Мектеп жасына дейінгі дарынды балаларды оқыту және тәрбиелеу бағыттары

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..6

1 Мектеп жасына дейінгі дарынды балаларды оқыту және тәрбиелеу бағыттарының теориялық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .10
1.1 Мектеп жасына дейінгі дарынды балаларды оқыту және тәрбиелеу бағыттарының психологияда зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...10
1.2 Мектеп жасына дейінгі дарынды балалардың интеллектуалды және шығармашылық компоненттерiнiң байланысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...19
1.3 Мектеп жасына дейінгі балаларда дарындылықтың әр түрін
анықтаудағы әдістемелік тәсілдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...34

2 Мектеп жасына дейінгі дарынды балаларды оқыту және тәрбиелеу бағыттарын зерттеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...47
2.1 Мектеп жасына дейінгі дарынды балаларды оқыту және тәрбиелеу бағыттарын зерттеуді ұйымдастыру және оның әдістемелері ... ... ... ... ... ... ..47
2.2 Мектеп жасына дейінгі дарынды балаларды оқыту және тәрбиелеу бағыттарын зерттеу әдістемелерінің қорытындылары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..55

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 61

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 65
Зерттеудің көкейкестілігі. Бала мектеп өміріне алғаш ене бастағанда онда мәнді
Зерттеудің көкейкестілігі. Бала мектеп өміріне алғаш ене бастағанда онда мәнді психологиялық қайта өзгеріс болады. Ол жаңа режимнің бірқатар маңызды әдеттерін бойына сіңіреді, мұғаліммен және жолдастарымен сенімді қарым-қатынас орнатады. Оқу материалының мазмұнына ынтаның пайда болуы негізінде оның оқуға деген жақсы көзқарасы қалыптасады. Бұл ынталардың одан әрі дамуы және мектеп жасына дейінгі балалардың оқуға деген көзқарасының жайы олардың оқу әрекетінің қалыптасу процесіне байланысты. Білім, іскерлік пен дағды ата-аналармен, құрбы-құрдастармен қарым-қатынаста, ойындар үстінде, кітаптар оқығанда және т.б. игеріледі.
Қазақстан Республикасының «Білім туралы заңында», білім беру жүйесінің басты міндеті – ұлттық және жалпы азаматтық құндылықтар ғылым мен практика жетістіктері негізінде жеке адамды қалыптастыруға және кәсіби шындауға бағытталған білім алу үшін қажетті жағдайлар жасау, оқытудың жаңа технологияларын еңгізу, білім беруді ақпараттандыру, білім беру жүйесін одан әрі дамыту міндеттері көзделеді [1].
Мектеп жасына дейінгі балалардың ақыл-ой әрекетінің белсенділігін қалыптастыруда олардың қабілеттерін дамытуға, танымдық жан қуаттарының оянуына ықпал етіп, іздесіне талабын ұштауға білім деңгейін жетілдірудің маңызы ерекше. Мектеп жасына дейінгі балалардың ақыл-ой іс-әрекеті күрделі процесс. Ол іс-әрекет мақсатын, мазмұны мен қорытындысын түрлері мен әдістерін, мотивтерін, деңгейлерін қамтиды.
Ақыл-ой іс-әрекет баланың білімге деген өте белсенді ақыл-ой әрекеті. Ол танымдық қажеттілікпен, мақсаттан таным қисындарынан және әрекетті орындаудың тәсіл-амалдарынан тұрады [2].
Оқу-тәрбие үрдісі мектеп жасына дейінгі балалардың ақыл-ой әрекеті негізінде жүзеге асады, ал ақыл-ой әрекеті негізінде мектеп жасына дейінгі балалардың танымдық белсенділігі қалыптасады. Белсенді ақыл-ой іс-әрекеттің көздейтін мүддесі білімнің қоғамдық мәнін ұғыну, қоғамға қызмет ету қарқынын үдету қажеттілігі негізінде дамиды. Белсенділіктің ең жоғары көрінісі мектеп жасына дейінгі балалардың алған білімдерін өмірде пайдалану білуі болып табылады.
vпсихологиялық қайта өзгеріс болады. Ол жаңа режимнің бірқатар маңызды әдеттерін бойына сіңіреді, мұғаліммен және жолдастарымен сенімді қарым-қатынас орнатады. Оқу материалының мазмұнына ынтаның пайда болуы негізінде оның оқуға деген жақсы көзқарасы қалыптасады. Бұл ынталардың одан әрі дамуы және мектеп жасына дейінгі балалардың оқуға деген көзқарасының жайы олардың оқу әрекетінің қалыптасу процесіне байланысты. Білім, іскерлік пен дағды ата-аналармен, құрбы-құрдастармен қарым-қатынаста, ойындар үстінде, кітаптар оқығанда және т.б. игеріледі.
Қазақстан Республикасының «Білім туралы заңында», білім беру жүйесінің басты міндеті – ұлттық және жалпы азаматтық құндылықтар ғылым мен практика жетістіктері негізінде жеке адамды қалыптастыруға және кәсіби шындауға бағытталған білім алу үшін қажетті жағдайлар жасау, оқытудың жаңа технологияларын еңгізу, білім беруді ақпараттандыру, білім беру жүйесін одан әрі дамыту міндеттері көзделеді [1].
Мектеп жасына дейінгі балалардың ақыл-ой әрекетінің белсенділігін қалыптастыруда олардың қабілеттерін дамытуға, танымдық жан қуаттарының оянуына ықпал етіп, іздесіне талабын ұштауға білім деңгейін жетілдірудің маңызы ерекше. Мектеп жасына дейінгі балалардың ақыл-ой іс-әрекеті күрделі процесс. Ол іс-әрекет мақсатын, мазмұны мен қорытындысын түрлері мен әдістерін, мотивтерін, деңгейлерін қамтиды.
Ақыл-ой іс-әрекет баланың білімге деген өте белсенді ақыл-ой әрекеті. Ол танымдық қажеттілікпен, мақсаттан таным қисындарынан және әрекетті орындаудың тәсіл-амалдарынан тұрады [2].
Оқу-тәрбие үрдісі мектеп жасына дейінгі балалардың ақыл-ой әрекеті негізінде жүзеге асады, ал ақыл-ой әрекеті негізінде мектеп жасына дейінгі балалардың танымдық белсенділігі қалыптасады. Белсенді ақыл-ой іс-әрекеттің көздейтін мүддесі білімнің қоғамдық мәнін ұғыну, қоғамға қызмет ету қарқынын үдету қажеттілігі негізінде дамиды. Белсенділіктің ең жоғары көрінісі мектеп жасына дейінгі балалардың алған білімдерін өмірде пайдалану білуі болып табылады.
1 Қазақстан Республикасының білім туралы заңы. - Алматы, 2007.
2 Жұмашев Қ. Дарынды тану және оқыту мәселелері // Қазақстан мектебі. - 2008. - № 4.
3 Мүсілімов Ә. Қабілеттілікті дамытудың психологиялық негіздері // Қазақстан мектебі. - 2009. - № 3.
4 Калмыкова З. Проблемы возраста. – М., 1989.
5 Менчинская Н. Овчинникова Т.Н. Личность и мышление ребенка: диагностика и коррекция. - М.: Академический проект, 2002.
6 Шумакова Н.Б. Познавательная деятельность дошкольника. – М., 1999.
7 Торренс П. Одаренный ребенок. - М.,1997.
8 Юркевич В.С., Чудновская В.С. Одаренность: дар и испытание. - М., 1990.
9 Лейтес Н.С Психологическая одаренность детей и подростков. - М., 1997.
10 Пономарева Я.А. Мышление дошкольника. – М., 1999.
11 Рубинштейн С.Л. Процессы мышления и закономерности анализа, синтеза и обобщения. – М., 1990.
12 Теплов Б.М. Проблемы индивидуальных различий. – М., 1995.
13 Лейтес Н.С. Об умственной одаренности. - М., 1998.
14 Богоявленская Д.Б. Одаренность: Рабочая концепция. - М., 2005.
15 Брушлинский А.В. Интеллектуальная активность и проблема творчества. – М., 2006.
16 Дружинин В.Н. Основные направления экспериментального изучения творчества. - М., 2000.
17 Юркевич В.С. Другая одаренность // Семья и школа. – 1995. - № 9.
18 Айзенк Г.Ю. Проверь свои интеллектуальные способности. – Рига, 2002.
19 Краткий тест творческого мышления. - М., 2008.
20 Савенков А.И. Одаренный ребенок, особенности психического развития // Магистр. – 1997. - № 5.
21 Рензулли Ж.С. Одаренность. – М., 1998.
22 Карне М. Одаренные дети. – М., 1991.
23 Пиаже Ж. Избранные психологические труды. – М., 1994.
24 Ананьев Б.Г. Психология чувственного познания. – М., 1993.
25 Гильбух Ю.З., Гарнец О.Н., Коробко С.Л. Феномен умственной одаренности // Вопросы психологии. – 2006. - № 4.
26 Тэкэкс К. Одаренные дети. – М., 1991.
27 Выготский Л.С. Избранные психологические труды. – М., 1981.
28 Кравцова Е.Е. Психологическая диагностика. – М., 1990.
29 Божович Л.И. Избранные психологические произведения. - М., 1988.
30 БрушлинскийА.В. Практическая психология. – М., 1997.
31 Тихомиров О.К. Конструктивная типология и психодиагностика личности. – Псков, 1994.
32 Холодная М.А. Психодиагностика личности: теория и практика. - М.: Владос, 2001.
33 Леонтьев А.Н., Лурия А.Р., Смирнов А.А. О диагностических методах исследованиях школьников. - М., 1996.
34 Рогов Е.И. Настольная книга практического психолога в образовании. – М., 1996.
35 Психологиялық тесттер жиынтығы. – Алматы, 2000.
36 Клименко В.В. Как воспитать вундеркинда. – Харьков, 1996.
37 Асылханова М.А. Психология: жас ерекшелік және педагогикалық тұрғысынан таным әрекеттерін қалыптастыру жолдары. – Алматы, 2000.
38 Сейталиев К. Дарынды шәкірттер даярлау жолында // Қазақстан мектебі. – 2002. - № 2.
39 Рубинштейн С.А. Способности. - М., 1989.
        
        Мектеп жасына дейінгі дарынды балаларды оқыту және тәрбиелеу бағыттары
МАЗМҰНЫ
Кіріспе.....................................................................
.................................................6
1 Мектеп жасына дейінгі дарынды балаларды оқыту және тәрбиелеу бағыттарының
теориялық
негіздері...................................................................
..10
1.1 ... ... ... дарынды балаларды оқыту және тәрбиелеу
бағыттарының психологияда
зерттелуі...............................................................10
2. Мектеп жасына дейінгі дарынды балалардың интеллектуалды ... ... ... Мектеп жасына дейінгі балаларда дарындылықтың әр түрін
анықтаудағы әдістемелік
тәсілдер....................................................................
...34
2 Мектеп жасына дейінгі дарынды балаларды ... және ... ... ... ... ... ... балаларды оқыту және тәрбиелеу бағыттарын
зерттеуді ұйымдастыру және оның әдістемелері..........................47
2.2 Мектеп жасына дейінгі дарынды балаларды оқыту және тәрбиелеу бағыттарын
зерттеу әдістемелерінің
қорытындылары......................................55
Қорытынды...................................................................
.........................................61
Пайдаланылған әдебиеттер
тізімі......................................................................
..65
Кіріспе
Зерттеудің ... Бала ... ... алғаш ене бастағанда онда
мәнді психологиялық қайта өзгеріс болады. Ол жаңа ... ... ... ... ... ... және жолдастарымен сенімді қарым-
қатынас орнатады. Оқу материалының мазмұнына ынтаның пайда болуы негізінде
оның ... ... ... ... ... Бұл ынталардың одан әрі
дамуы және мектеп жасына дейінгі балалардың оқуға ... ... ... оқу ... қалыптасу процесіне байланысты. Білім, іскерлік пен
дағды ата-аналармен, құрбы-құрдастармен ... ... ... оқығанда және т.б. игеріледі.
Қазақстан Республикасының «Білім туралы заңында», білім беру жүйесінің
басты міндеті – ұлттық және ... ... ... ғылым мен практика
жетістіктері негізінде жеке адамды қалыптастыруға және кәсіби шындауға
бағытталған білім алу үшін ... ... ... ... ... еңгізу, білім беруді ақпараттандыру, білім беру жүйесін
одан әрі дамыту міндеттері көзделеді [1].
Мектеп ... ... ... ... ... ... олардың қабілеттерін дамытуға, танымдық жан қуаттарының
оянуына ықпал етіп, іздесіне талабын ... ... ... жетілдірудің
маңызы ерекше. Мектеп жасына дейінгі балалардың ақыл-ой іс-әрекеті күрделі
процесс. Ол іс-әрекет мақсатын, ... мен ... ... мен
әдістерін, мотивтерін, деңгейлерін қамтиды.
Ақыл-ой іс-әрекет баланың ... ... өте ... ... ... ... қажеттілікпен, мақсаттан таным қисындарынан және ... ... ... ... ... мектеп жасына дейінгі балалардың ақыл-ой әрекеті
негізінде жүзеге асады, ал ақыл-ой әрекеті негізінде мектеп ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекеттің
көздейтін мүддесі білімнің қоғамдық ... ... ... ... ... ... қажеттілігі негізінде дамиды. Белсенділіктің ең жоғары
көрінісі мектеп жасына ... ... ... ... өмірде
пайдалану ... ... ... ... дейінгі балалардың ақыл-ой іс-әрекеті жеке тұлғаның
танымдық қызығушылығы мен қажетсінуін, белсенділігі мен ... ... ... ... ... мен ... ... оқушылардың интеллектуалды, жеке қасиеттерін және кәсіби
маңызды біліктерін ... оқу ... ... мен ... көлемін
игеруді көздейтін жан-жақты оқу жұмысы.
Ақыл-ой іс-әрекет күрделі үрдіс ... ... пен ... ... тиімді, сапалы әрекетін керек етеді. Ақыл-ой белсенділігі
баланың оқуға, білуге деген ынта-ықласының құштарлығының ерекше көрінісі.
Оқу-тәрбие барысында мектеп ... ... ... ... ... пайда болса, сонда мектеп жасына дейінгі ... ... ... ... ... ... зейінділік,
байқағыштық, ойлау және сөйлеу дербестігі т. б.
Бастауыш білім беру мазмұнын жетілдіруінің қайнар көзі - ... ... ... ... ... ... ... немесе
мәдениет мектептегі білм ... ... ... ... құрастыруда балалардың жекелік-тұлғалық ... ... ... ... талаптары
ескерілуі тиіс.
Бастауыш мектептің маңызы мен қызметі оны үздіксіз білім ... ... ... тек ... ... ғана емес ең алдымен
оқушы тұлғасының ... ... мен ... ... ... ... ... буын екендігімен анықталып негізделеді.
Балаларға оқу ... ... бір ... ... ... көрсету, олардың арасынан заттың сыртқы тілдік ... ... ... ... ... ... керек. Бұл жерде
заттың әрекеттер тиісті дәрежеде қорытындыланып, қысқартылып және ... ... ... жағдай жасау маңызды. Егер ... ... ... қате жіберсе, онда ол не оларға көрсетілген ... ... және ... ... еместігінің, не осы әрекеттердің
нашар жүргізілгендігінің дәлелі.
Ақыл-ой тәрбиесі — адамның таным қабілетін дамытып, білім ... ... ... ... ... бір саласы. Ақыл-ой тәрбиесі арқылы
оқушылардың оқып білім ... ... ...... ... ... меңгеруіне бағыт-бағдар бере отырьш жеке тұлғаны
қоғамның өркениетті даму ... сай ... ... ... бірі ... ... ... түсіну үшін ақыл-ой қызметінің
репродуктивті және продуктивті ... ... ... ... ...... ... қорытындыланған және жанама түрдегі
үрдісі, бірақ оның диалектикалық, ... ... ... репродуктивті бөліктері тұтасып кеткен" деп көрсетеді З.Калмыкова
[4].
Н.Менчинская өз ... ... ... және нық ... қалыптастыру оқушылардың ақыл-ой дамуына елеулі әсер береді"
деп, оның дамытушылық функциясының жоғарылауын, ... ... ... [5].
Ақыл-ой қызметінің тәсілі — ол белгілі бір топтағы мәселелерді шешу үшін
ұйымдастырылған қисынды операция немесе операциялар жиынтығы.
Абстрактылы ойлау елеулі емес екінші ... ... ... және ... бөліп алуға, сөйтіп, осы ... ... ... ... іскерлігін көздеуде өз маңыздылығымен
ерекшеленеді. Абстрактылы ойлауға қабілеттілік, сөз жоқ, ... ... ... ... ... дамуы мектеп жасында мейлінше
интенсивті етеді. ... ... оның ... ... ... Осы
қабілеттіліктердің көріну уақыты оқытудың мазмұны мен сабақ беру әдістеріне
байланысты болып келеді. Сондай-ақ негізгі ой әрекеттері мен ... ... ... ... ... етеді. Талдай, жинақтай білу ... мен ... ... алу, ... ... ... баға ... ұғымға келтіруді, құбылыстың немесе пәннің белгілі
бір қажеттілікпен анықталуын қажетсінеді.
Тасымалдауға қабілеттілік те ақыл-ойдың дамуыңда өте ... ... ... ... ... ... ... қауырт есіп
отырған қазіргі кезде ерекше маңызға ие, себебі, жаңа білімдерді ... де ... ... үшін ... құрал бола алады.
Құбылыстардың түпкі нәтижелерін немесе келіп жетуін ... ала көре ... ой мен ... ... ... ең ... ... пен
ғылымдағы заңдылықтардың рөлі мен маңызы туралы жалпы ... ... әрі ... ... ... құбылыстар арасындағы
ерекшеліктерді табу, ұқсастықтарына қарай ой қорытындыларын жасауды, сондай-
ақ индуктивтік және ... ... ... ... ... қамтиды.
Индуктивті ойлау жеке пәндер немесе құбылыстар туралы білімдер негізінде
оқытылатын барлық пәндер мен құбылыстар ... ... ... ... ... ... ... бұрын белгіленген жалпы ... ... ... ... ... ... ... қолдануды міндеттейді
.
Интеллектуалдық әрекетке адам қабілеттерін дамыту ой еңбегінің
мәдениетін игерумен де ... ... ... Ой ... ... ... ой жұмысының режимін тиімді ұйымдастыра білу туралы ұғым,
белгілі бір жүйе жасап алу, ұқыпты жұмыс ... ... ... ... ... ... адам ... бір жүйені ұсынатын болса
едәуір артады, бұл әрекет ... ... бір ... таңдап алудан,
жұмыс орнының белгілі бір ұйымдастырылуынан, осы ... және ... т.б. ... ... ... ... жазып алуды жүргізу
жүйесінен көрінеді. Нақ осы ой ... ... ... ұзақ ... ... жол ... танымдық қызметке қабілетті дамытуда ақыл-ой ... ... ... ... ... қабілеттілік жалпы мәдени ... ... ... алу және ... ... ... үшін де ... танымдық қызмет ақыл-ой дамуының жеткілікті дәрежесін дербес жұмыс
істеу ... мен ... ... сондай-ақ белгілі бір
мотивтердің болуын көздейді. Дербес жұмыс істеу іскерліктері мен ... ... ... де ... ... бұл ... нәтижелі
болуы үшін оны тиімді ойластырып ұйымдастыру керек болады.
Зерттеудің мақсаты: мектеп жасына дейінгі дарынды балаларды оқыту ... ... ашып ... ... ... ... дейінгі дарынды балаларды оқыту және
тәрбиелеу процесі.
Зерттеудің пәні: мектеп жасына дейінгі дарынды ... ... ... ... ... жолдары.
Зерттеудің ғылыми болжамы: егер мектеп жасына дейінгі дарынды ... және ... ... ашып ... мектеп жасына дейінгі
дарынды балаларды оқыту және тәрбиелеудің дамуына зерттеулер ... ... ... ... дарынды балаларды оқыту және тәрбиелеу
тиімділігі ... ... ... ... ... ... ... мен тұтастығы қамтамасыз етіледі.
Зерттеудің міндеттері:
1) мектеп жасына дейінгі дарынды балаларды оқыту және тәрбиелеудің
теориялық негіздерін ... ... ... дейінгі дарынды балалардың интеллектуалды және
шығармашылық компоненттерiнiң байланысын ашу;
3) мектеп жасына дейінгі балаларда ... ... ... ... және ... ... зерттеу проблемасы
бойынша философтардың, мәдениеттанушылардың, педагогтар мен ... ... ... жетістіктері мен озық педагогикалық
тәжірибелерді мектеп ... ... ... байланысты ресми
құжаттар; ... ... ... ... зерттеу жұмысы;
психологиялық-педагогикалық әдебиеттерді тақырып бойынша теориялық талдау;
психологиялық ... ... ... ... тұрғыдан
өңдеу.
Зерттеу базалары:
Тәжірибелі-педагогикалық жұмыс ... ... ... жүргізілді.
Дипломдық жұмыстың құрылымы:
Жұмыс кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан, ... ... мен ... ... ... көкейкестілігі, нысаны, пәні, мақсаты, міндеттері,
зерттеудің ғылыми болжамы, теориялық және әдіснамалық негіздері, зерттеу
әдістері мен зерттеу базасы көрсетілген.
Бірінші тарауда ... ... ... ... ... ... ... бағыттарының дамуы, педагогикалық – психологиялық ерекшеліктері
жайлы мағлұматтар берілген.
Екінші ... ... ... дейінгі дарынды балаларды оқыту және
тәрбиелеуін зерттеудегі әдіс-тәсілдер, оларды талдау ... ... ... ... ... ... ... жасына
дейінгі дарынды балаларды оқыту және тәрбиелеу бағыттары бойынша ... ... ... ... ... ... балаларды оқыту және тәрбиелеу
бағыттарының теориялық негіздері
1.1 Мектеп жасына дейінгі дарынды балаларды оқыту және тәрбиелеу
бағыттарының психологияда зерттелуі
Адамның шығармашылық мүмкіндіктері өте ерте ... Өте ... ... - 2-5 жас. Осы жас ... жеке ... негізі қаланады.
Қабілеттің бірінші байқалуы түрлі іс-әрекет түрлеріне еріксіз ұмтылудан
байқалады. ... ... ... ... ... ... ... Ата-ана, тәрбиеші, мұғалімдердің басты міндеті ... осы ... ... жас ... ... ... өзгелерден айыратын нәрсе себеп-
салдарлы байланыстарды бақылау қабілеттілігі және ... ... ... ... жасына дейінгі дарынды балаларды ақпаратты және тәжірибеені әрі
жалпылай білу қабілеттілігі ерекшелендіреді.
Және бұл балалар жинақталған ... кең ... ... ... ... сөздік қорға бай болады, сұрақ қоя біледі. Олар
үлкен ниетпен сөздіктер мен ... ... ... ойлап табады,
ақыл-ой қабілетін белсенді ететін ойындарды ұнатады.
Дарынды балалар зейіні бір нәрсеге аса шоғырланғыш болады әрі қызыққан
іс-әрекетінің ... ... өте ... ... ... әділеттілік сезімі өте ерте ... ... өте ... ... Олар өздеріне және айналадағыларға жоғары
талаптар қояды, әрі ... өте тез, ... үн ... ... ... ... таланттардың айқын, ашық қиялы әлемде жоқ жануарларды тауып,
оларды жолдас етеді, және фантастикалық ... ... ... ... үшін аса жоғары қорқыныш тән, себебі олар түрлі қауіпті
оқиғаларды қиялдап ойдан шығаурға қабілетті. Бұл ... аса ... ... ... ... үшін ... процестерінің озыңқы дамуы тән болады:
1) қабылдауларының кеңдігімен ерекшелене отырып, олар айнала әлемдегі
болып жатқанды тік әрі тез ... сол ... өзге ... ... орай аса ... көп ... құмартып білгіш болады. Олар
бір мезгілде бірнеше процесті бақылауға ... және ... ... ... зерттеуге бейім;
2) олар заттар мен құбылыстар арасындағы байланысты қабылдауға қабілетті
әрі ... ... ... ... алады; оларға өз қиялдарында балама
жүйелер құрау ұнайды;
3) дарынды балалардың ерекше есі ... ... ... жетіле отырып,
ақпараттың едәуір үлкен бөлігін жинақтауға бейім. Әрі оны қарқынды қолдана
біледі;
4) дарынды балалардың сөздік қоры бай, әрі олар оны ... әрі ... ... Дегенмен, жеке қанағаттануы үшін олар жиі ... жеке ... ... ... ... ... ... ұзаққа созылады және міндетті
шешуде үлкен табандылық танытады.
Дарынды балалардың психоәлеуметтік ... ... ... әділ ... ... ... ... дамуы
озыңқы дамиды;
2) бұл балалар өзіне, айналадағыларға жоғары талаптар қояды;
3) дарынды балаларға шығармашылық, ... ... бай қиял ... ... бұл ... әзіл ... өте бай, ... ұнатады;
5) дарынды балаларға эмоционалды баланс жетіспейді, себебі ерте жас
кезеңінде олар өте-мөте шыдамсыз әрі шайпау ... ... ... аса қорқыныш және жоғары сезімталдық тән;
7) бұл кезеңде эгоцентризм де байқалады;
8) кей жағдайларда ... ... ... ... ... қарым-қатынаста қиындықтар пайда болып тұрады.
Дарынды балалардың тағы да кейбір сипаттамалары:
1) дарынды балаларды жоғары энергетикалық деңгей ... әрі ... аз ... ... олардың қол бұлшық еттерінің координациясы және қолдарын меңгеруі жиі
жағдайда танымдық қабілеттерінен артта, яғни кеш дамиды.
Талай және дарындылық ... ... және жеке ... ... ... ... балалардың жаңа объектімен ... ... ... қабілеттердің дамуында екі кезеңнің пайда болуын
көрсетеді ... ... ... ... ... ... жас ... ең бір
маңызды проблема - дарынды балаларды анықтау. Біріншіден, ... ... өз ... ... ... ... арқылы
түсінбейтін болады да, жиі жағдайда ... өз ... ... қабілеттеріне жағымсыз реакция танытуы байқалады.
Екіншіден, белсенді шығармашылық қабілеттер балаларда аса жоғары жүйке
– психикалық ... ... ... ... әрі бұл шыдамсыздықта,
тәбеттің бұзылуында бас ауруы, ұйқының бұзылуымен бірге байқалады. ... ... ... ... ... ... невроздың
пайда болуына және бірқатар психосоматикалық ... ... ... ... ... балалар мектеп ұжымына түсе отырып, ... ... ... көріп, өздерін қолайсыз сезінеді.
Нәтижесінде дарынды ... ... ... ... «ақ қарға»
болмауға тырысып бағады.
П. Торренс зерттеулері ... ... ... балалар ақыл-ой
дамудың бастапқы деңгейлерін тез бастан өткереді де, түрлі жүйкеге ауырлық
тудыратын жұмыстарға қарсылық танытады ... ... ... ... ерекше оригиналдығы айналадғылардың
түсінбестігіне әкеліп соғады, әрі олардың бұл әрекетін өзгелер ... ... ... ... ... ... 2/3 ... бөлігін құр босқа
«интеллектуалды қарсылық» көрсете отырып өткізеді. Дарынды ... ... ... ... ... ... деңгейлерін тезірек,
жылдамырақ өткереді.
Қазіргі таңда дарынды балалармен жұмыс істеудің ... ... ... көптеген елдерде даралап, саралап оқытуға көшуде.
Арнаулы кешендік - оқу ... ... ... ... әдеттегі бағдарламаға қарағанда өздерін еркінірек ұстайтын болады.
Ал, шет елдерде мысалы АҚШ-та дарынды ... ... ... ... арнайы курстар құрылған.
Әрі мұнда кең тарағаны «оқу ... ... ... ... тарауы. Олар оқушы мен мұғалім арасында жасалады, және ... ... ... ал ... - ... ... жұмыс
істеуге мүмкіндік береді.
Сонымен, дарындылықтың сақталуы әрі дамуы - қоғам прогресін, ... ... ... бала ... ... айналысады, сөздік қоры бай, күрделі
тапсрымаларды қанағат алып отырып, орындайды, жауап беруде қиын ... ... ... ... тұтас алғанда интеллект
коэфициенті жоғары.
Дарынды баланың психоәлеуметтік ... ... ... ... ... ... дамуы; бағалықтың жекелік жүйесі
кішкентай балаларда өте кең және негізінен қоршаған ортаға әділдік ... ... ... сәйкес келмейтін қиялының жоғарылығы; ... ... ... ... әлі шше ... ... ... талпынуы;
көп елестету мен қиялдың ... ... ... ... ... ... кейбір дарынды балаларда телепатия,
болжау қабіелттілігі болады; мектепке ... ... ... балалар
оқиғалар мен құбылыстарды талқылауда эгоцентристтер болып табылады. Бұл
бала қатарларының арасында кейбір әлеуметтік ... ... ... ... ... табиғаты байытылып,
анықталуда. Баланың ақыл-ой дарындылығының ... ... В.С. ... [8] және Н.С. ... [9], бұл - ... динамиканы бақылаған. Олар дарынды балалар үшін ... ... ... - ... ... ... ізденіс
ғылыми әдебиеттерде мағынасына жақын әр түрлі терминдермен белгіленеді:
ақыл-ой белсенділігі, танымдық ... ... ... ... ... танымдық қажеттіліктің динамикасын құра отырып,
қабілеттіліктің дамуымен байланыстырады. ... ... ... ... кең ... ... ойлау және тағы ... ... ... Бұл ... ... факторлардың, яғни
қанағаттану сезімі, көңіл-күйдің көтеріңкі болуы, интеллектуалды ... ... ... қабілетінен қанағат алумен қабілеттіліктің дамуы
байқаусыз, тез және жеңіл өтеді.
“Танымға өте ... ... ... - ... дамуының бірінші
белгісі. Дарынды балаларда бұл қажеттілік басқалардан басым болады: оқушы
бұл қажеттілікті қанағаттандыру үшін достарымен ... ... ... бас ... мүмкін”.
Балалық шақтағы интеллектің құрамындағы шешуші рөлді Я.А. Пономареваның
“әрекеттің шкі жоспары” сияқты, ақыл-ой ... жас ... ... еңбегі дәлелдейді. Ақыл-ой дамуының жасқа ... ... ... ... қарқынды түрде байқалады екен. Бес жарым
жастан кейін, бұл ... ... да 12 ... ... ішкі ... ... ... ерекшелік аспектісінде интеллект динамикасымен бір уақытта, ... ... ... бұл ... жалпы және “арнайы” қасиеттердің
өзара ... ... ... ... ... ... Интеллектің жалпы
және “арнайы” ... С.Л. ... [11] мен Б.М. ... ... ... ... дамиды, ол оқушының ... да ... ... ... ... байқалады. Бірақ, бұл даралау С.Л.
Рубинштейн “адамның ... ... ... - бұл оқу мен еңбекке
қабілеттіліктің түрлі көрініс ... де ... ... ... ... интеллектің жалпы және арнайы қасиеттерінен басқа, даралық
ерекшеліктер ... ... және ... жинақтау және
классификация, бір өмір ... ... ... тағы ... ... процестің реакция күшімен, ... темп және ... ... ... ... негізінде
нерв жүйесінің туа біткен типтері жатыр.
И.П. Павлов зерттеулеріне сәйкес, интеллектің физиологиялық ... ... - ... ... “ойлау” типіне жатады.
Ол ... ... ... ... (сезім органдары әкелетін бейнелер
мен әсерлер) мен “екіншілік ... ... ... ... болады.
Осылай, интеллект - ақыл-ой дарындылығының маңызды ... ... ... оның ... Н.С. ... [13] пен В.С. Юркевич [8]
жазғандай, басқа да компоненттер кіреді. ... ... ... ... ... ... табылады. Шығармашылыққа
бейімделік - адам белсенділігінің ең ... ... ... да бір
жаңа, оригиналды нәрсені құруға қабілеттілік. Ол адам іс-әрекетінің ... ... ... мүмкін.
Дарындылықтың түрлерінің дифференциясы классификацияға негізделген
критерий бойынша анықталады. ... ... және ... ... болады.
Дарындылықтың сапалық мінездемесін талдау ... ... ... мүмкнідіктерінің спецификасына және олардың қандай да бір ... ... ... ... ұсынады. Дарындылықтың сандық
мінездемесін талдау адамның психикалық мүмкіндіктерінің деңгейін ... ... ... ... ... ... оның ... және әдейі немесе
арнайы түрін бөліп көрсетеді. ... 2 түрі де ... ... мен ... ... кезеңдер болуына байланысты. Осылай, жалпы
ақыл-ой дарындылығы іс-әрекеттің барлық түрімен қамтамасыз етілгенде ғана
орындалады. ... ... ... үшін ... ... сапасы, “ақыл-
ой құндылығы” қажет болады.
Арнайы дарындылық, өзі ерекше ашылып көрінетін ... ... ... ... ... музыкалық, сурет салу
өнері, ақындық дарындылық және тағы басқа).
Кәсіптік қабілеттерді зерттеумен ... ... Ч. ... ... ... факторы бар екенін көрсетті. Ол ... ... ... ... ... анықтайды.
Жалпы ақыл-ой дарындылығы ақыл-ой жетістігі талап етілетін жағдайдың
бәрінде болады (жалпы сұрақ - әр ... ... ... ақыл-ой
қабілеті мүмкіндігінің бірдей ... ... ... ... ... оқушылар арасындағы ақыл-ой қатынасы ... ... ... орынға шығады.
Мектепте “орташа оқитын” оқушыны бағалау ... ... ... ... Қазір біздің қоғамның жаңа дамуында ... ... ... ... озық еткен балаларға көңіл аудару -
мектептің көкейтесті мінідетінің бірі болып табылады.
Жалпы ақыл-ой қабілеттілігіне біршама психологтардың ... ... ... ... ... ... ... сөзімен белгйлейді. Психологияда бұл термин аумағында дау-
жанжал туылуда: интеллект ... ... ... оның ... ... түрлері бөлінуде. Бірақ бұл терминнен бас тарту ... ... ... Ол ... және ... ... ... белгілеуге арналады (ақыл-ой сферасында), яғни көбіне “ақыл-ой
дарындылығы” түсінігінің термині ретінде қолданылады.
Интеллект - өсіп ... ... ... ... мен ... дамуы күмәнсіз. Ақыл-ой дарындылығы интеллектке сай келмейді.
Дарындылық - бұл жеке ... ... ... ... ... ... яғни философиялық-теоретикалық
жаттығуларға, қоғамдық ... ... да бір ... ... ... ұйымдастырушылық - практикалық іс-әрекет түрлеріне
дарындылық - ... ... ... ... ... ... - бұл жалпы және жеке ... ... ... ... бар ... ... мен тәрбиешілерді ақыл-
ойға байланысты дарынды балалардың 3 категориясына ... ... ... категорияда - өмірдің ... ... ... ... ... ... ... балалар. Олар жиі мектепке
дейінге және төменгі сынып жасындағы балалардың арасында кездеседі. ... - ... ... ... ... ... ... қандай да
бір аумағында ақыл-ой қабілеттілігінің белгілері бар балалар. ... ... ... байқалуы мүмкін. Үшінші категорияда - ... ... ... ... ... ... ... сирек кездесетін ақыл-ой қорымен ... ... ... Бұл ... ... ... ... дарындылық
туралы сөз болып отыр. Мұндай ақыл-ой мүмкіндігі бар ... ... ... ... жиі ... жалпы интеллектуалды және арнайы ... ... бұл ... ... ... ... ... да болуы мүмкін.
Ресейлік психологтар (Д. Богоявленская [14], А.В. ... [15], ... [16], Н.С. ... [13], А.М. ... [6], В.С. ... ... жұмысшы, жиі қолданылатын концепциясы” деп берілген
психологиялық білім ... ... ... мен ... ... сферасын қамтамасыз етушілер мен іс-әрекет түрлері;
( дарындылықтың қалыптастырушы деңгейі;
( дарындылықтың көрініс беру ... ... әр ... ... түрінде көрініс беруінің ауқымдылығы,
дамудың жас ерекшелігі.
Потенциалды дарындылық - бұл қандай да бір іс-әрекет түрінде жоғары
жетістікке жету ... ... ... ... ... ... ... ерекшелігі. Бірақ бала, бұл мүмкіндіктерді тап ... ... ... сәйкес орындай алмайды. Бұл потенциалды
мүмкіндіктің дамуы қолайсыз себептермен бірге жүруі мүмкін ... ... ... ... - ... ... ... дарындылықты анықтау, кезеңмен жүргізілген диагностика
бойынша орындалуы мүмкін. ... әрі ... ... ... тек ... ... ... болатын, әлі қалыптасып болмаған қабілеттіліктер
туралы сөз болып ... ... ... ... “вундеркиндтер” (“таңқаларлық бала”
мағынасында) деп аталатын балалар бола алады. Мектепке ... ... ... ... ... табылатын вундеркиндтер, қандай да бір іс-
әрекет ... ... ... ... (музыкада, суретте, ән ... ... ... балалар кейде өте жақсы ақыл-ой қабілеттіліктерін
көрініс етді (ерте әріп танып, оқу, хат, ... тағы ... ... ... дәлелдейтіндей, дарындылық музыкада ерте
көрінеді. Ал одан кешқұрым, ... ... ... Ал ... ерте ... ... Ғылым жетістігінде мәнді нәтжелерге
жету, әдетте кешқұрым ... ол ... да ... үшін ... және ... қамтамасыз етілу керектімен байланысты. Осы ... ... ... әдебиеттерде басқа да көзқарастар
кездесуде. Шетел ғалымдары дарындылықтың келесі түрлерін бөледі:
( интеллектуалды, оның түрі - ... ... ... ... ... ... ... психомоторлы немесе спорттық.
Мектеп жасына дейінгі балаға деген қатынас, оған ... ... ... ... ... ... – ол алдымен, даралық
деңгейлерде мектеп жасына дейінгі балаға деген көзқарастың өзгеруi және ... ... бiлiм ... ... және ... мекемелерде жүзеге
асырылады.
Ожеговтың сөздiгiнде дарындылық – «табиғаттан берiлген ерекше
қабiлет» деп ... Адам ... ...... ... ... сыйы. Бұл қабiлет барлық адам бойынан табылары да
сөзсiз. Дегенмен, табиғат оны ... ... етiп ... ... көптеу,
бiреуге аздау, ал үшiншiлерiне мүлдем жарытпай тарататыны да анық.
Бiз дарынды деп белгiлi бiр қабiлетi ... ... ... айтып жүрмiз. Өмiр сүретiн орта, берiлетiн тәрбие осы
ерекшелiктiң одан әрi ... ... ... оны ... жоқ ... саусағынан бал тамған зергердiң табиғи алмазды ... ... ... ... ... кәсiби ұстаздық, кез келген
ерекше қабiлеттi қушыны дарынға ... ... Мiне, осы бiр ... ... ... мен ... ... «тар жол, тайғақ кешулерден»
өтiп, өз жолын ендi ... ... ... ... ... ... деп ... оны
белгiлi бiр даму ... ... ... деп ... ... өзi ... ... мен бiлiмнiң арқасында ... ... мен ... ... ... ... ... Ал Сократ өзiнiң
ерекше қасиетiн түсiндiргенде «маған ... ... ... пiрiм ... келедi» - деген екен.
«Тұлғаның бойында белгiлi тума қабiлеттерiнiң болуы, - бұл негiзгi
фактор, - деп ХХ ... ... Дьюн ... - ... ... ... нәрсенi қолдана алмайды. Бұл қатынастық бойынша ... ... ... ... ... айтуынша: «Адам кең шеберлi ақыл-ой қабiлетiмен және
жұмыста жiгерлiлiкке ие ... оның ... ... ... күш ... ... дедi. Негативизм бағытының тағы бiр өкiлi Л.М.Термен болса:
«Көптеген дарынды балаларға ... ... ... бәрi де ... деп ... ... яғни баланың нерв жүйесiндегi туа бiткен
ерекшелiктерге байланысты»- дедi.
Әлбетте, дарындылықтың тұқым ... ... ... сөзсiз. Ендеше Абайдай ұлы тұлғаны өмiрге әкелген Құнанбайды
дарын емес деп кiм айтады?
Канада ғалымы Д.Хебб «генотиптiк интеллект» ... ... ... ... тұқым қуалайтын интеллект сыртқы ортамен қарым-қатынас орната ... ... ... ... ... ... белгiлi
тест әдiсiмен анықталады. Д.Хеббтiң ойынша ген ... ... мен ... ... ... қатынас 8:2. Мұнда 8-тұқым қуалаушылық, 2-
сыртқы ... ... ол ... ... ... ой-өріс (интеллект) –
бұл мәдени-әлеуметтiк орта мен индивидтiң (адамның) тәжiрибесiнен пайда
болатын өнiм, ал осы ... ... ... ... ... 80% генотиптiк құрылымға байланысты.
Д.Хеббтiң және басқа да гендiк дарындылықты ... ... ... мен бiлiм ... ... ... сынға алынды.
Олардың бiрiншi қарсылығы «қатып қалған интеллектiнi» ... ... ... бен он алты жас ... ... өткен оқушылардың 50%
ғылымның әр түрлi саласынан әр дәрежеде ... ... ... ... ... 8 жыл iшiнде тұрақсыз интеллектуалды дарындылығын танытқан.
Нақты, шүбә келтiрмейтiн ... ... ... дарындылық туралы
тұжырымдама болған емес және бұл бағыттағы жақсы жетiстiктерге ... жоқ ... ... ... де, бұл ... дарындылықты ғылыми тұрғыдан
зерттеушiлердi көп ... ... ... ... мұны ... ... ... қабылдау керектiгiн алға тартады. Белгiлi ағылшын ... осы ... ... көзқарасын былай түйiндейдi: «Термометрдi
алғаш ойлап тапқанда ғылымда жылу ... оның ... ... ... өте ... ... ... жылулық теориясы термометр және
басқа да құралдармен өлшеулер ... ... ... емес пе». ... дарындылық туралы түбегейлi, тұрақты қорытынды шығаруға ... деп ... ойын [18]. ХIХ – ХХ ... тоқысында психологияда
дарындылық мәселесiнде функционалдық көзқарас туындады. Психологтар ақыл-ой
дарындылығын диагностикалау үшiн бес ... ... ... зерттеу
керектiгiн айтады. Олар: ой, зейiн, ерiк, қабылдау және есте ұстау. Тек ... ... ғана ... ... ... ғылыми қызмет, ғылыми ойлаудан
iздеу керектiгiн айта бастады. Содан әр ... ... ... көзқарастарды жүйелей отырып, ғалымдар дарындылықты жалпы және
арнаулы деп ... ... ... ... ... ... В.Штерн жалпы
дарындылық - интеллектiден өзгеше, оны индивидтiң өз ойын жаңа ... мен ... ... ... ... ... ... қабiлетi
деп түсiндiредi [19].
Арнаулы дарындылықтың жалпыдан айырмашылығы белгiлi бiр ... ... үшiн ... Орыс ... мұны ... және ... деген түрлерге бөлсе, Батыс зерттеушiлерi оны
сенсорлық, моторлық, техникалық, сондай-ақ ... деп ... ... ... ... ғана тән жеке ерекшелiктерi оқу, еңбек, өзге де
үрдiс ... ... ... Осыған орай зерттеушiлер оларды әр түрлi
топтарға бөлiп қарастырады. Оқушылардың әлеуметтiк құрамы және оқу-тәрбие
iсiнiң ... орай көп ... ... ... ... қатарына
олар «жан-жақтыларды», «интеллектуал-теоретиктердi», ... ... және ... ... Cонда көптеген бiрiне-бiрi байланыссыз арнаулы факторлар түбiнде
ақыл-ой қабiлетiн, яғни интеллектiнi құрайды. «Интеллект» дегеніміз ... ... ... ... ... ... бар. ... есептеуі
бойынша интеллект кең мағынада - барлық танымдық ... ал ... ... - ... ... ... сферасын сипаттайтын жалпылама
түсінік.
Интеллектің бірнеше анықтамалары бар, бірақ осы уақытқа дейін нақты
қабылданған анықтамасы жоқ. ... тән ... бар екі ... ... ... анықтама бойынша, интеллект абстрактілі символдар
және қатынастар негізінде ... ... ... ... бойынша, интеллект
жинақталған тәжірибені қолдана отырып, жаңа ситуацияға бейімделуі, ... ... ... қабілетпен теңестіріледі.
Бірінші анықтамаға байланысты мынадай мәселеге назар аудару керек,
абстракцияға ... ...... тек бір ... ... ... мынаны ескеру керек, ... бір ... ... ғана ... ... сонымен бірге оған белсенді әсері
кезіңде де пайда болады.
Қорытындылай келе, адам ... ... ... ол ... қарым-қатынасты және заңды байланыстарды ашады, ... ... және ... әсер ... (рефлкесия және өзін-өзі
басқару), пайда болған өзгерістерді байқайды, шындықты ... ... ... сөзі ... ... «ақыл-ой дарындылығы»
сөздерінің синонимі ретінде қолданады. Сонымен ... ... ... ... ... IQ – ... ... деп аталады және де бұл ... ... ... ... ... нағыз орталық, адамның ақыл-ой
қабілетінің ядросы.
Ақыл-ой қабілеті арнаулы қабілетке қарағанда көп жағдайда жалпы қабілет
деп ... ... да, ... ... ... ... ... ақыл-ой қасиеті әр түрлі білім салаларында өте кең ... ... олар ... яғни әр түрлі іс-әрекет түрлері үшін жалпы болып
табылады. ... ... тек ... дарындылығы жағынан ғана
ерекшеленбей, сонымен бірге өзіндік ақыл-ой әрекеті ... яғни ... ... ерекшеленеді.
Интеллектіні анықтауға бағытталған зерттеулер екі ерекше ... Ф. ... ... ... бойынша интеллект өзін
қарапайым, нақты функцияларда көрсетуі керек, ал ... ... ... ... әр ... ... қорытатын комплексті сипатқа ие
болады. Осы екі ... да ... ... жиі ... ... ... қарамастан, осы уақытқа дейін тестологтардың
тәжірибесінде сақталып қалған.
Психологияда интеллектіні бір тұтас деп санауға болады ма, адамның ақыл-
ой ... ... ... ... ... ... ме деген
сұрақтар пікір таласқа түсіп ... ... ... ... ... ... тесттік
әдістердің негізінде көптеген зерттеулер, ... ... ... ... ең ... ... ағылшын психологы Х.Спирмен
барлық интеллектуалды ... ... Оған ... ... ... бір-біріне тәуелсіз ақыл-ой қабілеті туралы көзқарасын
қостайтын американ психологы Я.Терстон «алғашқы ақыл-ой ... ... ... ... ... ... шығарды. Интеллектінің жалпы
факторын ең маңызды деп санайтын Спирменнің дәстүрін жалғастырушылар және
бір жағынан Терстонды қолдайтын ... ... ... ... Қазіргі кезде түрлі ... ... ... ... ... ... жүзінде мойындалған.
Бірақ, Дж. Гилфорд жасаған интеллект құрылымының моделі кең қолдау
тапқан. Құрылым ... ... ...... ... ойлау процесінің мазмұның және ақыл-ой әрекетінің нәтижесінің
мүмкіндігін ... ... ... ... операцияның 5 түрін бөліп көрсетуге болады:
- таным (қабылдау процесі, тану, ақпаратты түсіну);
- ес ... ... ... және ... қайта жаңғырту);
- дивергентті ойлау (қиялға сүйенеді және жаңа идеяның пайда болу
құралы ретінде ... ... ... (түрлі мүмкіндіктерді қамтуға қарағанда нақты
жауапты «көздеу»);
- бағалық ойлау (стандартты және ... ... ... қарай ойлау процесінің мазмұның 4 топқа ... яғни ...... ақпаратқа (фигуралы мазмұн), ... ... яғни ... сан, код ... ... ... мазмұн),
немесе вербальды идеяларға және түсініктерге (семантикалық мазмұн), немесе
адамның ... ... ... ... ... ... бірге ойлау әрекетің нәтижесін 6 типке бөледі:
- тұтас ... ... ... ... ... бойынша топтастырылған мәліметтер
жиынтығы);
- қатынас (заттар арасындағы ... ... ... ... ... ... ақпараттар);
- трансформациялар (қайта құру, ақпараттың ауысуы);
- импликациялар (қорытындылар, алынған ақпараттағы жаңа байланыстарды
белгілеу).
Осылай әрбір ... ... да бір ... ... ... ... ... нәтиже түрін береді. Осы 3 параметрдің байланысы 120 әр түрлі ... ... ... ... болғаның көрсетеді.
Ағылшын психологы, Лондон университетінің профессоры Дж. Айзенк
интеллектінің 3 түрін ... ... ... – бас ... ... ... және функциялары;
2) психометрикалық – танымдық мүмкіндіктер (IQ);
3) әлеуметтік – ақпараттарды сыни өңдеу, стандарттарды құрау.
Дарындылық ... ... ... ... ... ... көрініс бергенде бірдей бола ма? Ақылды адам – барлық жағдайда да
ақылды ма? Ақыл-ой қабілеттілігі жоғары оқушы ... ... алға ... ... осы ... ... ... қабілеті жеткіліксіз бола ма? Бұл
«жалпы» және «арнайы» қарама-қарсылыққа негізделген ертеден келе ... ... ...... ... (немесе-немесе) арасындағы
таңдау емес, ол әрбір көзқарастың салыстырмалығын түсіну. ... ... ... интеллектінің жалпы және арнайы сәттері
іс-әрекетпен бірлесіп дамиды.
Мектеп жасына дейінгі бала интеллектісіндегі ... ... ... ... ... жасына дейінгі блаларына грамматика, математика
және т.б. бір-бірінен ... ... ... ... бір ... жасына
дейінгі баланың барлық сабақтар бойынша ортақ белгі көрсеткен, яғни ойлау
жұмысының ырғақтығы және ... ... ... осы ... миға
бағытталған арнайы ақыл-ой мүмкіндіктерінің айрықша белгілері көрінеді.
Есейе келе ақыл-ой қасиеттерінің бағыты көп ... ... ... ... да бір оқу ... (математикада немесе тарихта)
көрінуі мүмкін және мұндағы алғы шарт интеллектінің жеткілікті жағдайдағы
жоғары дәрежесі. Дарындылықтың ... бар ... ... ... ... ... ... интеллектідегі «жалпы» және «арнайы»
белгілерді ажыратып, олардың арасындағы байланыстарды есепке алып айыра
білу ... ... ... ... дара ерекшеліктері
өтпелі кезеңде дайындалып және қалыптасатынын ескерте кету ... ... ... ... әр үрлі адамдардың ойлауында, ақыл-
ойының дамуында түрліше қозғалыстарды тудырады.
Бұл талданған қорытынды – ... яғни бір ... ... бір
мәліметті екіншісіне тасымалдаумен байланысты. ... ... ... ... ... алынуы мүмкін.
Интеллектінің өте жоғары дәрежеде дамуының біртұтас көрінісі ... ... ... мен ... ... ... ұлы ... туралы зерттеуін атауға болады.
Б.М.Теплов ойлаудың нақтылығы, жылдам шешім қабылдай алу, ... ... ... ... ... ... ... тоқталып өткен. Мұнда ақыл-
ой қабілетінің өзіндік диалектикасы сақтанған, немесе нақты айтатын болсақ
қарама-қарсы ойлау қасиеттерін біріктіру керек: шапшаңдық және ... және ... ... ... ... жарқын үлгісімен таныстырады.
Интеллектінің дара ерекшеліктері оның біліктігі және дәрежесі ... ... ... тән ... білу ... ... болады.
Мұны ақыл-ойдың динамикалық жағынан көріну, мысалынан білуге болады.
Психиканың мазмұндық жағына байланысты айырмашылығынан ... ... ... және ... ... ... ... күш ретінде қолданылатын сипаттамалар да белгілі.
Мұндай көрсеткіштердің негізіне жүйке ... ... ... құрылымы
жатады. Жүйке жүйесі құрылымының әрбір ... ... ... ... мен ... бар.
Мұндай дара өзгешеліктер – жүйке әрекетінің жетілгендігімен ерекшеленбейді,
ол ... тән ... ... ... ... ... ... дара жұмыс стилі көрініс тапқан.
Интеллектінің өзіне тән дара ерекшеліктерінің екінші жағы ... ... ... ... ... ... ... процесінде басты
рольды бейнелі көрнекілік ... ал ...... ... ... ... ... теориясы бойынша ... ... ... ... ... мүшелеріне әсер ететін
бейнелер) мен «екінші ... ... ... түсініктер) арасындағы
байланысқа негізделген. Бас миының оң жақ және сол жақ екі ... шары ... ... ғана ... сонымен бірге олар бір-бірін толықтырып, түрлі
функцияларды атқарады. Сол жақ ... шар – ... ... ... ... ... ... оң жақ – тұтас, нақты қабылдауына ... ... ... ... ... Ми ... ... жұмыс істейді,
бірақ жарты шардың бірі басты орында болуы мүмкін. Бас миының жарты шардың
біреуінің басым ... ... ... ... ... және
түсініктіліктің қатынасымен ... ... ... дара ... даму ... өзіне тән бейнесін сипаттайды.
Жетілу кезеңінде өсіп келе жатқан адамның танымдық стилі, проблемасын
шешуде өзіндік жоспары ... емес ... жиі ... ғана емес, сонымен бірге интеллектінің өзіне тән ерекшелігі – бұл
шығармашылық мүмкіндіктің алғы шарты екендігін айтуымыз ... ... ... ... ... атап өтуіміз
керек. Интеллект – маңызды құраушы, бірақ бұл барлық ақыл-ой дарындылығы
емес.
Дегенмен, ... әр ... ... ұлы ... жету ... емес, психиканың одан да күрделi ерекшелiктерi: жаңа, ұшқыр
ойлар мен идеяларды ... және ... көп, ... емес ... таба бiлу қабiлетi болуы керек. Мұны психологияда креактивтiлiк деп
атайды.
ХХ ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... құқығынан толығымен айыра бастады.
Сонымен ... ... ... ... ... ... ... –тұлғаның жалпы, интегралды қасиетi екендiгi анық көрiнiп тұр.
Тек қана бiр салада ерекше қабiлеттi болып, ал ... ... ... болу табиғатта сирек кездесетiн құбылыс. Атақты суретшiлердiң
көпшiлiгi өлең жазған және керiсiнше, ақындардың бiразы ... ... ... ... ... халқын тамсандырған.
Күнделiктi тұрмыста қабiлеттi деген ұғымды бiз талантты, дарынды ... ... ... Бұл ... емес. Қабiлет – iс-әрекеттiң
белгiлi бiр түрiн ойдағыдай, нәтижелi етiп ... ... ... ... ... өзi жалпы және арнаулы болып екiге бөлiнедi. ... ... ... ... ... ... ... Iс-әрекеттi шығармашылықпен орындау мүмкiншiлiгiн қамтамасыз ететiн
қабiлеттiң жоғары түрiн ... деп ... ... қандай түрi
болсын өлшеусiз ерен еңбектен туындайды. Маңдай тер ... ... өз ... ие ... ... - ... өз бейiмдiлiгi
арқылы, шығармашылықпен жұмыс iстеу арқылы қалыптасатын қасиет.
Қабiлеттiлiктердiң дамуының табиғи негiзiн ... ... ... дарындылық. Адамның дарындылығы оның жоғары жүйке саласының туа бiткен
қасиетiмен тығыз байланысты. Адамға ... бiр ... ... ... ... ... ... ерекше қиысуын қызметтiң сол
саласында талант деп атайды.
Батыс психологтары дарындылықтың мынадай параметрлерiн ... ... ... ... қабiлет, үздiк оқуға деген қабiлет,
өнер саласындағы орындаушылық қабiлет, психомоторлық қабiлет, ... ... көш ... ... т.б.
Ғалым Ж.С. Рензулли [21] осыған орай өзiнiң мынадай баламалы анықтамасын
ұсынады. Ол үш ... ... ... ... ... бап және ... ... психологияда дарындылықтың
бiртұтас концепциясын Дж. Рензулли үш сақина теориясы арқылы көрсеттi. Бұл
концепция ... үш ... ... ... ... ... деп суреттейдi. Яғни олар: орташа деңгейдi жоғарлататын
интеллектуалды ... ... ... жоғарғы берiлгендiк
және креативтiлiктiң жоғарғы деңгейi.
1) интеллектуалды компонент (зейiн, ес және ... ... ... ... және ... ... ... даму
деңгейi,оның бiрегейлiгi және нәтижелiлiгi);
3) мотивациялық компонент (танымдық және зерттеу белсендiлігi).
Осы үш түрлi компоненттердiң қалыпты да ... ... ... ... ... ерекшелiктердi айқын көрсетiп бередi, ... ... ... ... бередi.
Америка психологы М.Карне [22] қоғамның басты интеллектуалды потенциалын
құрайтын шын дарынды балалар ... өте аз ... ... ... ... және ... ... жасындағы ондай балалар саны барлығы 3-
5% ... және олар ... ... ... Ал ... балалармен
айналысу өте қажет». АҚШ-та дарынды балаларды дара ерекшелiктерiмен, дербес
қабiлеттерiмен, дарындылығымен, өзгешелiгiмен ... ... ерте ... оқыту және тәрбиелеу маңызды мiндет болып табылады. Дарынды балаларды
таңдау, 90 жыл ... ... ... арқылы iске асырылады. Дарынды
балаларды оқытудағы педагогиканың басты принциптерiнiң бiрi - оқушыларды
дербес тәсiлдермен ... ... ... ... - ... тұрақты жағы,
бұрлаусыз өзгермейтiн, принциптiң бұзылмауы және ... ...... ... дербестiк жолдарын таңдап оқыту принципi
(оқыту түрi) – оқытудың қозғалмалы ... ... ... принципiн
бұрмалаусыз сақталуында түрленедi; оқытудың мазмұны – оқудың ... ... ... егер әр ... ... ... оқыту принципi
және дифференциялды оқыту принципi сақталса, яғни оқушыларды ... ... әдiсi ... ... ... Өзара байланыс: оқыту әдiсi – ... - ... ... баланы оқыту және тәрбиелеуде ... ... ... ой ... жоғары дарынды баланы да.
Педагогика принциптерiнiң бiр iзгiлiктiгiнiң бұзылуы әсер ... яғни ... ... ... ... ... ... практикалық iс-әрекетiне дайындығының танымдық және мотивациялық
қасиеттерiнiң ... ... ... ... мемлекеттегi
және ересек адамның өмiрiндегi деформациясына ұшыратады.
Айтылған педагогика принциптерiнiң бiрiздiлiгiнiң өзара ... ... iске ... ... мен ... психологиялық-педагогикалық
зерттеулер, алдымен ақыл-ой мүмкiндiктерiн және баланың оқуға дайындылығын
бiлуден, iшкi ... ... ... ... ... жiгерлiк т.б. тауып бiлуден басталады, сонымен қатар ... жас ... ... ... ... психолог Жан Пиаже
[23] баланың ... және ... ... ... ... ... баламен туған түйсiк және шартсыз рефлекстер жиынтығы және
ақыл-ойдың ... ... ... яғни генетикалық болашақ «техникасы»
сондайлық интеллектiң қалыптасуында маңызды ... деп ... ... бойынша психологиялық-педагогикалық зерттеулерде,
Ж.Пиаже дайындаған «интеллектiң дамуының негiзгi кезеңдерi» қолданған. Ол:
1) туғаннан бастап 1,5-2 ... ... - ... ... ... ... ... жұмыс iстеуi және қалыптасуы;
2) 1,5-2 жылдан бастап 7-8 жылға дейiн - бұл ... және ... ... ... 7-8 ... 11-12 ... ... - нақтылы қимыл - әрекеттер операциялар
кезеңi;
4) 11-12 жастан ... - ... ... ойлаудың қалыптасуы басталады.
Иллиноис штатының университетiнде ... ... ... және ... ... ... бойынша арнайы
бағдарламаларды басқаратын, М.Карненiң басшылығымен жүргiзiлген зерттеу
нәтижелерi, дарынды ... ... ... ... ... шығаруға
мүмкiндiк бердi.
Нью-Орлеан университетiнде бiлiм беру факультетiнiң профессоры К.Абромс
[24] 1977 жылдан ... ... ... ... және ... жүргiзуде, талантты баланың әлеуметтiк даму проблемасына, дарынды
балалармен жґмыс iстейтiн ... ... ... ... ... ... бағдарламаларымен танысу, көптеген зерттеу орталықтардың
қызметiне, дарынды балаларға әлеуметтiк және психологиялық ... ... ... еңбектерiнде зерттеу нәтижелерi белгiленген.
М.Карненiң зерттеуiнде, К.Тэкэкс дарындылық проблемасына арнаған өзiнiң
жұмыстарында дарындылықты бiлу әдiстерiн көрсеткен, дарынды ... ... ... әрi ... ... жауапты, әлеуметтiк қызмет пен
агенттiктердi ... ... ... дарынды балалармен жұмыс iстеуде
жалпы ұлттық және бiр қатар аймақтық бағдарламалар ... ... көп ... ... ... бар бiр ... әлеуметтiк
қызметтер жүйесiн қаржыландырады. Дарынды балаларды тауып бiлу ... ... ... ... ... ... ... әдiстiк немесе техникалық жолмен қалай ... ... ... ... ... ... жасайтын мұғалiмдердi таңдау және даярлау
жөнiнде мәлiмет берiлген. Мұғалiмға қажеттi қасиеттер ... ... пен ... ... ... дамуының жоғарғы
деңгейде болуын, диагностикалық ... бен ... ... ... ... ... жетiлуi мен эмоционалды тұрақтылығын бөлiп
шығарады.
1972 жылы АҚШ бiлiм беру комитетi келесi ... ... ... ... бақылауы бойынша, қайсылары көрнектi
қабiлеттiлiктерiнiң күшiнен ... ... ... ... сол ... және ... деп ... болады. Олар арнайы оқу бағдарламаларын
қажетсiнедi. Ондай балалардың келешегi олардың жетiстiктер деңгейiмен және
бiр немесе бiрнеше ... ... ... ... ... ... жетiстiктер;
- шығармашылық немесе тиiмдi ойлау;
- қатынастық немесе лидерлiк;
- көркемдiк әрекет;
- әрекеттер;
1. ИНТЕЛЛЕКТУАЛДЫ СФЕРА. Бала ... ... ... ... ойда ... кабiлеттiлiгiмен көрiнедi, анық көрiнетiн және жан-жақты
бiлiм құмарлылығын бiлдiредi, көбiнесе бiр немесе басқа бiр iске ... ... шың ... және ... игередi, өз ойын жақсы баяндау
шеберлiгiмен бiлiнедi, алған бiлiмiн практика жүзiнде қолдана ... ... оның ... ... ... көп
бiледi.
2. АКАДЕМИЯЛЫҚ ЖЕТIСТIКТЕР СФЕРАСЫ. ОҚУ. Бала жиi өз әрекетi ретiнде
оқуды тандайды, ... бай ... ... ... және ... ... қолданады; оған оқығанда зейiнiн ұзақ мерзiмге
сақтай алады; оған ... ... және ... есте сақтайды;
символдарды, әрiптердi және сөздердi ұзақ ... есте ... ... ... және ... ... төтенше қызығушылық бiлдiредi;
мәнерлеп оқу шеберлiгiн көрсетедi. МАТЕМАТИКА. Бала ... ... ... және ... келтiруге үлкен қызығушылық
бiлдiредi; ... ... ... мен ... оңай ... есте ... қабiлеттiлiгiн көрсетедi; қосу және азайту ... ... ... ... ... ... ... жақсы
түсiнедi; математикаға қатынасы жоқ ... ... мен ... жиi ... ... (креативтiлiк) бала төтенше бiлiм құмарлы болады, оны
қызықтыратын жұмысқа, iске, сабаққа берiлiп ... ... ... ... ... ... ... әр түрлi заттарға
қызығушылығын) көрсетедi; жиi ... ... ... ... ... ойындарда, мәлiметтер мен идеяларды қолдануда өнертапқыш болып
келедi; нақты жағдай бойынша көптеген әр түрлi пiкiрлер жиi айтады.
4. ҚАРЫМ-ҚАТЫНАС ЖӘНЕ ... Бала жаңа ... ... ... ... ... ойындар мен сабақтарда оны ... жиi ... ... ... ... ... сенiмдiлiк сақтайды;
басқа балалардың ойындарына ... ... ... ... ... бар; ... ... және ересек адамдармен қарым-қатынасқа
жеңiл түседi.
5. КӨРКЕМДIК ҚЫЗМЕТ СФЕРАСЫ. БЕЙНЕЛЕУ ӨНЕРI.
Бала визуалды (көзбен шолу) ақпаратқа өте зор ... ... ұсақ ... ... есте ... уақытының көбiн сурет салу
немесе жабыстыру iсiмен ... ... ... ... ... және ... ... ғанибет, сүйсiнушiлiк алады, өз жасына сай ... ... ... ... қолданады; дәстүрлi
материалдарды қолданып эксперименттер жасайды; суреттер ... ... ... ... құрастырады; оның сурет шығармалары
көп бейнелер енгiзедi; оның жұмыстары ... ... ... ... ерекшеленедi; жұмыстары ... ... ... Бала музыка сабақтарына ерекше қызығушылық бiлдiредi;
музыканың мазмұнын және көңiл-күйiн iлтипат етiп сезiнедi; қысқа ритмикалық
бөлшектердi ... ... ... ... ... ... таниды,
сүйсiнушiлiкпен қайталайды, екi нотаның қайсысы жоғары немесе ... ... ... - ... ... ... ... және нақтылық моториканы
қажетсiнетiн iс-әрекетке зор қызығушылық бiлдiредi; ... ... ... ... ... қозғалыстарды жақсы
көредi (жүгiру, секiру, өрмелеу); қимылдауның диапазоны кең ... ... ... ... саздылықтан кенетке ... ... ... тепе - ... жақсы сақтайды (бөренеде,
трамплинда); манёвр жасағанда денесiн жақсы ұстай ... ... ... ... ... өз ... сай ... тыс
күшiмен ерекшеленедi, негiзгi қозғалыс дағдылары жоғары деңгейде дамығанын
көрсетедi (жүру, жүгiру, өрмелеу т.б.).
Психологиялық ... ... ... ... ... мен ... ерекшелiктерi көрсетiлген. Мысалы, Ю.З.Гильбухтың [25]
көрсетуi бойынша мыналарды ескертедi: «Жоғарғы танымдық белсендiлiктiң және
бiлiмге ... ерте бой ... ... ... операциялардың
тез және дәл орындалуы, сөздiк қордың бай ... ... ... мен ... ... ... мен қиялының жоғары
дамығандығы, оқу ... ... ... ие ... ... ... мына ... көрсетедi: «Мектептi жек көру,
конформизм, ... ... ... ... ... ... дамудың сәйкеспеуi». Д.Уитмор болса: «Өз өзiн жетiлдiруге
ұмтылысы, өз ... ... ... емес ... ... ... психолог Н.С.Лейтес қабiлеттi баланың негiзгi қасиеттерi мыналар
деп көрсетедi:
- ұқыптылық, жинақтылық, зейiннiң тұрақтылығы, ... ету ... ... ... ... тездiгi, кез келген жағдайды ... ... ... күш-қуатын сарқа жұмсап тынымсыз еңбек етуi.
Дарынды балалардың когнитивтi дамуын сипаттауда ... ... ... психикалық даму ерекшелiктерi» деген еңбегiнде былай
көрсетедi: «бұл деген ... ең ... ... ... есте ... ... дивергенттi түрдегi есептердi шешуге қабiлеттiлiк,
болжауға бейiмдiлiк». Ю.З.Гильбух дарынды балалардың ақыл-ой ... ... мына ... ұсынды:
1) тапсырманың мәнiн ұғыну мақсатында қойылып отырған тапсырманы өз
инициативасы бойынша мұқият талдауын жүзеге ... ... ... ... ... мақсатқа бағытталған iзденiстi байқауды жүзеге асыру ... ... ... ... қарай пайдалану;
4) қойылған мақсаттың нақты образын құруға дағдылану, келешек өнiмнiң
сапасының критерийлерiн ұғыну;
5) осы ... ... ... ... ... ... ... бақылау жүргiзу.
Д.Б.Богоявленская дарындылықтың белгiлерiн инструментальды ... деп ... ... белгiлерге мыналар жатады:
1) іс-әрекеттiң ерекше стратегиялары: қызметтi шапшаң меңгерiп кету, оны
орындаудағы жоғары нәтижелiлiк, әрекеттiң жаңа ... ... ... ... жаңа ... ... іс-әрекеттiң дербес стилi мен өз-өзiн реттеудегi жеткiлiктi жүйесi;
3) бiлiмдердiң ең жоғарғы құрылымдылығы, ... ... ... көре ... ... ... ... мотивациялық белгiлерге мыналар жатады: жоғарғы таңдау сезiмдiлiгi,
белгiлi iспен айналысушылық, ... ... ... ... жол ... ... тапсырмалар және жетiлуге деген ұмтылыс. Нақ
осындай белгiлердiң бала мiнез-құлқында бiрде бiреуiнiң болмауынан арнайы
мамандар бұған назар ... және ... ... ... баладағы
жоғарғы потенциалды мүмкiндiктердiң бар екендiгi жөнiнде пiкiр тууы ... ... ... ... жабық күйде болады. Осының
салдарынан баланы «перспективасыздар» ... ... оның ... үшiн ... ... мен ... көрсетiлмейдi. Дарындылығы әлi
жабық, құпия күйiндегi ... ... ... ... ... ... өте қиын. Мұндай балаларды бiр ғана сәтте
жасалатын психодиагностикалық зерттеулер арқылы ... ... ... ... ... ... Ол үшiн баланың мiнез-құлқын талдауда әдiстердiң
көп деңгейлi кешенiн қолданып, балаларды әр түрлi iс-әрекет ... жеке ... ... байыту керек, оларды оқытудың инновациялық
формасына кiрiстiремiз.
Жан Пиаженiң пiкiрi бойынша, интеллектiң ... ... ... болып табылады және ағзаның асты қорыту қызметiне ұқсас. Өкпе үшiн
демалу қалай қажет, солай ми үшiн оқу ... ... ... ... ... талпынысы, аштық және шөлдеу сияқты, сондай маңызды
қажеттiлiк. Ал зерiгу, сiрә, - адам ... үшiн ең ... ... ... сiз бiр нәрсеге қатты алдансаңыз, сiз аш ... және ... Ал ... iшiңiз пысса, зерiксеңiз, еш ... ... онда сiз кез ... ... ... ескi ... жыртылған
үзiндiсiне дейiн, iздей бастайсыз.
Ғалымдар, сондайлық ... және ... ... ... ... ... белсендiлiгi жоғары болады деп тұжырымдайды. Олардың миы ... ... және де ... асты ... ... ... байқауы бойынша, ерте жастағы дарынды балаларды себептi-
шығармалы байланыстарды байқау және соған ... ... ... ... Олар ... ... ... мен
жүйелердiң құрастыруына алданады. Бұл ... ... ... негiзiнде жатады (кезеңдерден «секiрiп кету») және тек дарынды
балларға тән болады. Оларға нейронды информацияны тез ... тән, ... ми ... тым ... ... саны көп ... ... қатар
дарынды балалардың, ерте сөйлеу және абстракты ойлау негiзiнде құрылатын,
есте сақтау қабiлеттiлiгi жақсы болады. Оларды ... және ... және ... ... ... ... бiлiмдерiн кеңiнен
пайдалану икемдiлiгi айрықша бiлдiредi. Олардың ... және ... ... ... тән, сүйiктi құштарымен, - коллекциямен
бейiмделедi. Өз коллекцияларын ретке келтiру, жүйелеу және ... ... ... ... ... ... жеткiзедi. Дегенмен, ұқыпты
тұрақты экспозицияны рәсiмдеу олардың мақсаты болып табылмайды.
Бәрiнен жиi, күрделi ... ... ... ... бай ... ... ... қою шеберлiгi айналадағы адамдардың дарынды
балаларға көңiлiң аудартады. ... ... ... ... ... ... ... пiкiрi бойынша, олардың өз
ұғымдарын және қиялдағы оқиғаларын бiлдiре алатын, сөздер ойлап ... ... ... ... таңдайды.
Талантты мектеп жасына дейінгі балалар танымдық белгiсiздiкке оңай
қарсыласады. ... ... ... ... ... Олар ... ұзақ
мерзiмдi тапсырмаларды қуана қабылдайды және де оларға дайын ... жек ... Осы ... класта конфликтер болады (бастауыш
мектеп мұғалiмдерi ... ... ... ... ... ... ... балалар дұрыс жауабын тауып бермейдi деп ойлайды).
Дарынды мектеп жасына дейінгі ... ... оқу ... математикалық қабiлеттерi басымды (доминантты) болады. Дарынды
баланы бiр нәрсеге ... ... ... оған ... ... нәтижелерiне жiгерлiлiк бiлдiруiмен ерекшеленедi. Осыған
есептiң шешiмiне шому ... ... ... Оған бiр ... ... жағадағы платинаны салып бiтiру, түскi ас ... ... ... ... ... болады. Өмiрлiк тәжiрибесi аз
болғандықтан ондай балалар жиi, шамалары келмейтiн, батыл iс ... ... ... ... түсiнушiлiк және бiрәз басшылық қажет,
сәтсiздiктерге екпiн қойып назар бөлмеу керек, одан да ... тағы ... ... америка психологтарының - М.Карне мен Тэкэкс [26] швейцар
психологы ... ... ... ... ... дарынды
балаларды таңдауға және қабiлеттiлiктерiн ... ... ... ... мүмкiндiк бередi.
Дарындыларды ерте жастан тану проблемасы, кiшкентай ... бар ... ... ... және оның ... ... ... жасалған эксперименталдық проекттiң негiзi болып ... ... ... бар ... ... орта деңгейден жоғары. Ата-
аналар өздерiнiң кiшкентай балаларын оқыту үшiн М.Карненiң бағдарламаларын
қолданады, сонымен ... осы ... ... балалармен ынталандырлық
қатынастар дағдыларын өздерi де бiлiп игередi. Мамандардың айтуы бойынша,
ата-аналар балаларының толық дұрыс дамуына шың ... ... ... ... ... ... және ... эксперимент тәрiздi
өтедi.
Ерте жастан қабiлеттерiн танып бiлу және арнайы оқыту бағдарламалары
балада оқуға және ... ... ... ... дамуына болысады.
Прингл, Лондонда жүргiзген, бөлшектi зерттеулерiнде баланың қабiлеттерiн
уқытында танып бiлуге үндейдi, қалайда бала үшiн ... ... ... мүмкiндiк жағынан айтқанда өте дұрыс.
Дарындылықты немесе ... ... ... ... ... тұрғыдан қарастырған жөн. Ал уақыт өтiсiмен, тұлғаның есеюiмен
бұл қабiлет өзiнiң арнаулы қырларын көрсетедi, пәндiк дәрежеге, ... ... ... бейнесiнiң дарындық, бiрегейлiк проблемасы
психология ... ... ... ... ... Бұл проблеманың
практикалық маңыздылығы және өзектiлiгi (актуалдылығы) анық: оқыту мен
тәрбиелеу, ... және ... ... ... ... ғылым және
мәдениеттiң дамуы, адамның дербес ... ... Бұл ... теориясы үшiн де өте маңызды, өйткенi, кез келген жалпы
психологиялық ... iске ... және де ол өзi ... ... ... тек бiр ортасы ретiнде болып көрiнедi және қалыптасады.
«Қатаң айтқанда, ... ... бiр ... ... ... ... ымырасыз алдануға болмайды; ондай алаңдаушылық, кез
келген ғылыми зерттеулерге тән, тек ... ғана өзiн ... ... ... ... дербес өзгешелiктердi зерттеу екi мiндеттердiң шешiлуiн
қарастырады - дейдi. Бiрiншiден, ... ... ... ... алу және бiлу; екiншiден, олардың шығу тегiн түсiндiру. Психиканың
дара-өзiндiк сипаттарының қалыптасу себептерi өте әр ... ... ... баламен өзара қатынастық ерекшелiгiнен бастап, адамның ... ... ... ... ... дейiн. Бұл себептердiң талдауына көптеген
психологиялық әдебиеттер арналған, онда ... жеке ... ... ... психологиялық және ... ... ... ... басқа да жолдың болуы мүмкiн: «адамдағы
биологиялық және әлеуметтiк» ұстаным тұрғысынан.
Философиялық, психологиялық, физиологиялық, ... ... ... ... ... не ... және ... не
тума ара қатынастар ретiнде қойылып қарастырылғаның байқауға болады.
Материалистiк тұрғыдан психологтармен қабiлеттiлiктердiң ... тума ... ролi ... ... ... ... ... анатомиялық -физиологиялық нышандар ретiнде
қарастырылады, ал қабiлеттiлiктердiң өздерi - ол нақты бiр ... даму ... ... ... «Адамдар арасындағы
бастапқы табиғи өзгешелiктер дайын қабiлеттiлiктердегi өзгешелiктерде
болмайды, ал дәл нышандарында ... ... мен ... ... үлкен қашықтық бар; бiрi мен басқаларының ...... ... жолы ... ... ... туралы айтқанда, бiр адамды басқа
адамнан айыратын, ... ... ... қабiлеттiлiктер
деп кез келген жалпы дербес өзгешелiктер ... ал, ... бiр ... ... орындалуына қатынасы бар болса, қайсыларынан бiр iс-
әрекеттiң немесе көп әрекеттердiң ... ... және ... ... ... ... тек солар ғана, - деп байқаған. Олар ... ... ... ... ... дегенмен... сол
бiлiмдер мен дағдылардың жеңiл және тез ... ... ... арасында дарындылық мәселесiмен көрнектi қабiлеттiлiктер
зерттеушiсi Н.С.Лейтес айналысады, ол, ... ... ... үш ... ... ... ... – ол интеллекттерi
ерте өрлеген оқушылар. Екiншi категорияға – ол, ... бiр ... ... ... (оның iшiнде мектептен тыс түрлерi) ғана қабiлет-
қарымы ашылып, бүкiл болмысымен жарқырап көрiнетiн оқушылар. ... – ол ... әлi анық ... ... бар
оқушылар.
Н.С.Лейтес «Ақыл-ой дарындылығы туралы» еңбегiнде, айналадағыларды
керемет ақыл-ой қабiлеттiлiктерiмен таңдандыратын, жалпы ... ... ... ... ... ... Н.С.Лейтес,
өзiндiк психологиялық шыңдықты (реалдылықты) көрсету үшiн қызмет ететiн,
балаларға ... ... ... ... ... деп ... жас ерекшелiктерi – ... ... ... ... ... ... ... болып табылады. Олар дамудың маңызды
алғышарттары болып табылады, ... ... ... ... ... болады. Бастауыш сынып оқушыларында - ол игеруге дайындығы,
орта буын ... ... ... мен ... ... ... ... - саналы өзiндiк реттеуге және өз-өзiн жетiлдiруге
бейiмдiлiгi мен қабiлеттiлiгi. ... ... ... ... ... керек.
Дарындылықтың тағы бiр аспектi – қабiлеттiлiктердiң жалпы, нақты әмбебап
iшкi алғышарттары ретiнде саналатын, ... ... ... мен оны ... ... ... реттеуi табандылығынан, пайда
болған қиындықтарды жеңу үшiн салған күшiнiң ептiлiгiнен, мақсатқа жетуге
талпынушылығынан көрiнедi.
Зерттелушiлердiң барлығы ... ... мен биiк ... ... ... ... құмарлық, сүйiктi iсiмен үнемi
айналысуға ұмтылуы, өлермендiк, ойын-сауықтан бас тартуы, ... және ... ... ... бiр ... ... бередi.
Дарындылықтың тағы бiр аспектiсi – ... ... ... ... ерекшелiктерi, олардың дара өзгешiлiктерi. ... және ... ... дара ... ... тұқымқуалаушылық факторлар, жүйке жүйесiнiң дербес-типтiк
қасиеттерiнiң ерекшелiктерi және ... ... ... әсер ... ... ... ерекшелiктерiне орай И.П.Павлов адамның
жоғары жүйке жүйесiнiң 3 ... ... Олар ... ... және ... бөлiнедi. Бiрiншi түрге жататындар әсершiл, қызу қанды, ... ... ... ... көргенi мен естiгенiн әуелi ой елегiнен
өткiзiп, талдағанды, саралағанды жақсы ... ал ... ... ... ... ... аса ... дарынды жандарды қамтиды.
Адамның қай түрге жататындығына орай қабiлетiн де анықтауға болады.
Адам қабiлетiнiң әр қилы болуын ұлы физиолог сигнал ... ... ... ... ол адамдарда әр түрлi болып келедi.
Мұны оқу ... ... ... жүрмiз. Кейбiр оқушының ойлау жүйесi мен
зерделеу деңгейiнiң өзге құрылымынан жоғарырақ тұратыны ... ... ... ... ... ... екiталай, өйткенi, белгiлi бiр ... ... ... ми қабатында «доминанта ошағы» деп аталатын кеңiстiк болады.
Яғни, ол өзi ерекше қадiр тұтып, ... ... ғана ... ... ... жарқырап көрiнедi де, өзге пәндерге келгенде ... ... ... Бұл ... ... бiзге көрiнбейдi. Әйтсе
де баланың дүниесiн, физиологиясы мен психологиясын жетiк бiлетiн сезiмтал
ұстаздар мұны айна-қатесiз дәл ажырата ... ... ... бiр ... ... бүкiл оқу-тәрбие жұмысын оқушылардың ... ... және ... үйлестiре, сабақтастыра атқаруы тиiс.
Сонда ғана жұмыстың нәтижелi болары ақиқат.
Бiрақ бүгiнгi күндерде дарынды балаларды оқытуын ... ... ... жиi ... тежеуi болады. Балалар ... ... мен ... ... ету үшiн, ... ... ... деңгейде дамыған балаларды таңдап алуы және ... ... өте ... ... ... мектептерде дарынды балалармен
жұмыс iстелуiне айрықша көңiл бөлу қажет, сонымен бiрге бiр ... ... ... ... ... өтпелi факультативтердiң енгiзiлуi, белгiлi
бiр пәндердiң әр қилы бағдарламалар бойынша оқылуы ... ... ... ... ... ... ... мүмкiндiктерiн ескере
отырып оза дамытып оқытатын бағдарламалардың құрастырылуы, тұлғаның бойында
басталған ... ... ...... ... ... ... дарынды балаларға қатынасты педагогикалық
бағдарларда екi шектiлiктерден сақ болу қажет. Бiр ... – ол ... ... ... ... ... етпейдi деп санау: ұстаздың
қатыспаушылығы қабiлеттiлiктердiң дамуына ... болу ... ... ... жас алғы шарттарына тәуелдi болады, және керектi
кезеңдi өткiзiп алғанда, ... ... ... ... ... ... ... шектiк - қабiлеттiлiктiң қалыптасуына тым асып ... ... ... ... ... ми ... ... Артық жүктеме,
аса шаршағандық баланың денсаулығында өзгерiстерге соқтыру мүмкiн және оның
әрi қарай даму ... ... ... ... ... ... ... жеткiншекке дұрыс дара
тiл табысу принципiн сақтау қажет. Осыған байланысты мектеп жасының аяғында
баланың жалпы дарындылығының көрiнiсi түсу мүмкiн екенiн есте ... ... ... ... ... ... ... бастапқы оқудағы озуы, әрi қарай өз маңыздылығын жоғалтқан,
сондай қабiлеттiлiктердiң дамуымен байланысты ... ... ... ерте ... ... ерте есептеу икемдiлiгiнiң дамуы ... ... ... болуға мүмкiндiк бередi, бiрақ басқа оқушылар
оған ... ... ... ол ... жетiстiктерi сыныпта көрiнбейдi.
Екiншiден, ақыл-ой белсендiлiктерiн, оның өзiндiгiн, өнертапқыштығын
абстракты ұғымдармен, сұлбалармен жұмыс iстеуде бiлдiре алады, ал ... ... ... ... қойылатын талаптар қиындатады,
белсендiлiгiн тежелейтiн, сондай балалар кездеседi.
Үшiншiден, сирек ... ... ... ... ... ... ... жеңуге
икемсiздiгi қабiлеттiлiктердiң дамуында кедергi болуы мүмкiн.
Төртiншiден, жасы есейген сайын, ақыл-ой әрекеттерiне ... ... ... ... ... болатын, тұлғаның
бағыттылығында өзгерiстер пайда ... ... олар ... ... ... ... қабiлеттiлiктердiң дамуын төмендететiн
себептердi ескередi және себептердi жоюға ... ... ... ... ... ... ... Бұл пiкiрдi орыстың заңғар жазушысы ѕәм ұлы ... ... ... ... ... ... деген даналық сөзi де
тереңдете түскендей. Демек бiз, ұстаздар, сол ашылмай бұйығы жатқан ... дер ... аша ... дұрыс жолға бағыттай бiлуiмiз керек-
ақ. Сайып келгенде, бұл бәрiмiзден де аса ... ... ... ... етерi сөзсiз.
1. 2. Мектеп жасына дейінгі дарынды балалардың интеллектуалды
және iығармашылық компоненттерiнiң ... оқу ... ... ... жұмыстарының қорытындыларын
көрсетiп және шыққан нәтижелердi ... ... ... ... ... ... ... лабораториясындағы балалардың
интеллектуалды қабiлеттерi мен ... ... ... ... ... ... тұр, ... – интеллект және
креативтiлiк деңгейi сияқты дарындылықтың екi ... ... мына бiр ... ... ... ... көрiнiс бередi. Олар:
а) баланың креативтiлiгi орташадан жоғары интеллект деңгейiнiң болуын
ұйғарады;
ә) ... ... ... көрсеткiшiмен творчестволық компонент
айқындалып, интеллектуалды дамудың жоғарғы нормасы кезiнде өз максимумына
жетедi;
б) ... ... әрi ... ... креативтiлiктiң деңгейi
төмендейдi.
Интеллектуалдық тұрғыдан дамыған бала тапсырмаларды орындаудағы
шапшаңдықты ... ... ... ... ... ... арсеналын күрт өсiрiп жiбередi. Сондықтан да
креативтiлiк және оны ... ... және ... ... операцияларды толықтыра түседi. Бұл ... ... ... да ... әсiресе категориялық аппараттың
реттелуiнде. Даралықтың ... ... ... ... ... дарындылықтың құрылысындағы мотивациялық компоненті ... ... ... үшiн қажеттi шарт. Балалардағы дарындылықтың
құрылымы әр түрлi болады. Мысалы, бiреуiнде таза интеллектуалдық ... ... ал ... ... мен аналогиялық - ассоциативтi ойлау
процесi басым.
«Даралық» терминi бiрнеше мағынаны бiлдiретiнiн ескерту ... ... ... синонимi ретiнде, адамның интегралды сипаты
ретiнде, жеке тұлға дамуының жоғары деңгейi ретiнде, т.б. Осы ... ... ... ... ... теориялық ойдан емес, ал
қысқалық ойынан. Олардың ... ... ... ... ол басқа
сұрақтар арасында адамның ... ... ... де ... ең ... сипаттарының бірі – ... ... ... – адам ... ең жоғарғы
көрсеткіші, жаңа нәрсе жасау қабілеттілігі, ол адам ... ... ... көріне алады.
Сонымен бірге креативтілік – интеллектінің ең жоғары көрсеткіші емес.
Зерттеудің көрсеткеніндей ... ... ... (IQ анықтау)
бағалау шығармашылық мүмкіндік туралы тікелей қорытындылауға жол ... ең ... ... ақыл ... ... ... қасиеттерін білдіреді. Шығармашылық процесінің ... ... - ... ... ... ... түсініксіз
компоненттері мәнді мағынаға ие.
Көптеген іс-әрекет аймағында реальды шығармашылық жетістіктер жоғары
интеллектіні талап ... ... ... ... ... ... әкеп ... да мүмкін.
Қазіргі уақытта шығармашылық мүмкіндіктерді ... ... ... бар. Шетелде шығармашылықтың алғы шартын ... дара және ... ... жаңа ... ... шығарылуда.
Біздің елімізде көбінесе жетілу аспектілерінде креативті зерттеулердің
эксперименттік тәсілдері жүргізіледі. Д.Б.Богоявленскаяның «креативное
поле» ... кең ... ... ... ... негізіне сүйене отырып, дарынды
балаларға арнайы эксперименттік жұмыстар жүргізіп және ... ... ... ... ... ... және ... – бұл жеке тұлғаның әртүрлі ... ... әр ... ... ... ... болып қала ма немесе оны
өзінше, дарындылықтың ерекше түрі ретінде қарастыруға бола ма ... ... ... ... Дарындылықтың өзі – бұл шығармашылық
дарындылық деген ... та ... ... ... ... кезең. Ол өмір мен іс-әрекеттің
жаңа күйіне, қоғамдағы жаңа ... ... және ... жаңа ... көшу ... табылады.
Жеті жасар бала мектеп табалдырығынан аттасымен-ақ оқушы болады.
Оның өмірінде ойын әлі ... ... осы ... ... ол ... ... ... жоғалта
бастайды. Кіші сынып оқушысының жетекші іс-әрекеті оның ... ... ... ... оның ... және ... ... жаңа көздерін ашатын оқу болады. Мұндай қайта өзгеріс
процесіні бірнеше кезеңдері ... ... ... ... жаңа ... ... енуі айқын
аңғарылады. Балалардың көпшілігі бұған психологиялық жағынан даярланған.
Олар бұл ... ... ... ... ... да, ... тыс
жаңалықтар кездестіруді күте отырып, мектепке қуана барады. Баланың ішкі
позициясы екі ... ... ... ... ... ... ала ... және қалау баланың кластағы ... ... ... ... ... күн
тәртібіне қатысты мұғалімнің талаптарын жылдам қабылдауға ... ... бала ... ... және ... болмайтын талаптар деп
қабылдайды. Тәжірибиелі ұзтаздарға ... ... ... ... ... бар: баланың класқа келген алғашқы күнінен -ақ
оған ... ... ... және қоғамдық орындардағы мінез-құлық
ережелерін айқын да нақты мағынада түсіндіру керек.
Балаға оның жаңа ... ... және ... ол ... ... айырмашылығын дереу түсіндіру
маңызды. Жаңа ережелер мен нормаларды сөзсіз ... ... ету ... ... орынсыз қаталдық жасау емес ... ... ... өз ... ... ... ... қажетті шарт. Бұл талаптар орнықсыз әрі екі ұшты ... өз ... жаңа ... ... ... бұл лардың
мектепке деген ықыласын жоюы ... ішкі ... ... жағы оның ... мен ... ... ортақ дұрыс қарым-қатынасына байланысты. Бір
кездерде шын мәнінде ойын кезінде өзі қалған адам (ұшқыш
аспаз,шофер) ... үшін ... ... ... ... пікірге,
оның мектепке дейін ақ бойы үйрене бастайды. Ол кезде бала келешекте қажет
болатын білімдердін нақтылы ... ... ... Оның ... деген
пайдақорлық-прагматикалық көзқарасы әлі болмайды. Ол ... ... және ... деп ... ... ұмтылады. Баланың
айналасындағыларды ... ... ... ... ... көрінеді.
Оқудың негізгі алғы шарты ретіндегі бұл ықылас ... ... оның ... ... ойын ... ... ... дейінгі өмірінің
барлық сәттерінде қалыптасады.
Алғашқы кезде оқушы нақтылы оқу пәндерінің мазмұны мен шын ... ... ... ... оқу ... ... ... әзірге жоқ. Олар тек
математиканы, грамматиканы және ... ... ... оқу ... ... де бала алғашқы сабақтардан бастап-ақ тиісті мағұлматтар
ала бастайды.бұл ретте оның оқу ... ... ... ... деген ынтаға
сүйенеді. Ынталықтың жеке дара көрінісі бұл ... ... ... байқалады. Мұғалімдер бұл ынталықты алғашқы сабақтарда дереу
пайдаланады. Осының арқасында бала үшін сандардың ... ... және ... шын ... ұзын-сонар, дерексіз жайлар туралы
мағлұмат алу ... де ... бола ... білім қазыналарын интуициялық қабылдауын мектептегі оқудың
алғашқы күнінен бастап, ендігі жерде ... ... және ... ... ... ... жайттарын паш ету ... ... ... ... бұл оқу ... ... шын мәніндегі танымдық ықпалдарын қалыптастыруға мүмкіндік
береді.
Осылайша, мектеп ... ... ... ... ... ... - ... реттеп отыратын мұғалімнің жаңа ... ... ... оқу пәндерінің мазмұнына қызыға бастауы тән.Баланың бұл
кезеңнен қиналмай өтуі-оның мектепке жақсы даярлықпен келгендігінң ... жеті ... ... ... ... емес. Олардың көпшілігі бастапқыда
қандайда бір қиыншылықтарға кездеседі және ... ... ... ... кете ... ... сынып оқушыларының бастан кешіретін қиыншылықтары негізгі үш тиіпке
бөлінеді. Олардың біріншісі жаңа мектеп режимі ... ... ... ояну және тұру ... ... ... ... тыныш отыру талап етіледі, үй ... ... ... т.б.). ... ... ... бала да әдеттен тыс шаршау оқу жұмысын
бұзу, ... ... ... қою ... ... Жеті ... ... психологиялық – физиологиялық ... ... ... даяр ... Тек қана ... мен ... бала ... жаңа талаптарды түсініктіде айқын жеткізуі,олар дың орындалуын
әрдайым тексеріп балалардың жеке-дара ерекшеліктерін есепке ала ... мен ... ... ... отыруы қажет.
Кіші сынып оқушылары бастан кешіретін қиыншылықтардың екінші ... ... ... ... ... ... ... Балаларға мүмкіндігінше жылы шырай таныта және
мейірбан бола ... ... ... ... де ... тәлімгер
болып табылады,ол белгілі бір мінез – құлық ережелерін ұсынып, одан
ауытқудың ... ... да ... отырады. Ол үнемі балалардың
еңбегіне баға ... ... ... бала оның ... қандай да бір
именшіктік жасамай тұра алмайды. ... ... ... біреулері тым-тұйық, ал екіншілері босаңдау бола бастайды (олар
үйінде тіпті ... ... ... ... класс оқушысы көбіне жаңа
ортаға үйренісе, балалармен бірден таныса алмайды, өзін ... ... ... барлық балаға бірдей талап қояды, бірақ әр баланың
бұл талаптарды ... ... жеке – дара ... ... Бұл ... ... ... көз жүгіртіп, олардың
шын мәніндегі психологиялық қасиеттерін ... ... тек ... ... ... негізінде ғана оларға әсер етудің
белгілі бір ... ... ... алуға болады, бұл әдістің
мақсаты барлық ... ... ... ... ... ... ұстамды болу
мінез-құлық әдетіне, сабақтардың жалпы қарқынын сақтауға ... ... ... ... ... ... табылады.
Түптеп келгенде осының бәрі мұғалімге және оның ... ... ... ... ... ... ... қарап,бәріне бірдей талап қойғыш
болғанда,нашар ... ... ... үшін ... ... тым көп ... ... үшін басу айтып отырғанда ғана
кластағы оқушылардың өзара қарым-қатынасы ойдағыдай ... Бұл ... ... психологиялық жағынан жақсы жағдай жасайды. ... ... ... ... ... ... ... сыртқы өмір жағдайларын ортақтығы ... ... ... тұрады бір партада отырады) және т.б. ... ... ... ... ... ... ... алғашқы айлардағы тәрбие
жұмысының маңызды мақсаты – класс ... соң ... оған ... тобы ... ... ... ... кіші әрі үлкен жолдастарының
тілектес те ... ... ... оның ... ... мектепке барумен оның отбасындағы жағдайы өзгереді. Оның жаңа
міндеттері мен жаңа праволары пайда болады, ... үй ... ... орын және ... бөлу ... оның күн ... мен санасу
керек). Көпшілік отбасында баланың бұл ... ... ... ... ... ... отыр. Тіпті мынадай көрініс
жиі байқалады: үлкендердің қарым-қатынасын және ... ... ... ... қанағаттандыруға дайын тұратындығын
сезген кейбір балалар өздерінің жағдайын ... ... үйде ... ... – басшы тұлға болатын тәртіпті орната бастайды. Ал, ... ... ... ... ... ... ... мүмкін. Сондықтан
үй ішінде ... ... ... ... ... оған ... ... де маңызы еш кем емес ... мен ... бар ... ... ... ... олармен санасып,үй іші істерінің жалпы ағымында өзінің ... ... тыс ... бермеуі керек.
Қиыншылықтардың үшінші типін бірінші кластағы көптеген оқушылар оқу
жылының ортасына ... ... ... ... да олар ... көп ... ... қуана барды,кез келген жаттығуларға
ықыласпен кірісті, мұғалімнің берген бағасына мақтанысты: олардың ... ... ... ... ... ... ... класста оқу
процесі әдетте балалар белгілі бір даяр білім мен анықтамалар ... есте ... ... жағдайларда қолданатындай етіп жасалған.
Әдетте бұл білімдерге ... ... ... ... Әрине
мұндай жағдайларда баланың ақыл-ой ізденісінің өрісі тар,таным дербестігі
айтарлықтай шектеулі болады. ... ... ... оқу ... ... ... ... қалыптасады.мектептің сыртқы атрибуттарына
үйрену дәрежесіне ... ... ... деген алғашқы құштарлық өте бастайды
да осының осының нәтижесінде селқостық пен немқұрайдылыққа ... ... ... ... ... ... енгізе отырып, оларды
жеңуге тырысады.Бірақ бұл әдіс аз уақыт қана ықпал етеді.
Оқуға “тоюды” ... ең ... ... ... ... ... күрделі оқу-танымды тапсырмалар ... ... ... ... ... проблемалық ситуациялармен ұырас-уында
жатыр.Сонымен бала мектеп өміріне алғаш ене ... онда ... ... ... болады. Ол жаңа режимнің ... ... ... ... ... және ... ... қарым-
қатынас орнатады. Оқу ... ... ... ... ... оның ... деген көзқарасы қалыптасады. Бұл ... ... ... және ... класс оқушыларының оқуға деген көзқарасының жайы
олардың оқу ... ... ... байланысты.
Мектепке келген жаңа бала даралық сапаларымен таңыла отырып, бір ортаға
бейімделіп, төселеу кезеңін бастан кешіреді.Бұл ... ... ... ... ... ... Яғни ... құрдастарымен,
мұғалімен, мектебімен, сыныбымен қатынасты, сабаққа көзқарасы, өзіндік сана-
сезімі, тіл табысуы, сөйлеу ерекшелігі, түсіну, ұғыну ... бала ... ... әсер ... ... ... жай-күйін жйі
бақылап, жаңа ортаға баулу үшін, алдыңғы ... ... ... ... ... өте ... Бұл ... баланың
мектептегі оқуға психологиялық ұрығынан даярлығын анықтау барысында
алынады.
Баланың ... ... ... бастауы үшін қажетті психикалық
сапарлар кешені - мектепке психологиялық ... ... ... ... оқу әрекетіне жағымды
қатынасынан: мінез-құлықтың ырықтылығының барынша жоғары деңгейінен: білім,
іскерлік, ... ... бір қоры мен ... ... ... ... және құрдастарымен өзара қарым-қатынас орнатуды,
ұжым өміріне ... ... ... ... ... ететін сапалардың қалыптасуынан тұрады.
Мектепке оқу ... ... ... ... ... толық- қанды
оқу әрекетін қалыптастыру- өтпелі кезеңге тен психикалық дамудың ... ... ... Олар ... үрдісін осы ... ... ... ... ... ... етеді.
Сондай-ақ мектепке дейінгі шақтан оқушылық өмірге өту кезеңін ... ... ... міндеттерін нақтылауға мүмкіндік береді.
Бұл істің түпкі мақсаты баланың мектептегі оқуына берік ... ... Ол ... ... мен ... ережесін орындауға баланың ерік
күшін бағындыра алу ... ... Екі ... ... ... ... бала психикасына әсері ... ... даму ... осы уақытқа дейін баланың ересектер-мен қарым-
қатынасы кезеңіндегі қиындықтармен мінез-құлық ... ... ... ұғым ... ... келеді. Мәселен “теріс
қылықтарын көрінісін жұмсаратындай етіп, тәрбиені ... ... ... ... ... Ал ... дамуда дағдарыс рөлі
қаншалықты екендігі аса көп ... даму ... ... ... ... ... бағыттағы балалар психологиясына да тән: ... ... ... ... даму ... ... қарсы ТМД кеңестігінде, Л.С.Выготскийден дағдарыс
дамудың ішкі аса ... ... ... ... ... ... .Соның нәтижесінде бала психикасы жаңа деңгейге көтеріледі.
Ал дағдарыстың оған ... ... ... ары ... ... ... ... көрінетін баланың үлкендермен қарым-қатынасының
бұрынғы жүйесінің күйреуі; яғни оң ... жаңа ... ... ... дамуы диалектикалық үрдіс. Ол біркелкі, тегіс
өтпейді: ішкі қақтығыстардың пайда ... мен ... ... ... ... ... пайымдауынша, психикалық дамудың жалпы заңдарын түсіну
кілтін өтпелі ... яғни даму ... ... береді. Себебі,
осы кезде бала психикасындағы сапалық қайта құрулар барынша айқын көрінеді
[27].
Белгілі балалар психологы ... 7 жас ... ... ... ... ... барлық дамуының даярлығы
нәтижесінде 7 жас дағдарысы пайда болады”. Осы ... ... ... ... ... ... қалыптасады
[28].
Жеті жас ... ... ... мен педагогиялық
психологияда шартты түрде белгіленген жас ... ... ... ... осы шамадағы дағдарыс кезеңі баланын,
тура жеті ... өтуі ... ... ... аса ... ... ... таяу уақытта да басталуы кәдік. Бірақ, бір жағдайы анық Жол-
7жас шамасындағы ... ... ... дейінгі балалық шақ пен
мектептік ... ... ... іспеттес екндігі.
Бала дамуын күрделі үрдіс деп санаған ... ... ... ... ... ... болуы”,-дегенді.
6-7 жасар бала қоғамдық қатынастар әлеміндегі өз орнын түсіне бастайды.
Ол өзі үшін жаңа әлеуметтік қатынастың ... ... Бұл ... ... ... оқу ... байланысты, оқушылық қатынас.Осы жаңа
орынды иелену тілегі қай ... ... да, ... ішкі бағытының
қалыптасуы оның ... ... ... ... ... пікірінше, 7-жас дағдарысы баланың ... ... ... ... ... ... ... өзгеруіне
әкеліп соғады. Бұрын аса жағдайлар қазір қосалқылық роль ... ...... ... ... ... ... меңгеру арқылы
жүзеге асатын тарихи үрдіс. Бұл нәрестелік ... ... ... ... мектепке ... ... ... ... ... ... 6-7 ... баланың
жеке басының әлеуметтенуі мектепке оқуға психологиялық жағынан даярлануына
байланысты жүзеге астындығынада [29].
Дағдарыс кезеңі біртіндеп өтіп, жеті ... ... жаңа ... ... Олар: көңіл-күйін тұрақтандыраалу ... ... ... және ... ... ... ие ... Бала қоғамдық өмірге кірісуге талпынып белгілі
бір ... орын ... ... ... ... ... ... талдау барысында “дағдарыс” ұғымына берілген
анықтамалардың ... ... ... толық ашпайтындығы
анықталды:
1) берілген психикалық өзгерістің неліктен ... деп ... ... ... байқалар теріс қылықтардың,табиғаты көрсетілмейді.
Жас ерекшелігі психологиясы ғылымында даму дағдарысына жан-жақты
сипаттама беріледі. ... сол бай ... ... ... әрі ... ... ретінде берілген мәселе туралы түсінікті аша алмайтын
анықтаманың қызметі де шетеулі.Осы ... ... ... барынша ашатын жаңа анықтама жасау қажеттілігі туды.
Сонымен, даму дағдарысында берілген анықтама мынау:
Дағдарыс – бір жас ... ... жас ... өту ... ... ... психиканың әлі ... ... жеке ... жаны мен тәні ... ішкі ... ... мінез-құлықты оғаш қылықтардың етек алуы.
Баланың мектепке даярлығын анықтайтын 5 ... ... ... ... ... , ... ... ерік сапаларының қалыптасуы-мектептік кемелді
құрайды.
Жалпы дене дамуына 6-7 жасар баланың дене ... ... ... ет ... ... қуысының
көлемі, тері жамылғысыт.т.қалыпты мөлшерге сәйкес келуі және көз жанары,
естуі, қимыл-қозғалысы, әсіресе қол мен ... ... ... ... қозу мен ... ... ... денсаулығы жатады.
Танымдық даярлық, мазмұнына баланың ... ... ... ... ... ... процестерінің даму деңгейі, олардың ”жақын
арадағы даму аймағына” ... ... ... ... ... ерекшелеп бөле алуы мен оны әрекеттің дербес
мақсатына айналдыра алу іскерлігі жатады.
Еріктік даярлық-бала ... ... ... шешім қабылдап, іс-әрекетін
жоспарлап, оны жүзеге ... күш ... ... осы ... ... жеңсе- қалыптасқан деп есептеледі.
Көңіл-күй даярлығына “оқушының ішкі жағдайы”- деп ... ... ... оқу ... үшін ... ... қасиетгер
тобының сондай-ақ баланың құрдастарымен, ... ... ... ... оқуға ынтасы, ықыласы ... ... ... ... ... ... ... құрайды.
Баланың мектепке психологиялық
жағынан даярлығы міндетті ... ... ... ... тығыз
байланысты. Мектептік кемелді анықтайтын бағыттар тікелей жасмөлшеріне
тәуелді. Білім меңгеру үшін ... ... ... ... ... бойы мен салмағының мөлшері – осының бәрі баланың нақты жасын
көрсететін ... ... ... ... әсер ... ... қандай? Біріншіден, даралық
ерекшелік. Оған жас ... ... ... ... ... ... Ол ... түрде жүргізілген жағдайда баланың танымдық
белсенділігі мен ... ... ... ... игере алу, ерік-күшін
бағыттай алу іскерлікті қалыптасады. Үшіншіден, жас ... ... ... ... ... да, ... таңда
мемлекетімізде 1-сыныпқа қайтадан 7 жастан қабылдау,6 жасарларды жаппай
мектеп алды даярлықтан өткізуісі жүргізілуде. Осы үш ... ... ... қабылданар баланың ... ... ... ... ... ... ”Мектептік кемел” терминін балалар
психологиясы ғылымына гигиенашылар енгізген.Бұл арнайы терминнің ... ... бала ... ... ... оқу әрекетіне
дайындығының белгілері.
Кез-келген ұжымды алалық тумауы үшін сол ұжым ... ... ... ... оқушылары үшін осы ортақ белгі бүгінгі таңда жас
мөлшері ... ... ... әсер ... ... шарт – ... ерекшелік сонда бір
жас мөлшеріндегі балалардың ішінен алынып отыр. 0- дік жалпыға ... ... ... бұл әдіс тура жол деп ... ... ... ... ұлттық ... даму ... сай ... ... ... ... деген пікірдеміз. Өйткені, ұлт болашағы ұлттық негізге
сүйене дамуы шарт.
Балаларды мектепке психологиялық ... ... ... мен ... ... ... ... оқыту мен тәрбие
жұмысының маңызы зор екенін мойындай ... ... ... мөлшерін толық қамти алмайтындығын қазіргі ... ... ... мектепке даярлық ісі 0-дік сыныптардың ашылуы арқылы шешілуде.1
сыныпқа барар бала ... 0-дік ... оқуы ... ... ... ... ... қауымы мен ата аналар балаға әріп ... ... ... жазып үйренуін; санай алу дағдыларын; мектептегі сынып – сабақтық
жүйегі үйреніп, қалыптасуы үшін ... ... ... ... ... қыруар жұмыс-баланы мектепке даярлау ісі болып табылады. Психология
баланың мектепке даярлығын биологиялық ... ... ... ... ... тұрғысынан анықтап, баланың жеке ... ... баға беру ... ... ... дейінгі балалардың қабылдауы олардың қимыл әрекетіне
байланысты және ... ... бай ... ... Мәселен, олардың
қозғалмалы, бояулы заттарға тез зер салғыш келетіні,қанық бояулы нәрселерге
ерекше құмартатыны да осыдан. Балалардың ... мына ... ... Олар әлде де ... ... тұтас зат күйінде
жөндеп қабылдай алмайды.Бала заттың көлденеңнен кезіккен жеке ... ғана ... ... талдай қабылдау жағы да жетпей жатады.
Мәселен, ол ... ... ... ... көзге бірден көрінетін сыртқы
белгілерін қабылдауға ұмтылады. Мұндай қабылдауда ... жағы ... Егер ... ... ... ... бала оған
қынжылмайды,екіншісіне ауыса береді,қабылдаған затының жеке бөліктерін
тізбектей алғанымен ... ... жүйе ... ... көбелектің
құрылысын айтқан кезде:
”Көбелектің қанаты ақ. Қанатында дөнгелек қара нүкте бар. ... ... ... ... деп жай ... де, оның ... ... т.б) айтуды естен шығарады.Кейде бала ... ... ... да,оның тұтас зат екенін ұмытады. Мәселен, оқушы
кружканың суретін салғанда,тұтқасын ... тыс ... ... ал ... ... ... терезесі еденінен төбесіне дейінгі жерді алып
жатады.
Балалардың қабылдау саласындағы осындай қатерлері азая ... ... ... ... ... алатын болады. Қабылдауда анализ бен
синтез қатар жүреді. Бала әр заттың ... ... ... келеді, оның
мәніне, ішкі, сыртқы құрлысына, жасалу принципіне зер сала бастайды. Енді
затты жан-жағынан байқап ... ... ... ... ... алу,
мәніне түсіну барлық пәндер бойынша бірдей болмайды. Мәселен, ... ... ... ... сирек болатын ән-күй,
сурет сабақтарынан бала қабылдауының даму ... ... ... ... күрделене түсуі балаларда байқай алу қабілетінің
көрінуімен ұштасады. Мектепке түсу ... ... ... ... роль ... ... есін тәрбиелеуде де мұғалім
олардың жас және дара ерекшеліктерін қатты ескере отырып, жұмыс жүргізеді.
Балалар оқу ... өз ... ... ала ... ... ... ... материалды қалай оқу керектігін балаларға ұдайы
ескертуі керек. Бұл жөнінде оқулықтардың ... ... ... ... ... оқу керектігі айтылған. Бірақ баланың назары ... ... түсе ... ... мұны ... ... жөн.
Балалар материалды көбінесе, сөзбе-сөз жаттап алады. Олар ... ... оқи ... ... ... болғаны ғой» дейді.
Бұлайша есте қалдыруға материалдың қысқалығы әрі жинақылығы себеп
болады. Балалардың сөздік қорының аздығы да өз ... ... ... ... мұғалім бір жағынан, баланың сөздік ... ... ... ... ... өз ... айта білуге үйретуі қажет.
Баланың оқыған нәрсенің мәнін түсіне ... ... өз ... ... болып табылады. Осылайша, есте ... үшін ... ... мағыналы бөліктерге бөлу,оның жоспарын жасау қажет екендігі
өткен ... ... ... бұл жағынан өте шорқақ ... ... ... ... ... ... бала талдау жасауды
білмейді, мәтінді жеке бөліктерге бөлгенмен, оның ... ... ... Бала ... жеке бөліктеріне ат ... ... ... ... ... ... жаттай қояды. Бұл әдіс ... ... ... Егер ... ұсақ ... бөлінетін болса, бала
жеке фактілер мен ... ... ... ... де, ... ... бөлінсе, бұлардың тақырыпшасы шамадан тыс, шығарманың мазмұнын
көрсетпейтін жағдайда болады.
Шығарманың мәніне қарай бөліктерге ... ... ... жетеді. Бірақ мұнда оқытатын мәтіннің сипаты және ... ... ... ... ... ең ... ... табу, оған өз
бетінше тақырыпша беру, балаларда ... ... ... ... ... ... ғана үйрете алады. Баланың шығарманы өткен
шығармамен байланыстыра білуге ... оқу ... ... ... есте қалдыруға бағыт беру-мағыналы есті ... ... ... ... ... сондай-ақ, балалардың есте қалдыру,
қайта жаңғарту мүмкіндіктерін өздері ... ... ... жолбасшылы
көрсетіп отыруы. Адам сұрақ қою арқылы ... ... ... ... ... ... өзінің әр түрлі тану қызығуларына жауап алады.
Сұрақ қою,оны дәл тұжырымдау, мәселені «ойда ... ... ... ... және ... , шығару тәсілі мен амалдың орталық ... ... ... білу т.б. ... ... мәселелерді шешу үшін аса
қажетті жағдайлар болып ... ... ... ... ... байқалады. Бұл тікелей
түсінулер заттарды тікелей қабылдаудан туған тусінулер. Егер зат баланың
өткен тәжірбиесінде болмаған ... оны ... ... ... ... ... оны алдымен жан-жағына жақсылап қабылдап алу қажет. Жанама түсіну
–жаңа затты,құбылысты белгілі ұғымға ... ... ... ... сөз.
Баланың сыртқы дүниенің сан қилы сырларын түсіне алуы ... ... ғана ... асады.Бір нәрсенің мәніне түсіну үшін жай ... оған ... оның ... яғни ... ... ... тұрғанын
білу керек. Мектеп жағдайында ... ... ... әңгімесін,
грамматикалық математикалық ережелерді дұрыс түсіне алмайтын ... ... ... көбінесе, баланың әр жаңа материалды не
себеппен ... ... ... ... отырмайды. Балалар ойлауы
үнемі кедергісіз ... ... ... ... ол кейде құбылыстарды толық
бейнелей алмайды, тіпті қателіктерде жібереді ... ... ... Міне, осы жайларды мұғалім асқан байсалдылықпен ескеріп ... ... жаңа ... бірден түсіне алмай қалған оқушыларды ұғымы
төмен деп кінәлаудың өзі ... ... ... ... ойлауы негізінде нақтылы келетіндіктен, олар көп нәрселерді ... ... бой ... ... ... ... ... сөз байлығын, сөздік
қорының өсіп отыруын қадағалау зор маңыз ... ... жаңа ... ... шеберлігінің (әр ұғымды өз мәнінде толық
түсіндіру, ... ... ... ... келуі, екі ұшты сөйлемеу т. ... ... бала ... ... ... ... бар ... бірі.
Мектеп – бала қиялын дамытуда үлкен рол ... ... ... ... ... қиялсыз мүмкін емес. Мәселен, табиғатты
суреттейтін, немесе қандайда ... ... ... бір ... ... ... ... арқылы оқушылардың қиялын оятады.
Қиял арқылы бала ... ... ... көз ... ... қолымен
ұстағандай, құлағымен “естігендей”күйге түседі. Көркем әдебиет шығармаларын
талдағанда тарих сабақтарындағы әңгімелерде,оқушылардың ... ... ... қиял ... әр ... ... отырады. Балада алғашқы кезде
қиялдың дамуы айтарлықтай болмайды. Мәселен, балалар ... не ... өз ... жаңа ... ... ... Өйткені осы жастағыларда
синтездеу қабілеті жөнді дамымаған. Олар ... ... ... ... ... ... ... Баланың қайта
жасау қиялын дамыту үшін ... ... ... қорландыра түскені
дұрыс. Осы салада ... ... іс ... ... ... орманға экскурсияға апарған екен дейік. Онда оқушылар әрбір
ағашты, ... ... ... ... қолдарымен ұстайды,
білменгендерін бір –біріенен сұрап не ... ... ... Ертеңіне
мұғалім (тайга, тундра, тропика т.б.) туралы айтып беріңдер десе, бұл
олардың қиялын ... көп ... ... Өмір ... ... қорының молая түсуі балалардың ... ... ... ... ... ... алдында тұрған заттардың бейнесін ... ... оны ... ... ... ... көреді. Бұл балада қайта
жасау қиялының қалыптасып келе жатқандығын байқатады.
Бала қиялы әрекет үстінде ... не ... ... ... оның ... мен ... дамытып отыру қажет. Мәселен
сурет салудың, ән айтудың тәсілдері мен техникасын үйренбегенше, ... орай ... ... ... алмайды.
Баланың қиялын дамыту олардың эстетикалық сезімдерін оятады. ... ... ... оқу, ... мен ... ... кино көру,
ұйымдасып музыка тыңдау, бала қиялын жаңа мазмұнға толтыра түседі. Шәкірт
қиялын ... ... ... ... етуге тиіс мұғалім де, оқушының
ата-анасы да бұл жерге ақыл ғана әсер ... ... әсер ... ... ... ... ... жас, дара ерекшеліктерін
ескеріп отыру, қиялы ... ... ... ... ... ... ... орындарына экскурсиялар жасау, түрлі тапсырмаларды
оқушыларға дербес орындатып ... оқу ... ... жеңе ... ... т.б. осындай әдістер бала ... ... ... ... ... жүйелі әрі жоспарлы түрде дамытып отыратын
арнаулы орын. Мұғалімнің осы ... ... ... ... ... ... Бала эмоциалары мен сезімдерін тек құрғақ сөз бен жалаң үгіт
арқылы тәрбиелеуге болмайды. ... бұл ... бала өз ... ... Өзі күйініп көрмеген адамның біреудің қайғысына ... ... бала ... және ... табысына қуанып,
сәтсіздігіне жаны күйзеліп отырмаса, сезім ... ... ... ... ... ... сүю сезіміне тәрбиелеу ісі оның жас төлді
күту, бау-бақша жұмыстарына қатысу,пайдалы ... ... ... ... ... ... ... тиіс.
2) Сынып, мектеп ұжымында берік орын ... ...... ... ... таптырмайтын құрал. А.С.Макаренко
осындай дәстүрлердің зор тәрбиелік мәнін көре ... ... ... өте көп ... жазды ол, -тіпті жүздеп санауға
болатын.Мен олардың ... біле ... ... балалар білетін
және балалар білгенде бір жерге жазылған түрінде ... ... ... ... ... керек десетін. Ал неге олай істеу керек?. Үлкендер
осылайша ... ... ... үлкендердің логикасын
құрметтеу, олардың коммуна құру жөніндегі еңбегін құрметтеу және оның
өкілдерінің ... ...... аса ... қасиеті болып
табылады және олар дәстүр арқылы сақталып отырады. Мұндай дәстүрлер,
балалардың тұрмысына ажар беріп, ... ... ... арқасында өмір сүріп, өздерінің ұжымдық ерекше заңымен
тұратындығын сезеді, ол заңды мақтаныш ... ... ... ... ... ... бірі балаларды өз эмоцияларын
басқара алуға, өзінің аффектерін тежей білімге дағдыландыру. Бұл ... ... ... ... ... ... ... арқылы
баланың оғаш мінезін де, сылбыр эмоциясын да ... ... ... ... ... ... ісі оның ... танымы мен
сенімін, жеке басын ... ... ... ... тиіс.
Өйтпеген жағдайда мұғалімнің осы саладағы әрекеті ... ... ... ... ... де ... мұғалім т. б.) сезімдері өз
дәрежесінде болуы тиіс. Олардың өміріеде, іс-әрекетінде ... ... орын ... ... да үлгі ... болатыны табиғи нәрсе. Бала
еліктеуге жарарлық үлгі-өнеге ... оның ... де ... ... Мектеп жасына дейінгі балаларда дарындылықтың әр түрін
анықтаудағы әдістемелік тәсілдер
Ерекше қабілеттермен көзге ... ... ... және конспектілі
мәселе болып табылады. Осы уақытқа дейін ғылымда және ... ... ... екі түрлі бір-біріне ... ... ... Осы екі ... ... ... жақтаушылардың
ойынша, әрбір бала дарындылыққа ие, тек оның ... ... ... ... ... оны дамытуға мүмкіндік жасау. Ал ... ... ... ... ... дегеніміз жал
популяция бойынша тек ... ... тән ... кездесетін құбылыс болып
табылады. Сондықтан дарынды баланы анықтау да бір туйір алтынды іздеудегі
қажырлы ... ... ... ... ... және ... ролі ... талас-тартыстардың
ерекше жауғырығы болып табылады. Қазіргі замаңғы ... ... екі ... ... ... табу қиынға соғады.
Бірақ, биологиялық факторлардың немесе ... ... ... ... ... тенденциялар сақталынған. Дарындылық мәселесіне қатысты
психодиагностикалық зерттеулердің ... ... ... келтіруге
болады. Бірінші бағыт дарындылықтың феноменін көрсету міндетімен тікелей
байланысты. Дарындылықтың сапалық ... ... ... ... ... ... ... беретін әлеуметтік жағдайлардың ролін
мойындау – ауылдық ... ... ... ... ұлт иелерінің
балалары, жағдайы қиын отбасының балалары, әртүрлі ... ... ... әр ... ... ... өкілдері үшін дарындылықты
анықтаудың арнайы ... ... әкеп ... Ал тек қана ... ... сонымен бірге дарынды балаларға психологиялық тұрғыдан көмек көрсету
мәселелері кең қолайлы бастаған жағдайда диагностиканың ... да ... ... бұл ... ауқымына баланың өз құрбы-құрдастарымен,
үлкендермен қарым-қатынасындағы ерекшеліктерін түсіндіру, бала ... ... ... және басқа да параметрлерінің ... ... ... де ... Осы көрсетілген қолданбалы
психодиагностикадан басқа дарындылықтың мәні жөнінде жаңа ... ... ... қол жеткізу мақсатында жургізілетін арнайы
саланы диагностикалық зерттеулер құрайды. Бұл ... ... ... ... оның ... ... ... жаңа заңдылықтар мен ... ... ашып ... ... ... кең спекторы кіреді. Қазіргі уақытта
психологиялық әдебиеттерде дарындылықты қалыптастыру ... ... ... негізгі көзқарастар ұсынылған. Мұның бірі баға жүйесіне ... бала ... бір ... ... ... жіберетін Станфорд-Бине
шкаласы бойынша бал жинаса, онда ол дарынды ... ... ... баланы дарындылар тобына жатқызу үшін осы алғашқы көрсеткіштің
әртүрлі мазмұндары көрсетіледі. Мынаны ескеру қажет: дарындылық ... ... ... ... ... жөніндегі идеялардың
дамуындағы өтетін мына бір негізгі сатыларды көрсетеді:
1) дарындылықты жады сияқты ... ... ... ... ... жалпы психикалық функциялар тобында көрініс беретіндігін
мойындау;
3) кез келген саналы қызмет ... ... ... бір ... ... және ... ... деп атаған жалпы негіздегі сияқты екі
түрлі факторларға бөлінеді;
4) ... ... ... тізбегінің орташа негізі;
5) әр түрлі типтегі дарындылықтың болатынын мойындау.
Зерттеушілер психомоторлық, интеллектуалдық, шығармашылық, академиялық
және рухани ... ... ... ... Психомоторлық
қабілеттер қозғалыстардың шапшаңдығымен, дәлдігімен және ... және ... ... тығыз
байланысты. Перцептивті-қозғалушы дамуға қолданылатын стандартталған
тесттер моторлық дамудың әртүрлі параметрлерін ... ... ... ... ... дамудың жоғары ... ... ... ... үшін интеллектіні
интеллектіні дамытуға бағытталған тесттерді қолдануға болады. ... ... оқу ... ... ... ... ... анықталады. Мұны ашып көрсету үшін қол ... ... ... ... ... әлеуметтік
дарындылық болса, күрделі көп ... ... ... ... мәні ... қарым-қатынас жасасып, тілдесу енгізінде ашылады.
Мұндай дарындылықты ашып ... үшін ... ... ... зерделілік шкалалары, лидердің қабілеттерін көрсетуге арналған
тесттер сияқты әлеуметтік даму ... мен ... ... әдістерді қолданады. Рухани ... ... ... ... ... яғни, жоғарғы моральдық
сапалармен тығыз байланысты. Дарындылық мәселесінің осы бір ... ... ... әлі ... ... ... дарындылық
шығармашылық ұғымының ... ... ... құрылымдармен
анықталады. Осы салада Х.Е.Трик 4 түрлі негізгі бағыттарды көрсетеді. Олар,
яғни креативтілік, жеміс, ... ... және ... ... ... осы ... әрқайсысы үшін ... ... ... менкреативтілік диагностикасының өз ... тән. ... ... психомоторлық тесттердің арасынан мыналарды ажыратуға
болады:
1. Пурдье тесті 11 түрлі субтесттерден тұрады және бұл ... ... ... ... үшін ... ... ... бағыты перцептивті қозғалмалы координациялау деген сияқты
параметрлері бағаланады.
2. Крауфордтың ұсақ ... ... ... ... 2 ... тапсырма көрсетіледі, бұл тапсырмаларды орындау ұшін
саңылаулары бар ... ... ... ... ... ... ... шегелер және винт бұрайтын ... ... Бұл ... ... сыналушы адам пинцеттің көмегімен ... ... ... ... кейін бұлардың әрқайсысына ... Ал ... 2-ші ... жүргізу кезінде ... ... ... ... ... арқылы бұрандалы шегелерді
орналастырып және ... винт ... ... ... винтпен бекіту
керек.
3. Көру қозғалмалы координацияға арналған тестте ... ... ... ... Мұны орындау үшін тек қағаз бен қалам қажет.
Балаға күрделілігібіртіндеп ... ... 24 ... ... бейнелеуді
сұрайды.
Интеллектуалды дарындылықтың диагностикасы үшін мына бір тесттерді
қолдануға ... ... ... және М.Мерил өндеген ... ... бұл ... екі жастан бастап балаға тест жүргізу
үшін ... Бине ... ... ... 1905 жылы ... ... Кейін
олар үздіксіз жетілдіріп отырды. ... ... ... ... 1916 жылы жарыққа шықты. Нақ осы нұсқауда интеллектінің коэфициенті
ақыл-ой және ... ... жас ... ... ... ... тесттің қазіргі заманғы жаңа нұсқаулары индивидиумның
жалпы интеллектуалды дамуын сипаттайтын бірыңғай көрсеткішке қол ... ... ... ... шкалалары екі жарым жастан
сегіз жарым жас ... ... тест ... үшін арналған. Жалпы
қорытынды баға ... Олар ... ... когнитивті индекс және вербальды,
перцептивті есептегіш және моторлық қабілеттер, ... ... жады ... 5 ... субъективті бағалар. Интеллектіге ... ... ... ... ... ... ... қабілеттердің
Отне-Ленноновский тесті жалпы ... баға ... ... вербальды,
сандық және бейнелік тапсырмаларды пайдалану кезінде қол ... ... ... Бұл жалпы интеллектуалды қабілеттерді
көрсету үшін қолданылады. Мәдениеттен тәуелсіз ... ... ... ... мәдени тұрғыдан шектелген адамдардың қабілеттерін
көрсетуге арналған жалпы тест ретінде қолданылады. ... ... ... ... даму деңгейінде белгілі бір ... ие ... да ... ... және ... ... қабілеттерінің тесті - 3 түрлі баға береді. Олар: вербальды емес
және сандық. Бұл тест дарынды балаларға ... ... ... ... ... кең ... Ақыл-ой дамуының
диагностикасына бағытталған отандық психодиагностикалық әдістердің саны да
бір ... ... ... ... диагностикасының жаңа әдістерін
құруға шақыра отырып, интеллектуалды іс-әрекеттің кезеңдері мен ... әрі ... ... ... ... ... [30], О.К.Тихомировтың [31], М.А.Холоднаяның [32]
ойлауға, интеллектуалды процестерге жургізген диагностикалық жаңа ... ... ... ... ... ... ... бұрынғыдай психодиагностикалық тәжірибеде
интеллектіде шетел тесттері маңызды орын ... ... ... Р.Амтхауэрдің интеллекті құрылымының тесті, Айзенк тесттері
[33,34,35] қолданылады.
Педагогикалық практикада мынадай ... жиі ... ... оқуы ... ... ... жоғары немесе керісінше, өте жақсы
оқитын оқушының интеллектісінің дамуы орташа дәрежеде ... ... ... жеке бас ерекшеліктерінде, оқытудың жаңа әдістерінің
дұрыс болмауы және т.б. Оқу пәндерін таңдау, ... ... ... әкеп ... ... жетістік тесттерінің құрамына қол таңбаның
сапасын бағалау шкаласы, дұрыс жазу, арифметикалық есеп және т.б. ... ... ... құрамы, сонымен бірге мазмұны бірте-бірте
жетіліп - оны интеллект тесттеріне ұқсас етті.
Кең таралған жетістік ... ... ... ... ... ... ... оқудағы, орфографиядағы,
математикадағы, тілдегі ғылымдағы және ... ... ... ... бағытталған;
- негізгі іскерліктердің айзов тесті, сөздік қорды, оқудағы, жазудағы
табыстарды тілдік жетістіктерді, математикадағы білімді және жетістіктерді
бағалайды;
- ... ... ... ... математикадағы,
лингвистикалық, ғылыми және әлеуметтік пәндердегі жетістіктерді анықтау;
- білімдегі прогресс тесті, оқудағы, ... ... ... ... ... ... ... стандартты жетістік ... ... ... ... ... ... ... бағасын алдын-ала
қарастырады;
- калифорниялық жетістік тестісі, ... ... ... ... қол таңбаны, ағылшын тіліне қабілеттілікті
бағалайды,
Қазіргі заманда ... ... ... ... ... ... креативтіліктің кепілі бола алмайды.
Дж. Гилфорд интеллекті мен креативтіліктің арасындағы байланыстарды
талдай келе ... ... ... арнайы түсінікті енгізді және
дивергентті ... ... ... жаңа ... ... жасап
шығарды. Дж. Гилфордтың П.Кристенсеннің жұмыстарында интеллекті коэфициенті
мен дивергентті ойлау арасындағы байланыс біржақты деп ... ... ... ... ... қабілеттің жоғарғы
көрсеткіштің кепілі бола алмайды.
Гилфордтың жұмысынан кейін шетел әдебиетінде шығармашылық дарындылық
тестісі. ... ... ... ... қарастыру тенденциясы
көпке дейін қлыптасады.
Қабілет диагностикасы аймағындағы белді маман Торранс ең ... ... ... ... оқып үйренді. Одан кейін ол
көптеген ... ... ... ... ... ... ... сияқты оқымыстылар ұсынған
тәсілдерге, қарсы пікір білдіргендер Гилфордтың, Торранстың және ... ... ... ... ... класикалық
тесті интеллектінің коэфициент тестісіне қарағанда артық ештене қоспайтынын
айтқан. Шамамен 30 жыл бұрын басталған бұл дау әлі де ... ... ... ... дамыған интеллекті мен креативтіліктің
жоғары ... бір ... ие ... ғана дарынды деп есептеуге
болатынын, ал басқалары интеллектуалды және ... ... ... ... ... ... тесттер құрамына
мыналарды кіргізуге болады:
- Гилфорд және оның әріптестері жасаған балаларға ... ... ... ... ... ... бейнелік – шығармашылық ойлауға арналған Торранс тестісі; 5 жас ... ... жас ... ... ... ... арналған; «Суреттерді құрастыру», «Суреттерді толықтыру» және
«жолақтар» сияқты тапсырмалар кіреді;
- С.Риммнің таланттардың көрінуі үшін ... ... ... ... ... мынадай категорияларда бағаланады: «Білім құмарлық»,
«Тәуелсіздік», «Тұрақтылық», «Икемділік», «Қызығушылықтың кеңдігі»;
- С.Римм жасаған қызығушылықты анықтауға бағытталған ... ... ... ... ... «Тәуекелге бейімділік» және
«Қалжыңбастық сезімі» сияқты толықтырулар енгізілді;
- Т.Рукидің шығармашылыққа бағытталған ... ... ... ... ... категорияларда талданады: «Өзіндік
бағыттылық», ... ... ... және ... ... бейімділік»;
- Р.Хофнер және Ю.Хеменвейдің креативті потенциалды тестісі, мұнда
«табиғилықтың», «икемділіктің» ... ... мен ... үш ... + ... ... ... декларациялар» және
«сөздер кестесі» көмегімен анықталады; тесттің ... ... ... ... болып табылады.
Біздің елімізде шығармашылық қабілеттің диагностикасы үшін ... ... ... ... ... ... және басқалары.
Отандық тәжірибеде шетел әдістерінен көбінесе Торранс пен Гилфордтың
тесттері қолданылады, мұнда орыс ... ... мен ... ... ... адаптацияны талап етеді.
Торранстың шығармашылық-бейнелілік ойлау тестісіне адаптацияны
И.С.Аверина және ... ... ... бірге дарындылықтың тағы да бір түрін көрсетейік, ... ... және оның ... ... ... ... ... көрінуін
интеллектінің маңызды түрімен байланыстырады. Оны «әлеуметтік ... ... ... деп ... ... ... және
«шығармашылық дарындылық» терминдерін көптеген авторлар қолданады, ... ... ... ... ... ... ... термині
жалпы қабылданған болып табылмайды. Дарындылықты қатынас шеңберінде көрсету
үшін «әлеуметтік қабілеттілік», «әлеуметтік ... ... ... ... және ... ... қолданылады.
Зерттеу кезінде интеллектінің жоғарғы дәрежеде дамуы ... ... ... ... ... ... – дарынды балалар қатынаста ... ... ... ... ... ... ... вербальды емес
интеллектке қарағанда қатынастың табысты болуына әсер ... ... ... ... ... ... және шығармашылық дарындылықтың көрінуінің
психометрикалық тәсіліне қарағанда аз ... ... ... ... ... ... ... – олардың вербальды,
вербальды емес, мотивті ... ... ... зерттеуге
бағытталған.
Бұрыңғы кезде кеңес ... ... ... орта бiлiм ... оқу ... жүзеге асыратын, бiрдей оқулықтармен,
бағдарламалармен жұмыс жасайтын оқу ... ... ... Ал ...... Өйткенi, олардың қабiлетi, икемi, қызығу, тiптi ... ... мен ... да, ... да, ... мен ... де, ... де әр түрлi.
Ал осы қасиеттер мектеп жасына дейінгілерде көп ... ... да оның ... әр ... үйiрмелер, сыныптан тыс жұмыстар мен ... ... ... арқылы толтыруға болады. Жоғары сыныптарда құрамы әр
түрлi балалармен жұмыс iстеу, әрине, қиын. Ал ... ... де ... ... жеке баланың қабiлетiн ескерiп жұмыс жасау «саралап
оқыту» деп ... ... ... бәрiн жоққа шығару, қаралау өрiс алып бара
жатқандай, ал ол ... де ... ... жақтары болды. Мысалы,
оқушыларды «А», «Б», «В», т.б. топтағанда да оқушылардың дарынын саралау
болатын.
Кеңестiк ... ... ... ... ... ... ... ғылыми академиялық орталықтарында «дарынды балалар»
орталықтары болды.
Әрине, әр түрлi байқаулар, мемлекеттiк емтихандар, олимпиадалар ... ... ... ... бiлiк ... ... ғана ... ал
бiрақ тума талант пен туа бiткен дарынды емес. Ендеше ... ... ... ... ... тандап алдық дейiк, олай болса, бүгiнгi
проблема «Дарынды, талантты ... ... ... ... деген мәселе
төңiрегiнде болу керек [38].
«Қалай оқыту керек» деген мәселеге жауап беру үшiн ... ... ... ... ... жөн. ... З.А. Мальковтың
«Современная школа США» кiтабында оқушының жеке ... ... ... ... ... тестiнiң мектепке алғашқы қабылдаған күнi
жүргiзiлетiнi жазылған. Бұл тест ... ... ... ... бiр уақыт iшiнде орындау керек. Тапсырманы дұрыс орындау үшiн әр
баланың сөздiк қоры, дамыған ... тiлi, ... ... және қоршаған
ортадағы құбылыстарды айыра бiлуi, т.б. қасиеттерi болуы тиiс.
Материалдық ... ... бала ... әр ... ... ... ... ата-анасы баланы тәрбиелеумен айналысса) бұндай тестiнi
дұрыс орындайды, ал материалдық жағдайы жоқ бала ... ... ... алмайды.
«IG» тестiсiнің қорытындысымен балалар 3 топқа бөлiнедi:
- қабiлеттi балалар;
- орта деңгейдегі қабілетті балалар;
- қабілетсіз балалар.
1-9 сыныптарда бұл ... көп ... ... ... ... ... ... ағылшын тілі-ана тілі ретінде, математика, жаратылыстану,
т.б. Ал қабілетті балалармен сабақ ... ... ... бұл ... бірінші күннен колледжге оқуын жалғастыру үшін
дайындалады. Ал бірдей жеңілдеу ... ... ... ... одан әрі ... ... бағдар беру 2-ге
бөлінеді: академиялық бағыт және ... емес ... ... ... ... ... ... және ауыл шаруашылық болып бөлінеді,
оқушылардың 75 проценті осы бағытпен қамтамасыз ... Ал ... ... оқу орнына түсуге бейімделген, онда физика, химия, алгебра,
геометрия, шетел тілдері яғни ... ... ... ... орта ... ... толығымен қамтылған.
Францияда гуманитарлық пәндер, жаратылыстану-математика пәндері,
техникалық пәндер болып оқушылардың ... ... ... ... ... француз, латын, ағылшын ... білу ... әр осы ... оқу жоспары бір-біріне ұқсамайды, сондықтан бір
топтан екіншіге өту іс жүзінде мүмкін емес.
Қазақстан ... ... бес ... қолға алынып, жүйелеуден өтіп
жатқан “Дарын” бағдарламасының педагогтар алдына қойып отырған мақсаты ... ... ... ... ... ... бір ... ерекшелігін
танытуына жан-жақты әдістемелік және психологиялық қолайлы жағдайлар
тудыру.
Оқушылар ... Кіші ... ... ... ... ... ... мектебінде әр түрлі бағытта жұмыс жасай
алады.
“Сорос – ... ... ... ... бағдарламасы” да кең
қолдануда. Бұл ... ... ...... ... филантроп Джордж
Сорос және АҚШ-тың Нью-Йорк қаласындағы “Ашық ... ... ... ұйым ... оның ... мақсаты – дамыған демократиялық ашық
қоғам құру.
2 Мектеп жасына дейінгі дарынды балаларды ... және ... ... ... ... ... дарынды балаларды оқыту және тәрбиелеу
бағыттарын зерттеуді ұйымдастыру және оның әдістемелері
Біз оқу-тәрбие ... ... ... ... ... ... оныњ µзгерістеріне єр т‰рлі єдістемелер ... ... Б±л ... ... ... дейінгі балалар ќатынасты.
Тәжірибелі – ... ... ... ... ... мектепке
дейінгі ұйымының мектепке даярлық тобында жүргізілді. Зерттеуге 12 бала
қатынасты.
“Равеннің ... ... ... әдістеме біздің зеррттеу жұмысымызда мектеп ... ... ... ... даму деңгейін анықтауға қолданылған. Ол
зерттелушінің зейін шоғырлануының, ... ... ... ... ... ... логикалық ойлау деңгейін анықтауға
мүмкіндік береді. “Равеннің прогрессивті матрицалары” әдістемесі бойынша
алынған зерттеу ... биік ... ... және олар интеллект
коэфициентіне айналуы мүмкін.
Е.Е. Туниктің дарындылықты анықтау ... ... ... ... ... ... ... көрсеткіштерін - ... ... ... ... бағалау, дарындылықтың
негізін анықтау.
Шығармашылық ойлау бағасының көрсеткіштері:
( ой жүйріктігі ... ... - бұл ... ... сипаттайды.
( ой икемділігі - тез ойлауға көшуге сипаттайды.
( ой ерекшелігі - ... ... ... ... нақтылығы - шығармашылық ойлаудың логикалылығын, бірдйлігін,
дұрыс шешімге келуді білдіреді.
Алынған нәтижелер ... және ... ... ... ... ... ... жаттау” әдістемесі
Әдістеме мақсаты: Он сөзді жаттау әдістемесі көмегімен естің ... есте ... есте ... және қайта жаңғыртуды зертетуге
болады.
Бұл әдістемені А.Р. Лурия ұсынған.
Жабдықталуы: мазмұны ... ... жоқ он ... ... ... қатарының үлгісі:
1. Нан, бала, терезе, бал, үй, ... ... ... орындық.
2. Түтін, ұйқы, шар, мақта, бұта, сағат, мұз, түн, ... Су, лақ, қап, ... ... күн, қыс, гүл, ... ... жолы: Алдымен зерттеуші сыналушылардың зертетуге
қаншлықты дайын екендіктерін, көңіл-күйлерінің шамасын байқайды. ... ... жеке ... ... ... орындайтын жұмысы
келесі нұсқау көмегімен түсіндіріледі:
“Мен қазір, ... он сөз ... ... тыңдаңыздар! Мен оқып
болған соң, ... ... ... ... ретпен қайталаңыздар”.
2.2 Мектеп жасына дейінгі дарынды ... ... және ... ... ... қорытындылары
“Равеннің прогрессивтік матрицалар” әдістемесінің қорытындысы
ЕРЖАН А.
Зерттеу мәліметтерін талдағанда, ... ... ... ... ... т.б. ... ... деп айтуға болады, өйткені,
жоғары нәтижелер алынды (52 ... ... ең ... Е ... қателер
жіберді. Бұл серияның шешімінде ... ... ... ... ... ... вербальды емес интеллекті, ұқсастықтарды, заңдылықтарды
орнату қабілеттілігі дамыған. Зейінін ... ... ... ... қабілеттіліктері бар. Ойлау тәсілдері (операциялары) жақсы дамыған.
ТЕМІРТАС А.
Қиындықтарды көбейту әдістемесі бойынша ... ... ... ... ... ... емес ... жіберілді. Зерттелушінің салыстыру және
негізін бөліп алу, ... ... құру ... ... ... ... тез, бейнені түйсіктеу және ... ... бар. ... ... деңгейі жоғары. Зейін
тұрақтылылығын, шыдамдылығын, еңбекке қабілеттілігін, ойлау ... ... ... нәтижелері (55 ұпай) зеттелушінің логикалық ойлау мүмкіндіктері
жоғары екенін көрсетеді. Ол, жеңіл тапсырмаларға қате жауап ... ... ... ... ... ... болғандығынан шығар, өйткені
күрделі және қиын тапсырмаларға дұрыс жауап берді. ... ... ... ... ... қиялы мен түйсігі бар деп айтуға
болады.
Зейінің тұрақтылығын, еңбек қабілеттілігін дамыту ... ... ... ... ... ... ... алынды (52
ұпай). Жанар А (А10), Б (Б12) және С (С12), серияларында қате ... ... ... Д ... бір да бір қате ... жоқ. Мүмкін, ол
тапсырмаларды орындаған кезде жеткілікті ... ... ... оған
логикалық талдау жасау қиын түседі деп ... ... ... ... ... ... ... дамыған.
Зерттелушінің зейін тұрақтылығын, ойлау шапшаңдығын дамыту керек.
ТИМУР Ж.
Вербальды емес интеллект дамуы орта деңгейде (48 ұпай), өйткені, ... ... Е-ға ... әріптерімен белгіліненетің, әдістеме
есептердің 5 сериясынан тұрады және ... ... ... А
сериясынан Е сериясына қарай және әр серияда бірінші тапсырмадан бастап
соңғы тапсырмаға және Е ... ... 4 ... ғана дұрыс игерді.
Сондықтан, ол күрделі логикалық тапсырмаларды игермейді деп ... ... ... ... ... талдау қабілеттіліктерінің дамуы
жеткіліксіз.
МАШҮР З.
Жоғары нәтижелер алынды (51 ұпай). Машүр ең күрделі Е сериясында қателер
жіберді, оның 12-ден 7 ... ... Бұл ... ... ... ... ... логикалық принципі болып ... ... ... ойлау шапшаңдығын және ойлау аумалылығын
байқауға ... ... ... ... ... Логикалық анализ
жасау, кеңістіктік түйсіктену қабілеттіліктері бар. ... ... ... ... ... ... кеңістік
бейнелермен тек операциялар жасау ғана емес және олардың ара қатынастарын
жалпылау икемділігін, ақыл-ой біліктілігін жоғарлату қажет.
АЙНҰР ... ... ... (55 ... ... қателер жіберілді.
Зертеллушінің құрамалау, негізін бөліп алу, ... ... ... жақсы дамыған. Ойлау шапшаңдығы жақсы, бейнені ... ... ... бар. ... білімділігі жоғары
деңгейде. Байқағыштығын, шыдамдылығын, еңбекке қабілеттілігін дамыту қажет.
АЙЖАН Н.
Қиындықтарды көбейту әдістемесі ... ... ... ... А және В сериясындағы тапсырмалардың бәрін игергенін көрсетті,
яғни ... ... ... бөліп алу және сол элементтер
арасындағы байланысты анықтау, сонымен қатар жұп ... ... ... ... ... дамыған.
Бейненің прогрессивті өзгеруінің беталыстарын орнатуды ... ... бар ... ... нәтижелер алынды. Заңдылықтарды
анықтауда, ... ... ... ... ... ... ... ең күрделі Е сериясының есептерін шешуде, Әлия ... ... 6 ... ... ... Әдістеме, А сериясынан бастап Е
сериясына ... ... ... ... ... ... ендеше Әлиә жеңіл тапсырмаларды ойдағыдай меңгеріп алады, ... ... ... ... ... ... көрсететін,
қиындықтар пайда болады,- деп айтуға болады.
Сонымен, зерттелушінің, күрделі тапсырмалардан бұрын, оңай тапсырмаларды
талдауға қабілеттіліктері бар деп ... ... ... ... ... дамыту қажет, логикалық есептер, ребустер шешу керек.
САЛТАНАТ Р.
Салтанат жақсы ... алды (51 ... Ол, ... тапсырмаларға
қарағанда, сондай қиын емес тапсырмаларға қате жауап берді, ал күрделі
тапсырмаларды дұрыс орындады. ... ... ... ... ... болды, жиі алаңдады деп айғақтауға болады. Д сериясында – ... ... және Е ... – 5 қате ... ... бұл ... ... заңдылықтарын және фигураларды элементтерге ... ... ... еді, өйткені бұл ойлау операцияларының ең
күрделі түрлерінің көру ... ... ... ... талаптары
болады. Зертеллушінің өрнектің үздіксіздігін қайта құру қабілеттілігі, жұп
фигуралардың ара ұқсастығын, фигураларды ауыстыру ... ... ... ... ... және ... тапсырмаларды шешуде жүйелі болу
керек.
МАНСҰР С.
Алынған нәтижелер Маңсұрдың ойлау шапшаңдығын, құрау ... ... алу, ... ... ... орнату
қабілеттіліктері жақсы дамығанын білдіреді. ... ... ... жоғары
деңгейде, зейін шоғырландыруы жақсы. Зерттелушінің кеңістік қиялы,
конструктивті ... ... ... ... ойлауы өте
жақсы дамыған. Мансұрға ақыл жылдамдығын дамыту, өздігінен білім алумен
айналысу, ... ... ... ... ... Жоғары нәтижелер
алынды –52 ұпай.
ГҮЛЖАН Т.
Зерттеу нәтижелері Гүлжанның логикалық ойлау деңгейі орта ... (47 ... Ода ... ... ... ... ... орнату және жалпылау қабілеттіліктері бар. ... ... ... ... қиялдау қабілеттіліктері жақсы дамыған.
Ойлау оңтайлылығын, есептеу қабілеттіліктерін дамыту қажет. ... ... ... және ... болу ... Ш.
Вербальды интеллекті орта деңгейде (45 ұпай). Сериялар ... ... ... ... да ... ... сайын қателер көп
жібереді. Тапсырмаларды орындау кезінде зейінсіз болды, көп алаңдады.
Зейін шоғырландыру қабілеттілігі нашар. ... ... ... ... логикалық талдауды, негізін бөліп алуды жасай алады, заңдылықтарды
орната алады. Сонымен, Жасыбайға ақыл-ой білімділігін жоғарлату, ... ... ... ... ... ... ... дарындылықты анықтау негізіндегі шығармашылық ойлауды
зерттеу ... ... ... ішкі ... ниеті жағдайында өтті. Көптеген
балалар өте үлкен ниетпен жауап берді.
1-ші субтест. Газетті қолдану. ... ... тест ... кейбір балалар қиналды. Жиі ... ... ... «шапка, ұшақ жасау, газетті жамылу, астыға төсеу, оған
бірнәрсе орау тағы басқа ерекше ... ... ... ... ... және газет коллекциялау пакеттерді жапсыруда қолдану».
Өте көп ұпайлар санын Марат (35), Гүлнәр (33) жинады.
2-ші ... ... ... де көп балалар қиналды орташа алғанда 3 минут ішінде 3 жауап
берілді. 0-ден 5 ... ... ... 75 ... берілді.
Жиі кездесетін жауаптар: «адамдар мен аңдар бір-бірін түсініп,
әңгімелесетін ... ... ... ... ... ... ... деп танылған жауаптар: «Аңдар олимпиадаларға қатысатын
болады, ... алға ... ... ... ... ... оқып - өмір сүретін болады».
Жоғары нәтижені Алмас пен ... ... ... ... ... сала).
Балалар түрлі өз қалауы бойынша суреттерді салуы тиіс болады. Көптеген
балалар адам, клоуы, үй ... ... ... суреттер еркін тақырыпта болды. Олар: түнгі ... ... ... ... ... қайық, жемістері бар тәрелке.
4-ші субтест. Жасырылған форма.
Мұнда балаларға заттар жасырылып сипатталады. Олар сол зат ... ... ... тырысады. Жиі берілген жауаптар: шелек, ... ... ... ... тиын (ақша), көйлек, стақандағы ... су ... ... зерттеу нәтижелері арқылы балалардың шығармашылық ойлау
табиғатын зерттеуге, әрі педагог-психологтар өз ... ... ... ... ... іріктеуде кеңінен пайдалануға болады.
Екі аса ерекше дарынды балалардың интеллект құрылымын ... үшін ... ... ... Бұл тест ... ... интеллектуалды
тест болып табылады. Тест тапсырмалары ... және ... ... ... тұрады.
“Он сөзді жаттау” әдістемесінің қорытындысы
Зерттеуші сөздерді анық, жәй оқиды. Әр сөзді ... ... ... ретін және дәлдігін санмен немесе крестикпен белгілейді. Ал,
кейде айтылатын сыналушының ... ... де ... тіркеліп отырады.
Дамытушы экспериментке дейін 3 сөзді қайта жаңғыртып есте ... ... ... ... қайталап жаттаған сөздерінің саны 5-ті
құрайды яғни, есте ... ... ... ... ... жаңғырған сөздердің саны 5-ке тең, ал дамытатын эксперименттен кейін
қайталаған сөздерінің саны 7-ге тең, яғни есте ... ... дара ... оның ... және ... ... ... өзіне тән айырмашылығын білу үлкен мағынаға
ие болады.
Мұны ақыл-ойдың динамикалық жағынан көріну, мысалынан ... ... ... ... ... ... басқа, психикалық
процестердің шапшаңдылығына және ырғақтылығына, жылдамдығына ... ... күш ... қолданылатын сипаттамалар да белгілі.
Мұндай көрсеткіштердің негізіне жүйке ... ... ... ... ... ... құрылымының әрбір полюсының (күштілік-әлсіздік;
ептілік-селқостық; белсенділік-белсенділіксіз) жетістігі мен ... ... дара ...... ... ... ... өзіне тән өзгешеліктермен ерекшеленеді. ... ... ... ... дара ... ... көрініс тапқан.
Интеллектінің өзіне тән дара ерекшеліктерінің екінші жағы «көркемдік»
немесе «ойлану» типіне жатады. Кейбір ... ... ... ... ... ... елестету, ал басқаларында – жалпы идеялар,
түсініктер атқаратыны анық. ... ... ... ... «бірінші сигнал жүйесі» (сезім мүшелеріне әсер ететін
бейнелер) мен ... ... ... (сөздер, түсініктер) арасындағы
байланысқа негізделген. Бас миының оң жақ және сол жақ екі ... шары ... ... ғана ... ... бірге олар бір-бірін толықтырып, түрлі
функцияларды атқарады. Сол жақ жарты шар – талдау, ... ... ... ... береді; оң жақ – тұтас, нақты қабылдауына және
әрекетке, сезімнің ... ... ... Ми ... ... жұмыс істейді,
бірақ жарты шардың бірі басты орында болуы мүмкін. Бас ... ... ... ... ... ... ... бейнелі эмоционалдық және
түсініктіліктің ... ... ... ... дара ... даму ... ... тән бейнесін сипаттайды.
Жетілу кезеңінде өсіп келе жатқан адамның танымдық стилі, проблемасын
шешуде өзіндік жоспары ... емес ... жиі ... ғана ... сонымен бірге интеллектінің өзіне тән ерекшелігі – бұл
шығармашылық мүмкіндіктің алғы шарты екендігін айтуымыз ... ... ... ... ... атап өтуіміз
керек. Интеллект – маңызды құраушы, ... бұл ... ... ... ... әр алуан саласында ұлы жетiстiктерге жету үшiн
интеллектi емес, психиканың одан да күрделi ерекшелiктерi: ... ... мен ... ... және ... көп, ... емес есептердiң
шешiмiн таба бiлу қабiлетi болуы керек. Мұны ... ... ... - өсіп жатқан адамның түрткі болулары мен ... ... ... Ақыл-ой дарындылығы интеллектке сай келмейді.
Дарындылық - бұл жеке тұлғаның ерекше құрылымы.
Ақыл-ой ... ... ... яғни философиялық-теоретикалық
жаттығуларға, ... ... ... да бір ... ... немесе ұйымдастырушылық - практикалық іс-әрекет түрлеріне
дарындылық - ... ... ... ... ... дарындылығы - бұл жалпы және жеке ақыл-ой сапасының сәйкес
келуі. Психологиядағы бар материалдар, ... мен ... ... ... ... ... 3 категориясына ... ... ... категорияда - өмірдің бірдей ... ... ... ... ... ... балалар. Олар жиі мектепке
дейінге және төменгі ... ... ... арасында кездеседі. Екінші
категорияда - аранйы, мысалы: ... ... ... ... ... ... аумағында ақыл-ой қабілеттілігінің белгілері бар балалар. ... ... ... ... мүмкін. Үшінші категорияда - оқуда
табысты болып үлгермеген, бірақ ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етілген
балалар енгізілген. Бұл жерде ... ... ... ... сөз болып отыр. Мұндай ақыл-ой мүмкіндігі бар ... ... ... ... жиі ... ... ... қаншалықты зерттесе де, осы күнге дейін оның
тұрақты анықтамасы жоқ. Дарындылықтың пайда болу туралы көзқарастар да ... ... ... ... ... мәселесі түбегейлі шешілмеген, және дағдарысы
мен ... ... ... ... бар. ... ... пайда болады, ол үнемі дамытуы қажет етеді.
Арнайы ұйымдастырылған оқыту процесінің өзі оқытушы мен дарынды оқушының
арасындағы түрі ... ... ал ... ... танымдық
іс-әрекеттерді жүзеге асыруға болады. Осыған байланысты дарынды баланың
жеке тұлғалық дамуы жүреді.
Қабілетті біріккен ... ... ... - убъект қатынасы
ретінде қарастыру ғана, ... ... ... ... ... ... ғасырдағы білім беру дарынды балаларды айқындау мен диагностика
ұйымдастырудың жаңа жолдарын талап ... ... ... ... мәселесі нақты көрінетін, баланы қарқынды ... ... ... келетіндігін, әрі этникалық аспектіге
негізделетінін білдік. Дарынды баланың психикалық даму деңгейін ... және ... ... даму ... аштық.
Потенциалды дарындылық - бұл қандай да бір іс-әрекет түрінде ... жету ... ... ... ... ... болатын
баланың психологиялық ерекшелігі. Бірақ бала, бұл ... тап ... ... жетіспеушілікке сәйкес орындай алмайды. Бұл потенциалды
мүмкіндіктің ... ... ... бірге жүруі мүмкін (жанұялық қиын
жағдаймен, квалификацияланған ... - ... ... ... ... анықтау, кезеңмен жүргізілген ... ... ... ... әрі ... ... туралы, тек кейбір
белгілер бойынша айтуға ... әлі ... ... ... сөз болып отыр.
Ерте дарындылық мысалы ретінде “вундеркиндтер” (“таңқаларлық бала”
мағынасында) деп аталатын балалар бола ... ... ... немесе
мектеп жасындағы оқушылар болып табылатын вундеркиндтер, қандай да бір іс-
әрекет түрінде ... ... ... (музыкада, суретте, ән айтуда
тағы басқа). Мұндай балалар ... өте ... ... ... етді ... әріп ... оқу, хат, санау тағы басқа). Атақты
музыканттардың ... ... ... ... ... Ал одан кешқұрым, сурет өнерінде көрінеді. Ал ... ерте ... ... ... ... ... нәтжелерге
жету, әдетте кешқұрым өтеді, ол қандай да жаңалық үшін ... және ... ... ... ... ... Осы ... классификациясымен қатар, әдебиеттерде басқа да көзқарастар
кездесуде.
Жүргізілген зерттеу нәтижелерін және берілген ... ... ... ... ... ... ... жасауға болады:
1. Жалпы интеллектуалды қабілеттіліктердің диагностика проблемасының
құрылысына теориялық ... ... ... ... ... ... адамның дамуында биологиялық-генетикалық (туынды, тума)
деректер басымдылығын тұжырымдайтын, биологизаторлық ағым белгілі бір ... ... ... интеллектуалды мүмкіндігін құрайтын нақты дарынды
балалардың тобы шектелген азсандығымен ... ... ... даралығын және дарындылығын ескере отырып,
дарынды ... ерте ... ... ... оқыту және тәрбиелеу әлеуметтік
міндет болып табылады.
2. Ақыл-ой қабілеттіліктерін және ... ... ... ... ... көрсетті:
а) таңырқаларлық қабілеттеріне ие болатын балаларды таңдап білу көп
аспектілі мәселе болып та табылады;
ә) психодиагностиканың әр ... ... ... ... ... сипатын айқындауға мүмкіндік береді (дарындылық түрін, даму
деңгейін т.б.).
б) баланың ... ... ... ... тіркеу үшін,
дарындылықты анықтайтын халықтың әр түрлі топтарының өкілдері, бейберекетті
және аз қамтамасыз етілген жанұядағы ... әр ... ... ... үшін дифференциалдық әдістемелер құрастырылған.
3. Мектеп жасына дейінгі балалардың ақыл-ой қабілеттіліктерін анықтайтын
дигностикалық әдістемелер кешенін құрастыру және ... алу ... және ... ... апробацияланды және қолдаланылды:
а) “Равеннің прогрессивті матрицалар” әдістемесі;
ә) Е.Е. Туниктің дарындылықты ... ... ... ... әдістемесі;
б) “Он сөзді жаттау” әдістемесі.
4. Потенциалды мүмкіндіктердің дәрежелік және сапалық нәтижелерінің
анализы жалпы ... ... ... ... ең ... жетістікттіге жақын;
б) орта жетістікті.
5. Мектеп жасына дейінгі балалардың жалпы ақыл-ой ... ... ... әр баламен дара жұмыс істеуде
практикалық ұсыныстар жасауға мүмкіндік берді;
6. Мектеп жасына ... ... ... ... ... ... ... және психологтарға жасалған әр кіші сынып
оқушыларымен дара жұмыс ... ... ... ... ... ... дербес тәсілдермен дифференциалды оқытуын ұйымдастыру үшін
ұстаздарға практикалық ұсыныстар мен кеңестер жасалды.
Ұсыныстар: мектеп ... ... ... ... және ... дамуы психологтың кәсіпқорлығынан, оның
теориялық және практикалық хабардар болушылығынан және ... ... даму ... білу ... ... болғандықтан, осы
кеңестерді дарынды және талантты балалармен жұмыс істейтін, психологтар мен
ұстаздарға ұсынамыз:
Психологтар үшін:
1. ... ... ... ... үшін ... ... биік ... балаларды ерте жастан анықтап, білу қажет.
2. Зерттеуден алынған нәтижелерді, сонымен бірге жас және ... ... ... дара ... қолдану қажет.
3. Мектеп жасына дейінгі балалар туралы, оның ... ... ... болу ... ... жасына дейінгі балалардың ата-аналарымен
ынтымақтасу қажет.
4. Зерттеу нәтижелері ... ... ... ... ... ... ... дейінгі балалардың дербес, ақыл-ой ... ... озып ... ... ... Мектеп жасына дейінгі балаларды жетістікті оқыту үшін тиімді
тәсілдер қолдану қажет.
Пайдаланылған ... ... ... ... ... ... ... - Алматы, 2007.
2. Жұмашев Қ. Дарынды тану және оқыту мәселелері // Қазақстан мектебі. ... - № ... ... Ә. ... ... ... ... //
Қазақстан мектебі. - 2009. - № 3.
4. Калмыкова З. Проблемы возраста. – М., 1989.
5. Менчинская Н. ... Т.Н. ... и ... ... и ... - М.: Академический проект, 2002.
6. Шумакова Н.Б. Познавательная деятельность дошкольника. – М., ... ... П. ... ... - ... ... В.С., ... В.С. Одаренность: дар и испытание. - ... ... Н.С ... ... ... и ... - М., ... Пономарева Я.А. Мышление дошкольника. – М., 1999.
11. Рубинштейн С.Л. Процессы мышления и закономерности ... ... ... – М., ... ... Б.М. ... индивидуальных различий. – М., 1995.
13. Лейтес Н.С. Об умственной одаренности. - М., 1998.
14. Богоявленская Д.Б. ... ... ... - М., ... Брушлинский А.В. Интеллектуальная активность и проблема творчества. –
М., 2006.
16. Дружинин В.Н. Основные ... ... ... - М., ... Юркевич В.С. Другая одаренность // Семья и школа. – 1995. - № 9.
18. ... Г.Ю. ... свои ... ...... 2002.
19. Краткий тест творческого мышления. - М., 2008.
20. Савенков А.И. Одаренный ребенок, особенности психического развития //
Магистр. – 1997. - № ... ... Ж.С. ... – М., ... ... М. ... дети. – М., 1991.
23. Пиаже Ж. Избранные психологические ... – М., ... ... Б.Г. Психология чувственного познания. – М., 1993.
25. Гильбух Ю.З., Гарнец О.Н., Коробко С.Л. ... ... // ... ... – 2006. - № ... Тэкэкс К. Одаренные дети. – М., 1991.
27. Выготский Л.С. Избранные психологические ... – М., ... ... Е.Е. ... ... – М., ... Божович Л.И. Избранные психологические произведения. - М., 1988.
30. БрушлинскийА.В. Практическая психология. – М., ... ... О.К. ... ... и психодиагностика личности.
– Псков, 1994.
32. Холодная М.А. ... ... ... и практика. - М.:
Владос, 2001.
33. Леонтьев А.Н., Лурия А.Р., Смирнов А.А. О ... ... ... - М., 1996.
34. Рогов Е.И. Настольная книга практического ... в ... ... ... Психологиялық тесттер жиынтығы. – Алматы, 2000.
36. Клименко В.В. Как воспитать вундеркинда. – Харьков, ... ... М.А. ... жас ... және ... таным әрекеттерін қалыптастыру жолдары. – Алматы, 2000.
38. Сейталиев К. ... ... ... жолында // Қазақстан мектебі. –
2002. - № 2.
39. Рубинштейн С.А. ... - М., 1989.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 78 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бастауыш мектептегі дарынды балаларды оқыту барысында жүргізілетін жұмыстар56 бет
Бастауыш сыныптарда жеке пәндерді оқыту барысында дарынды балалардың психологиялық ерекшеліктерін есепке алу және мұғалімнің рөлі18 бет
Дарынды балалар және оларды тану21 бет
Дарынды балаларды айқындау және дамытудағы жұмыс істеудің жолдары6 бет
Дарынды балаларды тәрбиелеу мәселелері28 бет
Дарынды балалармен жүргізілетін жұмыстар25 бет
Дарынды балалармен жұмыс11 бет
Дарынды балалармен жұмыс жасау жолдары23 бет
Дарынды балалармен тәрбие жұмысы8 бет
Дарынды балалармен тәрбие жұмысы. Ғылыми зерттеу жұмысын жүргізу4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь