Мектепке дейінгі балалардың дамуының және тәрбиенің теориялық пен практикалық негіздері

КІРІСПЕ
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
1. МЕКТЕПКЕ ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРДЫҢ ДАМУЫНЫҢ ЖӘНЕ ТӘРБИЕНІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗІ.
1.1. Бала дамуындағы тұқым қуалаушылықтың ролі.
1.2. Дамудағы әлеуметтік орта мен тәрбиенің жетекші ролі.
1.3. Тәрбие жүйесінде мектеп жасына дейінгі балаларды жас шамасына қарай бөлу.
ІІ. МЕКТЕПКЕ ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРДЫҢ ДАМУЫ ЖӘНЕ ТӘРБИЕСІНІҢ ПРАКТИКАЛЫҚ НЕГІЗІ
2.1. Мектеп жасына дейінгі балалардың таным үрдісінің даму
2.2. Ойын . балаларды дамыту және тәрбиелеу құралы.
2.3. Психологиялық ойын.жаттығуларды іс.тәжірибеде қолдану.
2.4. Буденнов орта мектебінің шағын.орталығында балаларды дамыту үшін жүргізілген жұмыс.
Әдебиеттер
Жас ұрпақ тәрбиесі – адамзаттың мәңгілік тақырыбы. ұлттың бүгіні де, болашағы да тәрбиелі ұрпаққа байланысты. Баланың шын мәнісіндегі адам болып қалыптасуы қыруар уақыт пен тер төгетін, зор еңбекті қажет ететін, ауқымы кең, жауапкершілігі мол жұмыс. Ұлы абай: «Адам ата-анадан туғанда есті болмайды: естіп, көріп, ұстап, татып ескерсе дүниедегі жақсы-жаманды таниды дағы сондайдан білгені, көргені көп болған адам білімді болады», - десе, француз педагогы Жан Жак Руссо: «Бала туғанда ақ қағаздай болып туады, оның үстінде шимайды қалай салсан, қағаз бетіне солай түседі, бала тәрбиесі сол сияқты, өзің қалай тәрбиелесең, ол солай тәрбиеленеді», - деген екен.
Адамның дамуы дене, психикалық және әлеуметтік жетілу, пісу процесі болып табылады да, туа біткен және өсе келе бойға сіңген қасиеттердің, сандық және сапалық өзгерістерінің бәрін қамтиды. Дене дамуы бойдың, салмақтың өзгеруімен, бұлшық еттер күшінің артуымен, сезім мүшелерінің жетілуімен, қимылдардың үйлесімділігімен т.б. байланысты. Психикалық даму процесінде танымдық, еріктік, эмоциялық процестерде, жеке адамның психикалық сипаттары мен белгілерінің қалыптасуында елеулі өзгерістер болады. Даму барысында баланың биологиялық индивид ретінде адамға, жеке адам ретінде адамзат қоғамының мүшесіне айналуы жүзеге асады. Адамның дамуы дегеніміз – оның тегінде бар және туа біткен белгілердің жай ғана сандық көрінісі емес. Даму – бұл ең алдымен айналадағы болмыстың ықпал жасауымен ағза мен психикада болып жатқан сапалық өзгерістер. Адамның дамуы мен оның жеке басының қалыптасуы біртұтас процесс.
1. Ә. Меңжанова «Мектепке дейінгі педагогика» - Алматы «РАУАН» 1992
20 – 46 беті
2. Ф. Н. Жумабекова «Мектепке дейінгі педагогика» Астана «ФОЛИАНТ» 2008 55 – 78 беті.
3. «Мектепалды даярлық» журналы № 6 2009жылы 19 – 20 беті.
4. «Мектепалды даярлық» журналы № 4 2009 жылы 11 – 12 беті.
5. «Республикалық ғылыми - әдістемелік журналы» № 3 2009 жылы 6 – 8 беті.
6. «Отбасы және балабақша» журналы № 1 2008 жылы 11 – 13 беті.
7. «Отбасы және балабақша» журналы № 5 2008 жылы 8 – 9 беті
8. Әбиев «Мектепке дейінгі педагогика» Алматы 2005
9. В. С. Мухина «Балалар жас психологиясы» Алматы «РАУАНА» 1998 жылы 26 – 43 беті.
10. Т.Сабыров «Балаларға ақыл-ой тәрбиесін берудің кейбір мәселелері» Алматы 1977 124 – 131 беті.
11. Ө.А.Уманов, В.А.Парфенов «Бала бақыты» Алматы, 1979 жылы 25-28 беті.
12. Р. Қоянбаев «Тәрбиетеориясы» - Алматы, 1991 жылы. 68-74 беті
13. Е.Сағындықұлы «Педагогика» Алматы 1999 жылы 45-55 беті
14. В.А. Сухомлинский. Балаға жүрек жылуы. - Алматы, 1976. 214-221 беті
15. Божович Е.И. Личность и ее формирование в детском воз-расте.-Москва 1968 124 – 132 беті
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
1. МЕКТЕПКЕ ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРДЫҢ ДАМУЫНЫҢ ЖӘНЕ ТӘРБИЕНІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗІ.
1.1. Бала дамуындағы тұқым қуалаушылықтың ролі.
1.2. Дамудағы әлеуметтік орта мен тәрбиенің ... ... ... ... мектеп жасына дейінгі балаларды жас шамасына қарай
бөлу.
ІІ. ... ... ... ... ЖӘНЕ ТӘРБИЕСІНІҢ ПРАКТИКАЛЫҚ НЕГІЗІ
2.1. Мектеп жасына дейінгі балалардың ... ... ... Ойын – ... ... және тәрбиелеу құралы.
2.3. Психологиялық ойын-жаттығуларды іс-тәжірибеде қолдану.
2.4. Буденнов орта мектебінің шағын-орталығында ... ... ... ... ұрпақ тәрбиесі – адамзаттың мәңгілік тақырыбы. ... ... ... да тәрбиелі ұрпаққа байланысты. Баланың шын мәнісіндегі адам болып
қалыптасуы қыруар уақыт пен тер ... зор ... ... ... ауқымы
кең, жауапкершілігі мол жұмыс. Ұлы абай: «Адам ата-анадан туғанда есті
болмайды: ... ... ... ... ... ... жақсы-жаманды таниды
дағы сондайдан білгені, көргені көп болған адам ... ... - ... ... Жан Жак ... ... ... ақ қағаздай болып туады, оның
үстінде шимайды қалай салсан, қағаз бетіне ... ... бала ... ... өзің ... ... ол солай тәрбиеленеді», - деген екен.
Адамның дамуы дене, психикалық және әлеуметтік ... пісу ... ... да, туа ... және өсе келе ... ... қасиеттердің,
сандық және сапалық ... ... ... Дене ... бойдың,
салмақтың өзгеруімен, бұлшық еттер күшінің ... ... ... ... үйлесімділігімен т.б. байланысты. Психикалық даму
процесінде танымдық, еріктік, эмоциялық ... жеке ... ... мен белгілерінің қалыптасуында елеулі өзгерістер
болады. Даму барысында баланың биологиялық ... ... ... ... ... адамзат қоғамының мүшесіне айналуы жүзеге асады. Адамның дамуы
дегеніміз – оның тегінде бар және туа біткен белгілердің жай ғана ... ... Даму – бұл ең ... ... ... ықпал жасауымен
ағза мен психикада болып жатқан ... ... ... ... мен ... ... қалыптасуы біртұтас процесс.
12 жылдық білім берудің ... бес ... ... ... ... ... бірге, жалпы білім беретін мектептерде және
балалар бақшасында ... ... ... ... арттырып,
тәрбие жұмысын жетілдіруді көздейді.
Балаларды мектепке дайындауда психологиялық өріс-еркіндік, батылдық,
имандылық ... бала ... ... оларды жеке тұлға ... ... роль ... ... ... ... ... барысында оқыту мен
тәрбиелеудің төрт міндеті қарастырылады.
Бірінші міндет: әлеуметтік дамуда баланың үлкендермен қарым-қатынасы
және өз ... ... ... ... ... өз ... отбасына халқының салт-дәстүріне көңіл бөлу жолдары
қарастырылады.
Екінші міндеті: танымдық даму барысында мына міндеттер ... ... ... таныстыру мәселелерін түйіндеу, оның тәсілдері мен
қасиетін сезіну.
Үшінші міндеті: әсемдік даму «эстетикалық» барысында ... ... мен ... ... ... ... дене тәрбиесі дамуында салауатты өмір ... дене ... ... күтімі мен дұрыс дамуы, өзін
қоршаған ортамен ... өз ... ... т.б. ... ... қарастырылады.
Қазақастан Республикасының 2010 жылға дейінгі білім беруде дамытудың
мемлекеттік бағдарламасында үздіксіз ... ... ... ... ... ... және ... баланың бойында оқу қызметін меңгеруге
қажетті жеке ... ... яғни ... ... ерекше
көңіл бөлініп отыр.
Мектепалды даярлықтың негізгі мақсаты 5 - 6 ... ... ... ... саулығын қорғау және нығайту ақыл ойын жетілдіру,
олардың бойында ... ... ... іскерлікпен, дағдылардың
алғышарттарын қарай отырып, бастауыш мектепте білім алуға бірдей бастапқы
мүмкіндіктермен ... ету. 5 – 6 ... ... ... даярлығы
отбасыдан, мектепке дейінгі ұйымдардың ... ... ... ... ... ... ... мектепалды сыныптарында, мектепке
дейінгі шағын орталықтарда мектепалды ... ... ... ... МЕКТЕПКЕ ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРДЫҢ ДАМУЫНЫҢ ЖӘНЕ ТӘРБИЕНІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗІ.
1. Бала дамуындағы ... ... ... П. ... ... бойынша, даму – ішкі және ... ... ... ағзаның айналадағы ортамен үйлесуі, сәйкес келуі.
Даму - өте күрделі процесс. Баланың дамуына үш негізгі фактор: ... орта және ... ... ... ... – жас ... ... бойындағы биологиялық
ұқсастығының берілуі. Мысалы, ата-аналарының дене бітімі, өңі, шашы ... түсі т.б. адам ... ... ... ... ... Генетиканың қазіргі түсінігі бойынша тұқым қуу
дегеніміз барлық ағзаның өз ұрпағында өздеріне ғана тән ... ... ... ... ... ... туралы алғашқы түсініктер ежелгі дәуірде — Демокрит,
Гиппократ, Платон және Аристотель ... ... ... ... мен ... организмнің барлық бөліктерінің қатысуымен
қалыптасады және ата-ананың бойындағы белгі-қасиеттері ұрпағына тікелей
беріледі деп ... Ал ... ... ... ... тұқым қуалауы тікелей жүрмейді. Яғни тұқым қуалайтын ... ... ... ... ... ... оның әр түрлі
бөлшектерін құрастыруға ... ... ... жасалады.
Бұдан кейін Ч.Дарвиннің пангенезис теориясы маңызды орын ... Бұл ... ... мен ... барлық клеткалары өзінен ұсақ бөлшектер
— геммулалар бөліп шығарады. Олар жыныс органдарына өтеді де сол ... мен ... ... ... ... кейде “мүлгіген
жағдайдаң болып, бірнеше ұрпақтан кейін білінуі мүмкін. Соған байланысты
ұрпақтарда арғы ата-ана ... ... ... ... ... ғасырдың 80-жылдарында “пангенезис” теориясын А.Вейсман
өткір сынға алды. А.Вейсман “ұрық ... ... ... ... ... тек жыныс клеткаларында кездесетін, тұқым қуалайтын заттың
болатындығын ... ... ... ... ... ... ... түсу, ағзаға оның өмір сүру ... ... ... ... ... қамтамассыз ету мақсатын көздейді.
Бала өзінің әрі қарай дамуына қажетті алғышарттармен туады. ... адам ... ... ... ... ... ... болуы, оның ішкі және сыртқы әсерлерді
қабылдау ерекшелігі жатады.
И.П. Павлов ілімі бойынша балада көптеген туа ... ... ... ... ... тобына жатады. Бала туғаннан тамақты, ұйқыны,
жылылықты, қимылды т.б. ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін елеумеуге болмайды, өйткені ол әлеуметтік өмірде
үлкен роль атқарады. Адамның рухани ... үшін ... алғы ... өте ... ... ... ... инстинктіндей дайын, қалыпты әсер
түрінде көрініс таппайды. Баланың ... ... ... ... ... ... тән қасиеттерді тәрбиелеу үшін белгілі дәрежеде адамға тән
биологиялық дене құрылымы, миы болуы қажет. ... ... ғана оны ... дамыту мүмкін.
Туа біткен икемділік өзгеріссіз қалмайды. Өзгергіштік – адамның жоғары
құрылымды жүйкесінің қасиеті. Адамның бұл қабілетін И.П. ... ... деп ... ... қуалаушылықтың ролін жоққа шығармайды, тұқым қуалаушылық
арқылы кейбір биологиялық сипаттағы икемділік, ... ... ... ... ол ... ... анықтаушы роль атқармайды деп
есептейді.
1.2. Дамудағы әлеуметтік орта мен тәрбиенің жетекші ролі.
Орта деген ұғымға ... ... ... ... ... әр қилы ... ... жатады. Орта адамның дамуына елеулі әсер етіп
отырады, баланың дамуы ... 1) ... орта ... ... орта ... жыл мезгілдеріне байланысты өзгерісте, тау-тас,
қырат, жазық, өзен, көл, ... ... ... ... т.б.); 2)
әлеуметтік орта қажет. Оған қоғамдық өмір, адамдар, олардың саналы ... ... ... ... ... ... ... балалар өміріне, денесі мен жүйкесінің тарихи дамуына байланысты
өзгеріп отырады. Әрбір жаңа ұрпақ аға ... ... ... ... ... ... ... Адам әлеуметтік ортассыз адам болудан
қалады. Адам – ... ... ... ... ... оның ... ... мидың дамуына, жүйкенің жетілуіне байланысты. Алғашқы қарапайым
сезім, ... ... ... ... үшін аса ... әсерінен пайда болады. Баланың дұрыс дамуына тиімді
педагогикалық ... ... ... Оған ... жасалған күн тәртібін
сақтау, баланы езгілімен ұйықтау, өсіп келе ... ... ... ... қамтамассыз ету, мақсат көздей отырып, олардың ... ... ... ... ... айналасындағы ортаны, дүниені ересек адамдардың басшылығымен
танып-біледі. Тәрбиеде ... ... ... ... зор. ... үстінде балалар заттардың жеке қасиеттермен танысады,
құрбы-құрдастармен ... өмір ... ... ... ... жаңа ... қасиеттер, имандылық сапалар қалыптасады.
Баланың мінезі де қоршаған орта мен айналасындағы ... ... ... қалыптасады. Егер бала тыныш, салмақты, байсалды, көңілді,
өзгелермен аралысқыш, ұйымшыл, жақсылыққа жаңы құштар отбасында өссе, ... да ... ... ... ... егер ... ашуланшақ,
танымсыз адамдардың арасында өссе, баланың мінезі де сондай ... ... ... ... ... жолмен ауысуы да мүмкін. Онда
баланың дамуына дұрыс педагогикалық, медициналық ықпал жасау арқылы, ... ... ... ... ... тәрбие арқылы мінезін түзеуге болады.
Әлеуметтік орта - жеке адамның мінез-құлқының дамуына ықпал жасайтын
әлеуметтік ... ... көп ... ... ... ... ... жасауы нәтижесінде баланың дүниеге көзқарасы, құлықтық,
эстетикалық және осы сияқты болымды ... ... ... Егер
адамдардық қалыптасуына ортаның қатысы шамалы болса, онда орта ... ... ... адам ... ... үшін ... осы әлеуметтік ортадан жинайды. Африкада, Үндістанда,
Инденезия елдерінің ормандарында түрлі себептерімен ... ... ... тыс өмір ... жас ... ... ... қабілетін
дамытудық мүмкін емес екендігіне ғылыми мәліметтер дәлел бола ... ... ... Гадамури деревнясында тұрғындардық хабарлауымен аңшылар
қасқырдық інінен бет әлпеті адамға ұқсайтын, бірақ төрт ... ... ... ... ... ... Камала және Амала дейтін ат ... ... ... ал ... 2 ... Амала көп кешікпей өледі, ал Камала күн сәулесінен
және оттан қатты қорқып, тек шикі ет жеп қана күн ... төрт ... ... ... ... ... ... ішін кезіп жүрген, өзінің кешкі сағат
ондарда, түнгі ... ... ... ... үш мезгіл ұлыитын уақыты
болған. Адам ... ... 2 ... ... ... түрегеліп тұруды және
екі аяғымен ... ... ... ... тамақты қолымен жеуді
үйренеді. Адам тілін үйрету бұдан да қиын ... Жеті жыл ... ... ... ғана ... ... 15-ке келгенде оның есі екі жасар баладай, ал 17-ге
келгенде ой-өрісінің дамуы 4 жастағы баланың ... әрең ... ... ... дейін өмір сүрген.
Олай болса, адам мінезі әлеуметтік ортадағы, ... ... ... ... ... ... туа біткен нышандарын тәрбие арқылы дамытпаса, ол бірте-бірте
өшуі мүмкін. Тұқым қуалаушылық жолымен келген нышан ... ... ... ... алғышарт, мүмкіншілік қана.оны дамыту үшін қажетті жағдай,
тәрбие керек. ... ... ... ... қалуы, тәрбие арқылы орташа
нышанның талантқа айналуы мүмкін. Тәрбиенің негізгі міндеті – ... ... ... ... бір ... балаланың икемділіг анықтау
оның дамуына ... ... ... ... ... ... де ... дамытып, талантқа айналдырудың екінші бір жағы – ... және ... ... ... ... ... болса да, жалқау
аданың қабілеті дамымайды. М. ... ... адам – ол ... ... ... ... ... – ұзақ уақыт, тапжылмай жұмыс істеу білу.
Бұл ... ең ... ... ... - ... А. С. Пушкин «Еңбексіз
нағыз ұлылық жоқ» екенін жазған. Дарынды, талантты адам, еңбекссіз, шабыт
арқылы ғана ... ... бала ... ... да ... ... етеді. Мысалы: күнделікті
арнаулы жаттығулар, машықтанулар жүргізу арқылы балаланың денсаулығын ... ... ... Ал ... ... ... ... жасау,
еңбектену арқылы баланың дарындылығын дамытуға болады. Адамның дарыны ұшқын
сияқты ыңғайлы мүмкіншілік болса, ол лаулап ... да, ... ... ... да ықтимал.
Тәрбиенің тиімділігі баланың жеке психологиялық ерекшеліктерін білуге
байланысты. Өйткені әр ... ... ... даму ... ... ... әр ... жан-жақты жете білу, зерттеу қажет. Белгілі бір
жастағы балалардың бәрі бірдей ... Әр ... ... ... ... ... ... мәні зор, бірақ оны асыра
бағаламау керек.
Кейбір талант ерте танылады. Мысалы: Австрия композиторы В. А. ... – 1791) ... ... 3 ... ... ... 7 ... Европаны
таңдандырған. Поляк композиторы Ф. Шопеннің анасы (музыкант) баласының
талантын 2 – 3 ... ... ... ... ... жас ... ... оны
арнаулы мұғалім оқытып, тәрбиелеген.
Кейбір баланың қабілеттілігі өте кеш ... ... ... ... көрнекті географы, геофизигі, гидрографы, табиғат зерттеушісі
Вильгелм Гумбольт жас кезінде ойға ... ... ... ... ... ұлы ... ... Ньютонның оқуға қабілеті төмен,
ағылшынның ұлы физигі Майкл Фарадейдің есте ... ... өте ... ... дамуына қоғамдағы халықтың материалдық тұрмыс жағдайының
жақсаруы, хал-ахуалы мен мәдени дәрежесінің артуы ... ... ... ... ... басшылық қажет. Педагог баланың
бейімділігінтанып, оған сүйене отырып, қызыушылығының, ... ... ... ... ... жағдай жасайды. Дарынды
балаларға жеке әдіс-тәсіл қолдана отырып, ... ... ... ... ... ... тудыру абзал.
Қорыта келгенде, тұқым ... ... ... ... ... ... ... сенімін қалыптастыруға ықпал ете
алмайды. Айналадағы орта мен мақсатқа бағытталған тәрбие, баланың жүйелі
әрекетін ұйымдастыру, оған ... ... ету ғана бала ... ... ... Тәрбие жүйесінде мектеп жасына дейінгі балаларды жас шамасына ... бір ... ... тән ... ... ... әдетте жас ерекшеліктері деп атайды. Сондықтан
педагогика және психология балалардың жас ерекшеліктеріндегі шираңтықты,
өзгерімпаздықты айқындайды, тәрбиеленушінің және ... ... ... ... ... ... атап көрсетеді. Балалардың өсіп-
жетілуінің бір сатысынан екіншісіне көшуі кездейсоқ емес. Сана-сезімнің,
дене ... ... ... жас ... байланысты.
Баланың жасы өскен сайын бойлары ... ... ... ақыл-саналары
дамып, білімдері тереңдей бастайды. Балалардың жас ерекшелігін есепке алу,
оқыту мен ... ... ... ... ... Жас ... ... және еңбекке араласуға дайындау міндетін іске ... жеке ... ... әсер ететін тәрбие, қоғамдық, әлеуметтік
орта және тұқым қуалаушылық. перзент сүю - ата-ананың бақыты, олардың ... ... ... ... ... - бүкіл тіршілік дүниесінің
эволюциялық жемісі. Адам табиғаттан тыс өмір ... олай ... ... ... орай ... ұрпақ әкеледі. Тәрбие ісінде балалардың жас
ерекшеліктерін ескеріп отыру қажеттігін педагогика ... ерте ... еді. Ал ... ... ... ... ... беру
кезінде бала табиғатын, оның қабылдау, ойлау ... еске ... ... болатын.
Қазіргі педагогика ғылымы жас ерекшеліктерін анықтауға баланың
дамуын үнемі қозғалыс үрдісі ретінде қарастыра отырып, бұл ... ... ... сапа жағынан елеулі өзгерістер болатынын алға тартады.
Мәселеге бұлайша қарау балалардың дене және психикалық ... ... ... мүмкіндік береді. Балаларға тәлім-тәрбие беру ісінің
табысты болуы олардың жас және даму ерекшелігін тәрбиешінің дұрыс ... ... ... ... алуына байланысты.
Қазіргі мектепке дейінгі педагогика, психология ғылымдары бала дамуының
бір ... ... ... балалық шақты жас шамасына қарай бірнеше
кезеңге бөледі. Психолог В.С. Мухина: ... ... ... барғанға
дейінгі кезеңде бала үш дағдырыс сәттерін: бір жаста, үш ... жеті ... ... ... ... бұл ... балалар өмірі үш кезеңге
бөлінеді: 1. Нәрестелік кезең – туғаннан бір жасқа дейін. 2. ... ... бір ... үш жасқа дейін. 3. Мектепке дейінгі кезең – ... ... Бұл ... ... ... ... жасауда, оқу-тәрбие
мазмұнын айқындауда, күн тәртібін, іс-әрекетін ... ... ... ... Бала ... айналасатын болашақ мамандарға, ата-
аналарға баланың даму ... сай ... жеке ... білу
тәрбие ісінде жетістіктерге жеткізеді.
1. Баланың нәрестелік кезеңіне сипаттама жасайтын ... бұл ... ... ... Осыны ескеріп, мақсатты тәрбие, жақсы ... ... ... дене бітімі мен психикасы бірқалыпты дұрыс дамиды.
Ай сайын ол 600 – 700 г ... ... бойы 2 – 3 см өсіп ... ... кейін бойының өсуі де, салмақ қосуы да сәл саябырсиды. Дегенмен әрі
қарай дамуы үдемелі қарқымен жалғаса береді. Бір ... ... ... ... 10,5 кг, бойы 74 – 75 см ... Жаңа ... баланың миының салмағы 300
г болса, ай ... 40 г ... ... Ми ... ... ... қимыл-әрекетке байланысты дамиды. Жүйкесі орталық және шеткі
деп бөлінеді. Орталық жүйке бас миы мен жұлыннан, ... ... мен ... және жүйке түйіндерінен тұрады.
Адам ағзасының айналадағы ортамен байланысы жүйке арқылы өтеді. ... ... ... толық жетілмеген, ол өсу барысында бірте-бірте
толысады.
Бірқалыпты дамып, дұрыс өсіп келе жатқан баланың 6 – 8 ... сүт ... да, бір ... ... сегізге жетеді. Нәрестелік кезеңде барлық
сезім мүшелерінің ... ... ... ... ... ... ... ұстауға талпыну сияқты қимылдың оңай түрлерін игереді, сөйлеуге
икемделіп ... ... Бұл ... бала ... келеді, ауа
райының құбылмалы сәттерін, тұрмыс жағдайының, күн тәртібінің өзгеру ... ... ... бір ... ... ... шағының көзі бір-бірінен
сапалық айырмашылығы бар төрт ... ... Оның ... ... 2,5 – 3 айға ... ... ... дүниеге шартсыз рефлекстердің
(тамақ, қорғаныс, бағдарлау) дайын жүйесімен келеді.
Тәуліктің 18 – 20 сағатын ұйқымен өткізеді. Әр 3 сағаттан кейін ... рет ... ... ... ... т.б. қажеттіліктермен қатар
алғашқы күннен бастап есту, көру, сезу және т.б. ... ... ... ... ... ... ... қабылдамаса, ол
психикалық дамуы жағынан артта қалған болып ... Бала ... ... және жүйке қызметінің ерекшеліктерімен, ... ... ... ... ... ми жартысы қызметінің дамуына
сыртқы ортадан баратын импульстер әсер етеді. Мысалы, есту ... бала ана ... ... ... ... ... ... психикалық дамуы сыртқы ортамен байланысымен,
тәрбиенің әсерімен, оқытумен анықталатын ғалымдар дәлелдеген. Олай ... ... ... ... алғышарттары жасалып, денсаулығының
негізі қаланады. Жаңа туған ... көз ... ... ... ... ... еттердің әлсіздігінен қилы болып көрінуі де мүмкін, тек
3 – 4 аптада ғана ... ... ... әлсіз болғанмен, өте қатты дыбысты естиді. Күшті шу шықса,
емуін тоқтата қояды. Есту мен көздің ... ... ерте ... ... шыққан жаққа басы мен көзін бұрады.
Дәм сезу едәуір ерте жетілген: тәттіні ынталана сорады, ащыға бет-ауызын
тыржитады.
Иіс сезімі онша ... ... ... алғашқы аптасында-ақ иіске
әсерленеді, қимылы, демалысы өзгереді.
Нәрестенің алақаны, беті, табаны ... ... Оның ... ... уілі ... ... айлығында басын біршама тік ұстап, айналаға көз қиығын ... ... ... ... басын көтеріп, қолын тірей алады. Бұл әрекет
баланың тыныс ... қан ... ... ... ... ... нәрестенің ересектермен қатынасы дамиды. Үлкен адам жылы
шыраймен сөйлессе, көңілді эмоция пайда ... ... ... ... 2,5 – 3 ... 5 – 6 айға ... ... кезеңде нәресте тәулігіне
2,5 – 3 сағаттан 6 рет ұйықтайды, 1,5 – 2 ... 4 ... ... ... 3,5 – 4 ... ... тәулігіне 6 рет тамақтанады. Тамақтану
кезінде екі қолмен ыдысты ұстайды, ауызына апаруға ... Қою ... ... үйренеді. Қол созым жердегі ойыншықты ересек адамның қолынан
алады.
3 айда анасын, 6 айда ... ... ... ... ... ... формасын, түсін ажырата бастайды. Өзіне арналған сөзді
түсінеді. Жылы сөйлессе, ... ... ... – айда ... уілдейді. 6 – 7 айда былдырлайды. Уілдің әуенді
дыбысты ұзақ уақыт ... дем ... ... айтылады. Бұл – баланың тілі
шығуы үшін дем алысының қалыптасуы. 3 – 4 ... ... ... ... ... дыбыстарды, 5 – 6 айлық нәрестемен тілдескенде
буындарды қолдану ... ... ... және музыкалық ойыншықтардың дыбыстарына,
әуезді үніне аудару, көбірек қуанту, күлдіру қажет. Баланың көру және ... ... ... жетілдіреді.
5 – 6 айдан 9 – 10 айға дейінгі үшінші кезеңде нәресте жаңа күн тәртібіне
көшеді, тәулігіне 2 сағаттан 3 рет ... ... 2 – 2,5 ... ... ... ... 4 ... кейін тәулігіне 5 рет тамақтанады. 7
айлығынан ... ... ... нанның қабығын беруге болады. 6
айлығынан бастап айналасындағы адамдарға, заттарға, жануарларға зейін қоюы
артады. ... ... ... ... оянады. Осы кезде ересек
адамның бет жүзінен, дауыс ырғағынан ... ... ... 6,5 айда ... ... үйренеді. Егер заттын тұрған орнын ауыстырса, таба
алмай қалады, себебі ол үшін зат тұрған орнымен байланысты қабылданған.
6,5 – 7 ... бала ... жер ... ... екі ... екі
аяғымен еңбектей бастайды. Еңбектеу арқылы сүйек, бұлшық ет жүйесі дамиды.
Айналаны бағдарлау өрісі ... ... ... ... өзі ... Бала ... ... жатуға, одан қайта отыруға үйренеді.
9 айлығында қолымен заттардан ұстап, тәй-тәй басады. 9 – 10 ... ... ... оларды көзімен іздеп табады. «Қош бол», «Алақан
соқ», ... бер» т.б. ... ... ... ... ... ... түсінеді. 9 – 10 айдан 1 жасқа дейінгі төртінші кезеңдегі дамуында
нәресте жаңа күн тәртібіне ... 1,5 – 2,5 ... ... 2 ... 2,5 – 3 ... ... жүреді. 10 айлығынан бастап түнде 1 рет
тамақтанады.
Бір ... өзі жүре ... Өзі ... ... қолы ... заттарды
ұстап, тану өрісі кеңейеді. Соның арқасында саусақтардың бұлшық еті өсіп-
жетіледі, көз бен қол ... ... ... көрнекі, әсерлі
ойлауы пайда болады, еркіндігі дамиды, ойын әрекетінің негізі қалыптасады.
Жыл аяғында айналасындағылармен қарым-қатынасы күшейеді, адамдарға ... ... ... ... үшін күн ... сай тамақ пен тазалық та қажет.
Жаңа туған балаға жарығы, жылуы мол арнаулы бөлме ... ... ... ... күту жөн. ... күніне бірнеше рет дымқыл шүберекпен
сүрту, жазда, қыста жиі желдетіп отыру талап ... Бала ... ... ... кір ... жаялықтарды кептіруге болмайды.
Қорыта айтқанда, аталған ойын-сабақтардың, күн тәртібі, тазалық талаптары
мен күтімінің, тәрбие ... бәрі – ... ... ... ... ... Бала ... дамуы нәрестенің негізгі ерекшеліктеріне
байланысты. Атап айтсақ, 2,5 – 3 және 5 – 6 ... ... қол ... ... өзге дене ... ... басым келеді. Осынын
салдарынан нәрестенің психикалық дамуына туа біткен атавизмдік ... ... ... емес, саусақтардың тітіркенуінен ... ... ... етеді, ал еңбектеу итеруден емес, қолдың ... сол ... ... мен еңбектеудің балаға қажетті қимылдарды
үлкендердің үйретуі мен жаттықтыруы негізінде қалыптасатынын ... ... ... қарым-қатынас негізінде нәрестеде жандану ... ... ... ... баланың өзіне назар аударып қараған ... ... ... күлімсеруі, қол-аяғы қимылдатып, уілдеп дыбыс шығаруы.
Қарым-қатынас ... ... ... ... ... ... изеп ... немесе дұрыс істемедің деп қабағын түйіп, басын
шайқайды. Бала оны түсінеді де бірте-бірте жақсы ... ... ... ... дамуы мен мінез-құлық сапалары күнделікті
тұрмыс жағдайында, тәрбие мен ... ... ... ... ... кезең. Бала өмірінің екінші жылы бөбектік шақ деп ... ... ... ... баяулағанмен, денесі мен психикасы жағынан жетілуі одан
әрі жалғасады.
Екі жастағы баланың салмағы 12 – 12,7 кг, бойы – 85 – 86 см, сүт ... 20-ға ... ... дербестігі арта түседі. Ағзасы әлі де
әлсіз, кінәмшіл, ... тез ... ... келеді. Өмірдегі жаңа
жағдайға шабан көндігеді, өзін-өзі тежей алмайды, мида қозу ... ... Ми ... мен жүйкенің әлсіздігінен бөбек лезде шаршайды.
Психикалық дамуында ілгері ... ... ... ... сол себептен де ... Н. М. ... ... ... ... алтын кезеңі» деп көрсеткен. Ішкі сыртқы ... ... ... ойы мен ... ... ... біршама қалыптасқанмен, әлі тұрақты емес. Дегенмен,
адамдармен қарым-қатынасы жаңа ... ие ... ... ... ... баулу арқылы бала үшін маңызды іс-әрекетті қалыптастырады.
Бөбектің жүруді ... ... ... байланысты айнала туралы түсінігі,
дүниетанымы кеңейіп, сөйлеген адамның бетіне қарап сөз тыңдауы, ойы, тілі,
затпен әрекет жасауы, ... есте ... ... ... ... ... ... мүмкіндік тудырады. Ал ... ... ... ... ... ... бұл ... баланың дамуы
біркелкі өтпейді, мінез-құлқы өзгермелі ... ... ... ... қарым-қатынасын қажет етеді.
Бөбектік шақ бір-бірінен сапалық ерекшелігі бар екі кезеңге бөлінеді:
Бір жастан бір жас 5 – 6 айға ... ... ... ... елеулі
ілгері басқандық байқалғанымен, ағзасы бір жастағы кезеңімен ... ... ... да, ішкі сезім жағдайы да тез және ... ... ... үйренгенімен, нық басуы, қозғалысы жетіле қоймаған
көптеген артық қимылдар жасайды.
Негізінен тілді түсіну қабілеті жетіліп, заттың ... сөз ... ... Киім кию, ... тамақтану кезінде заттардың аты мен ... ... ... ... Сол ... есте ... қабілеті
едәуір жетіліп, білетін заттары мен құбылыстарының шеңбері ұлғаяды, сөзді
қасына жоқ нәрсемен де байланыстырып, есіне ... ... қоры ... ... ... сөз ... белсенді сипат алады. Осы кезде 30 –
40 сөз жинайды, оның ішінде қысқарған сөз, біріккен сөздер де орын ... ... ... ... ... күрделі әрекеттерді игереді.
Бала сезімінің дамуына байланысты електеуі арта түседі. Қуыршақты, күшікті,
мысықты тамақтандырады, яғни не ... соны ... ... Бұл ойын ... ... жарымнан 2 жасқа дейінгі кезеңде дербестікке ұмтылғыш, бірақ ... ... ... Дене ... ... ... ... Осы шақта жаңа жағдайға оңай бейімделіп, қоршаған ортаның әсерін
қабылдауға қабілеті жетеді. Сенсорлық қабілеті ... ... ... ... ... белгілеп, салыстыра бастайды, екі түсті шардан
өзіне қажеттісін тауып алады.
Бөбектердің осы кезде ... ... да ... ... ... үлкен секіріс болады. Екі жаста 200 – 300 сөз ... ... ... тұратын сөйлем құрай бастайды.
Бөбектерде жаңа сұраныстар пайда болады, өзін қоршаған ... ... ... да, оның тілегі мен мүмкіндігінің ... ... ... ... ... мен ... басым келеді. Үлкендер бөбектердің
онды ішкі сезімдерін реттеп, дұрыс ... ... ... ... ... әрекеттер пайда болуы мүмкін.
Бөбіктердің дұрыс дамуы үшін тамақ, ойын, ... ... ... екі ... ... ... ... ұқыптылыққа үйретуді
жалғастару: баланың денесін, киімін, төсек-орынын таза ... ... ... қол жуу, ... ішу кезіндегі ұқыптылық, дастарқан, ... таза ... ... ... ... тез ... алу, су болған
киімін тез ... ... ... ... ... т.б. яғни ... талапқа сай қалыптастыру керек.
Ойын-сабақтар бөбектердің жан-жақты дамуына әсер ... Атап ... ... ... ойын ... ... ... білуді,
заттармен әрекет жасауды, ... ... ... ... іс-әрекет мен қимыл-дағдыларын қалыптастыруды,
құбылыстар мен заттарды ... ... ... сезінуді, музыка сазы, ырғағы,
әуенін естуді, ... сол ... ... ... беруді,
адамгершілікке баулуды мақсат етеді.
Бөбектермен өткізілетін ойын-сабақтарға бірінші жартыжылдықта ... ... ... жартыжылдықта ережелі, қимылды ойындар енгізіледі.
Ал сабақ мазмұны бірте-бірте күрделеніп отырады.
Бала өмірінің ... жылы ... 3 ... дейін) бірінші сәбилік кезең деп
аталады, сәбилердің жетілу қарқыны бір-екі ... ... ... ... әрі ... ... Сәбилік кезеңде кездесетін
өзгерістерге, жаңа жағдайға ... оңай ... ... бұл шақта
сәбилер іс-әрекетсіз ұзақ отыруға дайын емес. Бірыңғай іс-әрекеттен тез
шаршайды, мида әлі де қозу ... ... ... ... да оның ... жиы ... салу оның ... шақырып, мінез-құлқын кенет өзгертеді.
Дағдылары әлі де тұрақты, ... ... ... жиі қарым-қатынасының ойын-сабақтарда сөйлеуінің
нәтижесінде тілі мен ойы тез жетіледі. Ересектер ... ... ... ... ... тапсырмаларды орындай алады. Олар дұрыс болмаса
да барлық ... ... ... қоры ... ... ... айнала бастайды. Ата-аналар мен тәрбиешінің сөздері айналадағы
ортану тану негізі болады, ... ... ... ... ... ... түрі – ... жетіледі, ұзақ
бақылайды, сұрақ қояды, ертегі, әңгіме тыңдауға әуестенеді, әңгімелеп те
береді, ... ... ... Сәби ... негізгі түрі – ойын, сурет
салу, жапсыру, ән ... ... орын ... Өз ... ... ... іс-әрекет жасауға өте үйір келеді.
Сәбидің елестету сезімі қатты дамиды, рольдік ... ... бала ... ... ... деп елестетеді.
Сәбилер осы шақта сөздің көмегімен бір-біріне достық ... ... ақыл ... жаны ... ... шын
ниетімен көмектеседі. Сонымен, үш жастағы баланың дамуында, ... ... ... көрініс береді.
Балаларды сәбилік кезден бастап, шаруашылыққа көмектесуге, өз ... ұсақ ... ... ... ... орнына қоюға,
тазалауға үйретеді. Балалардың сәби денсаулығына үлкен әсері бар. ... ... үшін ... ... ... ... – дене мүшелері
мен жүйкелерінің жұмысын жетілдірудің тамаша құралы. Олар: ауа, күн,су. ... ауа ... ... ... ауа ... ... ... ашып
қойып ұйықтау бала денсаулығына жағымды әсер етеді.
Бала психикасының дамуында айналадағы орта мен оқу-тәрбие ерекше орын
алады. Ол ... ... ішкі ... ... ... күнделікті сан-алуан қарым-қатынастар мен ... ... ... ... ... жоғары жүйке жүйесінің
өзгешіліктерін білмейінше ересек адамдар күн тәртібін, оқу, ... ... ... ... ... көп ... кездеседі. Бұл
шақтағы балада негізгі әрекет – ойын, сондықтан оның барлық психологиялық
процестері осы ойын үстінде ... ... ... ... ... есін, қиялын дамытса, қимыл ойындары ... ... мен ... ... нығайтады; дидактикалық ойындар ... ... ... ... ... дамытады, тапқырлығын,
бақылампаздығын, қабылдағыштығын жетілдіріп, сезімталдығын ұштайды. Кейбір
бала өздігінен ойнай алмайды ... ... ... емес ... ... бұл бала ... қамқорлық жасамаудың нәтижесі. Сондықтан сәби
ойынын ұйымдастыру өте мәнді.
Мектеп жасына дейінгі баланың ... ... ... ету ... жоғарыда аталған даму мүмкіндіктеріне сүйеніп, оның өмірінің,
әрекетінің мазмұнын, ... ... ... ... Сәбидің жаңа
талап-тілегін, қажеттілігін қамтамасыз ету үшін бұрынғы өмірін ... ... ... Сол себептен баланың бұдан былайғы өмірін мектепке
дейінгі ... ... сай ... ... ... ... 3-тен 7 ... дейін.
Бала өмірінің төртінші жылы екінші сәбилік кезең деп аталады. Бұл шақта
да баланың дамуына ерекше мән беріледі. Төрт жастағы ұл ... бойы – ... 109 см, ... – 14,8 – 19,8 кг ... ... ... ...
51 – 56 см.
Миының құрылымы мен сезімталдық қабілеті әрі қарай дамиды, белсенділігі
артып, қимыл-қозғалысы ... бола ... ... ... ... ... ... (3 – 5 мм) әлі де тұрақсыздығымен ... ... ... ... ... бір ... екінші түріне ауысуында,
зейінін шоғырландыруды қалыптастыруда қиындықтар туады. ... үшін ... ... ... ... және ережелі
ойындар, арнайы ... ... беру ... ... құру көп қайталауды қажет етеді. ... ... ... дамиды. Заттырдың қасиеті туралы нақты түсініктерін қолдану,
пайдалану басталады. Осының өзі ... ... ... ... бейнелі
ойлауына, есте сақтау қабілеті артуына мүмкіндік жасайды. 3 – жастағы
балалар сезімі ... және ... ... ... ... олар үшін үлкендердің мақтауы сүйкімді әсер ... ... ... отырады. Бұл кезде бала есте сақтау мен есіне ... ... ... ... есте ... ... ... тапсырмасын орындау, тақпақты жаттау сияқты ... ... қоя ... ... ... ... ... бұларды
қамықтырмайды.
Мектепке дейінгі шақта баланың мінез-құлқы айтарлықтай өзгереді. Сәбилер
түрлі себептерге, сол ... ... ... ... ... мен тілектің
ықпалынан пайда болатын іс-әрекет ... ... оны ... ие ... ... ... ... есеп бере алмайды. Сәбилердің ерекшелігі
өзін танытуға тырысады және өзінің батылдығын, күшін асыра ... ... ... ... ... шақта сәбилердің іс-әрекетінің күрделенуіне ... ... ... болады. Олардың өмірінде ... ... ... ... ... ұзақтығы 10 – 15 минутқа созылады.
Үш-төрт жастағы сәбидің ең маңызды ерекшелігі - өзіндік тілегі бар ... ... ... ... Бала ... ... ... айнадан,
суреттен өзін-өзі тани бастайды, өзінің басқалардан ... ... ... кезде кейбір оңай іс-әрекетті үлкендердің көмегінсіз-ақ тәуелсіз, еркін
дербес болуына жетелейді.
Баланың психикалық дамуына әсер ... ... ... – ойын, сурет
салу, жапсыру, құрастыру, қию, еңбек, оқу. Осы ... ... ... ... тану арқылы жақын адамдардың шеңберінен шығып, өз
құрдастармен бірлескен іс-әрекетке, қарым-қатынасқа кіріседі, бала ... ... қою, өз ... құлқын ұйымдастыру сияқты өзгеріс пайда болады.
Бұлардың бәрі ... жеке ... ... ... ... ... 3 – 4 жастағы балалардың аталған ерекшеліктеріне сәйкес
жүргізілетін күн тәртібі мен бағдарлама бойынша ... ... ... ... оқу, ... ... екінші сәбилер тобындағы балаларды
жан-жақты дамытуға мүмкіндіктер мол. Оқыту ... ... ... ... ... ... ... етудің маңызы ерекше. Үлкендер
балаларға білім мазмұнын ... ... ... мінез-құлқын үлгілерін
меңгертеді.
Бала өмірінің бесінші жылы естиярлық кезең деп аталады. Бұл шақта да
баланың ... мен ... ... әрі ... ... ... бойы ... 5 – 7 см өсіп, салмағы 1,5 – 2 кг артады.
Естиярлардың тыныс мүшелеріне ... ... ... жаттығуларды
дұрыс таңдап, оларды жасау кезіңде баланың ... оңай дем ... ... ... ... жүрегінің жұмыс ырғағы тез бұзылуға бейім
тұрады. Баланың көру, есту ... күту өте ... ... ... ... бұлшық еттері өзгеріске ұшырып, алыстан немесе жақыннан
көре алмау сияқты аңқау пайда болады.
Естиялардың іс-әрекетінің негізгі түрлерін және ... ... ... ... ... ес, зейінің дамыту ойын, еңбек, оқу ... ... бала ... ... ... тудырады, естиярлардың мазмұнды
ойындарының негізі адамдар арасындағы қарым-қатынастар, ойын арқылы балалар
үлкендердің қоғамдық ... ... ... қарым-қатынас
ережелерін орындауға, ... ... Өз ... өзгелермен
үйлестіруді, түсінісуді игеріп, бірте-бірте қарым-қатынастары шынайы сипат
алып күрделене ... ... ... ойы ... ... болып келеді. Ойлауды
дамытуды баланың жалпы әрекетінен, ... өмір ... ... ... Балалардың ана тілін игеруге бейімділігі жетіліп, барлық
дыбыстарды дұрыс ... ... ... ... ... алады,
табиғат құбылыстарына сәйкес сөздік құрамын морфологиялық құрылысы өзгеріп,
тілінде жайылма сөйлем мен құрмалас сөйлемдер ... ... – 5 ... ... тағы бір ... ... құрдастарының
пікіріне құлақ сала бастайды, бағынады, олармен есептеседі, өзге ... ... ... бола бастайды.
Бала психикасының дамуына әсер ететін күнделекті іс әрекеттерінде бала
белгілі бір түрткі-себепті басшылыққа алады:
1) Үлкендерге ұқсағысы ... ... ... ... ... Ойын (кез ... істі ... айналдырады);
3) Үлкендермен, құрдастарымен жақсы қарым-қатынасын сақтау;
4) Топтағы балалардың жақсы бағасы мен сүйіспеншілігіне ие болу тілегі;
5) Намыс, өзін таныту тілегі, ... ... ... ... дәмеленеді;
6) Жарыс (бірінші болуға тырысады), адамгершілік мінез-құлықтын дамуы.
Бұл кезде бала өзі ... ... үшін ... ... оның басқаға пайда
келтіру мүмкін екенін түсінеді.
Ересек шақтағы баланың дамуы (5 – 6 жас). Алты ... ... ... ... ... ... байқалады. Бойы – 116 см, салмағы –
21,5 кг, көкірек клеткасы, иығы, ... ... аяқ ... ... ... ... тәрбиесінде баланың көнгіштігін, сенгіштігін, еліктеуге
бейімділігін пайдаланып, қателігін мойындауға үйретуге ... ... ... ... ізгі ... ... баланың өзін тануына
көмектесуі адамгершілік сезімін тәрбиелейді. Ерекше көңіл аударатын мәселе
- баланың мінез-құлқының көпшіл де кең пейілді болуы.
Бұл ... ... үшін ... ... мәні зор. ... ... ... отбасында, ұжымда жүргізіледі. Ұзақ уақыттың дене ... ... ... әлі ... ... ескеру керек. Еңбек іс-
әрекетімен жүйелі айналысу, оны ... ... ... ... ... ... таныстыру тұлғаның әлеуметтік
құнды сапаларын қалыптастыруға көмектеседі. Төменгі сыныпта өзіне-өзі
қызмет етудің ... мен ... ... ... ... адам ... еңбектің рөлін түсініп, дене еңбегіне даяр
болады, дүние туралы ұғымдар қоры, ... ... ... дамиды.
Балабақшаның ең негізгі міндеті - балаға білім атаулының ... ... оның ... өз ... ... көмектесу. Жеке тұлғаны
қалыптастыруда ең бастысы - ақыл-ой, адамгершілік, еңбек, эстетикалық, дене
тәрбиесін өзара ... ... ... ... мен ... етінің жедел жетілуіне ... ... ... ... ... ... әкеліп соғады, сондыктан
дене тәрбиесін дұрыс ұйымдастыру керек.
Сананың дамуы ... өз ... ... талаптануын тудырады. Олар
үйелменде, балабақшада еңбек ... ... ... өмірді
бақылайды, ой-өрісі кеңиді. Бұл жастағы бала намысқор келеді, үлкендер
бақылауын әкімшілік шараларды ұнатпайды. ... ... ... ... Кейде түсініспеушілік осындайдан да ... ... ... ... ... ... тырысуы үлкендер мен балалар арасында
түсініспеушілік ... ... ... ... ... қабылдауы
балаға зиян келтіруі мүмкін. Бұл ... ... ... ... масаттанады. Осы тұрғыдан баланың мінезін тәрбиелеу, ықыласы мен
қабілетін дамыту, мұқтаждары мен ... ... ету ... ... ... ... Осы ... есепке ала
отырып, тәрбие жұмысын тиімді етіп ... ... ... ... ... таза ... жиі ... көп қозғалу (ойын,
дене жаттығулары, спортпен айналысу) дене тәрбиесіне көмектеседі. Дене
тәрбиесі мұғалімі және ... ... бет ... ... ... ... ... керек. Бұл жұмыс сабақтың басындағы және соңындағы
қан тамырының ... ... ... ... жиі ... ... алуын басқаруын үйрету керек. Жеке ... ... ... ... ... ... жағдай жасайды. Шамадан тыс
жұмыс жалпы дамуын тежейді. Дене ... ... ... қан жүйесін
жаттықтыру, дене жаттығулары, спорт, дене еңбегі үшін дәрігерлік ... ... өте ... Дене ... және спортпен айналысу
зейіннің дамуына әсер ... оның ... ... ... бір ... ... әсер ... міндеті - еңбек, спорт іс-әрекетін, жеткіншекті, ... ... ... ... ата-аналар мақсатқа
жетудегі сенімділігін тәрбиелеп, жетістігін атап көрсетіп, қауіп-қатерден
сақтандырып, дер ... ... ... ... өз ... ... ... МЕКТЕПКЕ ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРДЫҢ ДАМУЫ ЖӘНЕ ТӘРБИЕСІНІҢ ПРАКТИКАЛЫҚ
НЕГІЗІ
2. 2. ... ... ... ... ... үрдісінің даму
Мектепке дейінгі ұйымдарда білім сапасын арттыру аса маңызды мәселе, ол
үшін жалпы және негізгі жағдайларды жақсарту басты ... ... ... ... мен ... беруге арналған дамытушы ортаны жабдықтау
қажет десек, ол ... ... ... өзіндік ерекшелігі мен
құндылықтарын сақтайтын, баланың балалығына бағытталуы шарт.
Екіншіден, тәрбие мекемесінің басшысы мен ... ... ... ... ... шыңдап, білімін жетілдіруге жүйелі көңіл ... ... ... ... оны ... асыруға
белсенділікпен ат салысуға және жағымды психологиялық ахуалдың тұрақтануына
ықпал ету қажет. Сондай-ақ, отбасының ... мен ... және ... мен ... ... берілген үрдісі жайында ата-
анамен үнемі бірлескен ынтымақты негізде жұмыс істеу де өте маңызды.
Үшіншіден, ... ... ... ... жағдай жасалып, тәрбиелеу мен
білім берудің технологияларын ... ... жаңа ... ... ... кәсіби шеберлікпен игеріп, оны ... ... үлес ... отырса.
Баланы тәрбиелеу, дамыту және білім беру ... ... ... ұжымының бірлескен өзара тығыз байланыста болуы.
Білім беру жүйесінің негізгі мақсаты – ... ... ... ... ... ... тығыз байланыста болғанда ғана нәтижелі болады. Баланы
өмірге дайындау үшін дамытудың маңызы ерекше. Даму барысы:
1. ... ... ... мен сезімдерін дамыту
3. Күрт қиыншылықтарға төтеп бере алуын дамыту
4. Өзіне-өзінің сенімділігін, ... ... ... ... ... ... ... дамыту
6. Өзін-өзі алып жүре алуын, дербестігін дамыту
7. Өзін-өзі көрсете алуына, өзін-өзі жетілдіруге ... ... ... ... ... ... өмір ... оның даму үрдісі жүреді.
Даму үрдісінде баланың таным белсенділігі арта ... 6 ... ... ... ... ... ... ажырата бастап, олардың құрылысын,
пайдалану тәсілдерін білгісі келеді. Күнделікті өмір барысында бала шындық
дүниенің құбылыстары мен ... ... ... адам ... жинақтаған
бай тәжірибесін үйренуге талаптанады. Балалардың бір нәрсені ... ... ... ... ... ... өте ... еліктегіш, әр
нәрсеге үңіле қарайды, көп ... ... ... ... өзіне түсініксіз оқиғалардың, құбылыстардың сырын білуге
құмартады. Күн сайын олардың алдында жаңа сұрақтар ... Сол ... олар ... ... ... ... түсінігінше,
ересектердің білмейтіні болмайды. Мұндай ерекше сұрақтар балалардың ... ... ... ... ... Сондықтан ересек
адамдар бала сұрағын жауапсыз қалдырмауға тырысқан жөн. Себебі сұрағына
жауап ала алмаған бала ... ... ... ... және ... ... тануына кері әсер етуі әбден мүмкін
В.С. Мухина бойынша мектеп ... ... және ... мектеп жасындағы
балаларда мiнез-құлық мотивациясы: мiнез-құлықтың саналы регуляциясы
күшейедi, мотивтер мен ... ... ... ... және ... сферасы кеңейедi, қарым-қатынасқа деген қажеттiлiк,
жетiстiкке жету, ... ... ... ... ... ... Көп бiлу, ... жоғары болу, өзi жасай алу сияқты
қарапайым қажеттiлiктер пайда болады.
Т. ... ... ... ... ... ... дамиды деп тұжырымдайды. Мектеп жасына дейінгі кезең – ... ... ... Сондықтан қиялдың дамуын төрт ерекше кезеңдерге ... (2 ... 6-7 ... ... ... ... кезең баланың қабылдауының ерекшелігіне байланысты (бір заттан
басқа бір затты көре бастауы);
2. Екінші кезең – қиялдың ойыншықтарды жандандыру құдіретінің байқалуы;
3. ... ...... ... ... өзгеруі;
4. Төртінші кезең – бала қиялында өзіндік көркемдік шығармашылықтың
басталуы (бейнелерді қайта ... ... ... мен А.И. ... тәжірибелік зерттеулерінде бала
дамуында қиялдың екі түрі ... және ... ... ... ... басты міндеті – ақиқат өмірдің белгілі бір ... ... ... ... бір жағдайға байланысты қайшылық болғанда, баланың
өзіндік ... ... және оның ... бір механизм болады.
Е.Е. Кравцованың зерттеуінде қиялдың даму қызметінде үш ... ... ... ... ... ... ... қолдану;
3. Ерекше ішкі позицияны қолдану.
Осы үш компоненттің қолдануында халық ... ... ... ... мән ... ... дейінгі кезеңде қиял – қоғамдық тәжірибені меңгерудегі
алғышарттары болып ... ... ... ... ортаны, адамгершілікті,
эстетикалық идеяларды өзіндік ... ... ... ... ... ... Л.С. Выготскийдің тұжырымына сүйенсек, «Бала
қиялының дамуы біртіндеп, шамасына ... ... ... ... ... ... ... таңғажайып болып көрінгенмен де, баланың
өмірден көрген-білгенінен негізделеді. Кейде бала өмірде кездескен кейбір
жағдайларды өзіндік ... ... ... үлкендерге күтпеген
таңқаларлықтай болып естіледі».
С.Л. Рубинштейннің айтуынша «Қиял – бұл образдық ... іске ... ... деп ... Л.С. Выготский мен А.Н. Леонтьев қиялдың
ерекшелігіне қарай оған арнайы психикалық процесс деп қарауға мән ... ... Л.С. ... ... ... біртіндеп өмір тәжірибесінің
молаюына байланысты қалыптасады деген қорытындыға келеді.
Қазіргі кездегі психологтар мен ... ... жеке ... ... ... ең ... жолы шығармашылық жұмыста
көрсету, үйрету, көркемдік әдебиетте нақтылау, өз бетінше жұмыс ... ... ... ... беру ... ... ... қиялдың дамуы
төмендегідей үш компоненттен тұрады:
Бірінші дәрежеде қиял қоршаған болмыспен ... ... ... ... ... ... ... өткен тәжірибесімен байланысты, бірақ сонда да
заттық байланыстың рөлі бар.
Үшінші дәрежеде қиялдың дамуы ... ... ... ... ... – ой – пікірден оның іске асуына байланысты.
Сонымен, қорыта айтқанда, ... ... ... ... 5-6 ... ... ... мен қызықты әңгімелері ұйымдасқан түрде
мағыналы, жүйелі, өз бетінше еркін жүргізілген жұмыс, қиялдың дұрыс ... көп ... бірі ... деп ... 6 жасар бала өз қиялында
алуан түрлі жағдайлар құра алады және баланың өзі ... ... ... Ойын ... ... отырып, қиял басқа да іс-әрекет түрінде
өте алады. Тілі және қиялы жақсы дамыған бала ... ... тез ... ... ... алады. Қиялдың үздіксіз жұмысы – баланың айналадағы
әлемді ... және ... ... бұл жеке ... ... ... Мухина теориясы бойынша өзінің бастамалары жағынан баланың қиялы
сәбилік шақтың соңында пайда бола бастайтын ... ... ... ... функциясын дамытудың бір желісі заттарды басқа
баламалармен және ... ... ... ... және басқа белгілерді пайдалануға, ... ... ... ... Екінші желі нақтылы бұйымдарды, оқиғаларды
қиял арқылы толықтыру мен алмастыру мүмкіндігінің пайда ... мен ... ... ... жаңа бейнелер құруға жетелейді.
Баланың қиялдауы ойын үстінде қалыптасады. Алғашқы кезде қиял заттарды
қабылдаудан және ойын іс-әрекеттерін ... ... ... ... қиял ... ... бала іс-әрекеттерінің түрлеріне
де ауысады. Бала ... ... ... мен ... ойлап шығарғанда
қиял неғұрлым айқын байқалады.
Сондай-ақ ... ... ... зейіннің, естің, қиялдың дамуында
ұқсастықтар бар. Егер ... ... ... ... мен ... ... анықтауға болатын бағдарлау іс-әрекеттерінің ерекше формалары
ретінде бөлінсе, мектепке ... ... ... іс-әрекеттер үздіксіз
күрделілене және жетіле түседі, ал зейін, ес, қиял ұзақ ... жеке ... ... Бала бірдеңеге назар аударарлықтай, көргені мен ... ... ... ... аумағынан шығарлықтай арнайы іс-
әрекеттерді игере білмейді. Мұндай іс-әрекеттер тек мектепке ... ... ... Мухина бойынша мектепке дейінгі бала әрекетінің жаңа түрлерін,
үлкендердің оған ... жаңа ... ... ықпалымен баланың алдында
бір нәрсеге зейінін шоғырландыру және оған зейін қою, ... есте ... оны ... ... суреттің т.б ой желісін құру сияқты жаңа ... ... ... ғана ... ... Осы ... шеше білу
үшін бала үлкендерден үйренген тәсілдердің қандай да біреуін пайдаланады.
Міне, ... ғана ... ... ... ... іс-әрекеттері қалыптаса
бастайды.
Мектепке дейінгі кезеңде баланың зейіні төңіректегі заттарға және осылар
арқылы орындалатын іс-әрекеттерге ... ... ... Бала ... ... ... ... кезде ғана зейінін шоғырлайды. Жаңа бір нәрсе
пайда болысымен-ақ баланың зейіні лезде соған ауады. ... ... ... бір іспен шұғылдануы сирек болады.
Д.Б. Эльконин пікірінше, мектепке дейінгі кезеңде балалар ... ... ... ... ілгеруіне байланысты зейін күшті
шоғырланып, ... ие ... ... ... ... ... бір ойынды 30-50 минут ойнайтын болса, 5-6 ... ... ... 1,5 ... ... ... Мұны ойында адамдардың
күрделірек іс-әрекеттері мен қарым-қатынастарының бейнеленуімен және ... ... жаңа ... ... ... ... болады.
Балалар суреттерді көргенде, әңгіме, ертегі тыңдағанда зейін тұрақтылығы
арта түседі. Мысалы, мектепке дейінгі ... ... ... көру ... есе артады, мектепке дейінгі кішкентайға ... алты ... ... ... ... оның ... ... жақтары мен егжей-тегжейлерін
бөліп алады.
Бірақ мектепке дейінгі кезеңде зейіннің негізгі өзгеруі баланың алғаш рет
өз зейінін меңгере білуінде, оны ... ... ... ... ... ... және кейбір тәсілдерді пайдалана отырып, соларға ... ... ... дейінгі шақ ішінде өз зейінін ұйымдастыру үшін сөзді
пайдалану күрт өседі. Мұны, атап айтқанда, ... ... ... ... ... ... орындағанда мектепке дейінгі
кішкентайларға ... ... 10-12 рет жиі ... ... ... ... ... маңызының жалпы өсуіне байланысты мектепке
дейінгі шақта ықтиярлық зейін қалыптасады.
В.С. Мухина ... ... ... ... ... ... меңгере
бастаса да, бүкіл мектепке дейінгі ... ... ... зейін басым
болып қала береді. Балаларға өздері үшін бір текті әрі ... ... ... ... қою ... түседі,сонымен бірге ойын процесінде немесе
әсерлі сезімге бөлерліктей тапсырмаларды шешерде олар ... ұзақ ... ... ... ... Мектеп жасына дейінгі бала зейінінің ерекшелігі
мектепке дейін оқыту ықтиярлы зейінге ... күш ... ... ... ... құрылуы мүмкін емес себептердің бірі болып саналады.
Сабақтарда пайдаланылатын ойын элементтері, іс-әрекеттің ... ... ... жиі ... ... зейінін айтарлықтай жоғары
деңгейде ұстауға мүмкіндік береді.
Сенсорлық даму, бала ... ... ... ... және ... орналасуын айырып қана қоймай, ... ... ... ... кіші, аз, көп) анықтай алады.
Зейін тікелей қызығушылықпен байланысты (ырықсыз зейін), өйткені қызықты
іске бала көңілі тез ауады. Егер 6 ... бала ... ... болса, ол
алаңдамай 2, тіпті 3 сағат ойнай береді. Алайда, бұлай зейінді шоғырландыру
– баланың айналысқан нәрсесіне ... ... ... ... көмектесу қажет. Үлкендер сөз нұсқаулары арқылы баланың зейінін
ұйымдастыра алады. Оларға біркелкі жалықтыратын және ... аз ... ... өте ... ... бұл ... ... ойын
элементтерін енгізуге және іс-әрекет түрлерін жеткілікті ауыстырып отыруға
негізгі себеп болып табылады.
К.Д. Ушинский «Балаға оқуды қызықты ете білу ... және ... ... ... ... тапсырмаларды да бұлжытпай орындауды талап ету
керек, бұл жұмысты орындағанда бір жағын ... етіп ... екі ... ... ... зейінді тудырып отырумен қатар, балада ... ... ... ... оны ... ... ... - деп
көрсетеді. Оқушылардың зейінін дұрыс қалыптастыруға мұғалімнің жеке ... ... да ... ... ... ... ... шақ есте сақтау мен еске түсіру
қабілеттілігінің пәрменді ... ... ... ... ... ... ... дейінгі шақта анықталмаған мерзімге ығысады.
Шындығында, бізге сәбилік шақтағы оқиғалардан ... еске ... ... ... ... мүмкін болмаса, мектепке дейінгі балалық шақ көптеген
әсерлі сәттерді есте ... Бұл ... ... дейінгі ересектерге
тән. Мектеп жасына дейінгі баланың есі ... ... ... ... бала ... өзінің алдына бір нәрсені ... ... үшін ... ... ... Есте ... мен еске ... баланың
еркі мен санасына байланысты өтеді. Бұл екеуі де іс-әрекет арқылы ... әрі ... ... байланысты болады. Бала іс-әрекетте неге
зейін қойса, оған не әсер ... не ... ... соны ғана ... ... ... сөздерді ықтиярсыз есте сақтаудың сапасы, баланың
осыларға қаншалықты әсерлі іс-әрекет істеуіне іс-әрекет процесінде оларды
егжей-тегжейлі қабылдау, ... ... ... ... ... ... ... жай ғана қарап шыққанда оларды баланың
есінде сақтау анағұрлым нашар ... ал осы ... өз ... ... ас үйге, балалар бөлмесіне, қораға дәл келетін ... қою ... бала ... ... жақсы сақтайды. Ықтиярсыз есте
сақтау баланың орындайтын қабылдау және ... ... ... ... ... ... ... ықтиярсыз есте сақтауы мен ықтиярсыз еске
түсіруі – ес жұмысының бірден-бір түрі. Бала ... есте ... ... түсіру жөнінде алдына әлі мақсат қояды, ал бұл үшін ... ... ... ... үш ... балаларға суреттер тобының біреуін
сұрағанда балалардың басым көпшілігі өзін мүлде бірдей ұстады. Суретке көз
жүгіртіп өткеннен кейін бала оны ... ... ... үлкен адамнан басқа
суретті көрсетуді сұрады. Кейбір балалар бейнеленген заттар ... ... ... ... ... өткен тәжірибенің жағдайларын
еске түсірді («Көзілдірікті көзге киеді. Мынау- көбелек, құрт деп ... Мен, анам және ... ... үлкен қарбыз сатып алғанбыз, алқоры
одан әлдеқайда кіші», тағы осындайлар). Әйтсе де есте сақтауға бағытталған
балалардың ешбір іс-әрекеттері ... ... ... есте сақтау мен еске ... ... ... ... ... ... ... бастайды және мектепке
дейінгі ересектерде жетіледі. Ықтиярлы есте ... мен еске ... ... ... ... ойын ... жасалады, бала өзіне
алған рольді жақсы орындап шығу есте сақтау шарты болған ... ... ... ... ролін алған бала дүкеннен белгілі заттарды сатып алу
жөніндегі тапсырманы орындаушы ретіндегі баланың есте ... ... ... ... тікелей талабы бойынша есінде сақтауға тиісті сөздерден
көп болып шығады.
Естің ықтиярлы формаларын меңгеру бірнеше ... ... ... әлі ... ... ... ... тұрып бала есте сақтау
мен еске түсіру міндетінің өзін бөле бастайды. Мұнда еске түсіру ... ... ... бала ... дәл еске ... елестетуді қажет
ететін ахуалдарға кездеседі. ... ... ол нені ... ... ... ... ... Есте сақтау міндеті еске түсіру
тәжірибесінің нәтижесінде пайда ... ... ... есте ... мен еске ... ... бала ... шығара алмайды. Ондай жолдарды белгілі түрде баланың есіне үлкендер
салады. ... ... адам ... ... ... оған осы арада дәл оны
қайталап беруді талап етеді. Үлкен адам баладан бір нәрсе сұрағанда, ... ... ... ... ... не болады?», «Жылқыға ұқсас сен тағы
қандай жануарларды ... Тағы сол ... Бала ... ... ... ... материалды есте сақтау мақсатында байланыстыра
білуге, еске ... ... ... ... үйренеді.
Мектеп жасына дейінгі балалардың кейбіреулерінде эйдетикалық ес деп
аталатын көру есінің ерекше түрі ... ... ... мен ... ... ... ... жуықтайды: бұрын қабылданған бір
нәрсені есіне ... бала соны көз ... ... ... ... ... ес – жас ... құбылысы. Мектепке дейінгі жаста
осындай есі бар бала, кейінірек, мектепке оқыту кезеңінде, ... ... ... ... ... жас – ... қарқынды даму жасы. Ес – бала үшін маңызды
оқиғалар мен мәліметтерді жаданда қалдырады және ... ... ... ... ... үрдісіне тоқталсақ, ойлау –
тіл дамуы және ғылыми ұғымдарды меңгеру бірлігінде дамиды. Баланың ... ...... ... Ойлау – сыртқы дүние
заттары мен құбылыстарының байланыс қатынастарының адам миында ... ... ... сөз ... бейнеленуі. Ақыл-ой жағынан бала қаншалықты
пәрменді ... ол ... көп ... ... және оның ... ... ... болады. Бала заттың бейнесін ғана емес, оның қимыл-қозғалыстары
туралы да ойлайды. Бейнелі ... – 6 ... бала ... ... түрі.
Әрине, ол жекелеген жағдайларға логикалық ойлауды да орындай ... ... бұл ... ... сүйенген оқыту басымырақ болады. Мұның өзі осы
жастағы балалардың естері еріксіз жақсы дамиды. Ерікті ... жаңа ... ... ... қабылдап алған заттардың түсін есінде жақсы
сақтайды. Көру және есту елестері көрген нәрселердің мазмұнымен байланысты
болады.
Мектепке түсу ... ... есін ... ... роль ... есін ... де мұғалім олардың жас және дара
ерекшеліктерін ... ... ... ... Кіші ... жасындағы
балаларды оқу тәсілін өз бетімен таңдап ала алмайтындықтан мұғалім үйге
тапсырма бергенде, материалды ... оқу ... ... ... ескертуі
керек. Бұл жөнінде оқулықтардың бәрінде мәтінді қалай оқу, ... ... ... ... ... ... назары кейде бұған жөнді түсе
қоймайды. Мұғалім мұны қатты ескерген жөн.
Мектепке дейінгі ... ... ... ... ... ... мен қатынастарды бөлу мен пайдалануды талап ететін
күрделі де сан алуан міндеттерді баланың шешуіне тура келеді. ... ... ... , ... оқу және еңбек тапсырмаларын орындауда
бала үйреніп алған ... жай ғана ... қана ... ... ала ... ... ... түрін өзгертеді. Мектеп жасына дейінгі
балалар өздерін қызықтырған мәселелерді түсіну үшін өзіндік эксперименттер
жасауға кіріседі, ... ... ... ... ... ... ... дейінгі балалық шақтың соңында ... ... және ... ... мен қатынастарды түсінуді, осы
байланыстар мен қатынастар туралы білімді жаңа жағдайларда қолдана ... ... Осы ... ... ... ... дейін абстрактылы
логикалық ойлауы жақсы дами ... ... ... ... бала ... ... ... сұраққа толық жауап бере алмайды. Бала ойлаудың барлық
операцияларын жақсы қабылдауға тиіс.
Балалардың ... ... ... ... ... ... роль
атқарады. Бала ойлауын дамыту үшін мұғалім тиісті жұмыстар жүргізіп отыруы
тиіс. Ой тәрбиесі адамның психологиясын жан-жақты етіп ... ... ... бірі - қабылдау. Тілдік мәліметтерді және ... ... ... ... ... ... ... барысында
тіл үйренуші есту, көру, сезу арқылы дыбыстарды, сөздерді, сөйлемді
қабылдауға үйренеді. Бала ... ... ... қабылдауға тиіс.
Д.Б. Эльконин бойынша кіші мектеп жасындағы балаладың ... ... ... ... оқу ісіндегі қабылдауы – формамен
түстерді тану және атауға ... ... ... ... ... құмыра салу
үшін, олар форма, көлем жағынан әртүрлі болып келеді. Төменгі сыныптарда
оқитын балалардаң қабылдауында төмендегідей ... ... Олар ... ... құбылыстарды тұтас зат күйінде жөндеп қабылдай алмайды. Мәселен,
ол ... ... ... олардың көзге бірден көрінетін сыртқы белгілерін
қабылдауға ұмтылады. Мұндай қабылдауда белсенділік жағы аз ... ... ... ... ... ... ... азая бастайды.
Оқушы заттың негізгі белгілерін байқай алатын болады. Қабылдауда анализ ... ... ... Бала әр ... ... ... ұққысы келеді, оның
мәніне ішкі,сыртқы құрылысына, жасалу принципіне зе сала бастайды. Қабылдау
процесінің күрделене ... ... ... алу ... көрінуімен
ұштасады. Алайда, байқаудың қарапайым элементі бірінші сынып оқушыларында
да бар. Байқау – белсенді ой-әрекетінің балада ... келе ... ... бала ... ... ... мен тәрбиешілер,
ата-аналар балалармен жылдың қай мезгілінде болмасын ... ... ... ойын ... осы ойланту әдісіне баса көңіл бөлуі
қажет. Бала бойына ерекше әсер етіп түрткі болатын айналадағы өлі және тірі
табиғаттардың сан ... ... ...... табиғатпен жастай таныстыра дамыту, оның өзіндік
логикалық ойын, сөз қорының, санасының ... ... мол ... Логикалық ойдың, пікірдің дамуы баланың келешекте рухының ... ... ... ... шешім айтуына және оны дәлелдеп беруге
жетелейді. Сондай-ақ, ... ... тіл ... ... ... ... оның ой қабілетін дамытуы тиіс, - деп көрсетеді.
Онтегенездің бастапқы ... ... бала ... ... ... атқарады. Бала мен ересектің қарым-қатынасы білім,
іскерлік, дағдыны ... жай ... ... өзара әсерлесу нәтижесінде,
өзара баю мен өзгерудің күрделі процесі.
Бала өзіне берілетін басқаның тәжірибесін ... ... ой ... ... пайдаланады. Психолог ғалым Б. Спок ересек адамның жанұяда
және бейтаныс адамдармен ... ... құра ... ... ... басқа балалармен жасаған қарым-қатынастың ... ... Ол бала ... ... ... өз ... ... т.б жатқызады. Қарым-қатынас жасаудың адам
өміріндегі қоғамдық-әлеуметтік және ... ... ең ... ... ... ... қанағаттандыру мақсатымен байланысты
екендігі айқын.
Мектепке дейінгі балалар әдетте ойынды, сурет салғанды ... ... және өзі ... ... ... тіл ... кетеді. Мектепке
дейінгі шақтың әсіресе, алғашқы үш жылы ... ... ... ... ... ... зейінін аударуда. П. Бадалян «...осы
уақытта сәби арнайы үйрету мен тәрбие көрмесе, ... ол өте ... ... кеш ... да ... деген. Дер кезінде тәрбие мен үйрету көрген бала
бес жасында еш қиындықсыз таза сөйлей білуі тиіс.
Сонымен мектепке дейінгі жас - ерте ... ... ең ұзақ ... психикалық даму көрінісі болып табылады. Мұның өзі ... ... ... қосылды және ол ғылыми әдебиеттерде
оқиғалардың әр алуандығылығы ретінде көрсетіледі.
Жас ... ... ... еңбекке қатынасы, психологиялық ерекшеліктері
осы ойын үстінде қалыптасады. Л.С. Выготский ... ойын ... ... ... жеке ... ... ықпал ететін жетекші, басты құбылыстың
бірі деуге болады. Бала ойын ... ... ... ... орта мен құбылыстардың ақиқат сырын ұғынып үйрене бастайды. Ойын
кезіндегі баланың ... ... ... олар ойнайды, эмоциялық
әсері ұшқындайды, белсенділігі артады, ерік ... қиял ... ... ... ... ... бәрі ... шығарымпаздық қабілеті мен
дарынын ұштайды.
Атақты психолог ғалымдары Л.С. Выготский, А.И. Леонтьев, А.С. Запорожец,
Л.Д. Венгер, Д.Б. Эльконин, Е.И. ... Ю.К. ... И.Я. ... ... ... ... жасына дейінгі балалардың ... ... әсер ... ... ... ішіндегі ең
маңыздысы шығармашылық белсенділіктің сапалығына назар аударады. Алайда
мектепке бару қарсаңында ... ... даму ... ... өсе ... Бұл өзгешеліктер мынадан көрінеді: балалар бір-
бірінен ақыл-ой, адамгершілік және ... ... ... ... ... ... психологиялық қолдау жасау бiлiм ... ... ... ең ... ... ... ... 2. Ойын – балаларды дамыту және тәрбиелеу құралы.
Ойын – бала әрекетінің негізгі ... Ойын ... ... ... ... өзінің психологиялық ерекшеліктерін қалыптастырады.
Бала ойынын да қоғамдық, ұжымдық сипат болады. Мәселен кез келген бала ... ... ... ... құрбылармен бірлесіп ойнайды, сол арқылы
бір-бірімен өзара қарым-қатынас ... Ойын ... үшін ... білу тәсілі. Балалар ойындардың тәрбиелік маңызын жоғары бағалай
келіп, А.С. Макаренко былай деп жазды: «Бала ... ... ... ... соң
жұмыста да көп жағынан ұқсас болады». Сондықтан келешек ... ... ... ... ... Ойынынң негізгі ерекшелігі – ол
балалардың қоршаған ортаны – адамдардың қимылын, ... ... ... ... ... қарым қатынасын бейнелеуі болып табылады.
Ойында бөлме, теңіз де, ұшақ та, темір жол вагоны да болуы мүмкін. ... ... ... Ойын ... ... ... үлкен
роль атқарады. Сөйлесе жүріп балалар пікірлесіп, әсер алысады, ойының түпкі
ниеті мен мазмұнын анықтайды. ... ... ... ... : ... ... ... сюжеті немесе мазмұны, ойыннын әрекеттері,
рольдер, ойынның өзінен туатын және балалар жасайтын ... ... ойын ... түпкі ниеті – бұл балалардың нені және қалай ойнайтынының жалпы
анықтамасы.
Ойының сюжеті, ... – бұл оның ... ... ... ... ... ... қарым-қатынастарының дамуын, көп жақтылығын
және өзара байланысын анықтайтын нәрсе. ... ... оны ... ... ықылас пен ынтаны қоздырады. Ойын ... ... ... ... мен ... қарым-қатынасын анықтайды ... ... ... Ойын бала үшін ... ... Егер ... ... ұйымдастырса, ол балаларға ықпал жасауға мүмкіндік алады. Тәрбиеші
балаларға жақын болуға, олардың ... ... ... ... ... ... мен ережесін, өзінің ойындағы ролін пайдаланып,
ойнаушылардың ... ... ... ... ойын ... ... ... бағыттап отырады. Өзі де сол рольге қатыса алады.
Ойынның көп уақыты ... ... ... ... ... құрылыстар,
ғимараттар, көптеген құрылыс материалдары күректер, доптар, секіргіштер
болуға тиіс. Ойын ... ... оқу ... ... ... ... ешқашанда өзінің қызықшылығын жоғалтпайды, тек оның мазмұны, ... ... ... өзіне тән ерекшеліктеріне қарай сюжетті-рольді,
драматизациялық, дидактикалық құрылыс ойындар, ... ... ... ... ... ... ... дейінгі балалар өмірінде елеулі ... ... ... ... сол оны ... ... ... дербесі әрекеті айқын өнерпаздық және шығармашылық сипатта
болады. Бұл ... ұзақ та, ... да болу ... Сюжет-рольді ойында
бейнелеу құралы роль мен ойын әрекеттері болып табылады. Өзінің сипаты
жағынан бұлар ... ... ... көрсету болып табылады. Педагог
өткізген ойынға талдау жасап, оның ... ... ... ықпалын
бағалауға, өз тобындағы сюжетті-рольді ойындарына одан әрі басшылық ету
тәсілдерін ... ... ... ... ... ойын ... ... да бір
әдеби шығарманың, ертегінің т.б. сюжеті мен мазмұнына ... ... ... ... ... Драматизация ойнында балаға қандай болсын
айқын тәсіл көрсетпеу керек. Ол үшін ... шын ... ойын ... құрылыс ойыны – балалар әрекетінің бір түрі. Оның негізгі
мазмұны қоршаған өмірді алуан түрлі ... және ... ... іс-
әрекеттерді бейнелеу болып табылады. Құрылыс ойыны бір жағынан сюжетті-
рольді ойынға ұқсас келеді және ... бір түрі деп ... ... көзі ...... ... ... ойын үстінде көпірлер,
стадиондар, темір жолдар, театрлер, цирктер т.б. ірі ... ... ... олар ... ... құрылыстардың көшірмесін жасап,
құр бейнелеп қана қоймайды, сонымен ... ... ... ... ... өзіндік шешімін енгізеді.
Дидактикалық ойын кішкене балаларға мейлінше тән оқыту ... ... Оның арғы тегі ... өлең мен ... ... ... көп
нәрсеге үйрететін ойындарды жасаған ... ... ... ... нәтижесі қандай жолмен болса да ұту емес, балалардың
білімді игеру, ақыл-ой қызметін ... ... ... ... ... көрсеткіші. Дидактикалық ойындарда да балалардың
алдына қандай да бір міндеттер ... ... шешу үшін ... ... ... қою, ой ... жұмсау ережені ой елегінен өткізе
білу, іс-әрекеттердің жүйелігін қиыншылықтарды жою ... ... ... ... және ... ... ... ұғымдарын
қалыптастыруға, білімді меңгеруге көмектеседі. Дидактикалық ... ... ... ... математика, тіл дамыту, сауат
ашу, көркем әдебиет ... жиі ... ... ... ... аулады, залда, орманда ... ... ... ... мен ойын ... ойындар – балаға дене тәрбиесін беру құралы. Балалардың жүгіру,
секіру, өрмелеу, лақтыру, ... алу ... ... ... ... ... ойындары баланың жүйке-психикалық дамуына, жеке
басының, денсаулығының қалыптасуына да ... әсер ... ... ойынның
ережелері ұйымдастырушы роль атқарады, олар ойынның ... ... ... ... ... ... ... үйдің ішінде және серуен кезінде бірнеше баламен немесе бүкіл
топпен өткізіледі. Олар ... ... ... ... ... ... игерген соң өздігінен ойнай алады. Қимыл ойындарды
ұлттық ойындар желісінде ұйымдастыруға болады.
Сол сияқты ... да ... жас ... сай ... ... ... да, серуенде де өте қажет, тіпті бала жай ... ... де ойын ... болады. Күні бойы балалар ... ... ойын ... ретінде ойнай алады. Өмірдегі түсінігі,
еліктеуі, бақылауы осы ойын үстінде көрініс табады.
2.3. ... ... ... ... ... баланың жан дүниесінің рухани жай-күйінің
үйлесімді ... ... ... ... ... ... ... анықтау үшін психологиялық жаттығулар қолданылады.
1) Психологиялық ойын жаттығуларды тәрбие жұмысында, экспиримент
барысында ... ... тек ... ... ғана емес, тәрбиеші
жұмысты қандай шығармашылық деңгейде ұйымдастыратындағы да ... ... ... баланың ықылас-зейінін, байқампаздығын,
өзінің жеке құрбыларының іс-әрекетін бағалай, құрметтей, өз ... ... ... анықтау, қалыптастыру.
Зейінді дамытуға арналған ойындар.
«Сақ бол» ойынның мақсаты: ықылысталыққа, зейінділікке талпындыру,
дыбысқа, белгіге тез және ... ... бере ... ... Ойын ... ... ырғағымен билеп жүреді. Тәрбиешінің берген белгісінен
байланысты ... - ... ... ұшу, жем ... су ішу, ... ... бүгіп жүру, суда жүзу, «құлыншақтар» - шапқылау, жер ... - ... ... және т.с.с.
«Дыбысты тында» ойынның мақсаты: зейін белсенділігін дамыту, арттыру.
Жетекші алдын ала ... ... ... қарай қимыл-қозғалыстарының
өзгеретіні жайлы келісіп алады.
1 - вариант . Қане неше рет ... ... ... - ... Бір ... – «құс ... екі шапалақ – «тауық» (бір аяғымен
тұру), үш шапалақ – «қошақан», төрт шапалақ ... ... ... Музыка
ойнаған кезде қайтадан еркін би қимылдарын орындайды. Ойын шартын бұзған
бала ойыннан шығады.
«Бес құбылыс». Бұл ... ... ... ... ... есте ... мен ... анализаторының үйлесімділігін дамыту. Балалар жерде
дөңгеленіп отырады. Жетекші балаларға ... ... ала ойын ... ... жасайды.
1 – вариант. «Ауа» - қолдарын жоғары көтереді. «Су» - қолдарын алға
созады. ... - ... ... ... ... «От» - ... басын
шынтақ буындарын айналдырады. «Жер» - қолдарын төмен түсіреді.
2 – вариант. Ойын шарты осындай, бірақ әр ... ... ... ... Ойын ... ... бала ұтылған болып саналады.
Есте сақтау қабілетін дамыту ойындары.
«Рет-ретімен қой». ... ... ... ... ... ... асықтар тізіліп қойылады. Бала анықтап қарап алған соң,
теріс қарап тұрады.
1 – вариант. Асықтардың ... ... ... ... ...... Асықтарды араластырып жіберіп, алғашқы қалыппен ретке
келтіру.
«Ретін ойында сақта» ойыны. Бұл ... ... ... ... ... ... қабілетін дамыту. 5-6 бала бірінен соң бірі тізіліп тұрады не
отырады. Ойын бастауышы мұқият қарап ... соң, ... ... кім ... ... не ... айту керек. Сол сияқты екінші түрінде ... ... ... әркімнің бұрын тұрған орынын ауыстырып, бастаушы
әркімнің бұрын ... ... ... болады.
«Кім не істеді» ойыны. Баланың ықылас зейінін ... есте ... ... ... ... бұл ойын 3 – 4 баламен өткізіледі.
Балалар әрқайсысы ... ... ... 2- 3 ... қозғалыс жасап, 2 – 3
реттен қайталайды. ... соң ойын ... ... не ... ... ... қайталап беруі керек
«Айнадағы кім?» ойынын шарты бойынша ер баланың ... айна ... ... ... ... тәрбиешінің айтуы бойынша бет қимылын жасайды.
Осыдан соң ... ... бет ... ... ... ... ... қарап
отырып соңы салыңдар» деген тапсырма береді. Салынған ... ... ... ... ... ... көрме ұйымдастырып және
қимыл сәйкестігіне қарай топтауға болады.
2) Психожаттығулар ертеңгілік жиын. ... ... ... ... да ... ... озған өмірде де озады»
Деген аталы сөздің сырын жүгінсек, мектепке дейінгі ... ... ... ... ... олар ... де жалғаса
береді. Әр адам әсіресе кішкентай бала әр уақытта бар оқиғаның ортасында
болғысы келеді. Бұл ... бет ... ... ... маңызды.
Арқасымен тұру – сырт айналу, немқұрайлық ... ... сөз. ... байланысты ұйымдастыру үшін қолданады балалар өміріндегі
шеңбер ең ... ... ... ... жұмып, не ойлап, не сезінетін жайлы
айтып,, сұрақ қойып, өз ... ... – бұл ... ... кепілің. Шеңбердегі жылулық пен
қайырымдылық бала ... ... ... ... Ал ... үшін ... ... жанын түсінудің ең бір қолайлы өзіндік тәсілі.
«Амандасу – ... ... ... ... ... ... ... Ойын барысы: балалар тәрбиешімен бірге шеңбер құрып тұрады.
Амандық сөздерді әндетіп айтуға жаттығады.
«Тілек ... ... ... ... ... ... жақсылық
жасауға үйрету. Ойының барысындабалалар ... ... ... гүл. ... өзі ... ... ... қолындағы гүлді
біріне-бірі тілек айту арқылы ұсынады. Гүл ... ... ... ... бір ... гүл – «Тілек шоғы» болып оралады. «Өзгелерге
денсаулық тілеп, жақсылық жасасан, ол өзіңе ... ... деп ... ... ... орта ... ... балаларды дамыту үшін
жүргізілген жұмыс.
Балалармен өз жұмысымның негізі ретінде «Балалбақшадағы тәрбие және білім
беру ... ... және ... ... ... сай білім
беру, типтік бағдарламасымен жұмыс істеп, мақсаттарын ... ... ... тақырыбым: «Логикалық ойындар арқылы, балалардың ойлау
қабілеттерін дамыту». Осы тұрғыда ... ... ... ... ... ... ... ойлау қабілеттерін дамыту;
• Ғылыми-зерттеу әдісіне қызығушылықтарын арттыру.
Осы тақырыпты жетілдіре отырып мен мынадай нәтижеге ... ... ... ... ... ... ... сөйлеу қалыптасады, сөздік қоры
молаяды.;
2) танымдық, ұғым, ой-пікір, ой-қорыту формалары дамиды. ... ... ... және ... ... ... ойындарды көбінесе «Триз» арқылы қолданамын. Мысалы: сабақта
«Кері санау», «Бұрын-кейін» тақырып бойынша алсақ:
1) олар 1-ден 10-ға дейін тура – кері ... ... ... ... ... ... уақыт туралы түсініктері қалыптасады;
4) көркем сөз арқылы ... ... ... ... ... ... бойынша алсақ, балалардың
біріншіден:
1) бірнеше ертегілер кейіпкерлері есте ... ... ... дамиды;
3) бірінші, екінші, үшінші, жоғары, алдында, артында деген ұғымдары
бекітіледі;
4) геометриялық ... ... ... мен ... ... ойындарды қолданамын: «Не
жетіспейді?», «Неге ұқсайды?», «Сандарды орналастыр», ... ... ... ... ... ... «Ойын әлеміне саяхат» тақырыбы бойынша: балалардың
үй ... ... ... тиянақталады, төлдерді, көпше, жекеше түрде
айтады, төлдерді бір-бірінен айыра білу қалыптасады.
«Ағадан ақыл, ініден ізет» тақырыбы бойынша: ... ... ... ... ... жеті ... атап тілдері дамиды.
«Бұрын не болды?», «Артық сөзді тап», «Дыбысты ата», ... ... қай ... болады?», «Мен бастаймын сен ... ... ... жүргізіледі.
Айналамен таныстыру сабағында «Күз», «Қыс», «Жаз», «Көктем» тақырыптарға
байланысты осындай мақсаттар қойылады: туған өлке ... ... ... оны ... білуге баулу, бақылау қабілеттерін
жетілдіру, табиғаттын сұлулығын көркем тілмен жеткізу. Ал «Ауа» тақырыбын
алсақ, бұл ... ... ... ... ... шар, ... банка арқылы дәлелдейміз. Балалар осы заттар арқылы ауаның ... ... , ... және ... ... ... ... көздері жетеді.
Көркем әдебиет сабағында: «Адасқан кейіпкерлер» ойынында балалар естеріне
ертегелерді түсіріп ... ... ... ... ... ... ... ашу сабағында «А әрпі және дыбысы» ... ... ... ... ... ойластырып, қай жерде тұратынын анықтап
дәлелдейді. Бұл сөзге дыбыстық талдау жасап, ... ... ... тірек-сызба, карточкалар арқылы әрекет ету баланың сабаққа деген
қызығушылығын тудырып, әр ... ... ... бере ... ... білуге ұмтылу. «Жоғалған буын», «Дыбыста ата», «Дыбысты
ұста», «Буынды ата» ... ... ... ... сөз, ... ... сабаққа деген қызығушылықтарын дамытады.
Бейнелеу сабағында да «Суретті аяқта», «Неге ұқсайды?» ... ... ... ... ... ... ... дамиды. Мысалы:
жануарларды геометриялық пішіндері арқылы құрастыру, немесе «Суретті ... ... ... шығармашылық қабілеттерін көрсете алады.
Балалардың дене бітімін дамытып, әрі қарай жетілдіру – басты мақсаттардың
бірі. Сондықтан таңертенгі ... дене ... ... ойын ... ... ... Ол ... қызықты, оларды
жалықтырмайды. Мысалы: «Әтештің күні», «Күзгі баққа саяхат», «Сәулетті үй»,
«Мақта қыз бен мысық», «Түймедақ» ойындарын ... ... ... ... ... ... осы ... байланысты
«Алгоритм» әдісін қолданған жөн. Бұл әдіс арқылы, ... ... ... ... саны ... қарай бөле алады. «Байқампаздар әлеміне
саяхат» тақырыбында мектеп жасына дейінгі баланың ... ... ... ... ... игеру дағдыларын дамытуды
қамтиды. Әрбір ертегі белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... өз беттермен жаңалық ашып талдайды. Негізгі
қасиеттер мен белгілерді салыстыра отырып қорытындылайды.
Ал «Балаңыз мектепке дайынба?» тақырыбында ... ... ... ... ... ... есте сақтау, зейіні мен ойлау қабілеттердің даму
барысында анықтауға арналған тапсырмалар мен ... ... ... ... ... ... ... орындау екі
кезеңнен тұрады: бірінші кезеңде ауызша немесе сурет бойынша ... ... ... ... ... есте сақтауына, ойлауына ықпал
ететін болса екінші кезеңде ... ... ... ... тұрақтандырып,
іс-әрекетті тікелей орындау арқылы психикалық ... ... ... ... емес ... көп ... ... қиял-ғажайып
сабақтары, қойылымдар, шығармашылық сабақтар, пікірталас, эврика, ақыл-ойды
ашу интегралды сабақ. Балалардың денсаулықтарына көп көңіл ... ... үшін ... аутотренинг, релаксация, психо-жаттығулар, ойын терапиясы,
сабақта да сабақтан тыс уақытта да қолданамын.
Сабақта мынадай ... ... ... ... ... ертегі
кейіпкерлерін өзгерту - әдісі, тәжірибелік, варияциялық (көпшілік пікірі),
нәтижелік әдіс, қиялдау әдісі, миға шабуыл.
Әдебиеттер:
1. Ә. ... ... ... ... - ... «РАУАН» 1992
20 – 46 беті
2. Ф. Н. Жумабекова «Мектепке дейінгі ... ... ... 2008 ... 78 ... ... даярлық» журналы № 6 2009жылы 19 – 20 беті.
4. «Мектепалды даярлық» журналы № 4 2009 жылы 11 – 12 ... ... ... - ... ... № 3 2009 жылы 6 – 8 ... ... және балабақша» журналы № 1 2008 жылы 11 – 13 ... ... және ... ... № 5 2008 жылы 8 – 9 ... ... ... дейінгі педагогика» Алматы 2005
9. В. С. ... ... жас ... ... ... 1998 жылы 26 ... беті.
10. Т.Сабыров «Балаларға ақыл-ой тәрбиесін берудің кейбір мәселелері»
Алматы 1977 124 – 131 ... ... ... ... ... Алматы, 1979 жылы 25-28 беті.
12. Р. Қоянбаев «Тәрбиетеориясы» - ... 1991 ... 68-74 ... ... «Педагогика» Алматы 1999 жылы 45-55 беті
14. В.А. Сухомлинский. Балаға жүрек жылуы. - Алматы, 1976. 214-221 ... ... Е.И. ... и ее формирование в детском воз-расте.-Москва
1968 124 – 132 ...

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 43 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ойынның психологиялық ерекшелігі7 бет
Батыс Қазақстан4 бет
Бағалы қағаздардың қалыптасуы мен даму48 бет
Көліктің маңызы және экономикалық географиялық ерекшеліктері16 бет
Тәуелсіздік мерекесі11 бет
Мектепке дейінгі балалық шақтағы баланың дамуының психологиялық ерекшеліктері5 бет
Оқытудың әдістері мен тәсілдері19 бет
"Мектепке дейінгі кезеңде тілді қатынас құралы ретінде пайдалана білуі. мектепке дейінгі кезеңдегі балалардың сенсорлық дамуы."6 бет
5-6 жасар балаларды мектепке даярлау әдістері7 бет
6м010100- "мектепке дейінгі оқыту мен тәрбиелеу" мамандығының магистратураға қабылдау емтиханының бағдарламасы28 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь