инженерной психологии. М., “Педагогика”, 1991
62. Морозов А.В. “Социальнай психология”. М., 2003.
63. Мудрик А.В.Современный старшеклассник: Проблемы самоопределения. М., 1977.
        
        МАЗМҰНЫ
| | |3 |
| ... |
| ... | |
| | | |
|1 ... ... ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ҚЫЗМЕТ МӘСЕЛЕСІНІҢ ҒЫЛЫМИ |5 |
| ... | ... ... психологиялық қызметтің мәні мен |5 |
| ... | |
| | | ... ... ... ... ... ... | 28 |
| ... | |
| ... |
| ... | |
| | | |
| | | |
|2 ... ... ... ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ КӨМЕКТІ | |
| |ҰЙЫМДАСТЫРУ | |
| ... |
| ... | ... ... ... ... оқу іс-әрекеттегі |43 |
| ... ... | |
| ... | ... | ... эксперименттің | 51 |
| ... | |
| | | |
| ... |
| ... | |
| | | |
| ... ... | 61 |
| ... | |
| | | |
| ... |
| ... | ... өзектілігі: Елімізде психологиялық қызметті ұйымдастыру
білім беру ... де ... ... ... ... Оған ... – жекелеген
балалар мекемелерінде психолог штатының ашылуы, аудандық, қалалық, облыстық
білім басқармаларында психологиялық ... ... ... ... ... кафедрасында психологиялық ағарту жұмыстарының
жандандырылуы.
Дегенмен де бұл жетістіктерге қарамастан, көңіл ... ... ... ... ... ... ... кездейсоқ атқару, қызмет ерекшелігін
жете мән ... ... ... ... ... бағыттарын жеке-жеке
нақты білмеу, т.б. Психолог қызметінің жұмыс бағыттары қазіргі күнде
мақсатқа сай, ... ... ... бала ... шешу ... оның оқу ... тәрбиелік
дамуы, мінез-құлық ерекшеліктерін зерттеу, басқа да дамуы төмен балаларға
түзету ... ... ... беру, алдын-алу психолог қызметінің қол
астында екені белгілі және дер кезінде осындай ... ... ... ... себебін анықтау маңызды мәселелердің бірі болып ... ... ... ... қызметті ұйымдастыру жөнінде
зерттеуші жаңашылдар ... ... ... ... ... Л.К. Көмекбаева тағы да басқалары атап кеткен болатын [1].
Зерттеу барысында айқындағанымыздай бұл ... тың ... ... ... ... ... де, мектептерде педагог-психологтың
қызметінің өз дәрежесінде іске асырылмауы мен ... ... ... ... ... ... туындап отырғанын көреміз.
Осы қайшылықты ескере отырып, диплом ... ... ... ... ... ... -деп таңдап, толық мәлімет ... ... ... жөн ... мақсаты: Психологиялық қызметті ұйымдастыру мәселесінің
теориялық зерттелуі және оны ... ... ... ... міндеттері:
- жеткіншектерге психологиялық жеке көмек беру;
- педагогикалық, психологиялық ғылыми еңбектерді негізге ала
отырып, жеткіншектердің жан-жақты, ... жеке ... ... ықпал ету;
- психологтың психологиялық сақтандыру, диагностикалық ... ... ... беру жұмыстарын жүргізуі;
Зерттеу нысаны: Мектептердегі психологиялық қызмет.
Зерттеу пәні: Жеткіншектермен оқу-тәрбие процесінде жүргізілетін
психолог қызметі.
Зерттеудің ... ... ... ... ... ... ... негізделіп, ұйымдастырылса, онда жеткіншектердің
психологиялық денсаулығына, ... ... ... ... ... ... етер еді.
Зерттеудің теориялық маңыздылығы: Психологтың ... ... орны ... ... ... іс-әрекетінің мақсаты мен
құндылықтары анықталды, ... ... ... ... ... ... ... мазмұны, міндеттері, әдістері
және ұйымдастыру формаларына ... ... ... ... ... ... ... Психологиялық қызметтің бағыттары
бойынша психологтың жеткіншектермен психологиялық коррекция, психологиялық
диагностика, психологиялық кеңес және ... беру ... ... ... ... жаңалығы: Мектептегі психологиялық ... ... ролі ... жағынан зерттелді.
Психолог қызметінің моделі дайындалып, және практикада тиімді
қолдануға ұсыныстар берілді.
Зерттеу ... В.Ф. ... ... ... ... ... тесті. «Іскерлік жағдайлар» суреттік
тесті.
Филипстің “Мектептегі үрейлену мен стресс деңгейін анықтау ” әдістемесі
Зерттеу базасы: Қызылорда ... ... ... №171 ... ... құрылымы: диплом жұмысы кіріспеден, екі тараудан,
қорытынды және ... ... ... және ... ... ... МЕКТЕПТЕРДЕГІ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ҚЫЗМЕТ МӘСЕЛЕСІНІҢ ҒЫЛЫМИ
ЗЕРТТЕЛУІ
1.1 Мектептегі психологиялық қызметтің мәні мен мазмұны
Жаңа формацияда ... беру ... ... ... пән ... топ ... кәсіби дайындықтарын өзгертіп, толықтыру онда
білімдердің ... ... ... ... және ... ... ... жағдай туғызуды қажет етеді[2].
Осындай психологиялық міндеттерді шешуде теориялық және ... ... ... ... ... туындады.
Педагогика-психология мамандығы Қазақстан Республикасының Білім және
ғылым ... ... беру ... педагог-психолог мамандығын
енгізу туралы нұсқау хаты негізінде, еңбекақы қорынан ... ... ... «Білім туралы» заңына, Қазақстан Республикасы
үкіметінің бұйрықтары мен қаулыларына сүйеніп жұмыс атқарады [3].
Білім беру ... ... ... ... ... ... сияқты үш тұрғыда қарастырылады.
Ғылыми жағы білім берудегі психологиялық қызмет ... ... және ... ... ... қазіргі мектептегі білім берудің нақты жағдайына сай психологиялық
білімді қолдану түрлері мен әдістерін дамыту және психологиялық түзетулерді
қамтиды.
Қолданбалы жағы ... мен ... ... ... ... материалдардың, оқу бағдарламаларының психологиялық негіздерін
жасау және оны талдауды қоса ... ... ... ... қамтамасыз ету.
Практикалық жағы ... ... беру ... ... ... мен ... немесе білім
беру жүйесіндегі педагогикалық-психологиялық қызмет ... ... ... [4].
Білім беру жүйесіндегі педагогикалық-психологиялық қызмет Білім және
ғылым министрлігінің педагогикалық және ... ... ... ... ... ... ... аудандық орталықтары арнайы білім ... ... ... ... еліміздің білім кеңістігіндегі ... ... ... ... ... ... білімдегі
педагогикалық-психологиялық қызметтің тиімділігіне кепілдік бере ... ... да ... ... ... ... істеуді нақты білуі
тиіс.
Мектеп психологының қызметтік міндеттері:
• жалпы білім беретін орта мектептердегі оқытудың барлық
кезеңдерінде ... ... ... жеке ... беру ... зерттеуді жүзеге асыру;
• психологиялық ғылымның жетістіктерін негізге ала отырып,
мектеп оқушыларының әркелкі жас кезеңінде жан-жақты, тұлғалық, ... ... ... ... ... ... мен мұғалімдердің сұраныстары бойынша
оқушылармен, мұғалімдермен, ата-аналармен психологиялық ... ... және ... беру ... ... ... ... тұлғалық, эмоциялық және ... ... ... мен ... ... ... ... жеткіліксіздігін ерте анықтауды мақсат ете ... ... бала ... ... ... ... әдістемелік бірлестіктердің,
сыныптардағы, сондай-ақ мектептегі ата-аналар ... ... ... ... жеке ... ... ... негізгі
проблемаларды шешуге арналған педагогикалық консилиумдар мен педагогикалық
кеңестерге қажетті ақпараттар ... ... ... ... және ... ... оларды дұрыс пайдалануды қамтамасыз етуді ... ... ... ... ... ... мен есебінің ғылыми-әдістемелік орталықтар
тағайындаған талаптарына сай болуын қатаң түрде жүзеге асырады
[5].
Мектеп психологы: жалпы, орта және кәсіптік білім ... ... ... ... мен материалдарды, педагогикалық және жас
ерекшелігі ... ... ... әдебиеттерді, ... және ... ... ... ... материалдарын талдауды, педагогиканың, дидактиканың сабақ беру
әдістемесінің, дефектологияның негіздерін білуге, ... ... ... толтырылу тәртібін, мектеп құжаттары мен ... ... ... [6, ... ... ...... саулықтың негізі – баланың
рухани өсуіне, оның жанының жайлы болуына ... ... ... мен ... ... ... ашу ... табылады.
Педагогикалық үрдіс кезінде туындайтын қиындықтар мен ... ... ... ... ... ұстанымдарын
қалыптастыру, ата-ана, мұғалім, басқа да қызметкерлерге психологиялық
қызмет ... ... ... ... ... т.б. ... ... тікелей міндеттері.
Психолог оқушылардың жан-жақты және үйлесімді дамуын мақсат етіп,
өзінің іс-әрекетін ... ... ... қызметпен,
социологтар, дефектологтар, сондай-ақ қоғам өкілдерімен тығыз байланыста
ұйымдастырады. Психологтың жұмыс ... осы ... ... ... ... бағдарламасының мақсаты мен міндеттерін ескере отырып,
оқу мекемесінің жалпы ... ... ... ... және ... ... ... Оқу мекемелері мамандардың кәсіптік іс-
әрекеттерін ... ... ... ... ... ... жеке оқу ... ұсыныстары арқылы жүргізілетін
оқу бағдарламалары мен жобаларды, оқу-әдістемелік құралдарды ... ... ... [7].
Отандық және шетелдік психологиядағы жетістіктерді оқу мекемелеріне
тарату және енгізуге, педагогикалық ... ... ... ... ... ... ... ат салысады.
Педагогикалық-психологиялық білім. Бұл тәрбиеленушілердің мәдени-
құқықтық орнын және біліктілігін ұғынып түсіну, ... ... ... қайта тәрбиелену, не тәрбиелену мүмкіндік ... ... өз ... ... ... ... ... теориялық білімін іс жүзінде ... ... әр ... адамдармен қарым-қатынас орнату технологиясының инновациялық
тәсілдерінен ... ... ... мен ... ... ... ... және т.б.
Біз құрып отырған қоғамда педагог-психолог маманы өте маңызды орынға
ие. Қоғам болғандықтан ол бірнеше компоненттерден құралады: ... топ, ... т.б. ... ... мүшесімен және мүшесіне мәдени,
шығармашылық-рухани дүниесі, коммуникативтілігі, ... ... және ... талғамдардың болуын қазіргі заманға сай
қалыптасуына ықпалын тигізеді.
Педагог-психолог ... ... ... және ... ... ... Биологиялық тұрғыдан морфологиялық, физиологиялық,
биохимиялық жетілуі ... ... ... ... ... жағдайлары жатады. Демек, педагог-психолог ... ... ... ... оң мен солды, ақ пен қараны ажырата алғаннан
бастап, келешек толыққанды ... және ... ... оның әрі ... ... ... Педагог-психолог – отбасында ана, мектепте
мұғалім, балабақшада ... ... оқу ... ... жұмыста
қызметкер, өз ісіне жауапты маман.
Халыққа білім берудегі ... ... ... оның ... ... ... анықталады:
1. Баланың әр жас ерекшелік кезеңінде ... жеке ... ... ... ... және өз-өзін жетілдіру
қабілеттерін дамытуын қамтамасыз ету қажеттілігімен анықталады.
2. Әр ... ... ... ... және ... сәйкес
балалардың психологиялық-педагогикалық жағын зерттеу ерекше-ліктерін
қамтамасыз ету ... ... ... ... және балалардың жеке және
ақыл-ой дамуындағы ауытқуларын жеңе білуімен ... [8, ... ... ... ... бағыттар бойынша
жүзеге асырылады.
Психопрофилактикалық жұмыс міндеттері ... мен ... ... ... ... ... ... оларды баламен жұмыстанған ... ... ... ... ... мән ... қолдануға болады, әр жас ... ... ... ... ... үшін ... ... жеке тұлғаның және интеллектінің қалыптасу кезінде ... ... ... ... ... баланың, жасөспірімнің жеке
ерекшеліктерінің дамуына әсер ... ... ұжым ... және ... да ... ... ... тұруы
керек.
Психопрофилактикалық бағыт бойынша психологиялық қызметтің
қызметкерлері келесі нақты ... ... ... ... үйренуі бойынша жұмыстар жүргізіледі;
үйрену ... ... ... үшін ... мен ... ... ересектер тобынан мектепте оқуға әзірлеу ... ... ... (5 ... ... ... балаларға
зерттеу жұмыстары жүргізіледі; ата-аналар мен тәрбиешілерге ... ... ... қалып қоюын болдырмау мақсатында және
мектепке әзірліктегі қателіктерді жою ... ... ... ... ұсынылады.
3.Балаларды бірінші класқа қабылдауға қатысады, ... ... ... ... ... ... оларды түзету мақсатында зерттейді, мектепте ... ... ... ... ... ... жою үшін ... балалармен жүргізілетін тапсырмалар әдістерін ұсынады;
мұғалімдермен ... ... ... ... тез ... ... мектепте оқу процесінде жан-жақты, үйлесімді дамуын ... ... ... ... балалардың жеке ... ... ... ... ... ... мектепке көшкенде және
негізгі мектептен жалпы ... ... орта ... ... мектепке көшкенде психологиялық зерттеулер жүргізіледі, ол
психологиялық ... ... ... жаңа ... ... ... ... балалармен жеке жұмыс бағдарламасын
мұғалімдермен, ... ... ... ... Оқу және ... өмір ... ... балаларға
артық психологиялық салмақтың ... және ... ... ... ... ... Баланың, жасөспірімнің даралық ерекшеліктерінің оның
жеке тұлғалық ... ... ... ... және
мінез-құлық ерекшелігін психологиялық талдау ... ... ... ... ... ... ... ахуал құру мақсатында жұмыстар жүргізіледі:
-педагогикалық ұжымда қарым-қатынас түрін ... ... ... ... ... ... жақсара түсуіне
септігін тигізеді (ересек – ... және жеке ... ... ... бала ... ұжымдарында педагогтарға, тәрбиешілерге және ... ... ... береді.
8. Педагогикалық ұжым мүшелерінен ... ... ... және оны ... ... жүзеге асыруда
педагогтың кәсіби ... ... ... ... тигізеді.
9. Балалардың жас ерекшеліктеріне ... және ... ... ... ... ... әсер ... және өткізілген шараларға, тәрбие ... ... ... ... ... ... дейінгі және мектептегі
балалық шақтың барлық ... ... ... ... ... зерттейтін, жеке ерекшеліктерін, оқыту мен тәрбиелеуде
бұзылу себептерін ... ... ... ... ... ... ... жеке баламен және балалар тобымен
жүргізіледі.
Психодиагностикалық ... ... ... ... қыз-
меткерлері келесі нақты міндеттерді шешеді:
1.Баланың психикалық даму ... оның жас ... ... ... ... мақсатында баламен қажет болған
жағдайда психологиялық зерттеулер жүргізіледі.
2.Тәрбие жұмысының ... ... және жеке ... көмек ретінде, жеке ықпал етуді қамтамасыз ету мақсатында
балалардың ... ... ... ... зерттеу жұмыстары жүргізіледі;
3.Балалардың үлкендермен және ... ... ... және ... ... себептерін анықтайды.
4.Саласы сәйкес келетін мамандармен бірігіп, ... ... ... саралау (дифференциалдық) диагностикасын
жүзеге асырады:
а)көбінесе ... және ... ... ... ... ... ә) ... көрініп тұрған әлеуметтік
дөрекі мінез-құлық ... ... ... мен ... жыныстық бұзылу ж/е т.б.) себептерін және ... ... ... ... және ... түзету жұмыстары бағыты баланың
жеке тұлғалық және даралық ... ... ... ... ... ... Оның міндеті әр баланың жас ... ... ... ... балаларды жеке оқытып,
тәрбиелеуде, олардың қабілетін, бейімділігін ... ... ... ... ... қызмет бағыты болып табылады. Бұл
бағытта ... ... және ... ... ... ... ауытқуларды түзету жұмыстары ерекше ... ... ... және ... нақты өзгешелігі бар баланың жас ерекшелік және ... ... ... және ... ... бағдарламалары мен жоспарлары құрылады.
1.Баланың әр жас ерекшелік ... ... ... пси-хикалық дамудың бөлек жақтарын және жеке ... ... ... ... ... ... ... баланың ... ... ... ... ... ... өңдеп жүзеге асырады.
3.Жетілдіру және психологиялық ... ... ... психологиялық және педагогикалық ... ... ... ... ... ... асырады. Педа-
гогикалық бөлімді ... ... ... ... және оны ... көмегімен жоғарыда аталған ... ... ... ... ересек балаларды, ... және т.б. ... ... болады.
4.Жетілдіру және психологиялық түзету жұмыстарын төмендегі
бағыттар бойынша ... ... ... ... жұмыс жүргізу процесінде;
-балалар тобымен арнайы жұмыс жүргізу процесінде;
-тәрбиелік ... ... ... және басқа туыстарының қатысуын
қажет ететін формада өткізуге ... ... мен ... ... ... жүйесінің немесе
пси-хологиялық аурулардың ағзалық зақымдануы ... ... ғана ... ... жұмыстары жүзеге
асады және саралау (дифференциальдық) ... ... ... ... ... ... шараларды
қолдануды талап етпейді. ... ... ... ... дефектологиялық жақтары немесе ашық заң ... ... және де ... ... ... ... жағдайда ол тек сарапшы немесе кеңесші ретінде ... ... ... ... ... беру бағыты бойынша қызметкерлер
нақты міндеттерді шешеді:
1.Оқу-тәрбие мекемелерінің әкімшілігіне, ... ... ... ... оқыту және
тәрбиелеу және бірлесіп ... ... ... ... ... оқу, жетілу, өмірлік және кәсіби ... ... және ... өзара қарым-қатынас, өз-өзін
тәрбиелеу және т.б. ... ... жеке және ... ... және ... ... беру ... педагогикалық
кеңестерге, әдістемелік бірлестіктерге, жалпы мектептік және ... ... ... ... оқу ... ... ата-
аналардың, ... ... ... ... ... септігін тигізеді.
4. Бала тағдырында мүмкін болатын өзгерістерді ... ... ... ата-ана құқығынан айыру, бала асырап
алу ж.т.б.) ... ... ... ... ... ... ... халықтық соттың, қамқорлық көрсету ұйымдарының
сұранысы бойынша ... ... ... ... ... ... сұрақтар бойынша шешім қабылдаған кезде ... ... ... береді.
5.Өзін-өзі басқаруды ұйымдастыру сұрақтары бойынша ... ... ... ... ... жас ерекше-
ліктеріне сәйкестендіріп, ... ... ... ... шараларын жоспарлауға кеңесші ретінде қатысады.
Мектептегі психологиялық қызметтің ... ... ... жеке ... ... ... олардың шығармашылық
мүмкіндіктерінің ашылуына, қабілеттері мен ... ... ... психологиялық ерекшеліктерін терең зерттеу; оқушылардың
психикалық дамуындағы ауытқушылықты, кешеуілдеуді болдырмаудың ... ... ... ... ахуалды қалыптастыру; ата-
аналар үшін психологиялық ... ... беру ... ... ... ... ... талаптар өте көп. ... ... ... ... ... шығармашылық
ізденісіне байланысты. Басты талаптар:
• балалардың мектептегі оқуға даярлығын анықтау;
• бастауыш ... ... ... ... тездету және
үлгермеушілікті болдырмаудың алдын-алу мақсатында пән мұғалімдерімен
бірлесе отыра арнаулы ... ... ... ... ... ... ... кезеңдерге үлкен
жауапкершілікпен қарап, бұл кезеңдерді арнайы ... ... ... ... төмен оқушылармен диагностикалық-коррекциялық
жұмыстар жүргізу;
• оқушылардың ұстаздарымен, ата-аналарымен, өз ... ... ... ... ... беру ... ... мектеп әкімшілігі мен мұғалімдерге, ата-аналарға оқыту мен тәрбиелеудің
психологиялық ... ... ... үлгілері, оқушылардың
психикалық процестерінің даму заңдылықтары туралы ... ... ... қызметті жүргізуші психолог-мамандардың құқықтары:
1. Мектептің ерекшелігіне байланысты жұмыстың тиімді бағыттарын анықтауға
құқылы.
2. Оқушылармен жүргізілетін жұмыстардың нақтылы ... ... ... мен түрлерін таңдауға құқылы.
3. Психологиялық қызметтің ережелеріне қайшы келген жағдайда ... бас ... ... ... ... ... ... құрылған комиссиялар мен түрлі
ұйымдардың жұмыстарына кеңесші дауыспен қатысуға құқылы.
5. Мектептегі қажетті құжаттармен ... ... ... ... ... Зерттеулер мен тәжірибелер жүргізуге, психологиялық диогностика мен
түзету жұмыстарының жаңа әдістерін өз тәжірибесінде қолдануға, олардың
тиімділіктерін анықтауға ... ... ... келісу арқылы жоғары органдардың алдына
оқушылардың мүдделерін қорғауға ... ... ... Мектеп оқушыларының кәсіби мүмкіндігін анықтау мақсатында кәсіптік
бағдар беру орталықтарымен байланыс жасауға құқылы.
Мектептегі ... ... ... ... ... Психопрофилактикалық жұмыстар жүргізудің мақсаты мектеп мұғалімдеріне
жүйелі түрде психологиялық кеңестер бере ... ... ... ... ... ... ауытқушылықтың алдын алу
шараларын жүргізу, бала психологиясындағы ... ... ... ... психологиялық кеңестер беріп, олардың ... ... ... психопрофилактикалық жұмыстарға жататындар:
1. Балалардың мектептегі ... ... ... ... ... ... Бастауыш сынып оқушыларының мектептегі оқуға тез бейімделуін анықтап,
ата-аналар мен ұстаздарға ұсыныстар беру.
3. Оқушылардың ... ... көшу ... психологиялық
ерекшеліктеріне зерттеу жүргізіп, ... ... ... оны ... бағытталған шаралардың
бағдарламасын ... ... ... ... ... ... мен ... мен мінезінің дамуына үзбей зерттеу жүргізіп, ұсыныстар беру.
5. Арнаулы бағдарламамен жұмыс жүргізуді қажет ететін оқушылар үшін пән
мұғалімдерімен бірлесе ... ... ... ... ... ... мекемелерге қабылданатын оқушылар үшін арнайы
психологиялық зерттеулер ... ... ... ерекшеліктерін
анықтау.
7. Оқушылардың тұрмыс жағдайларына, оқу-тәрбие процесінің ерекшеліктеріне
(күрделілік, олқылықтар, мұғалімнің өзіне тән психологиясын түсінбеу
т.б.) байланысты ... ... ... ... алдын алу.
8. Педагогикалық ұжымда үйлесімді психологиялық ахуалды қалыптастыру,
ұстаздар мен оқушылардың, ... мен ... ... ... ... ынтымақтастықты орнату.
Психолог психопрофилактикалық жұмыстарды жүргізу үшін:
1. Сынып жетекшілермен бірлесе ... ... ... ... ... ... озат ... үлгермеуші оқушылар;
- «қиын» оқушы мәселесі;
2. Сабақтарға қатысады:
- оқушылардың жалпы білім деңгейін анықтау мақсатында;
- оқушылардың психикалық ... ... ... ... ... ... ... педагогикалық-психологиялық ұсыныстар беру мақсатында;
3. Оқудан тыс шаралар ұйымдастырады:
- мұғалімдер үшін психотерапиялық ойындар мен ... ... ... ... өткізу;
- ІХ-ХІ сынып оқушыларының кәсіби бейімділігін зерттеу;
- ... жеке ... ... ... ... үшін психологиялық мазмұнда тұрақты семинарлар өткізу;
Психопрофилактикалық жұмыс түрлері:
1. Психологиялық сауаттандыру;
2. Психологиялық консультация;
3. Педагогикалық-психологиялық консилиум [12];
ІІ. Психодиагностикалық жұмыстар-ол әрбір жас кезеңдеріндегі ... ... ... даму ... ... ... мен зерттеу әдістемелерін қолдана отыра анықтайды.
Психодиагностикалық жұмыстарды мектеп психолгы ... ... ... ... ... дамуы оның жас ерекшеліктеріне сай
келе ме?
2. Әрбір оқушымен жеке жұмыс ... ... ... ерте ... үшін ... зерттеулер
жүргізеді;
3. Балалардың жас дамуынан төмен психикалық ауытқушылықтарының
себептерін, ... ... ... ... ... зерттеулер жүргізеді;
4. Оқушылардың ересектермен (мұғалім, ата-ана), өз құрбыларымен
қарым-қатынасының мазмұнын, қарым-қатынастың бұзылуының
кейбір ... ... ... ... ... ... ең ... өзекті мәселе-оның ішкі ... ... ... ... ... ... ... тәрбиелегісі
келсе, сол адамды барлық жағынан білуі шарт ... ... ... ... ... бір күндік жұмыс емес, ол ұзақ және күрделі
процесс. ... ... ... зерттеу жүргізу- мектеп
психологының әрбір пән мұғалімінің, сынып жетекшілерінің міндеті.
ІІІ. Психокоррекциялық ... ... ... жеке тұлға
ретінде қалыптасуына белсенді түрде ... ... ... ету. ... беру мен ... жұмыстарын қатар жүргізе отырып,
оқушылардың қабілеті мен бейімділігі, жалпы психикасындағы ауытқушылықтар
мен кемшіліктерді түзету. Ол үшін ... Жас ... ... ... ... ... ... керек.
2. Психикасында ауытқушылығы бар балалардың жүйке ... ... ... ... ... ... мазмұнына байланысты
коррекциялық (түзету) жұмыстың бағдарламасын ... ... шара ... ... ... қиын ... ... психологиялық көмек ... ... ... ... ... ... ... дәрігермен бірлесіп жүргізілуі керек.
Психокоррекциялық жұмыстар барысында оқушыларға ойын тренингтерін
беру, иммитациялық ойындар, ... ... ... шешу ... ... [13].
Сабаққа психологиялық талдау жасау жүйесі
І. Сабақтың құрылымы.
1. Тақырыбы, мақсаты.
2. ... ... және оның ... ... ... ... баға беру.
1. Оқу материалының сапасы (берілген материал сол ... ... ... келе ме, келмей ме деген мәселелер жөнінде)
2. Мұғалімнің оқу материалын оқушыға жеткізу ... ... ... ... ... ... ... түрінде)
3. Сабақтың тәрбиелік мәні (адамгершілік, эстетикалық, имандылық)
және мұғалімнің сол тәрбие түрлерін ... ... ... және оны ... ... сабақ үстіндегі зейіннің түрлері. Мұғалімнің, оқушылардың
зейінді болуын талап етуі, нақты тапсырмаға мән ... ... ... еріксіз зейінін тудыруы. Зейіннің тұрақтылығын
қамтамасыз етуі. Оқушылардың өзін күштеп зейінді және ... ... Бір ... ... ... ... ... Оқушылардың қабылдауын тудыруда басты ... ... ... ... оқу ... ... құралдар). Оқу материалдарын
қабылдаудың сапасы.
3. Оқушылардың ... ... ... қалдыруына қолданатын
тәсілдерде қандай ес ... ... орын алды ... ... ... ... Мұғалім сабақты
жақсы есте қалдыру үшін қандай әдістер қолданды. ... қай ... ... ... түрі ... ... (есте сақтау, тану, қайта
жаңғырту, ұмыту).
4. Ойлау белсенділігі: сабақта ... ... ... қалай
қалыптастырады, көрнекілікті қалай пайдаланады. Оның ... ... ... ... түрлерін кездестіреді? Оқушының
сөйлеу ... ... ... ... құрылуы және оның
ерекшеліктері. Олардың тиісті ... ... ... алуы
(дедукция, индукция, жорамал).
5. Творчестволық қиялының жүзеге асуы.
6. Оқушының жас ерекшеліктері сабақта ескерілді ме?
ІY. Мұғалімнің сабақтағы оқушымен қарым-қатынасы.
1. ... қай ... ... берілген тапсырманы тексеру, жаңа
материалды түсіндіру, бекіту), мұғалім оқушыларды ... ... ... ... (қай ... көп көңіл бөлді).
2. Мұғалім зейіннің қамту және таралу обьектілері:
а) сынып оқушыларына назар ... ... ... оқу материалдарының мазмұнына көңіл
бөлу
б) сабақтың аяқталуына қанша уақыттың қалғанын аңдау
3. Мұғалімнің қойған бағасын оқушылар қалай ... Үйге ... ... ... ... ... ... берген
нұсқаулары.
Y. Мұғалімнің сабақтағы тәрбиелік ролі.
1. Мұғалімнің жеке басының тәрбиелік деңгейі мен ... ... ... ... ... ... оған ... көзқарасы.
Сабақтың эмоциялық ахуалы. Сыныптағы психологиялық көңіл күй.
2. Сабақ кезіндегі мұғалімнің талабы, оқушылардың ... ... ... (оның жауабынан, сөзінен, тәртібінен көрінуі).
3. Сабақтағы әдіс-тәсілдердің тәрбиелік ... ... ... ... ... кітаппен жұмысты, өзін-өзі бақылауды,
есеп шешу жолдарын т.б. қалай ұйымдастырды.
YІ. Қорытынды.
Сабақ мақсатына жетті ме? Қандай ... ... ... ... ... меңгеруі, зейінінін, қызығушылығын, эмоциясының т.б дамуы).
Баланың психикасының дамуындағы сабақтың маңызы.
Ұстаздық жолды ұстанған ... үшін ... ... жетілдіру
негізгі мақсат болып саналады. ... ... ... ... қалайша оқыту үшін оның психологиясын білу - екінші жағынан, оқытып
тәрбиелеудің әдіс-тәсілдерін, жолдарын терең білу және ... ... ... ... ... ... жл ... оның өз
ерекшеліктерін ажырата білуге жәрдемдеседі.
Сурет 1. Психологтың қызмет жүйесі
Осындай жүйемен ... ... ... бала ... оның ... тигізер әсері мен көмегі шексіз деп ... ... ... ... ... ... өркениетті дүниеде өз орнын алуы
оны ұлттық білім беру ... ... даму ... ... адамдардың рухани-моральдық нормаларын бала бойына
сіңіре біледі.
Педагог бала бойына жақсы қасиеттерді ... ... ... баланың шығармашылық қабілетін немесе өз бетінше ... ... ... ... ... ... ... әсерлік сезімін қалыптастыру;
- оқушының белсенділігін арттыру мақсатында даму деңгейін, танымдық
белсенділігін арттыра оқыту;
- жалпы білім-білік дағдыларын дамыта ... ... ... арттыру;
- пәндердің ғылыми негізінде оқушылардың білім ... ... ... ... ... ... жаңашылдыққа,
әдептілікке, жеке тұлғалардың эстетикалық мәдениетінің жоғары дамуына
ықпал жасауда білімді мықты құрал ретінде қолдану.
- ... ... ... ... қамқоршы; жетекші;
мейірімді жан.
Ал Педагог-психологтың ... ... ... қамқорлық,
шыдамдылық, адамшылық, кең пейілдік қасиеттері басым болуы қажет.
Педагогтың оқушылармен, олардың ата-аналарымен қарым-қатынас сипатына
негізінен педагогикалық ... ... ... ... әсер ... Мұғалімнің өз әріптестерімен мектеп әкімшілігімен
іскерлік, тату байланыстары бүкіл мұғалімдер ұжымының өз ... ... ... ... ... тәрбиелік ықпалының
біртіндеп және бірыңғай бағыт алушылығын қалыптастыруға жәрдемдеседі.
Көрнекті психолог, профессор ... ... ... ... ... қызметтік деңгейінің
бірінші сатысы оқытушы мен оқушылардың ішкі жүйелік қарым-қатынасы ретінде
білімнің мазмұндық жанамалығы, оқытудың ... ... ... ... ... ... анықтай отырып, білімнің объективті
және субъективті мазмұндылығын айыру қажеттілігі туындайды. [17].
Моральді-психологиялық хал-ахуал негізінде ұжымда басымырақ ... күй ... Бұл ... ... тіршілік әрекеті үшін басты деп
саналған жан құбылысы мен толқыны ... ... ... ... бір-
біріне, жұмысына, әлемдегі болып жатқан оқиғаларына деген ... ... ... пен оқушылардың арақатынасы әрқашан ... ... ... ... ... ... өсу, ... қалыптаса бастауы
(мектеп жасындағы байсалдылықтан жасөсапірім жасындағы күрт өзгерістерге
дейін), көңіл күйдегі ауытқулар ... ... ... ... дейін)
лезде талдауға келмейтіндіктен, ұстазға бір қарағанда оқушылармен ... өзін ... ... мүмкіндік бермейді, себебі нақты әр
жағдайда педагог қарым-қатынаста тура бағытты ... ... пен ... ... өз ... ... ... өзара шартты тізбек болып, түрлі формалар мен ... ... Бұл ... ... ... рөл ... ... талдау жасағанда, мектептегі кәсіби
қатынас мәдениетінің төмен екенін көрсетеді. ... ең аз ... үш ... болады:
1. Мұғалім оқу-тәрбие процесінде қарым-қатынасқа көп көңіл бөлмейді ... ... ... ... ... ... адам психикасына көз жұма қарайды.
3. Әр мұғалімнің өзінің ортадағы кәсіби мәдениетінің ... ... ... ... педагогикалық ситуацияда кездеседі:
1. Сабақта материалдарды қандай мөлшерде және қалай жеткізу;
2. ... оқу ... ... ... және ... ... ... материалдар беру.
Мұғалім сабақ жүргізу барысында көп сөйлемейтін балалардың сенімділігін
арттыру, белсенді балалардың белсенділігін түсірмеуді ... тек ... ғана ... қоғамдағы түрлі
мекемелерде де жетекші қызметтер атқарады.
Қазіргі кезеңде мектепте және ... орта оқу ... ... ... өте қажет. Біз педагогикалық ... ... ... ... ... ... ... сағат жетіспеген физик, математик, тарихшы мамандар педагог-психолог
қызметін атқарып жатыр. Олар тек тәрбиелік іс-шаралар, сынып ... ... ... жасайды.
Тәрбие беру сынып жетекшілерінің немесе пән ... ғана ... ... ... ... ... мектептерде педагог-
психолог мамандарының құзырында.
Білім беру мекемелерінде педагогика және психология мамандарының
қандай қызмет атқаратындығына ... ... осы сала ... қандай
ғалымдар қарастырғандығына тоқтала кететін болсақ, әлемдегі ... ... ... ... ... ...... анықтау және оған жіктеу
жасау жөніндегі Фараби ілімі орта ғасырдағы ғылыми ой – пікірдің ең ... бірі ... ... беру ... оқушыларды психологиялық дамыту, педагогтардың
психологиялық білімін арттыру мақсатында психолог іс-әрекет ... ... ... ... И.В. ... сүйіне отырып тікелей және
жанама әсер ету деп ... ... [1, б. 15]. ... әсер ету ... ... ... ... жасауын айтамыз. ... ... ... ... арқылы оқушы-ларға, ата-аналарға
әсер етеді. Сөйтіп, психолог педагогтармен бірлесіп іс-әрекет етеді, ... бұл ... ... ең ... мақсаты – педагогтармен тіл табысу,
өзара бірлесе әрекет ету. Бұл өте күрделі әрі қиын үрдіс, ол үшін ... тең ... ... ... құру қажет. Психолог пен
педагог оқушылар туралы ақпараттармен алмасып, оқыту және тәрбиелеудің әдіс
тәсілдерін қарастырады.
Әдістемелік ... ... ... мен ... ... ғылымының жетістіктері туралы айтып, педагогтарды әдебиеттермен
таныстырып, мектеп өмірінен нақты ... ... алып ... ету ... ... түзетуге мүмкіндігіне жеткізуі керек.
Психолог білім беру мекемесіндегі тәрбиешілер мен ... ... ... ... ... ... кәсіби маман ретінде келеді [2,
б. 17]. Психолог педагогикалық ... бір ... және ол ... ... психологиялық денсаулығын қамтамасыз етеді. Психолог өз
жұмысында кәсіптік біліміне, ... ... ... ... пен ... ... мотивтеріне, тұлғаның
онтогенез кезіндегі дамуына сүйенеді.
Практик психолог балалар бақшасында, мектепте, интернатта жұмыс істей
отырып, ... жас ... ... жұмыс жүргізді. Өзіндік
жағдайды анықтауда психологиялық даярлық біртіндеп, ... ... ... ... ... қарым-қатынасы кіреді [2, 11, б. 49].
Психолог баланың психикалық даму ... ... ... ... жерде туындайтын сұрақ – білім беру ... ... ... және ... ... ... Бұл ... былай жауап беріп көрейік:
Психолог екі жақты бағынушылықта болады. Ұйым-дастырушылық басқару бойынша
мектеп директорына, ал кәсіптік жағынан - ... ... ... ... жасайтын психологиялық ... ... ... ... даму ... ... нәтижелері психикалық
үрдіс ерекшеліктерімен, соны-мен қатар оқу ... ... ... ... ... ... сенсорлы -
перцептивті зерттелінуі, жадының, ойлаудың, қызығушылық қызметтің
құрылулары және оның ... ... ... ... ... ... кіші оқушылардың ерекшеліктерінің аймақтарын
айқындауға ... ... ... ... ... оқушылардың
мотивациялық аймағы, сана-сезімнің және өзін-өзі бағалаулары, мінез-құлық,
әлеуметтік хабардар болулардың және т.б даму ерекшеліктері көрсетілген ... ... осы ... ... ... Ян Амос Коменскийді көпшілік
қолдайды. Бірақ бұндағы дауыл мәселе – білім беру, білім алу ... ... ... ... жатқан өзгерістер әсері қандай? Ал өзгерістер деп
отырғанымыз:
- ... он бір ... ... ... және он екі ... ... ... жаңа оқу дисциплиналарын (пәндерінің) пайда болуы;
- мемлекеттік және жеке меншік мектептердің ... ... ... барлық жаңа ашылымдар жеткілікті түрде ойлас-тырылып,
негізделмеген. Бірінші сыныпқа алынған оқушылардың ата-аналары оның оқу
біліктілігі, ... алу, ... жаза ... ... ... барлығы
мектеп мойнында емес пе деп ойлайтындар да ... ... ... ... оқу ... деген сұрақ туындайды. Осы сияқты сұрақтар
жауап-сыз қала беруі де білім берушілерге деген сенімсіздік ... ... ... бойынша білім - қоғамды дамытады [8, б. 9].
Білім беруде екі басты ... ...... және ... Бірақ
педагог пен балаға психологиялық кеңес беруді қажет етеді. Неге мектепте
балалар пән ... ... ... неге қарым-қатынаста
қиыншылықтарға кездеседі, неге кейде ... ... Осы және ... ... ... мен педагогтарды ойландырады. Осындай
мәселелермен олар психологқа жүгінуге ... Ал ... бұл ... үшін ... талаптарды орындауы қажет.
Психологиялық кәсіптілік – бұл психологиялық мәселелерді шеше алу және
оларды көріп қорытынды жасау болып табылады.
Л.С. Выготский педагогикалық және әдістемелік ... ... ... ... қарастырды. Педагогикалық анализдің,
педагогикалық үрдістің міндеті – оқыту ... ... ... ... ішкі даму үрдісіне әсері [14, б. 312].
Ресейлік психологияда нені қалай ... ... ... ... ... П.П. ... В.В. ... Д.Б. Эльконин, П.Я. Гальперин тағы
басқалар қорытып шығарды. Н.Ф. Талызина [21, б. 87], П.Я. Гальпериннің ... 89], ал ... С. ... Р. ... ... сүйене
отырып, оқыту мазмұнына байланысты үрдістік ... ... ... ... ... базалық білім құрауы қажет;
2) Оқытудың мазмұнына базалық біліммен жұмыс істеу тәсілі жатуы қажет;
3) Білімді меңгеру, ... ... шешу ... ... бұл
оқытуды ешқандай жаттаусыз-ақ қамтамасыз етіліп, есте ... ... ... ... ... қатысты, идиалды нұсқа болып әр бір ... ... ... ... болып табылады.
Н.Р. Талызинаның оқытуында ұстанған психологиялық мазмұны үшінші типті
оқуға жатады. П.Я. Гальпериннің пікірінше бірінші және ... ... ... ... іс-әрекеттерді тітір-кендіріп, өзінің танымдық қызығу-
шылығын нығайтады.
Қазіргі кездегі мектептердегі психологтордың ... ... ... ... мотивтенген балаларды іздестіру тапсырмасы тұрады.
Біздің пікірімізше бұл тапсырманы басқалай құрастыру жөн: ... ... ... ... ... танымдық мотивацияны құру арқылы
оқушылардың мотивацияларын дамыту дұрыс.
Білім беру ... ... ... ... танымдық
ерекшеліктері мен тұлғалық эмоционалды сферасын диагностау мәселесімен
тікелей байла-нысты. Бірақта көпшілік ... ... ... ... тестер ғана өткізеді» деп ескертеді. Бұл әрине өкінішті.
В.П. Зинченко «Диагностау тек ... ... ... өңделуіне негізде-леді» дейді [4, б. 89]. Яғни бұл
жағдайда біріншіден қажет ... ... ... нені түзету керек
соны іздеу. Егер психолог тек ... ... ... ... ... бұл ... ... емес.
Мектепке қатысты идеалды нұсқа болып әр бір ... ... ... ... алайда бұнда бұл әрекетті қолдану
мүмкіндігі аз. Біздің ... ең ... ... ... ... ... Осылайша мектептегі психологиялық қызмет туралы ғана
емес, психологиялық -–педагогикалық бірлескен іс-әрекет ... сөз ... Реан ... және ... күштердің интеграциясы
туралы айта келіп, психологиялық қызметті психологиялық-педагогикалық
жүйенің бірлескен элементі ретінде қарастыруды ... [3, б. ... ... білім беру жүйесінің түрлеріне ... ... ... ... лицейлер) байланысты қызмет міндеттері
анықталады.
Психолог өз жұмысын жүргізу үшін ыңғайлы орын ... ...... ... ... ... ... кез-келген мекемеде
жұмыс істей отырып, негізгі тапсырмаларды шешеді. Кейбір неғұрлым қажетті
іс-әрекеттерге көңіл бөлейік: ... ... ең ... ... ... ... бақылауға міндетті. Ол балалардың ... ... ... даму ... ... ... ... дамуындағы шарттарды талқылау барысында Л.С. ... ... ... ... ... ... [2, б. 156]. Бұл ... арқылы психология-педагогикалық бағдар дамудың сол деңгейінде бала
жақын арадағы уақытта неге жете ... ... ... бұл принциптің негізгі қиындығы «дамудың жақын аймағы». ... ... ... және жоғарғы сынып оқушыларында ересек
адамдармен өзін ... ... және ... ... ... ... ... құрылады. Дәл осы кезеңде өмірлік көрінісі,
өзін-өзі тануы, өз мүмкіндіктерін, қабілеттерін, қызы-ғушылықтарын сынап
көруі ... ... сол ... ... үнемі әр түрлі қақтығыстар
болады, көбінде ересек адамдардың психологиялық хабарсыздығынан, ... ... ... келмегеннен, түсінбеуден, кешірмеуден болады.
Сондықтан да, тәжірибиелі психологқа ... ... ... ... ... ... қажет.
Психологиялық ағарту – бұл үлкендердің және балалардың психоло-гиялық
біліммен қатынасы. Психологиялық ағартудың негізгі ... ... ... дамуының сәтті шарттарымен ... ... ... таныстыру;
2) Жаңа психологиялық зерттеулерді талқылап көпшілікке таныту;
3) ... ... ... ... оны ... ... ... өзіндік тұлғалық дамуда қолдану;
4) Оқушыларды өзіндік таным және ... ... ... ... ... ... психологтың сол меке-меде керек екендігін түсінуге қол ... ... әр ... ... болуы мүмкін: дәріс, практикалық
сабақтар, семинар, әңгімелеу, көрме, әдебиеттерді талқылау тағы басқа. Бұл
жұмыстарды барлығын психолог өзі ... ... ... ... Барлық жұмыстардың мазмұнын психолог өзі қамтамасыз ... ... ... жұмыс түрлерінің нақты жұмысқа байланысты мәселелері қаралған
жөн.
Психологиялық ағартудың ең бір көп ... түрі ... ... беру). Яғни, психолог консультациялық іс-әрекетті
бағдар беру, ағартуды, сабақтарда ... ... Бұл ... ... ... бір ... ... жиналыс, нақты бір жағдайдағы адамның
мінез-құлқы бойынша ... ... деп ... [9, 7].
Егер психолог осындай ұжымда баланың позициясын қорғайтын болса
әріптестерінің таң қалулары әбден ... ... ... ... ... ... психологқа педагогикалық іс-әрекетті атқаруды жүк етіп
артады. Көптеген жаңадан істеп жүрген ... ... ... ... мектеп оқушыларын ата-аналар жиналысында сөз сөйлеп, сынып
жетекшілердің орнына сынып ... ... ... тіпті ұстаздың орнына
сабақ өткізеді. Бірақ та ешқандай психолог ... ... ... ... алмайтын директорға көмек бере алмайды. ... тағы ... ... ... ... Қалай айтқанмен қай ... ... да өз ... үйренеді. Біздің көзқарасымызша психологтың
субъек-тивтік статусқа келесі талаптар арқылы қол жеткізуге болады:
- психологтың ... ... ... ... ... психологтың жұмыс
формалары, психологиялық қызметтің стратегиясы арқылы ... ... ... ... эмпатиялы бағасыз қарым-қатынасты, жеке тұлғаның ... ... жеке ... ... арта білу жағдайларын
болжайтын ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас.
- ортақ позицияны мектеп жоспары мен ... ... ... іс-әркетінің нәтижелерінің талдауын анықтаудағы педагогтармен
бірлескен әрекеттері.
Психолог үшін – психологиялық қызметтің ... ... ... ... қабілеттілігін, мүмкіндіктерін, әлсіз және ... білу ... Ол ... ... ... реттеп, өзінің
психологиялық функцияларын (ес, зейін, ой) жеделдете білу қажет. Аяғында іс-
әрекет субъектісі сияқты өзінің кәсіптік негізгі ... ... ... ... (қызығушылық, логикалық ой, практикалық ақылы),
әлеуметтілігі ... ... ... ... ... Біз үшін ең маңыздысы болып «мен» күші мен өзіндік сын
көзбен ... ... ... жемістілігі.
Психолог балалармен жұмыс істей отырып, ол балалардың типологиялық
ерекшеліктері мен жасын білу ... және ... жеке ... ... ... ... болуы керек. Оған жұмыс үстінде
әртүрлі даму деңгейдегі ... ... ... ... ... ... және ол оның шығу ... ... ... өте ... ... ... көбінесе жанұясының
тәрбиесіне байланысты болғандықтан, психологқа жанұясының тәрбиесін білуі
қажет. Балаға көмектесу үшін ... ... ... ... ... болуы
керек, яғни өзінің танымдылығын, өзіндік оқуын, тәрбиесін түзеткісі келу.
Ғалымдар психологтың ... ... ... негізгі қасиетін
бөліп көрсетеді.
Психологиялық көмек көрсетудің мақсаты. Квалификациялы психолог педа-
гогтың мақсаттарына ... ... ... ... максималды
болар варианттарын табуға ... ... жаңа ... ... ... ... реакциясы.
Квалификациялы психолог кең ... ... мен ... ... емес ... тауып алады.
Психологтың дүниетанымдылығы. Квалификациялы психолог өзінің
зерттеуінің қиындығы және оның жеке ... ... ... ... бір ғана концепция арқылы шешеуге болмайтындығын түсініп, ол
жұмыста әртүрлі тәсілдерді қолданады:
1) Психологтың ... ... ... ... ... ... онымен бірге мәселенің шешімін табуға бір жолға
түседі, ... ... ... және ... ... ... Құпиялылық (конфиден-циалдылық). Квалификациясы бар психо-логта
құпиялылық (конфиден-циалдылық) ... Ол ... ... ... ... психологиялық ақпараттарды қандай ауқымда болмасын дәл қолданады;
3). Іс-әрекет шектілігі. Квалифи-кациялы ... ... ... іс-
әрекетінің мазмұнына үнемі қайта оралып, рефлекцияға түсіріп отырады және
өзінің мүмкіндіктерін реальды түрде шектеп бағалайды;
4) Тұлға ... ... ... бар психолог өзінің реакциясын
педагогқа немесе клиентке әсер ететінін түсіндіреді;
5) ... ... ... бұл ... ... ... ... шығару негізінде қызмет атқарады.
Психологиялық ағарту – педагог, тәрбиеші, ата-аналардың және оқушы-
лардың психологиялық біліммен сусындауы. ... ... ... тәрбиеші, мұғалім, ата-аналарды баланың психикалық даму шарттарымен және
заңдылықтарымен таныстыру;
- жаңа психологиялық зерттеулер ... ... ... ... деген қызығушылықтарын ояту;
- оқушыларды өзіндік тәрбиелеуге үйрету.
Психологиялық ағартудың формалары әр түрлі болады: лекция, ... ... ... психологиялық білімді, өмірлік мәселелерді
шешу мәселелеріне қатысты беретін болса, жұмыс эффективті болады.
Е.А. Климов ... ... ... ...... ... ... шарты [1, 145].
Сонымен психологтың білім беру мекемелеріндегі алатын кәсіптік статусы
түрлі ... әр ... Ол ... ... ... ... яғни жұмыс істейтін психолог маманданған, психологиялық ... адам ... ... ... қажет.
Сөйтіп ол білім салаларының дамуында және оларды жүйелеуде елеулі ... ... ... барлық мәселелерін ... ... ... ... ... ... ... және оқумен
байланыстыра уағыздағанын білеміз.Ол өзі ... ... мен ... ... ... пен ... ... тәрбиеге байланысты, оның негізі
таза еңбекте, еңбек өз кезегінде – ... ... ... ... еді.
Ал «Бақытқа жету» тағы басқа шығармаларында ғылымды меңгеруді бұл дүниедегі
бақыт, ... ... ... ... деп ... Ол өз ... барлық салаларынан адамгершілік, ақыл – ой, еңбек тәрбиелерін
адамды ақылдылыққа үйретіп, еңбекке үйретіп ... ... ... ... ... қатар жас ұрпақ тәрбиесі, жеке бала тәрбиесі, тіпті
кейде жеке адам тәрбиесі, жастар тәрбиесі, жас жұбайлар тәрбиесі жайлы ... ... ... ... ... трактаттар, үлгілі - ... ... ... ... ... сақталып, халық ... ... ... ... ... бойынша адамның жан қуаттарының әр
қилы жақтарын түсіндіруде «Жанның мәні туралы», «Түс көру ... ... ... « қыл және ... «Жас ... ... туралы кітап»,
«Ересектердің ақылы туралы кітап », ... ... ... еңбектері
бар. [19].
XV ғасырдың бірінші жартысындағы ... ... дала ... Асан Қайғы толғауларымен, қара үзген ... ... ... ... ... ... тапқан. Дала ғалымы –
аталған еңбегінде адамның жан ... ... ... ... ... мінез, қабілет т.б.) туралы біраз мағлұматтар келтіреді. Ғұлама адам
иіс түйсігін – мұңк ... иіс), ... ... ... «ойламалық»,
сөйлеуді «сөйлемелік», миды «миақ», атауларымен өрнектейді. Оның адам
есіне, ойлауына ... ой ... мен ... мысалдары қазіргі ғылым
тұрғысынан дәйекті де, нанымды.
XIX ғасырдың екінші жартысындағы педагогикалық – психологиялық ой –
пікірлердің ... үш ой ... ... ... Абай ... Алтынсарин ағартушы – педагог тек мектеп ашумен шектеліп
қалуға болмайтынын, бұған ... ... ...... керек
екенін жақсы түсінді. Сондықтан ... ... ... ... педагогтардың әліппе, оқулықтарын негізге ала отырырып, қазақ
балаларына арнап «Оқу құралын» жазды. Сондай – ақ ол ... мәні ... мен ... ... мектебі» журналдары басылып шығарылған. [19].
Шоқан Уалиханов еңбектерінде психологиялық мәселелерге ... ... ... ... ... ... ішінде басқа мәселелерден
көбірек сөз болғаны – халқымыздың ұлттық санасы, оның ... ... ... ... ... еді.
Көркем очерк түрінде жазылған Шоқан күнделіктері мен қол жазбалары –
құлжа сапарының күнделігі «Қашқария ... ... ... ... ... ... көз ... әкеліп кісіні қызықтыратындай.
[20].
XX ғасырдың бірінші ширегіндегі педагогикалық – психологиялық ой –
пікірлердің дамуы – А. ... Ш. ... М. ... ... т.б. ... ... ерекшеленеді.
Ш. Құдайбердиев психологияға байланысты көзқарасын «Анық пен танық»,
«Қазақ айнасы», «Мұсылмандық шарттары» т.б. шығармаларынан
кездестіреміз. Бұларды ... ... ... ... қоршаған
табиғаттың жұмбақ сырын ұқ, танып – біл оның өлшеусіз байлығын мұратыңа,
қажетіңе жарат, бұл үшін ... ... ми ... ... ... ... тану –
бәрі ақыл ісі, олар мидан ... деп ... ... ... психология саласындағы еңбектерінің («Тәрбиеге
жетекші», «Психология», «Жан жүйесі және өнер ... ... пен ... т.б.) басты бір ерекшелігі бұлар төл тіліміздегі ... ... ... ... ... ... елін ... түркі
тілдес халықтар тілдерінде (қырғыз, өзбек, түрікпен, әзербайжан, башқұрт,
т.б.) алғашқы жарық көрген ... ... ... ... жартысында Қазақстанда психология ғылымының
дамуына үлес қосқан академик Т. Тәжібаев пен профессор М. Мұқанов, ... ... т.б. ... ... ... ... ... Тәжібаевтің ғылыми ізденістері негізінен екі бағыттың төңірегінде,
атап айтқанда ұлт тілінде психологиядан оқу ... ... ... ... және ... ой–пікірлерінің даму,
қалыптасу жолын зерттеу ісіне ... Т. ... ... әр ... ... жүйеге түспей жүрген ұлттық психологиялық ... бұл ... төл ... ... жол түсуіне жағдай ... ... ... ... ... атпен «Қазақ Университеті» баспасынан
жарық көрген еңбегіне ( 1992 ) психология ... ... ... ... психологияның дамуына ерекше үлес қосқандардың
бірі – М. М. Мұқанов. Оның 1979 жылы ... ... ... ... когнетивті эмпатия мен рефлексияның зерттелінуі» атты ғылыми
мақаласы мен 1980 жылы жарық көрген «Ақыл ой - өрісі» ... ... да осы ... орын алып ... М. ... ... психологиясына сіңірген еңбегі
өлшеусіз. Ол ... ... ... ... жеке ... (оқу ... ... жинақтар т.б.) қалдырды. Өзінің 20 жылға ... ... ... ... ... ерте ... өзінде
– ақ ой - өрісі өте жоғары болғанын эксперимент арқылы ... ... ... 30 жылдары мұғалімдерге арнап «Ес және есте ... Ой ... ... ... атты көлемді еңбегінде
шәкірт психологиясының жас және жеке дара ... ... ... ... психологиялық мәселелерді өз еңбектерінің қай – қайсысында
болмасын кең пайдаланып ... ... оның «Оқу ... ... беру ... ... «Эстетикалық тәрбие негіздері» т.б.
мақалаларында ... ... ... ... ... ... ... біршама сөз болды.
Ресейдің педагогика – психология ғылымдарының негізін салушылардың
бірі – А. П. Нечаев. Ол ... ... ... ... – кем. ... ... ... кітаптың, жүздеген ғылыми мақалалардың авторы. Олардың
кейбірі «Қазіргі эксперименттік психология және оның мектеп ісіне ... ... ... ... ... (1922) ... психологиясы» (1927) «Шахмат ... ... ... және оны ... (1930) т.б. Ол өмірінің соңғы жылдарында Семейдің
Н. К. ... ... ... институтында психология пәнінен сабақ
берді, сырттан оқитын студенттерге арнап «Психология» ... ... ... Оның 1940 жылы ... ... ... жүйесі» атты еңбегі бұл автордың психология саласындағы қырық
жылдық еңбегінің қорытындысы. [25].
Педагогикалық психологияның қалыптасуына сол ... ... бола ... ... ... ... (1878-1934) қосқан үлесі орасан
зор. С.Т.Шацкейге әлеуметтік-педагогтың субъектісі ретінде оның ... ... ... ... жалпылаған талаптарды қамтитын педагог моделін
құрған.
XIX ғасырдың аяғынан XX ғасырдың ортасына дейін созылған. Бұл ... ... ... жүз ... ... ... ... психологиялық, психофизикалық эксперименталдық
зерттеулердің нәтижелеріне бағытталып, дербес сала болып қалыптаса бастады.
Педагогикалық психология эксперименталдық ... ... ... сала ... ... ... ... осы кезеңінің басы ... ... ... атауларынан байқауға болады, сонымен қатар
осы саладағы алғашқы ... ... ... болуымен
белгіленеді. Л.С.Выготский Г.Мюнстербергпен келісе отырып, педагогикалық
психология – соңғы бірнеше жылдардың ... бұл ... ... ... ... ... ... психологияның бір бөлігі болып
табылатын жаңа ғылым екенін атап өтеді. Сонымен ... бұл ... ... ... есте ... ... ... зерде дамыту, дағды қалыптастыру ерекшеліктері және т.б.
Осы кезеңде С.Л.Рубинштейн «Психология негіздерінде» оқу – білімді
меңгеру деген жан – ... ... ... Меңгеруді ары қарай әртүрлі
тұрғыдан Л.Б.Ительсон, Е.Н.Кабанова-Миллер және т.б. ежіктеп зерттеген
болатын. ... ... оқу – ... ... ... тұрғыдан дәлелдеп,
оны бір ізділікпен ... ... ... ... ... қажеттілігі жұртшылық тарапынан толық қолдау тауып,
бұл жөніндегі ғылыми ... ... ... табыс жетті.
Балалар психикасының өзіндік ерекшеліктерімен танысудың оқу ... ... ... ... ... ... ... екі түрлі
мағынада түсінуге болады:
біріншіден , педагогтың оқыту және тәрбие ... ... ... ... үшін ол баланың даму ... ... ... жете ... ... ... Педагог егер
психология ғылымының ... ... ... ... ... ... кете ... болар еді;
екіншіден , педагог ... ... ... біліп қана
қоймай, өз класындағы балалардың дара ерекшеліктерін ( ... - ... ... т.б. ) ... ... ... ... болмайды.
Өйткені жас буындардың бәріне ... тән ... ... ... ... жеке басының әр түрлі өзіндік
ерекшеліктері болады. ... ... ... жеке басындық
ерекшеліктерін жете білу педагогтық ... ... ... шарты.
Педагогикалық психология негізін құруда П.Ф.Каптеревтің өзінің қосқан
үлесі орасан зор. Ол педагогикалық психологияның негізін ... Ол ... ... өсиеттерін педагогиканы психологияландыруды
енгізуге ұмтылды. «Психологиялық педагогика» ... ... ... ғылыми айналымға 1877 жылы. Каптеревтің «Педагогикалық психология»
атты кітабы шыққан соң ... ... да, ... ... ... тек шаршы ғасырдан соң (1903 ж.) жарық ... ... ... ... ... ... ... заманда қолданылып жүрген білім беру мен
тәрбие ... жи ... ... ... ...... психологиясын»
қамтиды деп қарастырған [28].
Мұнда мұғалімнің кәсіби рөлінің маңыздылығы атап көрсетіледі, оның
функциялары, ... ... ... оған ... ... ... оған қалыпты қалыптасқан әлеуметтік күтулер талданады.
Педагог- психологтың іс-әрекет – бұл кәсіби іс-әрекет, оның мазмұны
оқушыларға білім беру, ... ... ... ... беру және т.б.
қызметтер көрсету.
Педагогикалық- психологиялық іс-әрекеттің ең ... ... – бұл ... ... ... ... мен оқытуға бағытталған
білімділігі, тәртіптілігі, дамытуы.
2. Мектептегі психологтың жеткіншектермен атқаратын қызметінің моделі
Психологияның педагогика үшін ... ... бар, ... жеке
адамдардың даму заңдылықтарын, балалардың жас мөлшеріне байланысты ... ... білу ... беру мен ... ... ... ... теориялық негіз болады.
Педагог – психологтар әсіресе мектептерде, мектеп интернаттарында,
бала бақшаларға өте қажет.
Білім беру ... ... ... ... ... ... ... байланысты. Педагог оқу тәрбие саласында
қандай жұмыс ... ... жан ... жете ... ... ... ... білуі шарт. Бүйтпеген жағдайда істің сәтсіздікке
ұшырап, ... ... ие бола ... ... Сондықтан жас буындарды
ғылым негіздерімен қаруландырып , оларға тәрбие беруде баланың психикалық
ерекшелігін жете біліп, ... ... ... жұмыстар жүргізіп отырудың
үлкен мәні бар.
Оқу-тәрбие ... ... ... ... үшін ... педагог
оқушының ой-өрісі, мінез-құлқының ерекшелігімен жетік таныс болуы ... ... тек ... ғана ... ... мәселе емес. Бұл - ... бері әр ... ... ... ... сөз ... ... жай. Сондықтан тіпті дұрыс деп саналатын педагогикалық әдістің ... ... ... ... ... ... ал ... бір жағдайда нәтиже
бере алмайтыны осыдан байқалады. [33].
Қазақстанда тоғыз мыңнан аса мектепте үш миллиондай оқушы бар ... ... ... мамандар аса қажет екені өз-өзінен белгілі.
Келешекте Қазақстанның әр ұлттық мектебiнде педагог-психолог маманы ... ... ... ... педагог-психологты қажет ететін, елімізде оның
үштен біріндей ғана ... ... ...... ... беру ... ... алушы адам үйренуші болып
табылады. Осы түсінікте адамның өзі ... ... ... ... ... ол ... беру ... белсенді субъектісі бола тұрып,
барлық қарастырылған субъектілік сапалармен, қырлармен сипатталады.
Сонымен бірге барлық үйренушілер білім беру ... ... ... ... ... және тек оларға тән ерекшеліктермен, қырлармен
сипатталады. Бұл, әр білім беру ... ... адам ... белгілі бір
кезеңімен теңестірілуімен түсіндіріледі. Мысалы, дүние жүзінде бастауыш
мектепте 10 жасқа ... ... ... ( алайда, экстремалды әлеуметтік
ситуацияларда, мысалы, сауатсыздықты жоюда бұл сатыға үлкендерде кіреді ).
Жас ерекшелік ... бөлу ... ... және бір жақты
шешілмейтін проблемалардың бірі болып келеді (А. ... ... ... ... Л.С. Выготский және т.б.) [34].
Яғни ... ... ... ... ... ... ... беріп қалыптастыру болып ... ... жас ... ... ... бастауыш мектеп,
кіші мектеп және жоғарғы мектеп оқушылары деп үш топқа бөліп ... ... ... – бұл ... ... ... жағдайда оқу
іс-әрекетінің субъекті ретіндегі қоғамдық болмысының ... Осы ... ... ... ең ... оған ... ... Бұл оқу
мүмкіндігін қамтамассыз ететін физиологиялық және психикалық, ең алдымен
интеллектуалдық даму ... ... ... ... ... ... танымға деген жаңаны ашуға қуану, жаңа дүниеге , үлкендер
дүниесіне ену ретіндегі қатынасын білдіреді. Бұл жаңа міндеттерге: ... ... ... ... ... ... тосу оған
қызығу бастауыш мектеп оқушысының мотивациясының негізінде жатыр.
Бұл дайындық ... ... ... ... ... ... және бала бақшадағы тәрбиелеу мен оқытудың ... ... ... түсіндіріледі. Оларға жататындар: Баланың жалпы физикалық
дамуы, жеткілікті білімдер көлемінің болуы, өзін-өзі күтудің, мінез-құлық
мәдениетінің, қарым-қатынастың, ... ... ... ... ... ... жазудың алғышарттарының болуы; оқуға ниеттену.
Бастауыш мектепте, кіші мектеп оқушысында, осы кезеңдегі жетекші іс-
әрекеттің ... ... ... оқу ... мен ... Осы ... ... формалары дамиды, олар ары қарайғы ғылыми
білімдер ... ... ... теоретикалық ойлаудың дамуын
қамтамассыз ... ... ... ... ... өз бетінше бағдарланудың
алғышарттары қалыптасады. Осы кезеңде «баладан тек ... ... ғана ... ... ... ... ... талап ететін»
психологиялық қайта құру жүреді.
Өмір жағдайының өзгеруімен, отбасынан ... бала ... ... ... бастауыш мектеп оқушысында үстем беделдер ... ... ... қатар мұғалім беделі де пайда ... ... ... ... - деп бала ... ... қарсы шығады. Осындай
балалардың жаңа ... ... ... жағдайлардың пайда болу
езднрінде ... ... ... ... кеңестер беруінің
пайдасы өте зор. ... ... ... ... дамудың макрофазасы
ретінде негізгі бейімделу кезеңі аяқталғанда, оқушы тек қана оқу ... ғана ... ... ... тұлға аралық өзара әрекеттесудің
де субъекті бола бастайды,оның өзі өте ... Кіші ... ... бола ... мектеп жасында (10-11-ден 14-15 дейін ) жеткіншек өз ... ... ... түсу жетекші рөл ойнайды. Осы
жастағы балаларға тән іс-әрекет оның оқу, ... ... ... ... түрлерін қамтиды. Пайдалы іс-әрекеттің
осы түрлерін орындауда ... ... ... ... ... мәнді болуға саналы ұмтылу пайда ... Ол ... ... ... ... ала отырып, қарым-қатынас орнатуды, өз
«Менінің» мүмкіндіктерін бағалау іскерліктерін ... Бұл ... ... ... ... жасы, бұл кезде адамның орталық
психикалық, тұлғалық жаңа құрылымдары - ... ... ... ... кіші ... жасы үшін оқу іс-әрекеті жетекші болса, онда орта жас
оқушысы үшін жетекші ретінде сан ... ... ... пайдалы іс-
әрекет болады, оның арнасында құрдастарымен интимдік – тұлғалық ... ... ... ... өте ... ... та жатыр. Бұл
жерде оқу іс-әрекеті іске асырылып жатқан белсенділік бола бастайды – ... ... ... ... Әсіресе, оқу іс-әрекетінің
құралдарын, тәсілдерін таңдауда ол өзін мақұлдап, бекітеді.
Жеткіншек жас үшін беделге деген ... та тән. Егер кіші ... ... беделі отбасы беделінен кем болмаса, жеткіншек үшін ... ... ... ... Бір жағынан, жеткіншектің «мен – ересек
адам» позициясы оны ... ... ... ал ... жағынан
- олардың беделі жеткіншек өмірінің маңызды факторы болып қалады. Үлкен
адам ... ... ... ... ... « 1. жеткіншек қоғамдық
жағдайының өзгеріссіздігі, ол оқушы болды және болып қалады; 2. оның ата-
анадан ... ... ... олар мұғаліммен қатар тәрбиелеуші
рөлінде болады; 3. жеткіншекте өз бетімен әрекеттену іскерлігінің болмауы
».
Жеткіншек оқу ... ... ... тек қана өз
мотивациясымен, позициясымен, қатынастарымен, «Мен» - ... ... ... ... көп сатылы білім беру қиындысындағы
өмірдегі орнымен өзгеше. Ол өзі үшін осы ... ... ... ... шешеді және осыған байланысты не оқудың, не еңбек іс-әрекетінің,
қоғамдық айналысу, тұлға аралық ... ... ... ... ,
осы уақыттарда педагог-психологтардың кеңесі ауадай қажет. ... ... ... мектеп оқушысы мәртебесіне өтеді. Жоғары
мектеп оқушысы оқу іс-әрекеті субъектісі ... - бұл ... ... адам. Жоғары сынып оқушысы (ерте жастық шақ кезеңі ... ... ... орта ... ... ... ... жаңа оқу орындарына –
гимназияларға, колледждерге, училищелерге өткен кезде ... ... ... ситуациясын атайды. Таңдау жасауға өмірлік ситуациялар мәжбүр
етеді, ... ... ... және оқу орны ... ... ... ... белсенділігі негізгі мәнге ие болады. ... өзі ... ... мен ... ... ... « ... күнгі психология нақты, мінез-құлықтық автономияны
(жас өспірімнің тек ... ғана ... ... өз бетінше шешу
қажеттілігі мен құқығы ), эмоционалдық автономия (ата-аналарынан тәелсіз
таңдалған , өзінің ... ... ... ... мен ... ), мораль және құндылықтық автономияны (іс жүзінде өз көзқарасының
болуы қажеттілігі мен құқығы ), ... ... ер ... балаларды
автономилау мәселесін қояды ». Осы жаста достық сенімді қатынастар өте
маңызды. « ... ... ... формалды емес өзара ... ... ие ... - ... ... олар ... да бір
зерттеу «полигонының» рөлін атқарады, онда ... мен ... ... өмірінің стратегиялары мен тактикаларына жаттықтырылып,
сынақтан өткізіліп, сенімділікке ... Осы ... ... ... өмірлік жоспарлар құрып, мамандық таңдау ... ... ... ... Бұл ... тек, адам өзін ... педагог, зерттеуші
ретінде басқалар үшін максималды ... ... ... ... , ... талаптарға бағдарланудан ғана емес, сондай-ақ
берілген мамандықтың елдің ... ... ... ... пайдасынан, практикалық құндылығынан туындайды. Тек қана
мақсатқа ұмтылған және ... де ... 15-17 ... ... ғана ... ... ... тұлғалық өзін-өзі анықталу жолында табиғи
бейімділікке адалдығын сақтап ... ... және жас ... ... ... болатын өзін-өзі анықтау қажеттілігі жоғарғы сынып оқушысының
оқу іс-әрекетінің сипатына ғана әсер етіп ... ... оны ... жаста жетекші іс-әрекеттің жаңа түріне енеді- оқу-кәсіптік,
оның дұрыс ұйымдастырылуы көп жағынан оқушының келесі еңбек іс-әрекетінде
субъекті ... ... оның ... деген қатынасын анықтайды. Бұл
одан да жоғары дәрежеде оқу ... ... ... ... ... кәсіби немесе кәсіби бағдарланған іс-әрекетке. Оқу
іс-әрекетінің өзіндік құндылығы кәсіби өзін-өзі анықтаудың неғұрлым алыс
мақсаттарына бағынады. Адам тек ... өзі үшін ғана ... ... ... нәрсе үшін оқиды, бұл студенттік жаста неғұрлым көп ... ... ... әр ... ... жастардың бейімделуі
кезінде пайда болатын проблемаларды шешіп және кеңестер беріп қана қоймай,
сонымен ... сол ... ... ішінен дарынды, қиын балаларды
анықтап ... жеке ... ... ... ... ... мен ... - егіз ұғым. Бұл екеуі әрдайым бірге жүргенде ғана
адамның рухани байлығы кең болмақ. Ел болу үшін де ең ... ... ... халқында «ел боламын десең, бесігіңді түзе» деп тегін айтылмаса
керек. Әлемдегі екінші ұстаз Әбу ... ... ... ең ... білім
емес, рухани білім керек, тәрбиесіз берілген білім – адамзаттың қас жауы»
деген. ... ... ... ... апат ... ...... жауапкершілікті, жүйелі көңіл бөлуді талап
ететін өзгеше бір әлем. Ғылымда осы ... ... ... ... ...... ... зерделеуге, бала
психологиясын, оның эстетикалық талғамын, ұлттың дәстүрлі ... ... мен ... ... ... ... ... зерттеуге арналған бірден-бір ғылым. Осы ғылымның ... ... ... тәрбие, еңбек тәрбиесі, әскери ... ... ... тәрбие салалары бар. Барлық салалардың
көздеген ... - ... ... ол – адам ... яғни бүгінгі ұлттың
менталитетіне лайық икемді, жан-жақты жетілген, нарықтық экономикаға бейім,
парасатты ұлт ... ... ... адам ... ... аспаппен өлшеп болмайтын асыл
қасиет – адамгершілік нәрін адам бойына сіңіру. Содан кейін ғана еліміздің
болашағы – ... ... беру ... ... Әр жастың санасын білім
нәрімен сусындатып, оны ары қарай тереңдете жалғастырып, қазіргі заманның
талабына сай етіп ... т.б. ... бәрі – ... ... ... түзу ... шығып кетпес үшін арнайы педагог-
психологтардың кеңесіне сүйенеміз, үйренеміз және ... ... бұл ... емес, көзімізді ашып, айналамызға зер салып
қарасақ, көптеген қателіктерге толы прцестер болып ... ...... ... ... жүріп, түнгі клубтарға барып, нашақорлықпен
айналысып, өмірдің мағынасы мен ... ... ... кереғар
қылықтармен айналысып, жастайынан түрме азабын көргендер қаншама? ... ... шыр етіп ... ... ... ... аналар қаншама? Неге
олар мұндай жолға түсіп кеткен? Осындай өмірдің тар жолдарына ... ... ... өмір ... ... көзін ашуда осы ... ... ... Олардың көзін ашып, өмірге қайта әкеліп, алдына
мақсат қойдырып, оны да ... ... ... ... ... ... саны ... өмірде жолы болмай, тек басы қиыншылықтар мен зардаптардан
таусылмайтын жандар қаншама? Осы тұрғыдан да ... ... ... ... берсе, оларға сүйеніш болып әрдайым ... жан – ол ... ... ... ... өркениетті, дәстүрлі
демократиялық мемлекетті құратын жас ... ең ... ... қалыптасиырып, содан кейін оның жан ... тән ... ... ... сәйкес жан-жақты қолданбалы ... ... ... Ол үшін ... ... ... ... қажеттіліктермен толық қамтамасыз етілуі тиіс.
Нағыз педагог-психологтар қоғамдағы ... ... ... ... күрес жүргізе алатын – күрескер болуы
керек. Өйткені ол халықтың қамын, ... ... ... және ... ... тететін тұлға.
Мақсаты:
- бейімділік
- ойлау
- зейін тұрақтандыру
- тілдік таңбаларды дұрыс қолдану
- сөздік қорын байыту
Тәрбиелік:
- адамгершілік
- еңбексүйгіш
- эстетикалық
- ұйымшылдық
- патриоттық
Дамытушылық:
- қабілетін
- тіл ... өз ... ... ... ... ... жасауға үйрету.
Мектептердегі зерттеулерде жоғары сынып оқушылары балалықтан ... шағы ... ... ... Жеткіншектік кезең өтпелі, сыни және көп
жағдайда жыныстық жетілу кезеңі ... ... Л.С. ... ... ... жыныстық және әлеуметтік үш ... ... ... және ... ... ... сәйкес келеді де, бес
жаста яғни, балалық шақтың аяқталған ... ... ... ... даму ... ... және әлеуметтік жетілулер сәйкес келіп, ол
инициация ... ... ал ... жетілу тағы бірнеше жылдан
кейін ғана жүреді. Қазіргі балаларда дамудың барлық линиялары әр ... ... ... және біраз уақыттан кейін ғана әлеуметтік
жетілу байқалады. Бұл ... ... ... болуына алып келеді.
Жеткіншектік кезеңнің психологиялық дамуындағы қиыншылықтары
төмендегідей:
1. Өзіндік сананың, өзіндік бағалаудың қалыптасуы ... ... ... интенситі қалыптасуы мінез-құлық акцетуациясы;
3. ересектік сезімі-эманципация реакциялары;
4. интимді жеке ... ... ... ... өзіндік бекіну қажеттілігі хобби-реакциялар ... ... пен ... ... ... ... сыни ... қарсы шығу реакциясы;
8. танымпаздық, өзін-өзі тексеруге қажеттілік- қашу, қаңғыбастық,
ассоциалды мінез-құлық;
9. жоғары эмоционалдылық-тиімді мінез-құлық, ... ... ... ... ... кезең көптеген жағымды факторлармен
ерекшеленеді: баланың өзбетіншелігі ... ... ... мен ... ... қатынастар неғұрлым көп жақты әрі мағыналы бола бастайды,
оның іс-әрекет сферасы айтарлықтай кеңейеді және ... ... ... ... ... ... артады.
Маңыздысы, осы берілген кезең бала өзін қоғамның мүшесі ретінде
саналы қатынасының шынайы қалыптасуының жаңа ... ... ... адам ... ... ... ... жеткіншектік кезең
әлеуметтік пісіп жетілудің түрлі деңгейлі сипаттарымен ерекшелене отырып,
өзіндік күрделі құрылымды құрайды [36].
Жеткіншектік ... ... ... ... зерттеулер,
болжамдар және теориялар бар. Олардың қатарына: С. Холл, Ш. Бюллер,
Э. Штерн, Э. Эриксон, Л.С. Выготский, Д.Б. ... Л.И. ... ... ... көпшілігі бірі-біріне сәйкес келмейді, жеткіншек психологиясы
саласында төңірегінде көрініс табады.
Жеткіншектік кезеңді психологияда алғаш ... ... ... және онымен байланысты мәселелерді ашатын
концепцияны ұсынған, өтпелі кезең психологиясының әкесі ... С. ... ... ... ... ... кезеңіне сәйкес келіп,
хаос кезеңін жандандырған деген ... ... ... ... ... өмірдің қажеттіліктерімен беттесетен кезеңі). Оның
көзқарасынша, жеткіншекке тән қыры мінез-құлқының ... ... ... тыс ... ... өте жоғары көтеріңкі көңіл-
күй ... оның ... ... ... ... ... эгоизм альтруизммен, танымпаздық ақыл-ой бейжайлылығымен
және т.б. ... ... ... жетілу мен ересектік
өмірге өтумен сипатталатын балалық шақ пен ересектік арасындағы ... ... ... ... ... болып табылады.
Жеткіншектік кезең-баланың өзімен және қоршағандармен ішкі қақтығыстардан,
сәтсіздіктер мен жетістіктер ... ... ... ... 14-15 жас ... ... бала дамуындағы ең ... ... ... Р.В.). ... ... мәдениетке
кіріге даму кезеңі (Э.Шпрангер).
Бұл жас кезеңнің негізгі ерекшелігі дамудың барлық ... ... ... ... ... және ... қайта құрылу
фонында психологиялық дағдарыс өтетін жасерекшелік кезең. Өсу ... ... ... ... мен ... ... ... қарқынды
денелік және физиологиялық дамуды туғызады.
Баланың бойы мен салмағы ұлғаяды, ұл балаларда бойдың «өсу шыңы» ... ... 15 ... ... 17 ... ... созылады. Қыз балаларда бойдың
«өсу шыңы» екі жас ерте басталады ... баяу өсім тағы ... ... ... ... А.П. ... жас ... бір-ақ жас кіші мектеп
оқушылары мен кіші жеткіншектердің мінез-құлқының ерекшеліктерін салыстыра
отырып, жеткіншектердің ... кіші ... ... 6 есе ... танытып, 9 есе көп өздерінің кемшіліктерімен мақтанады, 10 есе
жиі өздерін ата-аналарына қарсы қояды. Жалпы ... ... ... ... ... теріс қылықтары 42 есе жиі
байқалады
Американдық зерттеушілер ... және Джин ... ... ... ... 65 ... тұратын жеткіншек мінез-құлқындағы
толғандыратын мәселелерді бөліп көрсеткен. [37].
Ең бастысы көзге түсетіні ... ... ... ... ... біреудің еркіне қарсы жүруге тырысуы), қыңырлықта, өзін
ересектерге қарсы қоюмен т.б. ... ... ... тағы бір ... ұмтылыстар қарама-
қайшылығы және тұрақсыз ... Бұл ... ... ... ... ... жалғыздық сезімдері, т.б.)
жеткіншектің эмоциялық жағдайлардың қайшылықтарымен байланысты.
А.Е. Личко ... ... ... ... реакциясы
ретінде құрдастармен топтасуды бөліп көрсетеді.
Сонымен қатар жеткіншектер мінез-құлқындағы акцентуацияны ескеру
қажет. ... даму ... ... болып сипатталғанмен, бұл
кезең әр түрлі ... өтуі ... ... ... мен мазмұны жеткіншек
дамуының әлеуметтік жағдайын анықтайтын ... ... ... мен тұлғасындағы бұндай күрделі өзгерістер
Р.Хавигуртпен ... ... ... ... ... ... өзінің денелік жағдайының өзгеруіне бейімделуі, өз ... мен оны ... етіп ... 2) ... ... ересектік
ролге жетуі; 3) қарама-қарсы жыныс өкілдерімен жетілген қарым-қатынастың
дамуы; 4) интеллектуалды қабілеттердің дамуы; 5) ... ... ... ... 6) ... ... мамандықты
таңдау; 7) мамандықты таңдау мен кәсіби ... ... ... қол ... 9) ... және ... құруға
дайындалу Бұл тізім Д.И. Фельдштейн ойынша эклектикалық ... ... ... ... ... даму ... ... көрсетуге
мүмкіндік береді. Ол-жеткіншектің жыныстық, танымдық және әлеуметтік дамуы.
Жеткіншектік кезеңді қарастыруда ерекше ... Э. ... ... ол ... индивидтің ішкі әлемі қандай да болмасын табиғи немесе
әлеуметтік себептерге сай келмейді. Ол жеткіншектік ... ... ... ... ... арасында 13-19 жас аралығы және ұлдар арасында
14-22 жас аралығы шектеулерін анықтаған.
Осы жастың 1-ші ... ... ... 14-17 ... жаспен шектеледі. Бұл фаза балалық тәуелділіктен ... ... ... ... ... жаңа
құрылымдары ретінде «Менің ... ... ... ... ... ... ... өзінің өзгешелігінтануы болып табылады.
Шпрангердің теориялық жағдайлары Ш. Бюллер нақтыланған. Ол ... ... ... ... ... жағымды және жағымсыз, жеткіншектік этап этап
жағымсыз фазаға қатысты. Оған тән ... ... ... бунт, өзбетіншілікке талпыну. Қыздарда бұл фаза Ш. Бюллер
бойынша ... ... 14-16 жас ... деп ... ... ... ... орай мінезі мен өзін қоғамда көру ерекшеліктері,
қоғамды қабылдауы, қоғамның байланыстарының иерархиясы өзгереді, сондай-ақ,
оның қоғамдық қабілеттігіне ... ... ... мен ... ... ұшырайды.
Дамудың биологиялық моделіне бағытталған белгілі американ психологы
А.Гезелл жеткіншектік кезеңді, яғни ... ... 11 ... ... ... 11 ... бала ... болады, негативизм, көңіл-күйінің
өзгергіштігі ата-аналармен келіспеушіліктер болады. 12 жастан турбулентілік
өтеді, әлемге ... ... ... ... бола ... ... автономдылығы артады. Осы жастың ... ... ... және ... ... ... ... сырт бітіміне және қарама-қарсы жыныс өкілдеріне
көңіл бөле ... 13 ... ... қасиеті-ішкі әлеміне қарай бет
бұру, жеткіншектік неғұрлым интровертті бола ... ... ... сыни
көзқарас және оған деген сезімталдық; ата-анасына сын көзбен қарайды, досқа
неғұрлым таңдамалы келеді.
14 жаста интроверсия экстроверсиямен ауысады, жеткіншек ... ... ... ... ... өзін ... салыстырғанды жақсы көреді.
15 жастың маңыздылығын бір ... ... ... ... ... тез өсе ... Бұл ... жаңа қүрылымдары
тәуелсіздік рухының жоғарлауы, сырттай ... ... ... және өзін-өзі тәрбиелеудің басымен ... ... ... ... қылықтарға деген сезімталдығын жоғалта
түседі.
16 жаста қайтадан тепе-теңдік ... ішкі ... ... ... ... ... ... артады [43].
Д.И. Фельдштейн жеткіншектік кезеңді үш кезеңге бөледі: 10-11 жас аралығы,
12-13 жас және 14-15 жас ... ... Ол ... ... яғни 10-11 жасқа тән бойларында жетіспеушіліктер көп. ... бұл ... ... ... фон тән. ... олар әлі ... ... мен жеке адамдық сапалар арасындағы байланыстыорната алмайды,
алайда бұл жаста оларда талдау қабілеті жинақтала ... ... ... ... дамиды.
Жеткіншектік кезеңнің 12-13 жасында өзін жалпы қабылдауымен қатар
баланың қоршаған ортасына, ең ... өз ... ... ... ... ... ... жеткіншектің өзіне сыни ... ... ... ... өзін ... ... ... асуымен,
жалпы айтқанда, өзіне жеке адам ... ... ... ... Бұл ... жетекші орынды өзінің мінез қырларын және адамдармен
өзара қатынасының ерекшеліктерін қарастыра алады. Мұнда ... ... ... үшін айтарлықтай ынталандырушы күш ретінде көрінетін ... ... ... ... ... ... Осы жас аралығы
баланың өзін ... ... ... ... өзін ... мағынасы
субъект ретінде сезінуінің қалыптасуымен сипатталады.
Жеткіншектің кезеңнің 14-15 жас ... ... ... ... ... яғни жеткіншектің өзіне қатынасын қазіргі ... ... Бұл ... ... ... жеке ... ... түрлерін оның өзіне жеке адамның идеалды формасы ретінде
көрінетін белгілі бір нормалармен салыстыруға ... ... ... ... ... бұл ... ... өз
жеке адамдық ерекшеліктеріне деген қатынасының сыншылдығы ... ... ... ... мүмкіншілігін пайдалануға талпыну, өзін көрсету мұның
барлығы өзінің әлеуметтік қатынасын сезінуге, заттың тәжірбиелік іс-әрекет
дамуының белсенді жолдары мен шынайы ... ... ... [48]. Бұл
кезде атап өткенде жеткіншектің санасында үлкен өзгерістер өтеді.
Жеткіншек осы кезден бастап өз-өзіне үлкен көңіл ... Ол ... «мен ... ... ... мақсатым қандай?» деген сұрақтарға
ойлана бастайды. Былайша айтқанда ... ... ... өзгерістер
болады. Бұл өзгерістер өзін-өзі ... ... ... ... ... жеке ... ... тану процесі бір жағынан жалпы оның жеке
ерекшеліктерінен, ал ... ... ... тану ... жеке ... Атап өтсек, тұлғаның өзінің ішкі әлеміне бет бұруының ... ... ... ... ... даму ... ез бұл тұлғаның даму барысындағы екінші дағдарыстық кезең
дәл осы кезде кәсібі өзін-өзі ... ... өте ... Осы ... ең
негізгі психологиялық көрінуі бұл өзінің ішкі әлемін ашу. ... бір ... ... ... ... ... оларды кәсіби ниеттерімен
келістіру. Жеткіншек үшін сыртқы әлем субъективті кәсіби мүмкіншілігінің
тек қана бір ... бұны ол ... ... ... ... ... іске ... сапасы мен сезінуі адамның бүкіл кәсіби ... ... ең ... ... ... ... Э.Эриксон береді. Өзінің «Балалық шақ пен қоғам» деген
кітабында ол адам өмірін ... даму ... ... ... бөледі.
Өзіндік идентификациясының дамуы бесінші сатыға өтеді, бұл саты 12 ... ... ... Осы ... ... осы уақытқа дейін өзі туралы
жиналған ... ... ... жене осы ... ... ... өзіндік
анықталуға біріктіреді. Жеткіншектің өзіндік анықталуға жете алмауы өзін-
өзі ... ... ... ... алып ... Бұл
дағдарыс кәсіби таңдаудың қиыншылықтарына кезіктіреді. Дұрыс таңдау ... адам ... ... керек. Сонымен қатар өзін қай салада ... ... ... ... ... ... алдыңғы шаққа «Мен» қасиеттерінің ішінен ... ерік пен ... ... көрінеді және бұл қасиеттерден
кәсіби іс-әрекеттердің сәттілігі және басқалармен қатынас тәуелді. ... дара ... ... және ... ... кәсіби танудың
дамуының негізгі шарты болып табылады. [49].
Жеткіншектік кезең өзінің өмірлік әрекетіндегі қарама-қайшылық мәселе
сипаттамаларын ұғыну, өзінің өміріндегі ... ... ... ... ... ... кезең болып келеді. Осының арқасында адамның ... ... ... бұл ... ... ... ... жолы,
жеке адамның өз өмірінің белсенді субъектісі ретінде тану. Бұндай тану
адамның ... ... және ... ... алып ... ... әр
түрлі позицияларды бағаласа соғұрлым қалыптасқан жағдайды дұрыс бағалап,
дұрыс белсенділік жолына түседі.
Жеткіншектің жеке басы ... аса ... ... ... ... ... ол ... бір үлгілермен игіліктерді игеруге,
үлкендермен және жолдастарымен, ... ... ... ... ... ... ... жаңаның қалыптасу процесі біраз
уақытқа созылады. Көптеген жағдайларға байланысты болады және осы ... ... ... ... ... Мұның өзі бір жағынан жеткіншекте
«балалық» пен ... ... ... екінші жағынан сол бір ғана
кәмілеттік жастағы жеткіншектерде ересектің ... ... ... ... ... ... ... қазіргі мектеп оқушыларының өміріндегі жағдайларда екі түрлі жайт
сәттерінің болуымен ... ... ... ... ... ... балалардың
көпшілігінде тұрақты және байыпты ... ... тек ... ... ... ... ... тұрмыстық еңбектен,
қиыншылықтар мен қынжылыстардан қорғаштауға, түгелдей қамқорлыққа алуға
тырысуы;
2. Жеткіншектегі ... ... ... жағынан саналуан
ақпараииың орасан зор тасқыны, көптеген ата-аналардың бос уақытының аздығы
және осының салдары ... ... ... ерте ... ... ... дамуы: дене күші дамуы және жыныстық
толысудың ... бәрі ... ... ... ... түрлі жағдайлар жасайды.
Осыдан келіп оның белгілі бір ... ... ... ... ... мен
елеулі айырмашылықтарын көруге болады.
Жеткіншектік кезең қиын, әрі сыналатын кезең деп саналады. ... ... осы ... ... ... ... өзгерістерге
байланысты. Бұл өзгерістер кейде баланың бұрынғы ерекшеліктерін мүдделері
мен ... ... ... ... болады: мұның өзі
біршама қысқы мерзімде болуы мүмкін, көбінесе күтпеген жерден болады да,
даму ... ... ... ... ... Екіншіден, болып жатқан
өзгерістер екінің бірінде, бір жағынан, ... ... ... ... қиыншылықтардың болуымен қабаттасады, ал екінші жағынан, оны
тәрбиелеудегі қиыншылықтармен ұштасады. [50].
Жеткіншек ересектердің ықпалына көне ... Онда тіл ... ... әртүрлі формада шығады (қиқарлық, дөрекілік,
тентектік, бүкпелік, тұйықтық) ... ... даму ... пайда болуында әлеуметтік-психологиялық мәселелер әсер
етеді.
Тұлғаның бұндай сапаларында мектеп ... ... тиіс ... Біздің мемлекетте әрқашанда мектепке көп көңіл ... ... ... ... мен ... ... дамыту, тәрбиелеу,
сонымен қатар түрлі әлеуметтік-психологиялық мәселелеріне ден қою.
Бойында ... ... ... ... және денелік саулықты
алып жүретін қоғамға пайдалы белсендңі тұлғаны қалыптастыруды мақсат етіп
отыр. Бірақ, мектеп жеткіншектерінде ... ... ... ... ... ... болады.
Біріншіден, мектепте он бір жыл бойы білім ... ... ... ... ... болып келетін баланың өсу әрі даму кезеңі екенін
ескерсек, мектептік кезеңде бала дағдарыстың екі түріне кезігеді: бірі- ... ... ... ... ... Жеткіншек оқушылар
ерекше қорғауды қажет етеді . Себебі, неміс ... Hutter ... ... ... ... жиі ... ... бәрі
қалыпты жүргеннің өзі қалыпсыздық». Мінез-құлқындағы бұл өзгерістің өзіндік
себептері бар, 1971 жылы В. Шендлер: бұл ... ... ... ... алу, ... ғана емес сонымен қатар оқушылардың бұл мәселелерін
тиімді жолмен шешу ... и ... ... ... [52].
Мектептегі жеткіншек оқушы өмірінің негізгі мазмұны оқу, яғни үлкен ақыл-ой
қысымыЛ.С. Выготский былай деп ... ... ... білімдер баламен
қабылданып, жаттанбайды, еспен ... ол тек ... ... ... ... күш ... ... пайда болып, қалыптасады. Бұл
қысым барлық балаларға оңай түсе бермейді. Соның ... оқу ... ... ... Бұл ... оқу ... ... немесе
көлемдігімен, жеткіншек оқушылардың интеллектуалды қасиеттердің (жеткіншек
оқушының құрылымымен бірге бағдарламалық ... ... ... ... орай ... материалының көлемі мен қиыншылық анализі педагогикалық құзырға
кіреді. Дегенмен, психиаторлар мен психологтар атап ... ... ... ... талаптар оның мүмкіндіктеріне сай келмейтін болса, мектеп
сабақтары невроз себепкері болуы мүмкін.
Ғылыми ... ... ... ... ... ... педагогикалық процестің қарқындығына алып келеді. Ю.А.
Александров, М.М. Хананашвили психиатрлары ... ... ... ... ... шарты ретінде баланың әлеуметтік және
биологиялық мүмкіндіктерінің ақпаратты өңдеуге, оның пайда болу жылдамдығы
мен санына сәйкессіздігі.
Авторлардың ... ... үй ... ... ... ... ... жақсы оқушылар ақпараттық қысымға ашуланшақтықпен, ұйқының
бұзылуымен, мінез-құлықтың бұзылуымен, мінез-құлықтың күрт өзгеруімен ... ... ... ... игерудегі қиындық жеткіншек оқушылардың
жеке ерекшеліктерінде жатуы мүмкін. Олар алуан түрлі: ақыл-ойдың ... ... ... ... ... ... ... арнайы оқу
орындарына жіберілмейді) интеллектісі қалыпты балалар арасында да оқудың
қиындық туғызатын ... ... ... ... жетілген соң, яғни ... ... ... ... ... қысымын ұзақ мерзім
ішіндежасыра алып, өте жоғары жетістіктерге жетеді. Бірақ жеткіншектік
жасқа жеткен соң сол жас ... ... мен қоса ... ... тура ... ... ... қиындық туғызып отырған
мәселелердің бірі соматикалық ... ... В.А. ... ... дамуы мен денсаулығына көңіл бөле отырып, «баяу
ойлау ... ... ... ... ... мен шаршау деңгейінің сәйкессіздігін анықтаған.
Қабілеттердің төменгі деңгейі ( Н.С. Лейтес айтқандай, жалпы қабілеттер
жиынтығы ... ... деп ... ... ... ... және ... орын басылады, егер ол төменжұмыс қабілетімен
сәйкестенсе ол үлгерімнің төменгі көрсеткішіне алып келеді де ... 1961) ... ... жеке ... ... ... ... Соңғы зерттеулерде
тек сандық қана емес, сонымен қатар бір оқушыларда ... ... ... ... ... ... ... беретін ми іс іс-әрекеті функционалды ұйымдастырумен
байланысты ... ... ... ... ... оқушылардың тағы бір мәселесі ол солақайлық. Бұл балалық шақта
жиі кездеседі: ... ... ... 7-11\, ... ... 3-7\. Айта кететін жайт, солақай оқушылардың жүйке жүйесі сезімтал
келеді. Психологтардың мәліметтерінше, әлеуметтік ... ... ... 12\ ... болса, дәл осы жастағыоң қолмен жазатын
адамдардың арасындағы дисадаптация мен невроз 4,5 \ ғана ... ... ... ... ... ... одан да ерте
кезек, оларды «бәрі сияқты» болуға ... ... ... ... ... ұйқы мен тәбеттің бұзылу ... ... ... жүруі кідірлейді.
Егер солақайлық сол латеральділік белгілермен (сол жүргізуші көз, сол
жүргізуші құлақ және т.б.) ... ... ... қайта үйрету жүйке-
психикалық тозуға алып келуі мүмкін. [54]. Адам ... ... ... ... ... ... т.б. ... танымдық қызығушылықты құрайды.
Танымдық қызығу адамды ... ... ... ... ... [56,21]. ... ... туындау көрсеткіштері
(1суретте) төмендегідей компоненттерге бөлінді.
- мотивациялық құндылықтары;
- оқу объектісіне бағыттау;
- технологиялық;
- шығармашылық;
Бұл аталған ... ... ... ... іскерлік, іс-әрекет,
игеру, нәтиже құралады.
Білім-жалпы,кәсіби, техникалық, арнайы білім болып ... ... ... ... ... Ол ... ... техникалық колледждерде, гимназиялар мен ... ... алып ... иесі болу үшін ... ... ... ... ізденушілік, өзіндік жұмыс, іс-
шаралар, ... ... ... болу үшін ... ... ... ... операция, қимыл-қозғалыстан тұрады.Бұл үрдістің
орындалу ,игерілуі керек.
Игеру-қабылдау, ұғыну, ... ... ... жүзеге
асыру,қолданудан тұрады. Барлық үрдіс байланыса орындалған соң нәтиже
көрсеткіші ... ... ... ... ... ... арнайы, кәсіби, техникалық болып
бөлінеді. Білім алу үшін ... ... ... оқу ... ... ... кәсібіңізге іскерлік таныту үшін оқу, білім,
кәсіп, тәжірибе, ізденушілік, ... т.б ... ... ... ... асыру, танымдық қызығушылықтың туындауынан қалыптасады.
Нәтиже-білімді тәрбиелі оқушы тұлғасын қалыптастыру
Сурет 2. Мектептегі педагог-психологтың моделі
Қазіргі заман талабына сай оқу-ағарту тәрбие мәселесін ... ... ... ... жасайтын психологиялық кеңес
беретін, тұлғалық, адами құндылық қасиеттерін қалыптастыруда ... ... орны ... екенін айқындаймыз. Оның қызметіне
тоқталмас бұрын педагог-психолог ғылымы ... ... ... ... ... ... анықтамалар берілген.
Маман даярлау ісінің тиімділігін арттырудың бір жолы-мектептегі жоғары
сынып оқушылары мен университиет студенттерінің ... тыс ... ... мән ... ... ... ... дамудың, оның ішінде іс-
тәжірибелердің ғылыми-зерттеу ... ... ... ... ... ... пен ... арасындағы
сабақтастықты зерделей келе І тараудың мазмұны ... ... ... .
- ... ... ... қалыптастыру мәселелерін
әдістемелік тұрғыда және жеке пәндерді оқытуға ... ... ... ... оқушылардың танымдық қызығушылықтарын
қалыптастыру жолдарының психологиялық-педагогикалық алғы-шарттары ... ... ... ... ... еңбектерін сараптап, зерттеу проблемамамыз
жөніндегі ой-пікірлерін талқыладық. Сонымен қатар, ғылыми ... ... ... ... ... ... танымдық қызығушылықтарының
қалыптасуындағы мектеп пен университет ... ... ... ... ... мен ... ... сараланып,олардың
біліктілік, тәлімділік жақтары көрсетілді.
Мектеп пен университет ... ... ... ... ... ... жеке тұлғаның білімділігі мен
адами қасиеттерін қалыптастырудың жолдары анықталып, талдау жасалынды.
Оқушылардың танымдық қызығушылығын ... ... ... ... сабақтастық мәселелерін ашу туралы жазылған
философтардың, филологтардың, ... ... ... топтастырдық.
1) Педагог-психолог ғылымдарымыздың еңбектеріндегі танымдық қызығушылық
туралы ой-пікірлерін талдадық.
2) Оқушылардың танымдық қызығушылығын қалыптастырудағы сабақтастықтың
зерттелу ... ... ... ... қызығушылығын дамытудағы мектеп пен университет
арасындағы сабақтастықтың педагогикалық мүмкіндіктерін аштық.
|2 |МЕКТЕПТЕГІ ПСИХОЛОГТЫҢ ЖАСӨСПІРІМДЕРГЕ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ КӨМЕКТІ ҰЙЫМДАСТЫРУ|
| ... ... ... ... ... оқу ... ... |
| |ұшырауының себептері ... ... ішкі ... ... және ... ... бұл ... эмоционалдық дауыл ретінде ... ... ... да, ... да ... Оның ... ... бірі-Стэнли Холл болды.
Ол 1904 жылы өз еңбегін, жасөспірімдік кезеңге арналған, жариялады.
Бүгіннің өзінде де бұл ... ... ... ... таң ... емес. Онда жасөспірімдік кезеңге тән денелік жетілу, патология және
құқық бұзушылықтың көптеген аспектілері ... Оның “Storn ... ... «Sturn and ... ... ... («дауыл және
шектеу» неміс романтиктерінен) көбірек жасөспірімнің ішкі әлеміне тән ұшып-
қонуды адекватты бейнелейді. [57;20].
Қазіргі ... ... ... ... «кедергілері» оларды
талдау мен келістер негізіне байланысты түрлі позициялардан карастырылады.
Мысалы, жалпы психологиялық түсініктеме беру ... олар ... ... ... ... бөлінеді. Іс-әрекеттік
келісте мотивациялық және операционалдық киындықтар бөлінеді, олар қарым-
қатынастың коммуникативтік және интерактивтік екі ... ... ... ... Олар, өз кезегінде, когнитивтік, аффективтік және мінез-
құлықтық аялардан көрінеді (Л,А. Поварницына).
Сонымен бірге, адамның ... ... тек қана ... ... емес немесе эмоционалдық, когнитивтік (мысалы, когнигивті
стиль) және тағы басқа тұлға аяларымен ... ... ... терең және кең ықпалдар салдарынан болуы мүмкін. Адамның қарым-
қатынастағы ... ... ... ... бөлуге болады: этно-
мәдени, мәртебелік-позициялық-рөлдік, жас ... жеке ... ... тұлғааралық қатынастар саласы. Олар, ... ... ... ... ... ... жауып, өзара әрекеттеседі, бірақ
теоретикалық тұрғыдан ... ... ... ... ... мүмкін.
«Кедергілердің» этно-әлеуметтік саласы
Осы аймақтағы қиындықтар этникалық сана ерешеліктерімен, адам
санасының, оның ... және ... ... ... ... ... көрінетін құндылықтарымен, таптаурындарымен, ұстанымдарымен
байланысты. Әдетте, қарым-катынас субъектілерінің этно-әлеуметтік ... ... ... адамдар солай болуы тиіс деп
қабылдайды. Сонымен бірге, әр іс-әрекет субъекті, ... ... ... ... серігі және адам ретінде оның ойлауы, Л.В.
Щерба дәл айтқандай, ана тілінің формасы бойынша ... (осы ойды ... та ... адам ... өзі ... ... ... табылатын халыққа
тән нормаларға, дәстүрлерге, дүние және дүниетаным бейнесіне сәйкес басқа
адамдармен өзара әрекеттесетіні айқын.
Қиындықтардың осы ... ... ... ... оның ... стилін жеткілікті толық түсінбеуден айқындалады.Этно-
әлеуметтік мәдени сала ерекшеліктері қарым-қатынас этикетін сақтауда ... ... ... ... орыс ... ... әдетте,
мүғалімге қарап тұрып жауап берсе, бірқатар ... ... ... ... ... тура ... болмайды бұл оны сыйламау.
Мұндай мінез-құлық қарым-қатынасты қиындатып қана ... оны ... ... осындай этно-элеуметтік-мәдени ... емес ... ... рөл атқарады — мимика, қол кимылы, ... ... ... ... ... өзара түсінуі мен өзара
әрекеттесуінің кепілі.
Этно-әлеуметтік ... ... ... ... ... ... яғни, егер де олардың өзгешелігі педагог
тарапынан рефлексияланған болса (түсінілген және ... егер де ... ... ... ... беру ... нақты білім беру
мекемесімен ұйғарылған конвенционалдық қатынастар шегінде тәртіпке ... ... ... онда ... ... ... ... киындықтардың осы саласы бірқатар терең себептермен
шартталған: отбасылық тәрбие, қарым-қатынас позициясы, рөлдің атрибуттары,
мекеменің, білім беру жүйесінің саласы, қаланың ... және т.б. ... ... ... ... статустардың, позициялардың
ассиметриясы жағдайында, конвенционалды рөлдердің құқықтары мен міндеттерін
бұзу ... ... ... ... ... ... қатынастар бойынша сұрау құқығы оқушының ... ... ... Егер де ... ... ... ... қиналатын сұрақ
қойса, онда мұғалім, өзінің сұрау құқығын пайдалана отырып, сұрақты ... ... ... ... ... ... яғни қарым-қатынас барысын
езгерте алады. Мұғалім білім беру мен мектептің ... ... мен оның ... яғни ... тәжірибені тасымалдаушысы
және оның субъекті дамытушы, тәрбие беруші және оқытушы рөлінің бірлігі
мұғалімнің беделінен ... ... ... кем ... екі құраушыны
біріктіреді: тұлға беделі және рөл беделі.
Алғашқы қоңыраудан бастап ... ... ары ... өмір ... оку ... ... ретіндегі мұғалімнің беделін жалпы
жұртшылық мойындағаны белгілі. Алайда, ол көп жағдайда қарсыласпаушылык,
абсолюттілік сипатқа ие ... да, ол ... өз ... тұрудан бұрын,
өз ойын айтуға тырысудың өзін жоқка шығарады. Сонымен бірге, педагог рөлі
кұзырлық, ... ... және ... ... келу ... ... ... Егер де беделдің осы жиыны оқу процесінде байқалса,
онда бұл ... ... Ол ... ... ... ... бірақ ол қиындық Мұғалімнің, Шебердің білімінің алдында өз
білмегеніне байланысты ұялуы, өзін ... ... ... ... Егер де ... формалды рөлі құндылық мазмұнмен толтырылмаса
және тұлғалық тұрғыдан ол ... ... онда ... ... іс- жүзіндегі немесе өте конвенционалды болып кетеді. Мұғалімді қарым-
қатынас серігі ретінде қабылдамау ... ... ... ал ... ... ... жағымсыз катынастармен
толықтырылуының ... ... ... және де осы ... ... қатынастар позитивті тұлғааралық қатынастармен қатар жүрсе,
онда іс-әрекет тиімділігі жоғарылайды, егер тұлғааралық ... ... ... дейін, бір-бірін қабылдамауға дейін қысымдалған болса, онда
бұл конвенционалдық қатынастардың рөлдік репертуарын деструкциялайды және
іс-әрекетке берілген ... оқу ... ... ... ... етеді деген ереже өзінің күшіне енеді.
«Кедергілердің» жас ерекшеліктер саласы
Қарым-катынас серіктерінің жас ерекшеліктері де қиындықтар туғызуы
мүмкін. Баланың ... ... ... араласқанды қалайтыны белгілі;
орта жеткіншек жасқа дейін балалардың жартысы кұрбыластарымен араласуға
басымдылық көрсетеді. Мұндай ... ... ... ... ... дейін, бозбала мен бойжеткендердің үштен біріне жуығы кайтадан
үлкендермен қарым-қатынасқа қызығушылық таныта бастаған кезге ... ... ... педагогпен қарым-қатынас жасаудағы қиындықтар
көбінесе, шәкірттің, соның ішінде ... ... ішкі ... ... олар оны әлі бала деп ... деп ... ... болуы мүмкін (сондықтан да педагогтың сыныпта «Балалар»
немесе «Балалар мен қыздар» деп сөйлеуі жағымсыз және сын ... ... ... мүмкін). Қарым-қатынас қиындықтары, педагогтың
жұмысбастылығы немесе басқа ... ... ... ... бейнелеу өнері, би, кинематограф, тіл мен кұндылықтар әлемін
білмеген кезде пайда ... ... ... ... ... ... ортақ пәні жоқ («Онымен физикадан басқа ештеңе жайлы ... ... ... ... ... ... бағасы осындай).
Педагогикалық қарым-қатынастағы әке мен бала проблемасы «мұғалім-оқушы»
рөлдік қатынастарынан өте анық ... ... ... байланысты қарым-қатынас қиындықтарын жеңу оның үнемі
тұлғалық және кәсіби өзін-өзі дамытуында, оның қоғам өміріне ... ... ... ... «Кім өзі лаулап жанбай, бықсьш жатса,
басқаны да лаулата алмайды» - деген көне ... ... ... ... өз студенттерінен немесе
тыңдаушыларынан жас болған ... де ... ... ... ... ... ересек больш көрінуге тырысуы
оның іскерлік қарым-қатынас мәнерін айрықша көрсетуінен, ... ... ... ... ... ... құралдарды таңдауының
еріктілігінен көрінеді, бұл қарым-
қатынас жағдайының табиғилығын бұзып, оның жайлылығын қиындатады.
Даралық-психологиялық «кедергілер»аймағы
Қарым-қатынас ... ... ... де ... ... да ... көбінесе
коммуникативтік киындықтардың себебі болады. Оның түсіндірілуі, біріншіден,
осы қиындықтар кем ... үш ... ... ... мен ... нәтижесі: мұғалімнің (оқытушының), оқушының (студенттің)
даралық-психологиялық ерекшеліктері және олардың бір-бірін қабылдауы. ... атап ... ... ... ... іс-әрекеттің даралық стильдерінің сәйкес келуі - олардың
қиналмай карым-қатынас жасауларының негізгі ... ... ... ... бұл ... ... тарапынан өзінің
қарым-қатынасқа жағымсыз әсер ... ... ... ... ... реттеудің жоқтығымен түсіндіруге болады, ... ... ... сындарлық, скептицизм, т.б. ... Бұл ... ... өзін жеке позициясының көрінісі
болуымен шиеленіседі, оған ... ол ... ... ... ... ... тиіс. Қарым-қатынасқа неғұрлым көп әсер ... ... ... осы ... мүлдем болмауы немесе сәйкес болмауы
жағдайында қиындықтар ... ... ... ... ... ... (сөйлескіш),
контактілік, эмоционалдық ұстамдылық, ... ... ... бақылау локусы (экстер-интерналдық),
реакциялардың ішкі және ... кінэ ... ... ... ... ... жеткіліксіздігі және т.б [58].
Қарым-қатынасқа әсер етуші жеке-психологиялық факторлардың
ішінде неғұрлым ... ... - ... ... ... ... қарым-қатынастың осы сипаттамаларымен тікелей және айқын
шартталғандығымен түсіндіріледі. Екіншіден, ... ... ... анықтау әдістемелерінің ықшамдылығы мен ... олар ... ... Үшіншіден, осы факторлар К. Юнг
беделінің арқасында қызығушылық тудырады, өйткені К. Юнг ... ... ... ... ... ішкі ... ... жақсы
педагог бола алмайды деген. К. Юнгтің пікірі ... ... және осы ... ... ... ... ... педагогикалық жоғары оку орны студентттерінің арасында және жаңа
бастап келе жатқан мұғалімдердің арасында керісінше ... ... ... (Л.А. Хараева). Бірақ бұл олардың педагогикалық іс-әрекеті
сәтсіз болады ... олар ... ... ... сөз ... ... жыл табысты
жұмыс істеуші мұғалімдердің көпшілігі - ... бұл ... ... ерекшеліктерінің өзгеруіне әсер ететінін растайды. Сонымен
бірге, ... ... ... ... ... те, қарым-қатынас десинхронизациясына әкелуі мүмкін (Е.В.
Цуканова).
Сөйлеушіде де, ... да ... ... ... ... даралық-психологиялық факторларға іс-әрекеттің
когнитивті стилі жатады. Бұл танымдық, ең ... ... ... ... ерекшеліктерінің, семантикалық ... ... ... ... пен ... ... ... тәсілдерін талдау стратегияларының ерекшеліктерінің тұтас бір жүйесі.
Когнитивті стиль, кез-келген басқа да ... ... ... ... ... ... ... соның ішінде коммуникативтік жағдайларда
көрінетін тұракты ерекшелігі. Когнитивті стильдің негізгі сипаттамаларының
бірі когнитивтік құрылымдардың, дүние ... мен ... ... ... ... атап көрсетіледі (Г.А. Берулава). Екі жақты
(полярлы) ... ... ... - ... және төмен
дифференциациялы. Көптеген зерттеулер, төмен психологиялық ... ... ... тұлгааралық және топтық ... ... ... ... куәландырады (Н.П.
Иванов). Сонымен қатар, когнитивтік кұрылымы жоғары ... ... ... ... ... көрсетілген.
Эмоционалдық реттеудің төменгі деңгейі (немесе оның қарым-
қатынаста мүлдем болмауы) елеулі ... ... ол ... ... мәтінге, бүкіл коммуникативтік жағдайға
қадағаланбайтын реакцияларынан көрінеді. ... ... ... ... сөйлеушінің өзі болуы мүмкін (Н.В. Витт). Осыған байланысты қарым-
қатынастың жалпы сарындылығы, мәтіннің интонациялық, лексико-грамматикалық
сипаттамасы, вербалды емес ... ... Олай ... ... ... еріктік, мінез-құлықтық, тұлғалық көрінулерді
қамтитын жеке-психологиялық ерекшеліктер қарым-қатынасты ... ... да ... ... болады. Педагогикалық қарым-қатынаста қиындықтар
туғызатындардың барлығы адамның осы іс-әрекетке лайық ... ... ... ... ... ... және ... пәні болуы тиіс.
Педагогикалық іс-әрекет «кедергілер» саласы ретінде
Педагогтың өзінің педагогикалық іс-әрекетімен және үйренушілердің оқу
іс-әрекетімен ... ... ... осы іс-әрекет мазмұнымен
және сипатымен байланысты. Педагогикалық іс-әрекетте ... ... ... ... ... ... оның ... негізі
болып табылатын білімдерге ие болу деңгейі және ... да ... ... ... іскерліктерден, дидактикалық
құзырлылықтан да, яғни, үйренушілерге педагогикалық әсер ету тәсілдері және
кұралдарынан да туындауы ... ... ... ... ... ... білім беру процесінің өзінің дамуымен, мазмұны және
формаларымен байланысты және де оқыту мен ... ... ... ... (оқытушының) ерекшеліктерімен және қарым-қатынас
процесімен байланысты [59].
Бірінші ... ... ... ... өзінде
бекітілген. А.К. Маркова бойынша, бұл - педагогикалық ... қою ... ... ... ... жеткілікті толық және дәл
жоспарламау нәтижесінен, бұрынғы қате ... ... ... ... ... өзгерту мен қайта құрудың жеткіліксіз иілгіштігінен,
оның мазмұнын дамытушы және тәрбиелеуші функцияларды ... ... ... ... Бұл ... ... ... жүруіне,
оқушылардың қызығушылықтарының төмендеуіне ... ... ... әсер ету ... ең ... «оқушыны қалыптасу және
даму процесінде тұтас тұлға ... көре ... ... Нәтижесінде
оқытылушы тұлға қарым-қатынасқа араластырылмайды, бұл екі ... ... ... ... ... Сонымен бірге А.К. ... ... ... ауырлығы оқу процесіндегі жұмыстың
табыстылық, шығармашылық және репродуктивтілік формаларының ... ... де, ... осы ... ... ... ... жеңгісі келмегендігімен анықталатынын атап
көрсетеді.
В.А. Кан-Калик, А.К. Маркова ... ... ... ... біріншіден, пайдаланып отырған бір тәсілдің
басқалармен байланысты еместігінен туындауы мүмкін; екіншіден, мұғалім ... ... ... ... қолданады; үшіншіден, қолданып
отырған оқыту әдісі үйренушілердің мүмкіндіктеріне ... ... ол ... ... ... ... ... егер белсенді, импульсивті, контактілі экстраверт-мұғалім
алгоритмделген, ... ... ... ... ... егер ... блиц-шешім формасындағы іскерлік ойынды жүргізсе).
Тәрбиелей әсер ету ауырлығы, ең ... ... ... ... ... қарым-қатынас рөлдері;
ақылдардың жай ғана, әдейілеп, ... ... емес және ... ... алу іскерлігі.
Осы бағыттағы педагогикалық қиындықтар мұғалімнің (оқытушының) өз
әрекеттерін өзінің ерекшеліктерімен ... ... ... ... ... тұлғалық, пәндік-кәсіби және іс-әрекеттік өзін-өзі
реттеудің жеткіліксіздігінің көрінісі ретінде өзін-өзі қадағалау, ... (А.К. ... ... ... Бұл ... ... және өзіне қатысты сыншылдықтың төмендігінен көрінеді,
яғни мұғалім өзіне оқушыны түсінуге және оған ... ... ... ... өз ... көре алмайды, шәкірттерді оқыту мен тәрбиелеудегі
проблемаларды өз жұмысының кемшіліктерімен байланыстыра алмайды» [60]
Үшінші бағыттағы ... ... ... ... ... мен ... ... қарым-қатынасымен байланысты.
Педагогикалық қарым-қатынастағы қиындықтарды (әсіресе жаңа бастап келе
жатқан мұғалімдерде) В.А. Кан-Калик атаған ... ... ... ... ... келтіре отырып, оның барлық субъектілерінің
бүкіл педагогикалық және оку ... әсер ... ... ... мұғалім тарапынан саналы түсініле бермейді, осыған орай, ол
коммуникативтік ... ... және ... қарым-қатынас жасауда
қиындықтар тудыратын себептерге түзету енгізудің қажетгілігін сезінбейді.
В.А. Кан-Калик бөлген педагогикалық қарым-қатынастың ... ... ... үш ... ... сыныптан және педагогикалық қателіктерден корқу;
* жалпы бұрын ... және ... ... ... жұмыс
тәжірибесінің нәтижесінде қалыптасқан ұстаным; мұғалімнің өзінің
сыныптағы жұмысқа ... ... мен ... ұстанымдарымеи
сәйкес келмеуі;
сабақта қалыптасқан коммуникативтік жағдайдағы өзіндік ... ... Бұл не ... үшін ... адамның қарым-қатынас
стилін (мәнерін) механикалық түрде көшіруге байланысты, не қарым-қатынастың
тек ақпараттық ... ... ... жүреді [61].
Бірінші топ кедергілері мұғалімнің ... ... ... жоғарылату жолымен өтеді. Екінші топ, әлеуметтік ортаны өткен
тәжірибемен қабылдаудың, түсінудің ... ... ... ... ... ... ... объективизациясын,
яғни, қиындық пен максатты, ерікті коррекция объектін саналы түсінуді талап
етеді. Мұндай әлеуметтік апперцепцияға мысал ... ... ... ала ... ... ... алып ... топ оқытушысының студенттің
семестр бойғы жұмысы ... ... ... әсерімен үйренушінің жауабын
сәйкес бағаламауын келтіруге болады. Үшінші топ кедергілері, педагогикалық
карым-қатынастың, іс-әрекеттің (осының салдарынан дамытушы және тәрбиелеуші
функциялардан тыс, тек ... ... ... ... ... қарым-катынас фасилитациясын (жеңілдету) жәе т.б. ... ... ғана ... функционалдық мазмұнын дұрыс түсінбеумен
(білмеумен) ... және де ... ... ... ... ... сынсыз ерумен байланысты.
Тұлғааралық қатынастар«кедергілердің» саласы ретінде
Тұлғааралық қатынастар елеулі мөлшерде үйренушілердің бірлескен
оку іс-әрекет сипатына және мұғалімнің ... ... ... әсер етеді (А.К. Маркова, Я.Л. Коломинский, Н.В. Кузьмина, А.А.
Реан және т.б.). Осы ... ... ... ... ... ... құндылық бағдарлардың сәйкес келуі немесе олардың
айырмашылығы, іс-әрекеттің когнитивтік және ... ... ... ... ... және ... басқа жағдайлар адамдардың
өзара әрекеттесулерін жеңілдетуі ... ... ... оны ... ... ... Конвенционалдық қатынастар рөлдерінің негізгі
репертуарымен сәйкес келетін тұлғааралық қатынастар, ... ... ал ... ішкі ... оның ... ... ... киындықтарды тудыратын, серіктердің ... ... ... ... ... да бір тұлғалық
күйлердің үстемдігі болып табылады. Э. Берн ... әр адам ... ... үш күй ... ... «Ересек адам», «Бала». Бұл жерде
біріншісі - «Ата-ана» — екі жақты ашылуы мүмкін: не ... не ... ... Э. Берн үш ... ... және ... емес ... және бірдей немесе түрлі
жағдайлардағы адамдардың өзара ... ... ... ... үшін оның ... ... қарай
«Ата- ана» күйі үндес болып табылады. Педагогтың рөлдік орны мен «Ата-ана»
сипаттамасы көп ... ... ... Оған бағалау, рұқсат ету, түсіндіру,
ұялту кіреді. Бұл педагог пен ... үшін ... ... болып табылады.
Алайда, олар педагогикалық процесте педагог («Ата-ана») - оқушы («Бала»)
қатынасына ғана жарамды. Егер де ... ... ... ... болса, оның
сипаттамасы түсіну, логикалық, пайымдау, контактылық, өз бетімен шешім
кабылдаушылығы болып ... ... ... екі ... ... ... ... педагогикалық процесс үшін оңтайлы вариант «Ересск адам ... ... ... ... табылады [63].
Тұлғааралық қатынастар факторымен шартталған қарым-қатынас
қиындығы іскерлік ... ... ... ... келіспеушілікті
сылтаурату, серігін әдейілеп жалған ақпараттандыру, іскерлік қарым-
қатынастан кету және т.б. ... ... ... ... ... көптеген факторлардың ішінде (тұлғааралық катынастар
сипаты, жеке даралық-психологиялык ерекшеліктер, іс-әрекетке араласушылық,
өзара әрекеттесу ... ... дәл осы ... ... ... ... орын ... Тәжірибелік-психологиялық эксперименттің нәтижесі
Зерттеу жұмысымыздың анықтаушы кезеңінде Қызылорда қаласының №171 қазақ
орта ... 11 ... ... ... ... ... В.Ф.
Ряховскийдің адамның коммуникативтік ерекшеліктерін анықтауға ... ... ... суреттік тестісі, Филипстің “Мектептегі
үрейлену мен стресс деңгейін анықтау ” ... ... ... мына төмендегі №1 диаграммадан көруге болады.
№1 диаграмма
Бұл диаграммадан көріп тұрғанымыз жоғарғы сынып оқушыларымыздың ... ... 15% - ... ашық ... ... ... 25% ... бейтаныс жағдайда сенімді сезінеді, 12% - ... ... 10% - ... сөз құмар, 15% - оңды-солды қарым-қатынасшыл
және ... ... ... ... жоқ нәрсеге араласушылық байқалады.
Олардың стресске ұшырауларының негізгі себептерін анықтау ... оқу ... ... ... ... ... ... Онда оқушылар өздерін нендей ... ... ... ононимді түрде жазулары керек еді. Оның қорытындысын
№2 диаграммадан көруге болады.
№2 диаграмма
Көріп ... ... ... жұрген жағдайлар-алда
болатын Бірыңғай Ұлттық Тест (ІҮ)31,7 %-ды құрады. Ол оқушылардың болашақ
өмірге ... ... ... ... ... 24,4 ... келіспеушілік (Ү), келесі 17% тұлғалық ерекшеліктер (ҮІ)
яғни, оқушылар қиналып жүргеннің негізгі ... ... ... ... І ... ... ... Соңғылары 12,2 % - сабақтың
ауырлығы (ІІІ), достарымен келіспеушілік (ІІ) – 9,8 % және 4,9 %-бен ... ... ... Ү, ІІ, І ... ... да ... шығып, бұл жағдайды түсінеміз. Жалпы айтқанда негізгі
стрессорлар ... және сол ... тән ... байланысты.
Зерттеу жұмысымыздың қалыптастырушы кезеңінде анықталған жоғарғы сынып
оқушыларындағы педагогикалық өзара оқу іс-әрекетінде кезіккен ... ... алу және жеңу ... ... ... ... әдісі қолданылды, яғни сазбен әсер ете отырып,
олардың келеңсіз, жағымсыз ойлардан ... үшін ... ... ... ... ... ... уайымдау бойынша жаттығу;
2. Ережелер бойынша тамақтанамыз;
3. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ұшырататын жағдайлардан қалай, қандай сипатта шығатынын және
қалай болу ... ... ... Н.Г. ... ... ... ... қолданылды.
Жоғарғы сынып оқушыларына берілген нұсқаулар және олармен ... ... ... ... әсер ... ... анықтау
мақсатында Филипстің “Мектептегі үрейлену деңгейін анықтау” әдістемесі
жүргізілді.
Әдістеме қорытындысын төмендегі ... ... ... ... ... оқушыларымыздың тек 36,6 % -ында үрей мен қорқыныш
байқалмайды, ... 63,4% ... ... ... байқалады.
Әрбір фактор бойынша көрсеткіштерді көрейік:
№4 диаграмма
Жоғарғы сынып оқушылармыздың стресс деңгейінің ... ... ... ... Бұл жағдай жүргізілген әр түрлі жұмыстар
нәтижесі деп ... ... әр ... бойынша көрсеткен көрсеткіштеріне тоқталатын
болсақ, ең бірінші орында ... қол ... ... (20%) яғни ... ... оқушыларымызды әлі де ... ... ... үрей ... ... көрсеткіш - әлеуметтік стрессті уайымдау (16,4%) факторы
бойынша болды.
Бұл үш жоғары көрсеткіш көрсеткен факторлардан шығатын қорытынды біздің
жоғары сынып ... ... ... ... өмірлерінің келелі
кезеңдерін және қоғамдық жағдайларды ойлап, стресске ұшырап отыр.
Қалған ... ... ... бір ... ... тексеру жағдайынан қорқыныш (11,5%);
- Қоршаған адамдар үмітіне сәйкес келмей қалу қорқынышы (10,4%);
- Өзін-өзі көрсету қорқынышы ... ... ... ... мен қорқыныштар (8%)
- Стресске төмен физиологиялық қарсы тұрушылық (6,6%).
Жалпы айтқанда ... ... ... ... өзара оқу іс-
әрекетінде «кедергілерге» ұшырауын алдын алуға немесе жеңуге әртүрлі
жолдарды, әдістемелерді қолдану ... ... ... Ол тек ... мұғалімдерінің мектеп психологымен бірлесіп,
тығыз байланыста жұмыс жасауының нәтижесінде ғана болады.
Денсаулық-физикалық, психологиялық және ... ... үшке ... денсаулықтың осы аталған түрлері ... ... ... өмір ... деген ұғым тек үстіртін көзқарасқа ғана жай дүние
болып көрінуі мүмкін. Тән-тамақты ... ... ... ... дем алсаң болғаны дегендей ұғымды білдіреді. Бірақ істеген
ісінің, еңбек тәртібін ... ... ... болуы үшін әркімнің
психологиялық ерекшеліктерінің де әсері зор ... ... жөн. ... сау адам ... ... ауырған күнде қайтсе де одан
арылуды мақсат етеді. Бұл ... ... ... да шыға
алады деген сөз.
“Кедергілердің” қандай нәрсе екенін, оқу іс-әрекетіне қалай әсер ... ... ... одан ... алдын алудың және жеңудің ... ... ... ... ... не ... ... зор
маңызға ие. Еңбек адамға тек материалдық байлық әкеліп қана қоймай, сонымен
бірге ... ... де ... ... ... ... ылғи ... зорлап істейтін жұмыс “кедергілердің” бірден-бір
көзі екендігі айтпаса да түсінікті. Шынында да ... ... ... ... ... Ол да ... ... болса, тәніміз де ... ... ... оны дағдарысқа ұшыратады. Сондықтан
адам көңілі қалаған мамандығы бойынша өзі ... ... ... ... ... ... көңілсіздің отбасындағы кикілжіңге ұласса,
“кедергілердің” көкесін ... ... ... ... ... ... ... өзінде тілек және мүмкіндігі
(дайындығы) болуы керек. Қай кездерде болса да, адамға қажырлы үміт ... ... ... жас ... ... ... ... алмайсың, ештеңеге жете
алмайсың” деп сендірсе, ол “кедергілердің” бейім ... ... ... ... ... Адамда “кедергілер” әрекетіне
деген психологиялық дайындық “кедергіге” төтеп берер дайындық болу ... ... ... ... ... болатынына сенім тудырудың
аутогендік жаттығулардың ... ... ... зор.
Өміріне қатер төндіргендей жағдайларда адам қайратты болуы және ... да өзін ... ... ... сендірге тырысу керек. Өмірді
сақтап ... ... ... ... ... ... ... сыйлау және ұстай білу “кедергілердің” әсеріне қарсы
тұру қабілетін ... ... ... қалыпты ұстайды. “Кедергі”
болмау үшін адам нағыз қажетті іспен айналысуы шарт. ... ... ... ... жағымсыз әсерлерден бойды аулақ, ауырлықты ақылмен
жеңудің жолдарын қарастыруы ... Осы ... ... ... ... ... Оның бір түрі релансация (босаңсу)-дене мен
психиканы ... ой ... ... бос ... ... ал
вокалотерпия бой сергітеді. Би ... ... ... ... адам жан ... әсерінің пайдалы екенін ерте заманнан
адамдар білген.
Тіпті ҮІ ғасырда б.э.б. ежелгі грек ... және ... ... ... ... ... ... (жұдырықтасу бойынша)
Пифагор музыканы емдік мақсатта қолданған. Оның айтуынша, ... жаны ... ... әсер етуді әркез талап етеді дейді.
Ал ІІІ ғасырда б.э.б. Парфян патшалығында музыкалды –медициналық театр
салынған. Онда келген ... ... ... екен.
Тыныштану үшін, қысымды түсіру үшін мына музыкалар ... ... ... ... ... “Песнь без слов”,
А.П.Бародинның “Князь Игорь” операсындағы “Хоровые песни”, сонымен қатар
А.К.Глозуновтың “Раймонда” балетінің бесінші картинасындағы Антракт.
Ал егер терең ... үшін ... и ... ... ... ... музыкасын немесе Георгий Свиридовтың “Метель” романсын тыңдаған
дұрысырақ. [42; 47 ... ... ... 15-30 ... ... керек. Осылайша уақытында
жабырқанудан босаңсыған да ... ... ... ... ... ... Оған ... жаттығулар көмектеседі. Сізге ағылшын
психологы Клер ... ... ... ... ... ұсынамыз.
І қағида. Таңертең бар қуатыңызда үйден жап-жақсы күйіңізде шығуға
жұмсаңыз. Түс кезінде ... ... ... ... ма, ... рет-жатар
алдында да солай істеңіз. Күніге осы менің қалпым қандай күйде екен деген
ой сізді ... ... ... Өз ... ... ... бермеңіз. Олар дегеніңіз кімде
болсын бар. Егер де Сіз кемшін жерлеріңізге көп көңіл ... ... да оны ... ... Жұрт ... айдан анық нәрселерді байқамайды, оларға көз
салмайды. ... ... ... ... ... ... сезесіз бе? Ал, оларға Сіздің қызарған бетіңізді ... ... ... ... неден қысылып тұрғаныңызды білдіртпейінше, оған
жұрт көңілін аудартпайынша, адамдар Сізді қызартпайды, ұрымтал жерлеріңізге
көз түсірмейді.
ІҮ қағида. ... ... ... ... ... ... ... бәз
қалпыңыз және мінезіңіз де сын сабағына қазір іліне ме деп ойлай
беретін боласыз. “Ешкімді сөкпе, сонда сен да ... ... де ... қылады.
Ү қағида. Басқаларды көңіл қойып тыңдаңыз, сонда олардың да Сіз десе,
көңілі ерекше болып тұрады. Жұрт ... ... ... ... ... Ағыңыздан жарылып тұрыңыз. Бейіліңіз сақ болсын.
Білмегеніңізді ... деп әлек ... ... ... Егер ... ... атының мәнін білмесеңіз, осы арада білмейтініңізді айтыңыз.
Біреудің қуанышы , табысы, ... ... ... ... ме, ... ... осы қасиетіңіз төңірегінде дүйім жұртты
жинайды. ... ... және тас ... да ... ... жұрт ... ... бірақ ешқашан да ... ... Өз ... ... сәл де ... түсінетін жақсы адамды
тауып алыңыз, жалғызсырамайтын боласыз. Сіз таңдап алдыңыз, енді ... ... ... ... қағида. Жасқаншақтығыңызды арақпен кетіремін деп ойламаңыз. Егер де
ашық, ақжарқын болсаңыз, арақ-шарапсыз да өзіңізді ... ... ... ... ... ... ... кейбір адамдарды жалықтырып жіберетінін
де есте сақтаған жөн. егер де біреу Сізбен даусын көтеріп, ... ... оған өзім ... деп ... Кім ... бәлкім, ол адам
үшін өз жігерсіздігін жеңудің бір амалы оысндай да болар ... ойда ... ... ... ... Сіз ... сақ ... адам өз-
өзінің мәртебесін ... ... ... ... қағида. Өзіңізбен бір жаман іс болып, жағдайсыздыққа ұрынсаңыз елдің
көзінше кейіп, налымаңыз. Жұрт сізге ... ... ... ... оларға өз артықшылықтарын ... Сіз бір ... ... ... ... ... жақсы сөз бен жылы лебіз адамғ әрқашан
да емдеу. “Істеген ісің ... ... ... ... ... кез ... тән ... Қоғамның, өз төңірегіндегі жақын-жуықтары мен
достарының, отбасы мүшелерінің қолдап, ... ... ... ... үшін ... ... және дағдарысты жағдайларды жеңу туралы Американың
көрнекті психолог-ғалымы Дейль Карнегидің ... ... бар. ... гөрі оны түсінуге тырысу қажет, өйткені ақылды, шыдамды,
парасатты адамдар ... ... ... ... ... ... ... білген” дейді ол. Болып жатқан оқиғаға көзқарасыңызды
өзгерту арқылы оған басқаша қарайтын ... әрі ... ... ... ... ... “нашар” сезінгенде “кедергілердің” ауыр
табиғатын ескермейді. Тіпті “кедергі” ... ... ... ... ... да, көп ... ол ... “кедергілерден” басқасын
кінәлайды.
Адам баласы өмір ... ... ету ... ... ұшырамай
қоймайды, бұл жағдай мектеп оқушыларын да, ... ... ... ... айналып өтпейді.
Бұл кезеңнің “кедергілерге”, қорқынышқа және қарама-қайшылыққа толы
кезең ретінде суреттелуі Жан -Жак Руссодан ... ... ... ... да бұл кезең туралы мәселелер ғалымдар назарынан тыс қалған жоқ.
Стэнли ... ... ... ... ... ... қатар отандық психолог-ғалымдар А.Н.Леонтьев, А.В.Запорожец,
Д.Б.Эльконин, Э.Шпрангер және т.б. өз еңбектерін осы ... ... ... оқушыларының педагогикалық өзара оқу іс-әрекетінде
“кедергілерге” ұшырауы оның тек оқу ... және ... ... ғана ... ... ... бірге әр түрлі өмір жағдайларына
да байланысты. Сондықтан ... ... ... ... әр ... ... өмір жағдайларын ескере отырып, қарастыру
керек.
Күнделікті ... ... ... ... ... ... сынып
оқушыларына бірнеше “кедергілердің” түрлері әсер етеді. Олар : ... ... ... ... және ... ... Бұл
“кедергілердің” адам тұлғасына әсер етуі тікелей оқу іс-әрекетіне ықпал
жасайды. Сондықтан оқу ... ... ... ... ... келсе,
онда оның өмір жағдайындағы “кедергілерден” құтылуын немесе ... ... ... Ал бұл ... тек ... ... практик-
психологтарымен бірлескен қызметінің нәтижесінде болуы мүмкін.
Қазіргі таңдағы ... ... ... ... ұшырау
деңгейі өте жоғары екенін ... ... ... ... ... өмірімен байланысты жайттар әсер ететіні ... ... ... ... ... бұл ... ... зерттеу жұмысының нәтижесінде дәлелдендіБәрімізге аян,
мектептерде, ... бала ... ... ... ... арасында үлкен орын алған. Мұның себебі, біріншіден,
мектеп ... ... ... ... ... маманының қызыметін реттейтін нормативтік
құқықтық құжаттың мүлдем болмауы. Үшіншіден, психологтардың аттестациялау
критерилерінің, ... ... ... дағдыларына баға беруде әлсіздігі.
Төртіншіден, педагог-психологтың қолданатын ... ... ... болмауы. Сондай-ақ, Қазақстанның этно ... ... ... төл ... болмауы. Яғни
психометрия талаптарына сай төл ... ... ... ... ... мүлдем болмауы.
Білім беру саласындағы педагог-психолог жоғары білімді, білікті сенатқа
ие, еңбекақысы, зейнет кепілдігі мен кезекті ... бар, ... ... ... ие, ... ... ... маманы болып табылады:
балабақша, кәсіби, орта білім беретін мектептер, балалар үйі, интернаттар,
түзету ұйымдары, аудандық, ... ... ... ... беру
психологиялық орталықтары.
Әр түрлі саладағы, аудандық, қалалық, аймақтық білім беру ... ... ... ... ... ... ... ретінде, психологиялық жоғары білімі бар, арнайы курстарда
қайта даярлаудан ... ... ... әлеуметтік- мәдени,
этноерекшелігін толық білетін жоғары білімді мамандар ... ... ... ... беру ... ... бір психолог қызымет етеді. Егер оқушылар
300-ден көп ... онда ... ... ... шектелген
балалармен жұмыс істеу мекемелерінде 80 ... бір ... ... ... ... балалар саны азайтылады.
Жұмыс бағытын таңдау, әр ... ... ... сәйкестігі білім
мекемесінің қажеттіліктерімен және штаттық және штаттан тыс ... ... ... ... ... үшін ... жағдай жасалуы тиіс.
психологтар санымен анықталады
Біз зерттеуімізге ... етіп ... ... ... ... ... келе ... қорытындыға келдік:
Философиялық, психологиялық, педагогикалық еңбектерге ... ... ... даму ... мәні мен ... кезеңдегі орнын айқындап, онықалыптастырудың мүмкіндіктерді
анықтадық;
Әрбір оқушының өзін-өзі ... ... ... ... ... алып ... ... оқыту үрдісіндегі білім беру мен тәрбие бірлігін
сақтай отырып, тұлғаға берілген білімнің ... ... ... ... ... ... ... белсенділігіне сәйкес бағдар
ұстау негізгі шартқа айналуда. Осыған орай тұлғаның танымдық ... оның ... ... аша түсу - қызығушылықты
арттыруда бірден бір себеп ... ... мен ... ... ...... ... қызығуға байланысты ұғымдар жүйесінің ара ... ... ... жүргізе отырып, оқушылардың білім
мен тәрбиелік деңгейінің ... ... және ... ... ... ... мен ... деңгейлерінің
өскені байқалды. Сонымен қатар психологиялық ерекшеліктерінің ... ... ... ... тілек, ынта, ықылас т.б. қасиеттер танымдық
қызығушылықты құрайтыны туралы мәліметтер ... ... ... ... ... ... іскерлік, іс-әрекет,
игеру, дағдыны қалыптастыру жолдары да аталып өтілді.
Демек, мынадай ұсыныстарбереміз:
оқушылардың психологиялық даму ... ... ... ... не қаншалықты әсер еткендігі және оның пайымдық жетілдіру
жолдары:жаттығу; машықтану;өзін-өзі әзірлеу;
• өзін-өзі ... ... ... ... ... және т.б. ... ... әдебиеттер:
1. Педагогикалық-психологиялық іс-әрекеттің маңызы // Мектеп директоры,
2003, №4, 47-бет.
2. Қазақстан Республикасы этникалық-мәдени ... беру ... ... 7 ... 1996 -3 ... ... Республикасының Білім туралы заңы //Егемен Қазақстан, 2007ж.
4. Актуальные психолого-педагогические проблемы обучения и воспитания.
Тезисный доклад ... - Рига ... ... ... ... гуманитарлық білім беру тұжырымдамасы.
–Алматы: Қазақстан, 1994 ,Б.5-37
6. Ғаббасов С. Халық педагогикасы мен психологиясының ... ... ... 2005, ... ... М. ... үй жағдайындағы психолог іс-әрекеті // Мектептегі
психология, 2006, №3, 12-13 ... ... ... ... ... жаңа ... ... тұжырымдамасы. –Алматы:Қазақстан, 1999-
33–40 б.
9. Психологиялық қызмет көрсету // Мектептегі психология, 2006, №2, 27-
бет.
10. Сақтағанова Т.С. ... ... беру ... ... ... // Мектептегі психология, 2006, №2, 6-бет
11. Методические рекомендации и материалы к профессиограмме современного
учителя /под ред. ... - Л., ... ... ... ... конференций посвященной 200- летию
М.Утемисова (Махамбет и современность) Уральск, 2003.
2. Формирования личности в ... ... от ... ... возрасту !под.ред. Дубровиной” М., “Педагогика”, 1987.
3. Формирования ... ... ... ... ... А.Т. Әдебиет сабақтарында жоғары класс оқушыларының оқырмандық
қызығушылығын қалыптастыру.Дисс … ... ... -25 ... ... Қ.Б. Психология. –Алматы, 1993- 272 б.
6. Ананьев Б.Г. Позновательные потребности интересов // ... ... ... Б.Г. ... как ... ... ... 339
8. Жарықбаев Қ.Б. Психология.-Алматы, 2000
9. Алдамұратов Ә.А. Қызықты психология. Алматы, ... ... ... ... И.А. ... ... / И.А. Зимняя. – М.: «Феникс»,
1997. - 384 с.
11. Рогов Е.И. ... ... ... ... в ... /
Е.И. Рогов. – М.: «Владос», 1995. -529 с.
12. Фридман Л.Ф. Психологический справочник учителя / Л.Ф. ... ... – М.: ... 1991. – 287 ... Дубровина И.В. Школьная психологическая служба, вопросы теории и
практики / И.В. Дубровина. – М.: «Педагогика», 1991. – 230 ... ... И.А. ... педагогического мастерства / И.А. Зязюна. – М.:
«Просвещение», 1989. – 246 с.
15. ... Н.В. ... шаги ... психолога / Н.В. Самаукина. –
Дубна: «Феникс», 2000. – 250 ... ... Ю.Н. ... ... и ... / Ю.Н. Кулюткин //
«Вопросы психологии», 1983. - № 3. – 51 – 53 ... ... М.И. ... ... педагога. Акмеологическое
воспитание и обучение / М.И. Станкин. – М.: ... ... ... И.А. ... ... ... / И.А. Андриади. –
М.: «Академия», 1999. -160 с.
19. ... В.А. ... ... о психологической службе /
В.А. Бендиктов // «Вопросы психологии», 1986. № ... ... Л.Д. ... ... / Л.Д. ... - М., 2002. - ... ... Психология тарихы. Алматы, 1985. Т.Т.Тәжібаев. Абай
жастарды тәрбиелеу туралы. Алматы, 1964.
21. Мұқанов М.М. Жас және ... ...... 1982, ... ... А. Психология. Алматы.: 1995 -310б.
23. Дүйсембекова.Ш.Д. Мұғалімнің жеке тұлғасы және оның кәсіби мәдениеті.
– Семей, 2005.
24. Кон И.С. ... ... М: ... ... Л.П. ... Р.В. Психология для старшеклассников.
М.,”Владос”, 2001.
26. Немов Е.И. Психология человека. М., ... ... ... ... в психологической и возрастной физиологии. М.,
“Педагогика” , 1991.
28. Нормализация учебной нагрузки школьников (под. ред. Антроп овой М.В.)
М., ... ... ... В.С. ... С.М. Мозг ... ... ... Рубинштейн С.Л. Основы общей психологии. М., ... ... Б.Т. ... у ... ... ... ... постсовеиском взаимосвязи урочных и внеурочных занятии. Дисс
… канд.пед. наук–Алматы-1998 -146 ... ... З. ... ... // Ғылыми және көркемдік таным
ерекшеліктері. –Алматы.: Білім, 1994, 224 б.
33. Обухова Л.Ф. Возрастная психология. М.: Изд-во МГУ, ... ... ... Н.Ф. Взаимодействие педагогов и старших школьников. - Л.,
1989
35. ... ... ... А.А. ... А.Г. ... 2-басылымынан қазақ тіліне аударылған. Алматы.:1980
36. Шумшин Е.А. ... ... ... ... ... ... А.Д. Психология развития школьников. Р-на-Дону., “Фэникс”.
2003
38. Леонтьев А.Н. Деятельность. Сознание. Личность. М.,”Политиздат”,
1975г.
39. Шмель. В. Основы ... М:, ... ... ... Қ.Б. ... ... арналған. Алматы,”мектеп”,
1982
41. Личко А.Е. Психопатии и акцентуации характера у подростков.-М.: 1988.-
26-29с.
42. ... ... ... с ... Психология позновательной деятельности // МГУ, М.,197 с
44. Философиялық сөздік. Алматы, 1996-412 ... ... И. ... ... ... ой-пікірлердің дамуы. –
Алматы, 1974, 5-14, 36 бб.
46. Әбиев Ж., ... С., ... А. ... – Алматы: Дарын, 2004,
362-428 бб.
47. Адам – қоғам – ғылым – ... ... ... 1993, ... ... Кон И.С. Психология старшеклассника. М: 1980.-31-33б.
49. Слободчиков В.И., ... Е.И. ... ... ... ... ... Развитие субъективной реальности в
онтогенезе: Учебное пособие для ... ... ... ... ... А.Д. Формирование личности старшеклассника. М.,
“Педагогика”.1989
51. Ануфриев А.Ф. Костромина С.Н. Как ... ... в ... М., ... ... Г.Г. ... и родителям о пихологии ... ... ... В.М. ... у ... М., ... ... М., Ефимова С. Почему учиться трудно. М., “Семья”. 1996.
55. Боровик С.С. Курсовые и ... ... ... ... ... // М., ... Возрастная и педагогическая психология. (под.ред.Крекова С.Д.)
М.,1973.
57. ... В.А. ... ... и ... ... М.,
“Просвещение”, 1976.
58. Кле Мишель. Психология подростка. М., “Педагогика ”, 1991.
59. Краковский А.П. О ... М., ... ... И.К. ... ... осознания себя как
личности определенного пола в ... ... ... ... психол. наук М., 1987.
61. Ломов Б.Ф. Вопросы общей ... и ... ... “Педагогика”, 1991
62. Морозов А.В. “Социальнай психология”. М., 2003.
63. Мудрик А.В.Современный старшеклассник: Проблемы самоопределения.
М., 1977.
Қосымша А
В.Ф. ... ... ... ... ... арналған
тесті (САУАЛНАМА)
1. Сіздің алдыңызда ерекше немесе іскери кездесу тұр. Ол ... ... ... өмір ағымынан тыс қалдыра ма?
2. Сіз дәрігерге баруды акырғы кезге дейін созбайсыз ... ... да бір ... ... ... тағы ... шараларда
баяндамамен, хабарламамен, ақпаратпен шығьга сөйлеу тапсырмасы сізде
күйзеліс және риза болмау сезімін тудырмай ... ... ... ... ... іс-сапарға баруды ұсынады. Сіз осы іс-
сапардан ... үшін ... күш ... ... Сіз өз ... ... болса да бөлісуді ұнатасыз ба?
6. Егер көшеде сізге танымайтын адам ... ... ... көрсету,
уақытты айту, қандай да бір сүраққа жауап беру) сіз ашуланасыз ... Сіз ... мен ... проблемасы бар дегенге және ... ... ... ... қиын ... ... бе?
8. Сіз танысыңызға осыдан бірнеше ай бұрын сізден алып, ... ... 10 000 ... ... ... ... ұяласыз ба?
9. Мейрамханада немесе асханада сізге сапасы анықсыз тамақ ... ... тек ... ... ... ... ... адаммен бетпе - бет ... ... сіз ... және егер ол ... болып сөйлесе қынжыласыз.
Солай ма?
11.Қай ... ... ұзын ... ... ... ... ... кассасында). Сіз өз ниетіңізден бас тартуды қалайсыз ба?
12.Сіз қақтығыстық ... ... ... ... бір комиссияға
қатысудан қорқасыз ба?
ІЗ.Сізде әдебиет, өнер, мэдениет туындыларын бағалаудың жеке өзіңізге тән
өлшемдері бар және ... ... ... де пікірін жаратпайсыз. Солай
ма?
14.Бір жерлерде, сізге жақсы таныс сұрақ бойынша жаңсақ ... ... сіз ... ... ... ... ... Кімнің болмасын қайсыбір қызметтік сұрактар немесе оқу ... ... ... ... ... ... ... өз көзқарасыңызды (пікіріңізді, бағалауыңызды) ауызшаға ... ... ... ұнатасыз ба?
Қорытындылау
Енді өзіңізге өз жауабыңызды бағалауды ұсынамыз: әр «иә» ... ... 2 ... «кейде» - 1 ұпай, «жоқ» - 0. Содан кейін ұпайлардың жалпы саны
косылады жэне ... ... сіз ... қандай категориясына
жататыныңыз анықталады.
30-32 ұпай. Сіздің коммуникабельді еместігіңіз анық және бұл ... ... ... бәрінен бұрын одан сіз зардап шегесіз. Бірақ сіздің ... да оңай ... ... күш ... істе сізге сену қиын.
Қарым-қатынасқа үйір болуға тырысыңыз, ... ... ... ... ... ... ұнатасыз, сондықтан
сіздің достарыңьтз да аз болар. Жаңа жұмыс және жаңа ... ... ... ... ... де, ... ... сіз тепе-теңдікті жоғалтасыз. Сіз өз ... ... ... де ... ... ... ... шектеліп қана
қоймаңыз мінезіңіздің осы ерекшеліктерін жою сіздің өз қолыңызда. Қандай да
бір күшті әуестік кезінде сіз аяқ ... ... ... кездеріңіз болмай ма? Тек серпілсеңіз ғана болғаны.
19-24 ұпай. Сіз белгілі дәрежеде ашық адамсыз және де бей-таныс жағдайда
өзіңізді әбден ... ... Жаңа ... сіз қорықпайсыз.
Сөйтсе де жаңа адамдармен байқап ара-ласасыз, дауларға және ... ... ... ... ... ... ешқандай негізсіз
мысқылдау көп болады. Бұл кемшіліктерді түзетуге болады.
14-18 ... ... ... ... ... ... ... әңгімелесушіні ықыласпен тыңдайсыз, басқалармен қарым-
қатынаста шыдамдысыз, өз ойыңызды ... ... ... Жаңа
адамдармен кездесуге уайымсыз ... ... ... шулы ... ... шектен тыс қылықтар мен көп сөз ... ... ... немесе жалықтырады.
9-13 ұпай. Сіз тым ашық ... ... ... тыс) ... СІз
әуесқойсыз, сөз құмарсыз, түрлі сұрақтар бойынша ... ... ... ... ... наразылығын тудырады. Жаңа ... ... ... ... ... ... ... өтінішін
орындай алмасаңыз да, кері кайтармайсыз. Кейде ашулансаңыз, тез қайтасыз.
Сізге жетіспейтін нәрсе - ... ... тап ... ... ... және ... Бірак, қажет жағдайда, сіздің ... ... ... ... ... Сіз тым ... адам болуыңыз керек. Сіз үнемі оңды-солды
қарым - ... ... ... ... Сіз ... да ... ... мән
жайын біліп отырасыз. Барлық пікір таластарға қатысқанды ұнатасыз, алайда,
күрделі такырыптар сіздін басыңызды ... ... ... ... бойынша, тіпті ол туралы үстірт қана ... де өз ... ... ... ... ... сезінесіз. Кез келген істі қолға
аласыз, бірақ оны үнемі аяғына дейін жеткізе алмайсыз. Дәл осы ... ... мен ... ... ... ... ... ойланыңыз.
3 ұпай. Сіздің шектен тыс қарым-қатынас жасауыңыз сізге зиян келтіреді.
Сіз сөзшеңсіз, артық ... ... ... жоқ нәрселерге араласасыз.
Мүлдем хабарыңыз жоқ проблема-ларды талқылауға кірісесіз. Еркіңізбен немесе
еріксіз сіз жиі-жиі өз маңайыңыздағы түрлі қақтығыстардьщ ... ... ... көбінесе объективті емессіз. Күрделі жұмысқа
жарамайсыз. Жұмыста да, үйде де, жалпы барлык ... ... ... ... ... Иә, ... өзіңізді және өзіңіздің мінез-құлығыңызды өзгертуге
тырысуыңыз керек! Ең алдымен, өз бойыңыздан төзімділік пен ... ... ... ... қараңыз; соңында, өз денсаулығыңыз
жайлы да ойланыңыз - мұндай өмір сүру салты ізсіз калмайды.
Қосымша ... ... ... Мен жайбарақат күйдемін…
- Менің барлық денем жағымды босаңсып және тынышталуда…
- Мені ештеңе алаңдатпайды…
- Мен ішкі көңіл тұрақтануын ... ... күш пен ... ... ... Мен ... ... душта түсіп жатқандаймын…
- Менің барлық бұлшықеттерім демалып жатыр…
- Дене бойымен тітіркенулер жүгіріп өткендей…
- Менің денемнің барлық ... ... ... ... ... ... ... артта қалды…
- Алда тек жарқын, ашық болашық…
Қосымша Б
Эмоциональды-коррективтік ... ... ... Сіді ... ... келеңсіз жайтты , бірінші жақтан, шағын әңгіме
ретінде жазыңыз. Сезімдеріңізді, болған дилогтарыңызды қайта жаңғыртыңыз.
ә) кейін осы келеңсіз ... ... ... ... ... ... ... жайттан кек алыңыз.
б) Немесе жаңа диалогтар, әңгіме соңын және шешілуін жазып көріңіз.
Өзіңізді жаңа, тиімдірек жағынан ... ... ... ... ... қысқа түрде жазып қойыңыз
және белгілі бір уақыттан кейін оқыңыз. Бұл өз көз алдыңызда бекуіңізге,
өз-өзіңізді сыйлауыңызға елеулі ... ... және ... сенімді
арттырады.
Қосымша В
Ережелер бойынша тамақтанамыз
1. Кофеиннен аулақ болыңыз (қою емес шай ... ... ... ... ... ... ... шектеңіз.
3. Спорттың ішімдіктердің көмегіне жүгінбеңіз.
4. Жоғары сапалы ақуызы бар тағамдарды ... ... еті, ... ... ... ... қатар дәрумендер туралы ұмытпаймыз. Соның ішінде В тобының
(ең алдымен-В6) және ... ... ... 2 ... ... ... ... 3 бөлігін, укроптың 5
бөлігін араластыру. Осының екі қасығын 2 ... суға ... 20 ... керек. Әрбәр таңертең және түнде стаканның ½ бөлігіндей ішіп тұру
керек.
Қосымша Ғ
Жақсы көңіл-күй гимнастикасы
Ең ... ... ... ... ... ... жиырып, одан кейін жазыңыз. Оны 10-15 рет ... ... ... ... ... жай, ... ... жасалады.
2. Қабақ түйден түңілуден арылу үшін келесі жаттығуды ... ... ... ... ... ... қысыңыз. Кейін көз
ашпай, бұл қысылуды жазыңыз және бет-әлпет терісін әр ... ... Бұл ... тек ... ... ... қатар
күнде бірнеше рет жасауға болады.
3. Ваннаға кіргеннен кейін айна ... ... ... ... ... ... сіз қандай іспен айналыспаңыз шағын үзіліс табуға және 2-3
минуттай бір жерге барып (ванна, ... ... ... ... тұрып,
секіріңіз, тентек болыңыз. Жалпы айтқанда бала қылықтарын көрсету –
жастықтың, жанның, психиканың, жүйке-жүйесінің ... ... ... ... ... ... материал дау-жанжалдық және кедергі жағдаяттар суреттелген 20
суреттен тұрады. әр бір суретте бір ... ... ... ... және фрустрациялық жағдайға ұшырататын сөздер айтады.
Зерттеушінің міндеті - өз көзқарасы бойынша, дау-жанжалдық жағдаятқа,
адекватты жауапты құрастыру.
Қосымша ... ... ... мен ... ... анықтау ”
әдістемесі
Тест 58 сұрақтан тұрады. Әрбір сұраққа “иә” ... ... деп ... Сізге мектепте өзіңізді қалай сезінетініңізді анықтау
мақсатында сұрақтар беріледі. Сұрақтарға шын ... және ... ... ... ... немесе дұрыс емес жауап болмайды. Әр сұраққа көп
ойланбай, ойыңызға қай жауап бірінші келсе, соны ... ... ... ... ... сұрақ нөмірінің қасына “иә” немесе “жоқ” деп белгі қойып
отырыңыз.
Әдістеме тексті
1. Барлық кластағы оқушылармен бір деңгейде тұру қиын ... Егер ... ... ... ... тексергісі келсе,
қобалжисыз ба?
3. Мұғалімнің көп талап қоюы бойынша класта оқу саған қиын емес пе?
4. Сенің сабақ ... үшін ... ... ... ... ... ... біреу саған ұрынып, не тиісіп көрді ме?
6. Мұғалім жаңа сабақты түсіндіру кезінде асықпағанын қалайсыз ба?
7. Белгілі бір тапсырмаға ... ... ... ... ... ... Сен ... үстінде қате нәрсе айтып қоямын деп сабақ айтпауға
тырысасың ба?
9. Сабақта жауап ... ... ... дірілдщеп, қорқасың ба?
10. Әр түрлі ойындар ойнау кезінде сенің кластастарың сені келеке ете
ме?
11. Сен ... ... баға ... ... көп бола ... Таңдау жасалып ойналатын ойындар кезінде, мені таңдамай қалады деп
қорыққандықтан ойын ойнаудан ... ... ... ... қалып қоямын деп қорқасың ба?
14. Жауап беруге шақырғанда, ... ... ... ... бола
ма?
15. Кластастарың сенің айтқаныңмен жүрмейді деп ойлайсың ба?
16. Тапсырманы орындау алдында қатты қобалжисың ба
17. Ата-аналарыңның күткеніндей жақсы баға алу сен үшін қиын ... ... кей ... ... ... ... ... Жауап беру кезінде қателесіп кетсең, саған кластастарың күледі деп
ойлайсың ба?
20. Сен кластастарыңа ... ... ... ... болғаннан соң, оны дұрыс орындадым ба деп
мазасызданасың ба?
22. Класта жұмыс істеу ... ... ... есте ... ... ... ... сұрағына жауап бере алмай жатқаныңды кейде
түсіңде көресің бе?
24. Кластағы көптеген балалар саған достық ... ... ... ... ... Егер сенің жұмысыңның нәтижелері кластағы балалардың жұмыс
нәтижелерімен ... ... одан да ... ... ... ... бір нәрсені сұраған кезде қобалжу сезімі жоқ ... ... ... ... ... ... ба?
28. Сенің сабаққа дайындығыңды тексеремін деп мұғалім ... ... ... ... ... ... Егер сен ... баға алсаң, сенің достарың сені жарамсақтанып жатыр
деп ойлайды ма?
30. Басқа балалар ерекше көңіл ... ... ... ... бе?
31. Кластағы кейбір балалар сенің намысыңы тиетін сөздер айтатын кездер
бола ма?
32. Жұмысты істей алмаған ... ... ... ... деп
ойлайсың ба?
33. Сенің кластастарың саған көңіл аудармайды ма?
34. Өзіңді ыңғайсыз сезініп ... ... ... ... ... ... мұғалімдердің қарым-қатынасына ризасың ба?
36. Кластастарыңның мамалары сияқты сенің де мамаң саған кештерді
ұйымдастыруға көмектеседі ... ... ... сен ... не ... ... ... Болашақта бұдан да жақсы оқимын деп ойлайсың ба?
39. Мектепте сен өзіңнің кластастарың сияқты ... ... ... ... ... ... ... беру кезінде осы уақытта басқалар сен туралы не ойлап
отыр деп ойлайсың ба?
41. Қабілетті оқушылар кластағы ... ... ... ... ме?
42. Сен олардан жақсы орындап жатырсаң, кластастарың саған ашуланады ма?
43. Кластастарыңның саған деген қарым-қатынасына ризасың ба?
44. Мұғаліммен бетпе-бет, ... ... ... ... сезінесің бе?
45. Кластастрың сенің сыртқы келбетің мен мінез-құлқыңды келеке ете ме?
46. Басқа ... ... ... ... туралы мазасызданамын деп
ойлайсың ба?
47. Жауап бере алмай қалсаң, жылап жіберуің мүмкін бе?
48. Кеште төсекке жатар ... ... ... не ... екен ... ба?
49. Қиын тапсырманы орындау кезінде, бұрын білген нәрселерді ұмытып
қалғандай сезінесің бе?
50. Тапсырманы орындау кезінде аздап ... ... ... ... класқа тапсырма беруге дайындалғанда, өзіңнің күйгелектеніп,
мазасыздана бастағаныңды сезесің бе?
52. Мектепте сенің біліміңді тексереміз десе, қорқасың ба?
53. ... ... ... ... ... оны ... алмай қаламын деп
қорқасың ба?
54. Кластастарың сен орындай алмайтын нәрсені орындап жатқанын түсіңде
көресің бе?
55. Мұғалім материалды түсіндіріп жатқан ... ... ... ... жақсы түсініп жатыр деп ойлайсың ба?
56. Мектепке келе жатқан жолда мұғалім білім тексеретін ... ... деп ... ... ... орындау кезінде, нашар орындап жатырмын жеп ойлайсың ба?
58. Барлық класс алдында тапсырманы тақтаға орындау ... ... ... ... ... ... және ... өңдеу барысында тест кілтімен
сәйкес келмеген сұрақтарға жауаптар сызылады. Мысалы, 58 сұраққа оқушысы
“иә” деп жауап ... бұл кілт ... осы ... ... ... ... Кілтпен сәйкес келмеген жауаптар-үрейдің көрінуі.
Өңдеу барысында өңделеді:
а) барлық текст бойынша сәйкес келмегендер саны.
Егерде ол 50%-дан жоғары болса, үрейлену деңгейі ... ... ... ал ... көп ... жоғары үрейлену.
б) текстте бөлініп көрсетілген үрейленудің 8 факторы бойынша
сәйкес келгендер саны. Үрей ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... |, 50, ... |
| |Е=22 ... ... ... ... ... ... Сәттілікке қол жеткізудегі |1,3,6,11,17,19,25,29,32,35,38,41,43|
|қажеттілік фрустрациясы |Е=13 ... ... ... қорқынышы. |27,31,34,37,40,45. Е=6 ... ... ... ... ... ... | ... ... ... ... ... |3,8,13,17,22 ... қалу ... |Е=5 ... ... ... физиологиялық |9, 14,18,23,28 ... ... |Е=5 ... Мұғалімдермен ... Е=8 ... ... мен | ... | ... ... ... ... ... |25.+
26.-
27.-
28.-
29.-
30.+ |31.-
32.-
33.-
34.-
35.+
36.+ |37.-
38.+
39.+
40.-
41.+
42.- |43.+.
44.+
45-
46-
47-
48- |49-
50-
51-
52-
53-
54- |55-
56-
57-
58- | |
Нәтижелер:
1. Әрбір фактор ... ... ... ... саны.
2. Бұл мағлұматтарды индивидуальды диаграмма ретінде көрсету.
3. Әрбір ... ... ... ... үшін ... ... белгілер саны.
4. Бұл мағлұматтарды диаграмма ретінде көрсету.
5. Белгілі бір фактор бойынша сәйкес келмейтіндері бар қатысушылар ... ... ... ... ... ақпарат.
Әрбір фактордың мазмұндық сипаттамасы:
1. Мектептегі жалпы үрейі-мектеп өміріне қосылуының әр түрлі формаларымен
байланысты баланың ... ... ... ... ... уайымдауы. – оның әлеуметтік келісімі дамитын
баланың эмоционалдық жағдай фоны. (ең ... ... қол ... ... фрустрациясы келеңсіз психикалыө
фон. Ол балаға өзінің сәттіліктегі қажеттіліктерін, жоғары нәтижелерге
қол жеткізуін ... жол ... ... ... ...... жағымсыз-эмоционалдық уайымдауы.
Ол өз-өзі ашу ... өзін өзге ... ... ... өз
мүмкіндіктерін демонстрациялаумен қаруланған.
4. Білімді тексеру жағдайынан қорқыныш-білімін, жетістігін, мүмкіндіктерін
тексеру ... ... ... ... және уайымдау.
5. Қоршаған адамдар үмітіне сәйкес келмей қалу ... ... ... және ... ... ... ... баға жөніндегі үрей.
6. Стресске төмен физиологиялық қарсы ... ... ... бейімделуін төмендететін, қоршаған үрей факторына
диструктивтік, жағымсыз қатынас ... ... ... ... ерекшеліктері.
7. Мұғалімдермен қарым-қатынастағы мәселелер мен қорқыныштар-баланың оқу
үлгірімін төмендететін мектептегі үлкен ... ... ... ... ... қызметі
Оқушылармен
Қарым-қатынас негізінде
М А М А Н
Ұйымдастырушылық қабілеті
Мәдениеті
Шеберлігі
Кәсіби даярлығы
Ата-аналармен
Мектеп ұжымы
Мұғалім-
дер
Топ
Диагностикалау
Психопрофилактика
Дамыту
Коррекциялау
Қызмет түрлері
Жұмыс ...

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 84 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бюджет шығыстарын жіктеу3 бет
«Данон» компаниясының персоналдың дамыту процесін басқару22 бет
1) Суық және ыстық басып емдеу әдістері 2)Емдік балшықтар және емдеу әдістері12 бет
«Қазақтелеком» АҚ филиалы – Алматы ОТД Еңбекшіқазақ аудандық телекоммуникация торабы8 бет
Адам өмірінің мәні21 бет
Ақпарат және оны өрнектеудің жолдары6 бет
Егістік тәжірибеде орындалатын бақылау жұмыстары3 бет
Орыс, қазақ ғалымдарының қазақ этногинезін зерттеу тарихы11 бет
Сумен , бумен емдеу әдістері5 бет
Суық және ыстық басып емдеу әдістері жайлы ақпарат3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь