Мектепке дейінгі балалардың тілдік дамуының психологиялық негізі

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
Негізгі бөлім:
І. тарау. Тілдің адам өміріндегі маңызы
1.1. Тілдің пайда болуы туралы философиялық ойлар ... ... ... ... ... .1
1.2. Мектепке дейінгі баланың танымдық әрекетін қалыптастырудағы сөздің орны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 11

ІІ. тарау. Мектепке дейінгі балалардың тілдік дамуының психологиялық негізі
2.1. Тілдің, сөйлеудің анатомиялық . физиологиялық және психологиялық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...19
2.2. Мектепке дейінгі балалар психикасын тілдік дамыту арқылы қалыптастыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 29

ІІІ. тарау. Тәжірибелік зерттеу жұмысының әдістемелері мен қорытындылары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .36

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .40
Қолданылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..41
Зерттеудің өзектілігі. Мектепке дейінгі балалардың жан – жақты, әрі гармониялық дамып қалыптасуы, қазіргі әлемдік білім беру кеңістігіне бағыт алғанда, өте маңызды және жалпы халықтық іс болып отыр. Білім беру парадигмасы өзгерді, білім берудің мазмұны жаңарып, жаңа көзқарас, басқаша қарым – қатынас, өзгеше дамуы өз халқының мәдениетін меңгерудегі күрделі де ұзақ процесс. Ал халықтар мәдениетінің бір бөлігі, байланыс құралы тіл болғандықтан, тілдік дамуы мен тілдік мәдениет жеке адамның қалыптасуының ең негізгі қажеттілігінің бірі. Адам өзінің өмір қасиетін өтеуге байланысты басқа біреулермен пікірлеседі, ой алмасады. Адам баласының сана-сезімнің дмуында дыбысты тілдің пайда болуының маңызы зор болды. Сөйлеудің пайда болуы нәтижесінде адам оргиназимі анатомиялық өзгерістерге түсіп, дыбыс артикуляциясына қабілетін бар сөйлесу аппараты жасалды. Әрбір адам кішкентай кезінен бастап айналасындағы адамдармен пікірлеседі, өзінің күнбе-күнгі сөйлеу тәжірибесін тілдің мағыналық жағын меңгереді, біртіндеп сөздік қоры молайып отырады. Алғашқы кезде бала көптеген дыбыстарды, жеке сөздерді үлкендерге еліктеу арқылы үйренеді. Осыған байланысты сөйлеу өте күрделі адамның бір ерекше қасиеті деп те айтуға болады.
Курстық жұмыстың тақырыбы: Мектепке дейінгі балалардың тілдік дамуының психологиялық негізі
Зерттеу пәні: мектепке дейінгі психология
Зерттеу объектісі: мектепке дейінгі мекемелер
Зерттеудің мақсаты: мектепке дейінгі балалардың тілдік дамуын, тарихын және бала психикасының дамуына ықпалын, негізін теориялық тұрғыдан зерттеп, тәжірибелік жұмыстарда мәліметтерді нақтылдау.
Зерттеудің міндеттері:
- мектепке дейінгі балалардың тілдік дамуына сипаттама жасау;
- тілдік даму тарихы туралы теориялық мәліметтер жинау;
- адамның танымдық әрекетіндегі сөздің маңызын ашу;
- тілдік дамудың анатомиялық – физиологиялық, психикалық негіздерін ашу;
- мекетепке дейінгі балалардың тілдік дамуын терең, жан – жақты зерттеу үшін ғылыми тәжірибелерге сүйену;
- мектепке дейінгі балалардың тілін сапалы жетілдіру әдістемесін жасау.
1. Нұрмұхамбетова Р.Ә. Мектеп жасына дейінгі баларға қазақ фольклоры арқылы эстетикалық тәрбие беру (5 – 7 жас). – Алматы,2004ж.
2. Аханов К. Тіл білімі. – Аматы: мектеп, 1980.
3. Мухина В.С. Мектеп жасына дейінгі балалар психологиясы. – Алматы: Мектеп,1986.
4. Абдуллина Г. Тіл – ұлттық таным негізі///Қазақстан мектебі.2005.№5-6.45-48бб.
5. Аханов К. Тіл білімі негіздері. А., Мектеп, 1980ж
6. Нұрмұқанов Х. Сөз және шеберлік. А. «Ғылым» 1987.
7. Әбдилдин Ж.М. Қазақстан республикасының Ғылым Академиясы. Қазақстан ғалымдарының библиографиясына материалдар. – Алматы, 1993. – 73б.
8. Байжанова А. Қиын балалардың психологиялық себептері// Психология. Социология. Дефектология - №11-12,2006ж,19-23б.
9. Мангутова Б.Б. Балаң түзден емсе, үйден табылсын//Қазақстан әйелдері -№2,2007ж,15б.
10. ЖумадиллаеваО.А. Психолого – педагогческие особенности развития творчесокой одаренностти у детей дошкольного возраста. Автореф.на соис.уч.степени к.п.н. – Алматы,1998. – 27с.
11. Тыныбекова А. Тілашар дәстүрі. Отбасы және балабақша.2002,№6.
12. Кішібеков Р., Сыдықов Ұ. Философия. – Алматы, 1994. – 337б.
13. Шайжанов Қ. Баланың сөйлеу әркеті туралы. Отбасыжәне балабақша.№3,1999ж,51-53б.
14. Любллинская А.А. Балалар психологиясы М, 1971ж.
15. Петровский А.В. Педагогикалық және жас ерекшелігі психологиясы. А, мектеп, 1987ж.
16. Н. Оралбаева, Ғ. Мадина, А.Әбілқаев. Сөздердің байланысу түрлері. Сөздердің байланысу тәсіледір. Алматы, Қазақ университеті,1993ж.
17. С.Ұзақбаева Тамыры терең тәрбие. Алматы. Рауан,1987ж.
18. Байтұрсынов А.. Тіл тағылымы. А.,1991ж.
19. Қалиұлы Б. Тіл біліміне кіріспе А., Мектпе.1997ж.
20. Нұрмықанов Х. Сөз және шеберділік. А., «Ғылым» 1987ж.
21. Оразбаева Ф. Тілдік коммуникацияның неігедері. Алматы. Республикалық баспа кабинеті,1995ж.
22. Алмабаева Ж. Отбасындағы бала тәрбиесі// Бала тәрбиесі - №1,2006ж,8-9б.
23. Құқышева Н. Мінез – құлық қиындығының кейбір себептері// Психологияны мектепте және ЖОО – да оқыту - № 6, 2006ж,2-3б.
24. Перминова Н.В.Кекілжің: шешу жолдары// Валеология дене тәрибесі спорт - №7-8,2005,43-45б.
25. Овчарова Р.В. Практическая психология в начальной школе. Москва 1996 г.
        
        Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі
Ж.Досмұхамедов атындағы педагогикалық колледж
Педагогика және
психология кафедрасы
Курстық жұмыс
Тақырыбы:
«Мектепке дейінгі ... ... ... ... ... КДО тобының студенті
Жетекшісі:
Орал қаласы - 2014
Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
...................3
Негізгі бөлім:
І- тарау. Тілдің адам өміріндегі маңызы
1. Тілдің пайда болуы ... ... ... Мектепке дейінгі баланың танымдық әрекетін қалыптастырудағы ... ... ... ... ... ... ... психологиялық негізі
2.1. Тілдің, сөйлеудің анатомиялық – физиологиялық және психологиялық
негіздері...........................................................19
2.2. Мектепке дейінгі балалар психикасын тілдік ... ... ... ... ... ... ... мен
қорытындылары.........................................................36
Қорытынды...................................................................
..........40
Қолданылған
әдебиеттер......................................................41
Кіріспе
Зерттеудің өзектілігі. Мектепке дейінгі балалардың жан – ... ... ... ... ... ... білім беру кеңістігіне бағыт
алғанда, өте маңызды және ... ... іс ... ... ... беру
парадигмасы өзгерді, білім берудің мазмұны жаңарып, жаңа көзқарас, басқаша
қарым – қатынас, өзгеше дамуы өз халқының ... ... ... де
ұзақ процесс. Ал халықтар мәдениетінің бір бөлігі, байланыс құралы тіл
болғандықтан, тілдік дамуы мен ... ... жеке ... ... ... ... ... Адам өзінің өмір қасиетін өтеуге байланысты
басқа біреулермен пікірлеседі, ой ... Адам ... ... ... ... ... ... маңызы зор болды. Сөйлеудің пайда
болуы нәтижесінде адам ... ... ... түсіп, дыбыс
артикуляциясына қабілетін бар сөйлесу аппараты жасалды. Әрбір ... ... ... ... ... пікірлеседі, өзінің күнбе-
күнгі сөйлеу тәжірибесін тілдің мағыналық жағын меңгереді, ... ... ... отырады. Алғашқы кезде бала көптеген дыбыстарды, жеке сөздерді
үлкендерге еліктеу арқылы үйренеді. ... ... ... өте ... бір ... қасиеті деп те айтуға болады.
Курстық жұмыстың тақырыбы: Мектепке дейінгі балалардың тілдік ... ... ... мектепке дейінгі психология
Зерттеу объектісі: мектепке дейінгі мекемелер
Зерттеудің мақсаты: мектепке дейінгі ... ... ... ... бала психикасының дамуына ықпалын, негізін теориялық тұрғыдан зерттеп,
тәжірибелік жұмыстарда мәліметтерді нақтылдау.
Зерттеудің міндеттері:
- мектепке дейінгі балалардың тілдік дамуына сипаттама жасау;
- ... даму ... ... теориялық мәліметтер жинау;
- адамның танымдық әрекетіндегі сөздің маңызын ашу;
- тілдік дамудың анатомиялық – физиологиялық, психикалық негіздерін ... ... ... балалардың тілдік дамуын терең, жан – жақты зерттеу
үшін ғылыми тәжірибелерге сүйену;
- мектепке дейінгі балалардың тілін сапалы жетілдіру ... ... ... ... ... тілін бағдарламалық жаңа
талаптарға сай: лексикалық және грамматикалық дағдыларын ... ... ... шығармашылық потенциалын ашуға мүмкіндік береді.
Зерттеудің теориялық маңызы: Педагогикалық іс-әрекетте мектепке дейінгі
балалардың тілдік дамуының психологиялық негізі ... және ... ... ... ... ала ... әдістемелік маңызы: мектепке дейінгі балалардың тілдік дамуының
психологиялық негізін ... ... ... ... жүргізу
негізінде талданды;
Зерттеу әдістері: Жұмыстың негізгі методологиясына жалпы ғылыми және арнайы
психологиялық әдістер ... ... ... ... ішінен зерттеудің
теориялық та, теориялық – методологиялық та тәсілдер қолданылды. Оның
ішінде ... мен ... ... ... ... бар. Тақырыптың
мақсатын ашуда мына әдістер қолданылды: бақылау, әңгімелесу, ойын әдістері,
тіл дамыту деңгейін ... ... ... ... ... ... жинақталған деректерді математикалық талдау
жасау.
Зерттеу көздері: педагогика, психология, ... ... ... жалпыға міндетті білім берудің мемлекеттік
стандарттары, оқу бағдарламалары;
Зерттеудің ғылыми жаңалығы: мектепке дейінгі балалардың тілі дер ... ... ... ... арқасында баланың сөздік қоры мол, ойын
еркін ... ... ... ... ... ойлы болатыны
дәлелденеді.
Курстық жұмыстың құрылымы: Курстық ... ... екі ... ... ... ... тұрады;
І- тарау. Тілдің адам өміріндегі маңызы
2. Тілдің пайда болуы туралы философиялық ойлар.
Мектепке ... ...... іс - ... ... мен ... ... ерекше құнды, қайталанбайтын мезгіл. Бұл мезгіл ішінде
балаларға берілетін білім мен тәрбие мазмұны әлеуметтік ... ... ... ... ... орай сәбидің эмоционалдық іскерлік,
коммуникативті және интеллектуалдық ... ... ... ... өз - ... басқа адамдар мен т.б. өзара белсенді әрекеттік
қарым – қатынаста болу арқылы қалыптасады.
Орта ғасырлық ұлы ... Әл – ... Ж. ... ... А. Иүгінеки т.б. еңбектеріндегі бала тәрбиесі туралы айтылған ой
– пікірлерінде адам баласы – жаратылыстың ... жан иесі ... ... сондықтан да оны құрметтеу, мәпелеу, ... ... ... ... Әл – ... ... ой – түйіні: жеке тұлғаның
қалыптасуы білім, ... ... ... ... ... Ж. ... бала тәрбиесін бесіктен бастау қажет екендігін
баса айтады.
Ал Ахмет Иүгінекидің (ХІІ -ғ) шығармаларында, ... ... ... ... ой – ... ... ең басты нәрсе деп, оқу мен
білім мәселелеріне көңіл қояды. Адамгершілік, этикалық, әдептілік ілімдері
де мағынасы, ... әділ ... ... сыр ... ... сыр ... – тіл – тілге сақ болу керектігіне баса көңіл бөліп, маңызды ақыл -
өсиеттер айтады.
ХVІІІ – ХІХ ... кең ... бір ...... теория.
Оның жақтаушысы Ж.Ж. Руссо «бір нәрсеге құштарлық алғашқы ... - деп ... Бұл ... ХІХ – ХХ ... одағай теориясына
келіп ұласты. Аталмыш теория бойынша алғашқы ... ... ... ... алған әсерлерін еріксіз шығарған дыбыстар, одағайлар
арқылы білдіргенде, олар әлгі ... ... ... тіл ... Бұл теорияны жақтаушылардың бірі – орыс лингвисі Д.Н. Кудрявский.
Ал қоғамдық шарттасу теориясы – ... ... ... өзара келісе
отырып, таңдап алған дейді. Олай ... үшін ... ... өзара тілді
бұрыннан білуі керек қой. Демек, бұл теория да ешбір ... ... ... Дюдвиг Нуаре жасаған еңбек ... ... тіл ... ... ... ету ... ... рефлексті
айқайлары негізінде пайда болған.
Бұл айтылған теориялардың барлығы да ... ... ... ... оның қатынас құралы екенін ескермеген қате пікірлер. А. Шлейхтер
де: «тіл де биологиялық организм сияқты ... ... ... - ... Олай
болған жағдайда тіл атадан балаға, ұрпақтан ұрпаққа тұқым қуалау арқылы
беріліп отыруы керек қой. ... тіл ... ... ген ... ... ... ол ұрпақтан ұрпаққа ауысып отыратын, кейінгі ұрпақ ... ... ... ... Олай ... ... жаңа ... бала өз ата
– анасының тілінде сөйлеуі де, сөйлемеуі де ... Егер жаңа ... ... ... өз ата – ... ... басқа орта болса, ол сол ... ... ... Оған ... ... ... Бұл – ... биологиялық
құбылыс емес екендігін дәлелдейді.
Тағы бір топ ғалымдар тілді психологиялық ... деп ... ... ... ... нәрсе емес, оны жеке адам жасайды, жеке адамның рухы,
туғызады» - деген ... ... ... ... бұл қате пікір еді.
Егер тіл рухтың туындысы болса, әрбір адамның жеке – жеке өз тілі ... еді, ... ... ... тілі ... еді. Жеке адамның тілі
қауымда ғана жасалады, қауымда ғана дамиды.
Адамзат тілі – биологиялық та, ... та ... ... ... ... қоғамға қызмет етеді. Себебі, тіл қоғам ... ... ... ... ... ... үшін ... сол үшін жаралған.
Бір – бірімен сөйлесетін адамдар бар ... тіл де – сол ... ...
тіл, тілсіз – қоғам болмайтынын ескере отырып, адамзат тілінің пайда ... ... ... ... пен Ф. Энгельс жасады. Олар: «Тіл де
сана сияқты ... ... ... жасау мұқтаждығынан ... ... - ... ... ... тіл мен ... (ойлаудың)
бір – бірімен тығыз байланыстылығы, бір ... ... ... ... бір – ... ... ... қажеттілігінен келіп пайда
болғандықтан айтылған.
Қазақ елінде психология, педагогика, тіл тағылымы ... ... ... ... ... А. ... Ш. Құдайбергенов, М. Дулатов,
Ж. Аймауытов,. М. ... Т. ... Х. ... тағы ... ... ... ... пікірлерінің болашақ ұрпақты ... ... беру ... ... мол үлес қосқана да мәлім. Қайта ... Әл – ... ... ... ... ... сүзгісінен
өткізгенде, оның педагогика тарихында орын алатын ұлы ... ... ... жете түседі. Ал И.Г. Песталоций, А. ... ... Н.Г. ... Н.А. ... К.Д. ... М.А. ... озық ойлы ... да өз еңбектерінде осындай құнды ойларын
ағартушылар да өз ... ... ... ... ... Әл – ... ... басты түйіні: білім, мейірбандық, сұлулық – үшеуінің
бірлігінде, ол ақыл – ... ... және ... биік мәнін дәріптейді.
Баланың тілді меңгеруі жайлы ғылыми зерттеулер жазған психолог –
ғалымдар: Л.С.Выготский, ... А.Л. ... ... ... Г.А. Урунтаева, Ю.А. Афонькина, тағы басқа баланың жас кезінде
танымдық, қаблыдағыштық қабілеттерінің ... ... ... тез ... ... ... ... берді. Мектеп жасына дейінгі
балалардың байланыстырып сөйлеу тілін дамыту мәселесін ... ... А.М. ... А.М. ... М.М. ... И.Е. Тихеева, В.Г.
Захарченко, А.В. Запорожец, П.Я. Гальперин, А.А. Люблинская, т.б.
Қазақстан ... ... ... тәрбие мәселесі бойынша
тарихи - әдістемелік, ...... ... ... жүргізген
ғалымдар: Б.Б. Баймұратова, А.К. Меңжанова, М.С. ... ... Р.К. ... т.б. ... ... ... -
әдістемелік еңбектер, оқу – құралдар, бағдарламалар жасалды.
Қоғамда жүріп жатқан әлеуметтік – саяси өзгерістер, ғылыми – ... және ... ... ... ... ... ... жас ұрпаққа,
әсіресе мектепке дейінгі балаларды ... ... ... ... ... білім беру жүйесін реформалау барысында әрбір
баланы мектептегі оқу мен қатынас ортасы ... ... ... етіп ... – аса ... міндет.
Қазіргі мектептің бірініші сыныбына келген балалар ерік – ... ... ... ... мол, ... ... жоғары, арнайы
білімдік және икемділік сипаттары ... ... ... ... ... беру жүйесін қайта құру мектепке дейінгі ... ... беру ... ... ... ... мектепте
оқуға дайындауды, денсаулық, адамгершілік, ... ... ... ... ... бұл талаптар тәрбиелеу жұмысындағы сабақтастық,
бірізділік принципін сақтау арқылы жүзеге асырылады.
Мектепке дейінгі кезеңде баланың ой - ... ... ... ... ...... ... ой еңбегіне баулып, үйрету
өзекті мақсат етіп алынған. Ақыл – ойды ... ... ... баланың тілін, сөз қорын молайту, еркін, дұрыс ... ... де ... ... болуы керек.
Қазақ халқының сан ғасырлар бойы қалыптасқан тілі мен мәдениетіне мойын
бұрып, ... төл ... ... ... беру – ... ... ісі. ХІ – ғасырдағы түркі ғалымы М.Қашғаридің «Тәрбие басы - ... ... – ақ біз ... қай ... де ... ... саналғанын
байқаймыз. Тіл – ұрпақ тәрбиесмінің пәрменді құралы, рухани байлықтың баға
жетпес ... ... ... ... Ана тілі – ... ... ... және келешек ұрпағы арасындағы тарихи жалғастықты жүзеге асыратын
бірден – бір ... ... ... ... тілді үйренуі – ... ... ... ... Бұл ... ... жүйке – жүйесінің
қызметімен тығыз байланысты – сөз ... ... ... ... – бас ми сыңарларының жоғарғы ... Сөз, тіл ... ... ... ... ... емес, тіл мен ойлау ажырамас бірлікте. Тіл
ойдың материяландырылған түрі. Тілсіз ой (сана), ойсыз тіл де жоқ. ... ... ... ... Сөздің мәні ойдан көрінеді. Ой тіл арқылы
жеткізіледі, айтылады, сөз ... ... ... ой міндетті түрде
белгілі сөздік материалда пайда ... Сөз – ... ... Ой пайда болса, ол белгілі, нақты ... ... ... Тіл мен ... – адам миының үлкен ... ... ... өтіп ... ... және синтездеу әрекеті. Сөйлеу мен ... ... іс - ... ... ... ... ... шындығына бағдар ұстаумен қатар
мектепке дейінгі , әсіресе 6 жасар балалар сөз ... ... ... ... ... түріне үлкен ынта қоятындығы байқалады. Тілдің
дыбыстық жағы балалар әрекетінің мазмұнына айналады. ... ... ... білу тек ... ... ... қалыптасады. Балалардың
тілін дамыту өсіп келе жатқан ұрпақтың парасаттылық пен ... ... ... аса ... орын алады.
Тіл – ұлттық рух. Тіл - ұлттық сана, ... ... ... ... ... ... ақ бір ұлттың өкілі болып, тіл шығып, сөйлей
бастағаннан ана тілің деген ұғым қаныңмен сіңіп, ... ... – біз ... деп ... ... мәңгілік ажыралас бөлшегі.
Тіл уақыттан да биік тұр. ... ... ... сөз ... екі ... ... адамзат баласының тілінің шығуы мен жеке нақтылы, нақтылы
тілдердің шығуын шатастырмаған ... ... ... ... көне ... яғни алғашқы адамдардың пайда
болу заманына барып тірелсе, жеке тілдердің шығуы содан кейінгі дәуірлерде
болған нәрсе. Тілдердің шығуы туралы ... ... ... назарын
өзіне аударып келген. Бұл ... ... ...... ... ... айтылып, сан қилы пайымдар жасалды. Сол жорамалдардың бірі –
ежелгі грек философиясынан ... ... ХVІІ – ... ... ... алған дыбысқа еліктеу теориясы. Бұл теорияны қолдаушылар тілді
«табиғат сыйы» - деп ... ... ... дауыстарын, құстың
сайрауын естіп, соларға еліктеуден әртүрлі ... ... ... ... ... ... ... әртүрлі дыбыстарды шығарған.
Содан алғашқы сөздер жасалып, олар заттардың атауына айналған дейді.
Тіл байлығы – ең ... тіл ... ... ... ... ... ... болмысы. Тіл байлығын жете меңгеру дегеніміз – халық өмірін
жетік білу дегенмен пара – пар. ... орай ... ... ... ... ... білімге қаншалық тәуелді болса, жазушы көзінің жітілігі де,
парасат – пайымы да тіл байлығына ... ... - деуі - өте ... ... ... ... ... пайда болуы туралы ой – пікірлерді,
тұжырымдарды келтіргеннен кейін ... ана ...... ... мен ... жайына да тоқтала кеткенді жөн көрдік.
Қазақ тілі – ауыз әдебиетіне аса бай, бөтен тілдерден енген қоспалары
онша көп емес, таза ... ... ... ... байланыста жаратылған ерекше құбылыс. Көптеген
зерттеулерде тілге қатысты айтылған түсініктеме мен анықтамалар оның жан ... ... ... ... және ... құбылысқа тән басты
белгілерін жақсы атап өтеді.
Тілдің тіршілігі, ... оның ... ... болу ... байланысты.
Тілдің бұл қызметі коммуникативтік функция деп аталады. Тілді, адам өзін
қоршаған қауымнан, өмірден ... ... тіл ... болмыстағы заттар мен құбылыстар арқылы
байланыста ... ... адам осы ... кездестіргендіктен, оларды
бір сөздермен атауға тиіс деп ... Оның ... әр ұлт, әр ... ... құбылыстарын т.б. әр түрлі сөзбен айтады, сондықтан тіл
де әр түрлі болады. Е.Н. Пассовтың пікірінше, ... екі ... ... және ... ... ... Осы ретте де ойлау тілмен
де, сөйлеумен де тығыз байланысты.
Тіл мен сөйлеу ... ... ... ... ерекше концепция
Ф. Де Соссюрдің тұжырымы. Ф. Де ... ... тіл – ... ... ... қарым – қатынас құралы; ол сөйлеу –
дыбысталуыдың жиынтығы. ... ... – это ... ... и ... их
комбинирования; речь же это использование нашей ... ... в ... Ф. ... тіл мен сөйлеуді ажырата келіп, олардың әрқайсысына тән
айырмашылықтарды нақтылап көрсетеді.
1. Тіл - әлеуметтік, ал ... – жеке ... ...... ... - ... Тіл – тұрақты және ұзақ өмір сүретін процесс, ал сөйлеу – тұрақсыз
және жиі өзгеріп отырады.
3. Тіл адамның миымен, санасымен ... өзі ... ... ал
сөйлеу, әркімнің өзі дамытып отыратын процесс.
4. Тіл адамның қарым – қатынасында негізгі және бәріне ... ... ... өз ... ... Тіл ... құбылыс, ал сөйлеу – психофизиологиялық құбылыс.
Осылайша, тіл мен ... ара ... ... ... ... өзара
тығыз байланысты екенін де атап өтеді: «язык и речь ... ... ... и ... друг – ... язык ... для того, чтобы сложился
язык».
Қазақ лингвистикасында тіл мен сөйлеуге қатысты мәселелерді ... ... ... ... ... – Т.Р. ... Ол:
«Сөйлеу дегеніміз – тілді қатынас жасау процесінде өз ойын ... ... ойын білу ... қолдану деген сөз, дей келіп, -
«сөйлеу ... ... ... ... және ... заң – ережелерге,
тілдік нормаға бағынады. Тіл мен ... бір – ... ... бірлікте» -
деп көрсетеді.
Тілдің ең басты ...... ... сипатта болуы, яғни тіл
белгілі бір топтың, жеке адамдардың ... өтеу үшін ... ... топтар үшін қызмет атқарады.
Тіл – халықтың шежіресі, тарихы, халықтың күллі өмірінің жаңғырығы мен
ізі, онан сол ... ... ... ... ... ... мен қуанышы, күллі
рухани өмірінің үні естіліп тұрады. К.Д. ... ... осы бір ... ... деп жазды: «Тілде бүкіл халықтың, оның ... ... ... онда ... рух ... қуаты мен ойға, суретке ... ... ... оның ... ... ... оның ... таулары мен жазықтары, оның ормандары мен өзендері, дауылдары мен
найзағайлары ... ... ... ... да ... тереңінде туған елдің
жалғыз табиғаты ғана емес, сонымен бірге халықтың рухани өмірінің ... ... ... ... халықтың ұлан – ғайыр дәулетін, рухани қазынасын
бойына мол сіңіріп, атадан балаға, ұрпақтан – ... ... мұра ... ... ... ... айтылған академик – жазушы Ғ
.Мүсіреповтың сөзін ... ... «Қай ... ... да қоғамдық өсу -
өркендеу жолында көтеріле алған биігі мәңгілік болып ана тілінде ... Қай ... ... ақыл – ой ... сана – сезімі, сергектігі
көп салалармен тармақтана ... ... тағы да сол ана ... алтын
қорына қосыла береді, ажарлана береді – Қай халықтың болса да, ... ... қилы – қилы ... ана ... із қалдырмай өте
алмайды. Ана тілі ғасырлар бойында жасай да береді, жасара да береді. ... ... – сол ... ... ... келе ... ... мәңгілігінің
мәңгілік мәселесі».
Осы жылдармен таныс болғаннан кейін, тіл дегеніміз – аса бір нәзік те
ауадай қажет нәрсе, ол – ... ең ... ... ... ... ... рухани қазынасының жиынтығы, оны сақтайтын қоймасы деуімізге
болады.
Тіл, сөз – қай халықтың да ... ... жаны да, оны ... жұрт
қадірлейді. Олай жоғары көтеруі түсінікті де. Өйткені, «өмірдегі қызықтың
бәрі ... - ... ... ... бар ...... ... Тілде адам өмір сүріп, еңбек етіп, шаттанып – қуанып, қайғы –
қасірет те шегін ... бар ... - әлем ... те, ... та
тұрады.
Тілдің осындай аса маңыздылығының бір сыры оның құдірет – күшінде.
Халқымыздың «өнер алды – ... ... «Піл ... тіл ... ... өтеді» - тәрізді мақалалары да сол ғажайып қуат – қасиетке
байланысты туған. Тіл – ... ... осы: ... алды – ... тіл» ... деп Қ. ... ағамыз
айтқандай, қазақ халқы үшін тілден қасиетті ... ... жоқ. Ол ... ол
мәниет, ол әдебиет.
Тауып айтылған бір ауыз сөзге бір қауым елдің тоқтайтындығы, дауласқан
екі жақтың әділ қазы ... ... де ... тіл ... ... ... ... Қазақтардың аса бай теңеулермен сөйлейтіндігі
де тегін емес.
Тіл сөз тегуірінің әулеті әсіресе от ... орақ ... ... ... ... әділетсіздікті, адамгершілікке жат мінез – құлық, іс ... ... ... адамдықтың асыл айнасына дақ ... ... ... ел, ер, ... жер дауларын шешкен тұстарда айтқан
сөздерінен айқын көрінеді.
Ұлт тілінде ұлы поэзия тудырған Абай ... ... ... өзге екі тілдің бұдан былайғы уақытта қаншалықты мән – маңызы бар
екендігін бағамдап берді. Ол «құлышылық ... ... ... ... сауат ашқан қазақ балаларын араб – парсыны біліп, бұған орысша оқуға
үндегенде, мұны үстем ұлттың ... ... ... ... ортақ
болуға» керектігімен тұспалдады және ... ... ... ... ... ... ашық ... алдыңғы қатарлы азаматтарының ағрибатың да, амшрықтың да
мәдениетін қатар меңгеріп, олардың арасынан қайталанбас ... ... ... та, ... құбылыс еді. Бұлай болуына әлбетте зиялыларымыздың
әлденше тілді бірдей игеруі белгілі бір дәрежеде әсерін тигізгені даусыз.
Ана тілі – бұл ... ... ... халқыңның тілі. Әр халықтың жер
бетінде жасағаннан бергі кешкен өмірі, ерлік істері, аңыз – ... өлең – ... ... ... ... пен қоғам құбылыстары
атаулары – бәрі де ана ... ... ана тілі ... атадан балаға
ауысып отырады.
Жеке бір адам ұлт тілін жасай алмайды. Тіл – бүкіл халықтың ... ... ... дамиды. Әр азамат өз ойын ана тілінде білідіріп,
білімнің жемісін сол ... ... ... ана ... ... Тіл сақтау дегеніміз – тарихымызды, мұрамызды, ұлтымызды сақтау.
Сондықтан да, адам ... ... ... көтерілсе де, өзінің түп негізін,
жарық дүниеге шыр етіп түскен жерін аялап, алақанға салған алтын ... ... ана ... ... дарыған туған тілін ұмытпауы керек, ... ... мән ... ... ... ... ... ұлт
мәдениетін көгерту, ұлт тілінің мәретебесін көтеруге атсалысуы кажет.
1.2. Мектепке ... ... ... ... ... ... – ой ... хабарлаудың және әсер етудің құралы. Адам өз
ойын жеткізу, ақпарат хабарлау немесе басқа біреудің сана – ... ...... әсер ... сөйлейді.
Сөйлеу – ақыл – ой иесі – адамның хайуанаттар дүнисінен ерекшелініп
тұратын ... ... бірі және ... ... – қатынасының қуатты
құралы.
Жаңа туған балада дыбысқа ұқсас реакциялар байқалғанымен, бұларда әлі
дыбыстық сипат болмайды. Балада түрлі дыбыстар 2 – 3 ... ... ... Мұны оның ... жақсы көруге болады. Оларда әуелі ... ... Бұл ... ... ... қайтарылатын бала реакциясы.
Мәселен, ( «мә», «ға», «ге» секілді) жеке буындарды 5 – 6 айда «ма – ... – па» ... 2 ... ... жеке ... ... ... жетеді. 8
айлық бала сөздің интоннациясын, дауыс ырғағын ажырата алады. Бірақ сөздің
айырмашылығын, олардың мән – ... әлі ... ұға ... Оның алғашқы
сөздері «ата», «әже», «аға», болады. Бірақ олар 3 – 4 ... ... ... ... ... Бала ... ... дыбыстарды, кейінірек
дауыссыз дыбыстарды, кейіннен оның қатаң, ұяң ... ... ... ... (ж,ш) ... шығатын дауыссыздар ұғыну да қиынырақ
болады, сондықтан да кейбір балалар ... ... 4 – 5 ... шейін
дұрыс айта алмайды. Отбасында ата – ана тарапынан жеткілікті тәрибие алған
жас жарымдағы 10 – 15 сөз, ... ... бала 300, үш ... мың ... игереді. Баланың алғашқы сөздері «сөйлем», яғни ол бір сөзбен – ... ... ойын ... ... «әже су» ... «әже ... су бер»
деген ойды білдіреді. ... ... ... сөздерін ым – ишаралармен
жеткізеді. Балада сөз нақтылы заттың сигналы ... ... ылғи ... ... меңзеліп айтылады. Осында сөздер әрекеті мен нақтылы қажет
өтеуге туып отырады.
Баланың ... ... ... тек ...... ... атқарса,
мектептік шақта білім жүйелерін меңгерудің негізгі ... ... ... оқу бала ... ... өте қолайлы жағдай туғызады.
Балаларды өз ана тілін қадір тұтып, құрметтей ... ... ... ... ... ... ... байланысты адамның тілі барлық психикалық процестермен
белгілі бір өзара қарым – қатынастарға түседі және сөйлеу үшін ең негізгісі
оның ... ... ... ... ... ... ... балалардың қарым – қатынас шеңбері кеңи түседі.
Балалар біраз есейе ... соң ... ... байланыстар шегінен шығып,
адамдардың аумақты тобымен, ... ... ... ... ... ... көбеюі баладан ең бастысы тіл болып табылатын ... ... ... ... ... ... етеді. Баланың күрделене түсетін
әрекеті тілдің дамуына да жоғары талаптар қояды.
Тілдің дамуы бірнеше бағытта жүреді басқа адамдармен ... ... ... ... ... түседі, сонымен бірге тіл психикалық процестерді
қайта қараудың негізі, ойлау құралы болып табылады.
Мектепке дейінгі ... ... ... ... ... бір
жағдайда сауаттылықты меңгеру үшін үлкен маңызы бар, тілді тек ... ... оның ... да ұғына бастайды.
Мектепке дейінгі кезеңде тілдің сөздік құрамы өсе түседі. Сәбилік
кездегімен салыстырғанда мектеп жасына дейінгі ... ... қоры үш ... ... сөз қорының өсуі тұрмыс және тәрбие жайларына ... ... ... ... кез келген салаларына қарағанда мұнда
жеке түр өзгерістері басымырақ.
Мектепке дейінгі кезеңде бала тілінің қалыптасуына ересек адамдардың
дұрыс, мағыналық ... ... зор ... ... ... ... ... еліктеп, өз бетімен сөз шығаруға талпына бастайды, ол ... ... ... ... ... ... көргіш келеді,
яғни баланың «тіл сезімі» күшті болады.
Бала сөйлеуінің дамуы бірнеше сатылардан тұрады. Алғашқы саты ... ... ... Бұл ... 2 айлығынан 1 айға дейінгі сатысы деп
аталады. Екінші саты – ... ... ... шығу ... 11 ... 1 жыл
7 айға дейін аралық. Үшінші саты бала ... ... ... Бұл ... 3 ... ... уақытты қамтып, бүлдіршін сөздердің мән

мағынасын және қолданылуын, жеке сөздердің қызметін де түсіне ... ... ... оны ... шеңберін кеңейтіп, дамуын психологиялық
тұрғыдан қарастырып, ғылыми жүйеге келтірген - ... ... ... мен Швейцария психологы Жан Пиаже.
Баланың психикалық дамуына заттық әрекеттердің дамуы едәуір дәрежеде
әсер етеді. Нәрестелік жасқа тән қимылдың іс - ... ерте ... ... іс - ... ... ... ... баланың тілін дамытудың
негізі болады. Сөздің артында ақиқат дүниенің бейнелдері ... ... сол ... ... ... ... Сөйлеуді игеру нәрестелік шақтан – ақ
басталған қарым – қатынас қажеттілігінің әрі қарай дамуына ... ... ... ...... баладан қатынасу қабілетін талап еткен
жағдайда, яғни үлкендер оны түсініп сөйлеп, өз ойын ... ... ... көндірген жағдайда пайда болады. Егер үлкендер баланың әрбір тілегін
қағып алып ... онда оның ... ... ... ... ... ... сәбилік шақ тілді дамыту үшін өте сезімтал (сензитивті) кезең болып
табылады: нақ осы ... ... ... аса тиімді өтеді. Егер бала қайсыбір
себептермен осы жылдарда тілді дамытуға ... ... ... онда ... ... ... орынын толтыру өте қиын болады.
Сондықтан 2 – 3 жаста баланың тілін дамытумен қарқынды шұғылдану қажет.
Үлкендермен ... іс - ... ... бала ерте ... ... – ақ
айтылған сөздер мен олардың ар жағында тұрған ақиқат болмыстың арасындағы
байланыстарды аңғара бастайды. ... олар ... ... мен іс ... ... ... ... бола қоймайды. Үлкендердің сөзі мен өз іс
- әрекеттерінің арақатынасын белгілеу қабілеті де ұзақ дамып, оның өмірінің
бірінші жылында қалыптасады. 3 ... ... ... ... ... ... ... өзгереді. Бала бұл мезгілде жекелеген сөздерді ғана түсініп,
үлкендердің нұсқауы бойынша заттық әрекеттер жасауға ғана ... ... Сәби ... тікелей өзіне бағытталмаған кез – ... ... ... ... ... адам мен баланың тікелей қарым –
қатынас жасау ... ... ... ... мен ... ... болып саналады.
Ерте сәбилік балалық шақ – баланың белсенді сөйлеуінің ... 1,5 ... ... бала 30 – 40 – тан 100 – ге дейін сөз үйренеді және
оларды өте ... ... Ол әлі тым ... ... ... меңгерудегі
елеулі өзгеріс шамамен 1,5 жаста жүзеге асады. Сәби бастамшыл болады. Ол
заттардың аттарын атап отыруды үздіксіз ... ете ... ... ... арта түседі. 2 жастың аяғында бала 300 – ге ... ал 3 ... 1500 – ге ... ... ... дамыту ана тілдің дыбыстық жағы мен грамматикалық құрылысын
игеруді көздейді. Егер ... бала ... ... ... ырғақты –
мелодиялық құрылымын қағып алу ... ... ... ... ... онда ана ... ... дыбыстарын фонетикалық қабылдау
қалыптасады. Осының негізінде сөздікті және сөзді дұрыс ... ... ... ... ... өз даму ... ... Бірінші
кезең: – 1 мен 2 жасқа ...... ... ... ... Бұл ... бір буынды және екі буынды сөйлемдер ... ... ... адам ... аз ұқсайды, ол көбінесе үлкендер
пайдаланбайтын сөздерді қолданады. ... ... ... ... ... Сөйлеудің дұрыс даму жағдайында автономиялы сөйлеу тез өтеді.
Тілдің грамматикалық құрылысын дамытудың екінші кезеңі 3 жасқа дейін
созылады. Баланың ... ... ... ... ие ... ... көптеген қарым – қатынастарды оның түсінгендігі білдіруге
мүмкіндік береді. 3 ... ... бала ... ... ... ... ... білдіретін сөйлеу формаларын игеру баланың заттардың
қолдану тәсілдерін игеруді ... ... іс - ... ... Бала ... ... ... бейнелейтін грамматикалық
мәндердің байланысына ерте бағдар ала бастайды. Мәселен, ... ... ... ... ... ... отырып, мен жалғауындағы ... ... де, оны ... құралға стериотипті түрде көшіреді:
«пышақмен», «қасықмен», «күрекмен» т.б. ... ...... бұл ... түсіп қалады да, дұрыс септік жалғаулар пайда
болады. Ана тілдің грамматикалық формаларын меңгеру баланың ... ... Сәби ... ... тәп – ... байланыстырады. Ерте сәбилік
шақта бала ана тілін меңгеру жағынан оның ... ... ... ... және ... игере отырып, орасан
зор жұмыс атқарады.
Белсенді сөйлеуді қалыптастыру баланың бүкіл психикалық дамуының
негізі ... ... ... өте тез ... Бірақ сөздер мен
буындары айыру дыбыстық сезгіштігінің өткірлігін ғана емес, арнайы тілдік,
не фонематикалық естуді ... да ... ... Белгілі бір дыбыстық
комплекс сөз ретінде қабылдануы үшін, ол бала үшін ... ... ... ... ... ... мен психологтардың (М.М. Кольцова, А.Р.
Лурия, В.К. ... т.б.) ... ... ... ... ... ретінде
қабылдауы – едәуір ұзақ процесс.
М.М. Кольцова белгілі бір сөз және ол білдіретін зат арасында неғұрлым
көбірек байланыстар болатын ... сол сөз ... тез ... ... 10 ай мен 1 жыл ... балаларда сөздің
тактилькинестезиялық тітіркендіргіштермен байланысы баяуырақ, ал көру
тітіркендіргішімен байланысы одан да ... ... Бір ... ... сөз ... ... ... сигналы болып табылады. Мысалы, ол
«кесе» деген ... оған ... көк ... ғана ... Бұл сөзді бала
басқа кеселерге -ақ, сары, қызыл кеселерге ... Яғни 1 ... ... ... ... ... ... балалар (11 ай – 1 жыл)
«қуыршақты әкел» және «допты орнына қой» ... ... ... Ал ... «допты әкел» және «қуыршақтарды орнына қой» дегенде,
ол оған таныс сияқты сигналдарға жауап ... ... 9 ... бала «әкең
қайда?» деген сұрақты түсінгенмен, «әкеңе бар» деген ... ... ... ... ... ... ... мұндай, тар мағынада
түсінілетін сөздері мен сөйлемдердің саны әдетте 12 – 18 – ден ... ... ... ... өзгерістер бала өмірінің екінші және
үшінші жылдарында болады. Бұл осы ... ... ... ... ... ... Осы кезеңде бала жүре бастайды.
Мектепке дейінгі кезеңде тіл ... ... ... ... ... ... ... Тыңдау сәбилерде үлкендермен қатынас жасау
құралы, мектепке дейінгі балаларда өткен шақ, осы шақ, осы шақ және ... ... ... ... ... ... болып табылады. Тыңдау
процесінде баланың түрлі психикалық процестері мен қасиеттері: шоғырлану
қабілеті, сөйлеуді қабылдау, есте ... ... т.б. ... жетіледі.
Үлкендермен тілдік қатынас баланың (1 жыл 6 айдан кейін) сөздігін ... ... және ... ... ... ... ... қолдануы мен үлкендермен қатынас жасауына ... ... ... ... беріп, бала (1 жыл 8 ай – 2 жыл 2 ай) өзі де
сұрақ қоя ... Оның ... ... – «бұл не?», «бұл ... ... ... ... алып, соның арқасында әрбір заттың аты бар
екенін біледі.
1 жыл 8 ай – 2 ... ... ... ... қоры тез ... 1,5 жылға
қарай белсене пайдаланатын сөздер қоры 18 – 25 сөз болса, ... ... ... ... ол 1000 – 1200 ... құрайды. Сөздіктің негізгі
бөлігін (60%) – зат есімдер, 25 27 % - тей етістіктер және 10 12 % - ... сын ... ... дамуы ең алдымен баланың сөйлеуді түсінудің жетілуінен
көрінеді. ... ... ... ... ... ... етілген іс -
әрекеттерді дәл орындайды. Мектепке дейінгі жастағы ... ... ... ... ... орын ала бастайды. 5 жасар бала
ертегі немесе қысқа әңгіменің күрделі емес ... ... ... ...... тыңдап, 4 – 6жастағы бала олардың мазмұнына
ғана емес, формасына да қызығады. Осы кезеңде бала көп ... ... ... дейінгі шақта баланың сөзі әлі де ситуативті сипатта болады.
Ол әдетте экпрессивті, үзінділі және ... ... ... Бар
нәрсені көргені туралы айта отырып, 3 – 4 ... бала ... ... ... ... көп ... ым – ... бейнелеу
әрекеттерімен алмастырады. Заттардың не ... ... ... ... Бала оны ... адам ... отырған оқиғаның куәгері
болды деген сеніммен сөйлейді. Ал 5 жастағы ... ... ... деп, әңгімесінің кейбір жерлерін ... ... ... сөйлеу, біртіндеп жүйелі сөзге алмасады.
3 – тен 5 – ке ... ... ... ... ... зертеу баланың
сөздік қорының молаюымен қатар, оның тілінде қателердің жаңа категориялары
пайда ... ... Бала ... ... не баяндауышты жиі
тастап кетеді, ... ... ІІІ ... ... алмастырады: Әңгіменің
мазмұнын айтқан кезде бала көптеген түсініксіз сөздерді тастап ... ... ... ... сөздермен алмастырады.
Мектеп жасына дейінгі баланың сөздік қоры тек зат ... ... ... ... де тез ... Егер бала грамматика заңдары бойынша
сөйлеудегі сөздері тіркестерге білуді қатар меңгермесе, ... ... ... ... онша ... мәні ... болар еді. Мектепке дейінгі
балалық шақта ана тілінің морфологиялық жүйесі игеріледі, бала іс – жүзінде
жалпы ... ... мен ... типтерін үйренеді. Сонымен бірге балалар
құрмалас сөйлемдерді, жалғаулық шылауларды, сондай – ақ оның үстіне кең
тараған ... ... ... ... ... ... т.б.) ... көпшілігін үйреніп алады.
Мектепке дейінгі жаста балалар сөздерді айтарлықтай жеңіл құрады, әр
түрлі жұрнақтар жалғау арқылы олардың мәнің өзгертеді.
Келтірілген мысалдан ... ... ... – құлқын, әр сөзден нақты
затты ... ... ... ... ... түр – ... жануар
(бұлан), ал оның төлі кіші, сондықтан да ол «бәрі бір шыбын», яғни ол ... ... яғни ... ... қолданудың қажеті жоқ, шыбын былай
да кішкене. Грамматиканың, оның ішінде құрмалас ... ... ... ... ... ... мен ата – ... бөлген көңіліне
тікелей байланысты. Балалар серуендегенде, экскурсияға ... ... ... ... ... ... ... көбірек баяндаса, олардың
жүйелі сөзі соғұрлым ... ... ... сөздің және мәнерлі сөйлеудің
дамуы ішкі ... ... өте ... ... Ішкі ... ... сөзінің негізі мен ішкі жобасын құрай отырып, дауыстап
айтылатын сөйлемдерді жоспарлау ... ... ... Л.С. ... т.б. ... ... ... 4 – 6
жастағы балаларда тілдің ерекше формасы мол ... ... мұны ... тіл деп ... Ол ... ... жастағы баланың сөйлеуі
өзіне ғана бағытталған деп ... Бала өзі үшін және өзі ... ... балалық шаққа тән эгоцентризм 7 жасынан ... ... ... болатын кезде жойылатының айтады.
Ішкі сөйлеу баланың практикалық жұмысында, әсіресе қыйыншылықтарға тап
болғанда ... ... Ішкі ... ... сұрақ қоюы, күліп немесе
таң қалуы арқылы көрінеді: «Мынаны қайда ... ... ... болу ... ... ... ... т.б. Баланың өзіне арналған сөзі сыртқы әңгіме
сөздің ішкі сөйлеуге өтуі болып табылады.
Орындалатын іс - ... ... ... ... ... сын көзімен бағалау, сәтті табылған тәсілдерді бекіту немесе ... ... ішкі ... ... ... ата – ... балалардың тілінің дамуына орасан зор мән
беруі тиіс. Бала тілінің тазалығы, ... ... оның ... ... ... 1 жыл 6 айдан 3 жылға ... ... ... ... баланың айнала дүниемен өзара қарым – қатынастарына
маңызды өзгерістер енгізеді, адамдар арасында позициясын және өзіне ... ... ... ... ... ... ... баланың іс - әрекеттерін өзгертеді: 3 жастағы баланың іс-
әрекеті бағытталған бола бастайды және дербестік ... ие ... ... бала өзін өзі ... ... жылдың аяғында бала жиі өзі туралы
ІІІ жақта сөйлейді: «Динара жақсы», «Еркін енді жыламайды». ... ол ... ... ... ... «мен» жіктеу есімдігін меңгере отырып, бала
өзін іс - әрекет субъектісі ретніде ... ... Бұл оған ... ... өзін - өзі ... ... ... береді.
Тиімді меңгеру баланың бүкіл қызметіне елеулі ... ... ... және практикалық ойлаудың алғашқы формаларын меңгереді. Тиімді меңгеру
балаға басқа балалармен қатынас орнатып, бірлескен іс- әркет жасауға, ... ... ән ... ... ... баланың үлкендермен
қатынасының мазмұны байиды, қатынас формалары түрлі болады: бұл әңгімелесу,
сұрақтар, пікірлер, тыңдау, талас. Ересек ... ... ... ең маңызды әлеуметтік қажеттілігі болады:
Сонымен:
1. Балада сөйлеудің дамуы ана тілді, оның ... және ... ... ... және өз ... ... ... қажетті грамматикалық формаларын меңгеру процесі ретінде
іске асырылады.
2. Сөйлеу баланың ... және ... ... ... ... ... ... жасау қажеттілігі;
білуге, жаңа, ғажап нәрселерді түсінуге талпыныс, басқаларға
бір нәрсе туралы хабарлауға деген ... ... ... ...... ... ... айнала дүниемен - әлеуметтік және заттық
дүниемен - өзара қарым – қатынастарын ... ... ... ... танымын, ойлауын, іс - әрекеттерін қайта
құрайды.
4. Өскен сайын баланың жалпы және арнайы – ... ... оқу, ... таласу, пікірлесу көбірек рөл ойнай
бастайды. ... ... ... бала ... және өзіне әсер ету құралы ретінде, өзін - өзі тану
және өзін - өзі ... ... ... ... ... ... ... жасау процесінде, баланың түрлі
практикалық жұмыстарында қалыптаса ... ... ... ... ... (4 – 6 ай);
b. Былдыр (6-10 ай);
c. Алғашқы ... ... ... ... сигналдары
ретінде меңгеру (11 ай – 1 жыл6 ай);
d. Сөзді маңызды белгілерді ажырату негізінде жалпылайтын сигнал
ретніде меңгеру және қарапайым ... ... (1жыл 6 ... 2 ... ... ... ... түсінілетін және айтылатын
сөздердің көбеюі (2-3жыл);
Жүйелі және ... ... өту, ... ... ... ... және ішкі сөйлеудің пайда болуы (4-5 жылдан бастап).
ІІ- тарау. Мектепке дейінгі балалардың тілдік дамуының психологиялық
негізі.
2.1. Тілдің, сөйлеудің анатомиялық – ... және ... ... өмір ... ... ... басқа адамдармен
пікірлеседі, ой алмасады. Адам баласының сана – сезімінің дамуында дыбысты
тілдің ... ... ... зор. ... ... ... ... адам
организмі анатомиялық – физиологиялық өзгерістерге түсіп, ... ... бар ... аппараты қалыптасты. Осының арқасында
адам дыбыстарды ғана емес, ... ... ... ... мән – ... ... айта алатын қабілетке ие.
Сөйлеу адам санасының басты белгісі. Ол бізді жануарлар дүниесінен
ерекшелендіріп тұратын ... жан ... Сана мен тіл ... ... дамуының, олардың іс - әрекетпен айналасуының, еңбек құралдарын
жасап, пайдалана білудің нәтижесі.
Адам тілінің ... және ... пен ерік – ... ... ... күші – ... ... адам мен оны
қоршаған ортаның арасындағы байланыс құралы ... ... тыс ... болуында.
Бірақ организм өскендіктен ғана емес, адам сөйлеуді сөзсіз игергенде
ғана балада интеллекті пайда болып, ... пен жас ... ... ... Егер ... ... ересектер оны сәби
кезінен дұрыс сөйлеуге үйретсе, ондай бала қалыпты дамиды: ... ... ... соң ... мен қиялдау қабілеттері пайда болады; жасына
қарай даму ... бұл ... ... ... ... ... ... сезімталдық – еріктік сфера да дамып, жетіле түседі.
Сөйлеу деп қатынас жасау, түсіну, өзін тәртіпке келтіру үшін ... және ... ... ... пайдалануды айтады. Сөйлеу
деп тілдік белгілерді нақты пайдалану жағдайын да айтады. Баланы ... – оған ... ... ... органың машықтандыру) меңгеруге
(есте сақтауға) көмектесі, тілдік белгілердің лексикалық және грамматикалық
(интеллектіні машықтандыру) ... ... ... ... және ... белгілердің көмегімен бағалауды үйрету
(эмоция мен ... ... ... ... есте ... яғни ... ... (морфемалардың, сөздердің, сөз
тіркестерінің, сөйлемдердің) қолданылу ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Тілдік қарым – қатынассыз, яғни әлеуметтік ... ... ... жан – ... ... адам (home canens) бола ... жөнінде
көптеген дәлелдер бар. Әлдебір қайғылы жағдайларға байланысты балалар ... ... ... қабыланның, иттің), үңгіріне тап болып, оларды
аңдардың асырағаны ... ... ... ... ... үш ... тауып, адам қоғамына әкелгенде, олар әрдайым өзін ... ... ... ... және ... ... ... психиканың
элементтерінен мүлдем хабарсыз болып ... ... ... ... ... ... жоқ, оларды сөйлеуге үйрету мүмкін болмаған.
Ересек адамдардың қараңығылығы арқасында аса қайғылы болмаса да, көптеген
өкінішіті ... да ... ... ... ... ... нашар меңгерген (мектепте әзер оқыған), өйткені ата – ... ... және ... ... шақтарында олардың тілін дамытумен
айналыспаған.
Тіл ...... ... жүйесі. Ал белгі – шындық пен
болмысты білдіретін бөлшек. Белгілердің немесе тілдің екі түрлі мәні ... ... ... ... ... әрі ... ... де болады.
Тілдік белгілдердің бірінші мәні – оның қоғамдық - әлеуметтік мәні. Адамзат
тарихында бұл белгілер қоғам ... ... әр ... нәрселердің мән
жайын түсіндіреді. Тілдік белгілердің екінші мәні – олар арқылы адамдар ... ... ...... ... ... ... арқылы басқа біреуге жеткізуді сөйлеу деп атайды. Сөйлеу арқылы іс
- әрекет пен қарым-қатынас жасау ... ... етіп ... ... ... Адамдардың тіл арқылы сөйлесуі, тілді құрал етіп пайдалану
әрекеті ... ... ... ... жеке ... арасындағы
өзара түсінуді реттестіру үшін пікір алысу үшін ... ... ... және оны ұғыну бір – бірімен тығыз байланысты. Сөзді дұрыс
қбылдамай тұрып, оны ... ... жас ... ... ... ... назар аудару ерекше
маңызды, өйткені осы кезде баланың миы өсіп, оның ... ... ... ... ... оның ... қалыптасуы кезеңінде
жаттықтыруға оңай, бейімделетіндігі ... ... ... ... ... тежеліп, тіпті мәңгі тоқтап та қалады.
«Тіл үшін, - деп жазады профессор М.М. Кольцова, - ... ... - ... кезеңі бала өмірінің алғашқы үш жылы болып табылады: осы
кезге қарай негізінен мидың анатомиялық ... ... ... ... ана ... ... ... формаларын меңгереді, мол сөз қорын
жинайды. Егер алғашқы үш ... ... ... тиісті аударылмаса, кейін
олқылықтың орнын толықтыру үшін қыруар күш – ... ... тура ... ... ... – ең алдымен мидың көптеген саласының үйлескен
қызметнің ... Мида ... ... ... онда дыбыстар мен тілдік
дыбыстардың тіркесінің артикуляциялануы үшін ... ... ... осы жерден сөйлеу бұлшық еттеріне бұйрық жолданады». Атап
айтқанда, сөйлеу мүшелері (ауыз қуысы және ... тіс, ... тіл, ...... ми ... ... сөйлеу механизмнің атқару мүшелері; ми
дамығанда баланың сөйлеу мүшелерінің бұлшық еттері де ... ... ... ... еттері балаға көнбейді, ол ана тілінің дыбыстарын
қиналып айтады, яғни ми, ... ... ... ... ... дамыған
сайын, балада сөйлеу мүшелерінің бұлшық ... ... ... ... ... тән сөйлеу әрекетінде екі сипат болуы шарт. Мұның біріншісі
– сөйлеудің мазмұндылығы, екнішісі – оның ... ... ... ... ... ол ... ... мәнін жояды. Сөздің мазмұндылығы
дегеніміз – екінші біруге жеткізілетін ойдың айқындылығы.
Сөйлеу әрекеті үлкен ми сыңарларының ... ... ... Бұл, ... ... органдарындағы қозғалыстарынан, жазылған
әріптердің түрлерін, тілдегі дыбыстарды нәзік талдаудан, екіншіден, сөздік
сигналдардың ... ... ... көрінеді.
Физиологиялық тұрғыдан сөздің мәнін И.П. Павлов былай түсіндіреді: ... ... ... ... ... елестереміз шындықтың
бірінші сигналдары болып табылатын болса, онда тіл ең ... ... ми ... ... ... тітіркенулер, екінші
сигналдар – сигналдардың сигналы болып ... Олар ... ... табылады да, жалпылауға мүмкіншілік береді, ал бұл соңғы
бізге ғана тән ең ... ... ... ... оның ... түсінуге мидың есту, сипау, қозғалыс
зоналарының ... ... ... ... сол ... ... ... төбе, самай, желке бөліктерінің қызметі ерекше. Егер оның ... ... адам ... ... ... ... болады.
Тіл ұғымының да ауқымы кең, көбінесе ол ... ... ... Тіл ... әр ... ... бойына жинақталған рухани
мұрасы ұрпақтан – ұрпаққа жеткізіліп отырады. Ал сөз, сөйлеу жеке ... ... Адам ... ... ... ... ... әр
тарапты және терең болуының мән жайы да оның ... ... ... анық тіл ... тепе – тең етіп ... ... ... «Сөз –
ойдың көрінісі; ой бұлдыр болса, сөз де бұлдыр» (В.Г. Белинский). Даналық –
сөз ... ұғым иесі – ... иесі ... ғана болады. (Ж. Аймауытов).
Сөйлеу, тіл – танымның қоғамды формасы. Тілдің көмегімен, тіл арқылы
қоғамдық таным ... ... ... оның ... құрылымын
анықтайды. Сөйлеу қарым – қатынас жасау қажеттілігінен туады. Ол ... және ... ...... ... үшін қызмет етеді.
Адам баласында интеллекті де, сөйлеу де балалық ... ... ... ... ...... ... қарқынды түрде жетіледі.
Бала дүниеге келген алғашқы күннен бастап, тілдік ... ... ... және ... ... жас ... ... тілді меңгеру.
Алғашқы сатысында баланың тілін дамытуға назар аудару ерекше маңызды,
себебі баланың миы ... ... оның ... ... ... жүйке –
жүйесінің қызметі оның табиғи қалыптасуы кезеңінде жаттықтыруға өте
бейімді. Бала ... ... ... ... және ... ... және дауыс ырғағын үндестірсе, ол соғұрлым ертерек ... ... ... ... ... қабілетті болады, өйткені іштей сөйлеу –
сөйлеу қозғалысы, сөйлеу мүшелері бұлшық еттерінің жұмысы.
Тіл еліктеу процесінде ... ... ... қорына белгілі бір дыбыс
комплексі болғанның өзінде онымен өмір құбылысының шындығын ... де, ол әлгі ... ... кім ... ... ... ... кейін де инстинктті бола бермек. Бала еліктеу объектісін таңдай
алмайды, өзін ... ... ... ... сөздерді ойланбастан
бойына сіңіреді.
Тілдің негізгі элементі сөздік қор. Ал сөздік қор тілдің құрамының
ішіндегі ең ... ... ... бойы өмір ... келе ... ... ... кеңінен қолданылатын халыққа ортақ сөздер жиынтығы екені
белгілі. Тілдің негізгі сөздік қоры – тілдің сөздік ... ең ... ... қоры тілдегі сөздерді ғасырлар бойы сақтай ... ... ... ... мен жаңа ... ... ұйытқы болады. Сөздердің
негізгі сөздік қорда кең қолданылауы мен ұзақ сақталуы ... сөз ... ... ... ... ... тұрақтылығы, тіл бірлігін сақтап,
көне дәуір ... ... ... ... мүмкіндік тудырады. Қазақ
тіл ғылымының негізін салушы А.Байтұрсынов: «Сөздік құрамының ең ... ... ...... ... қор. Негізгі сөздік қор – бүкіл лексикалық
байлықтың басты ... ... ... ... ... ... ... мен мен балалары осы байлықты бірі
игеруге, екіншісі игертуге ұмытылып отырса ғана ана ... ... ... өтей аламыз. Ана тілін қадірлеу, оның байлығын
сақтап, үйрену үлкен патриоттық ... ... ... ... ... жолдарына тоқталайық.
1. Тілдің дыбысталу нормасын меңгерту;
2. Сөздік – тілдің қажетті материалы.
3. Сөздік мағынасын ... ... ең ... әдіс – ... ... ... ... қоры екі жағдайда жетіліп отырады: бірі – сөзді активті
қолдану, екінші – ... ... ... Сөз ... дұрыс түсіндіру,
түсіне білу керек. Сөйлеу түрінде сөз мағынасының алатын орны зор.
Бала тілін дамыту әдістемесі ... мол әрі ... ... ... ... ... ... бірі – Мағжан Жұмабайұлы болған. Оның шәкірт
тілін ширатушыларды таң ... ... ... ... ... ... оқулығы. Бұл кітабы арқылы бастауыш мектепте ана ... ... ... ... жасауға ұмтылғаны аңғарылады.
М.Жұмабайұлының әдіскер ғалым ретінде төртжылдық бастауыш мектептің әр
жылына сәйкес ана тілі ... бала ... ... үшін ... ... ... ... жасап ұсынған. Бала тілінің
дамып ... ... ... жүйесінің жетілуімен тығыз байланысты.
Баланың айналасындағы өмірді танып, ... ... ... – тіл. Ал
тілдің дамуы оның сана-сезімінің, ... ... да ... ... ... негіз болады.
Мектеп жасына дейінгі балалардың сөздік қорын байытуда сөздерді
үйретудегі ... ... ... өмірмен байланыстылығын ескеру;
- үйретілген сөздердің жеңілдігі;
- б.с.о.-ң ұғымына сөз мағынасының сай келуі;
- сөздерді оқытылатын тақырыптармен байланысты таңдап алу; және т.б.
Пікірлерді ... ... бала ... ... ... ... ... мынадай қажеттіліктер туындайды:
- балалардың сөздік қорын молайту мақсатында сөздің мағыналарын ... ... ... ... ... ... ойын ... айта білуге
дағдыландыру;
- сөйлемдегі сөздерді белгілі бір ойдың төңірегінде құрастырып, дұрыс
сөйлеуге жаттықтыру.
Тіл дамыту жұмыстарын ... ... ... ... ... ... арттырудың бірден-бір тиімді жолы.
Тіл дамыту жүйелі түрде ... ... оқу ... Олай болса,
тіл дамыту дегеніміздің өзі – балалардың сөз байлығын арттырып, әр ... ... ... ойын ... ... білдіре алу.
Тәрбиеші кері байланысты да есте ұстауға тиіс: егер ... ... ... ... бала өзінің өйлеу аппаратының – ... ... яғни ... ... оны ... ми ... ... жетіле түседі). Бала дыбыстарды неғұрлым еретерек, шапшаң және
дұрыс дыбыстауды ... ... ... ... ... ол ... іштей, тілді анағұрлым жоғары түрде меңгеруге қабілетті болады,
өйткені іштей сөйлеу – ... ... ... ... ... еттерінің
жұмысы.
Сөйтіп, тілдің, демек баланың интеллектісінің дамуы мен сөйлеу ... ... ... ... айтылып жүргенінде, артикуляция, айтылу
дағдыларын, дамыту арасында тікелей байланыс бар.
Тіл еліктеу процесінде ... ... ... ... ... – шартсыз рефлекс, инстинкт, яғни тыныс алу, ему, ... т.б. ... ... ... етпейтін, туа біткен қасиет.
Бала алғашында өзімен сөйлескен адамның (анасы, ... бет ... ... артикуляцияға, сөйлеу қозғалысына еліктейді.
Сөйлеу қозғалысына еліктеу әлі ойсыз, инстинктті ғана.
Баланың сөздік қорында ... бір ... ... ... ... өмір ... шындығын (адамды, тамақты, белгілі бір ... ... де ол әлгі ... ... кім ... соған
еліктейді және еліктеу кейін де инстинктті бола бермек. Бала балалар
бақшасында ... ... ... ... ... ... бірге
бала сол маңда тұратын барлық адамның сөзіне еліктейтін болады, егер сол
жерде тұрып қалса, оның ... ... ... ... бар, сол ... ... ерекшеліктер болады, яғни бала жергілікті диалектіде
сөйлейді.
Сөйлеуде еліктеуге ересек адам да ... ... ... ... сейлейтін
адам, диалектілік сөйлеу бар жерде бір – екі ай тұрғаннан кейін ... ... ... сол ... ... қабылдайды. Әйтсе де ересек
адам өз сөзін саналы түрде реттей алады. Ал бала еліктеу объектісін ... өзін ... ... ... ... ... ойланбастан
бойына сіңіреді. Ол тіпті сөйлеудегі кемшілігін де ... ... ... сөйлейтін семьяда балалар да, балалар бақшасына
немесе мектепке барып, онда ... ... ... кекештеніп
сөйлейді.
Бала тәрбиелентін стихиялы қалыптасқан сөйлеу ортасы табиғи сөйлеу
ортасы деп ... ... ... ... ... ... ... жалпы
психиканың дамуы үшін қолайлы (егер баламен дұрыс ... ... ...
қатынас жасаса, егер олар оның «тіліне» үнемі назар аударса, сәби ... ... ... ... кейінірек сұрақтарына жауап берсе ... және ... ... қарым – қатынас тамақтандырумен ... егер ... ... яғни оның ... ... ... – ақ баланың айналасындағы адамдар дұрыс сөйлемесе, дауыс ырғағы
нашар, ... ... ... кемшілігі болса және т.б.) ... ... өсіп ... сөйлеу ортасының даму мүмкіндігі сөйлеу ортасының
даму потенциалы деп аталады. Табиғи сөйлеу ... даму ... ... ... қалыптасады, реттелмейді.
Балалар мекемелерінде – яслилерде, балалар бақшаларында, мектепте - әр
жастағы балалар үшін даму потенциалын жоғары, қолайлы етіп ... ... ... Даму ... ... ... ... ортасы
жасанды сөйлеу ортасы деп аталады.
Сәби өз дамуының сөйлеуге дейінгі кезеңінде сөйлеу алдандағы дауыстық
реакция деп ... ... ... ішкім келеді», «Су күйі жатқым
келмейді» және т.б. түрлі тілектерін білдіреді. Айқайға тән түрлі ... ... ... ... ... – ақ ... болады, бала күн санап
айқай айқындала түседі де, оның мәнін анасы ғана емес, баламен ... ... ... ... да ... ... сәбидің айқайы белгілі бір ара қатынастық ... ... ... ... атқарады.
Бір жарым айлығынан бастап сәби тілдің дыбысын артикілдеуге ... ... бұл әлі ... ... ... ... ғана: гуілдеу,
ызындау, былдырлау, түрленген былдырлау. Сөйлеуге дейінгі реакцияның айқын
бір ізділігі ... бұл ... ... ...... ... процесі ойын
сипатында болады: адам мен бала ... ... – бірі ... бір ... ... – егер ... адам жымиса, сәби де жымияды.
Тіл үйрену процесі – бұл ... ... ... артикуляциялық және
тыныс алу аппаратының жұмысы. Үйретушінің жеке басының күш – ... ... ... тіл үйренуі мүмкін емес. Үйретушінің оқыту іс -
әрекеті үйренуші ... ... ... ... оны өзін - ... ... ... яғни күш сала және интеллектуалды жұмыс ... ... ... ... мен ... ойластыра отырып, тәрбиеші
баланың тыңдайтындығына, жұмыс істеуде бас ... күні ... ... бұл сенімділігі неге негізделеді? Бала үшін ... ... ... ... ... ... ... – қатынас оның
өмір сүруінде субъективті ... ... ... ... ... ата – ... баланың қажетін ... ... ... сол ... оның ... және ... дамуын қамтамасыз
етеді. Сонымен бірге біз дені сау баланың өмірінің алғашқы аптасында – ... ... ... аса ... екендігін аңғарамыз. Ол барлығын көргісі,
көзі көргенін қолымен ұстағысы келеді, өзімен сөйлескен адамның бетіне
қараудан, оның ... ... ... ... ... ол ... жұмыс істеп қана қоймайды, тіпті жұмыссыз отыра
алмайды; танымдық іс - әрекет – оның табиғи ... ... ... туа біткен білуге құмарлық, «табысқа ... ... тән ... Іс - ... оны ... не кемшілік
итермелейді, қайта жаңаны бастан кешуге – игеруге, табысқа жету ... Л.И. ... сәби ... ... ... танымдық инстинктті
қажетсіну шексіз, сондықтан ол психикалық даму процесінің – ... ... ... ... эмоцияның ізгілігінің,
ерік – жігер тиімділігінің ішкі мазмұның ... және ... осы ... толық қанағаттандырылатын жағдайды балаға
қамтамасыз етуі керек. Адамның ... ... оның ... ... басталады: міне, оның өзі – оның қолы, ... ... ...... ... және ... – сүт, ботқа, емізік, қасық,
тостаған, кереует, үстел, орындық, бесік, бөлме, үй, көше, қала. Бала ... ... ... ... ... ... Бірақ сөз әр уақытта
грамматикалық формада ... яғни ... ... бір ... ... ғана ... сонымен бірге сол құбылыстардың арасындағы
қарым – ... және ... ... белігісі болып табылады.
Демек, ана тілі балаға ... ... сол өз ... ... ... ... ... пен қарым – қатынасын мезінуге көмектеседі.
Сөз араласпаса, бала өмірді түсінбейді. Таным психологиясы сондай –
ақ, қоршаған өмір ... ... ... ... ауызша түрде (сөзбен)
жетеді. «Ол ... ... – С.Ф.) ... ... ие ... - деп ... А.Н. ... - демек, оның мазмұны адам үшін
объективті құбылыстарда – тіл ... ... адам ... әсер ... мен құбылыстардан ғана әсер алып қоймайды, сонымен бірге заттар мен
құбылыстарды сөзбен атай отырып, өзінің ... ... есеп ... ... Ал бұл оның ... әсерлері (бейнелеуі көзге елестетуі,
ойы) саналы ... ... сөз. ... ... кез ... түрі секілді,
саналы көрініс те. Айналадағы заттар мен құбылыстардың ... ... ... ... ... мұның өзі, әсер ететін құбылыстар қалай болғанда да
адамның сөзінде (сырттай немесе іштей, яғни оймен) айтылған ... ... ... Құбылыстың саналы көрінісі, жоғарыда айтқанымыздай, тіл, сөз
арқылы ... ... ... ... ... жету ... ... болмысты танудың құралы болып табылатын ретінде көрінеді.
Сонымен, балада ана тілін меңгеруге ... ... ... ... ... тек оның тілінің дамуын ақылмен бағыттап отыруы – ... ... ... тәуелді етуге тиіс.
Еліміздің Президенті Н.Ә. Назарбаевтың 2004 жылғы Қазақстан халқына
Жолдауында ұлт бәсекелстігі алдымен оның біліктілігі ... ... ... 12 ... ... беру ... ... сөйтіп халықаралық
деңгейге жету мақсаты қойылып ... 12 ... ... беру жүйесі бойынша
халықаралық тәжірибедегідей, орта білім берудің ... ... көшу ... Ол 2008 – 2009 оқу ... ... жүзеге асса, ал
оған дайындық қазірден ... ... тиіс ... ... ... ... ... қамтамасыз ету үшін институт жанынан ... ... - ... ... ... Зертхана 4 бағытта жұмыс
жасайды: «12 ... ... ... ... ... «Қазіргі заманғы
педагогикалық технология», ... ... ... ... даярлық».
Әр бағыт іштей төрт мәселелер төңірегінде жұмыс жасайды. Дайындықтың
негізгі мақсаттырының бірі ... ... ... мен ... ... қамтамасыз етуге жағдай жасау болып табылады. Бұл екі кезеңнің
жалғасы олардың байланысымен анықталады, яғни бала ... ... ... ... ... ... қалай өтетіндігімен анықталынады. Бұл
өтпелі кезең бала үшін оңай ... «Осы ... ... ... асуда немесе
жүзеге аспақ?» - деген сауалдың жауабын іздеудегі ... ... бұл ... ... – баланы мектепке психологиялық дайындау
болып табылады деп есептеуге болатынын айта кетуіміз ... (Л.А. ... ... Л.И. ... Н.Г. ... т.б.) ... ... психологиялық дайындау мектепке дейінгі және кіші мектеп жасының
байланысының феномені» - дейді.
«Баланы мектепке психологиялық дайындау» ұғымының ... ... жоқ және ... ... оқытуға дайындықтың сенімді, кең ақпаратты
өлшемдері де әлі құрылмаған.
Шетелдік психологтар «мектептік кәмілеттікті» баланың мектептегі оқуға
қатысуға қабілеттілігі ... ... ... ... бағдарламасын меңгеруе
қажетті білім, дағды, қабілет, мотивация және ... ... ... -
деп атайды. Бірінші анықтама жалпы айтылса, екінішсінде психологиялық ... ... ... ... Оқу, ... ... ... білім,
дағдының формальды деңгейі мектепке психологиялық дайындаудың белгісі бола
алмайды. Оны игергенмен бала мектеп бағдарламасын меңгеруге ... ақыл ... ... ... білмеуі мүмкін.
Ал, ресейлік психологтар баланы ... ... ... мектеп бағдарламасын меңгеруге қажетті психикалық даму деңгейінің
болуы деп түсінеді. Яғни оқу ... ... ... даму ... (Л.С. ... келуі керек. Кейінгі кезде психологтар Л.А. Венгер
мен С.В. Мухинаның көзқарасын ... ... ... ... ... ... таза күйінде, яғни оқушыға лайықты ... ... ... ... ... олар оқу ... барысында ғана
қалыптасады» - ... ... ... ... ... ... ... балада «мектептік» қасиеттердің қалыптасуында деп
есептейді. Психологияда осылайша бір ұғымның ... ... ... ... ... ... авторлар (Л.И. Божович, И.В.
Дубровина, Н.Г. Салмина, И.Шванцара т.б.) оның түрлі құрылымдарын ұсынады.
Біріншіден екі жас ... ... ... кіші мектеп)
психологиялық бірлікте қарастыруға ықпал ететін интегративтік сипаттаманың
әлі де аз жасалуы (2 жас бір ...... ... ... ... ... ... кризис, Д.Б. Элькониннің терминологиясымен
айтқанда аз. Сол ... ... ... ... ... дамуына ыңғайлы,
оңтайлы жолмен өту керек. Осы жағдайда тәжірибеде дұрыс өтіп ... ... ... мәселе - осы). 2 жас кезеңнің ... бала ... ... екі ... процесс екендігі ескерілуі керек.
Екінші мәселе деп психологтар баланың мектепке психологиялық
дайындығының ... ... ... ... ... ... психодиагностикасын жүргізудегі мәселелер.
Психодиагностика күрделі, көпкомпонентті құрылым, сондықтан әдістемені ғана
қолдану мүмкін емес, оның үстіне ... ... ... ... ... ... да ... Сондықтан психолог алдында үлкен таңдау тұрады. Ол
оның (психологтың) жоғары оқу орындарындағы әзірлігіне, біліміне, ... ... ... ... дайындау жұмысына психолог
қана емес, ата – ана да, тәрбиеші де ... ... ... осы ... атқаруда деуге болады). Ал оларды психолог (мектеп психологы)
дайындау керек.
Психологиялық ... ...... ... ... ... элементерін жіктеуден тұрады. Ассоцияциялық психологияда – жоғары
процестер белгілі жекеленген ... ... ... ... ... ... (психологияның) зерттеудің міндеті дамудың өзінің пайда
болуын мінез – құлық ... оған ... ... телу ... ... ... оның көрінуі мен әрекетке себеп болатының генетикалық
тұрғыдан көрсету.
Еліктеу – ... ... ... ... ... ... ...
құлықтың бұрын өндірілген формасын бірінен екіншісіне мехеникалық ауыстыру,
бұл – дағдының қалыптасу процесі. Еліктеу – генетикалық ... ... ... ... тәсілі.
Баланың сөйлеу функцияларындағы дамудың үш негізгі формасының алмасып
отыруын байқауға болады:
- Сөздің мағынасы затқа қатынасы болуы тиіс; сөз бен оның ... ... ... болу ... Себебі: сөздің әрі қарай дамуы
мүмкін емес;
- Сөз бен зат арасындағы объективті байланысты ересек функционалды түрде
баламен қарым – ... ... ... ... ... тиіс.
- Сөз баланың өзі үшін түсінікті болмақ. Сөздің мағынасы алғашында
объективті түрде басқалар үшін ... ... ... ғана ... ... ... ете ... қарым – қатынастың барлық ... ... ... ... ... ... ... генетикалық заңын былайша
тұжырымдай аламыз: баланың мәдени дамуындағы кез – келген функция екі рет:
- ... ... ... психологиялық тұрғыда –
- алдымен – адамдар арсындағы интерпсихикалық категория ...... ішкі ... интерпсихикалық категория ретінде
көрінеді.
Бұл ырықты зейінге де, логикалық еске де, ұғымдардың қалыптасуына да,
еріктің дамуына да бірдей қатысы. ... ... ... ... ... ... оның ... мен функцияларын да өзгертеді. Олар ... ... ... ... жеке тұлғаның
әлеуметтік құрылымының негізі. Олардың құрамы, ... ... ... ......... ... тіпті психологиялық процестерге
айналуының өзі де квазиәлеуметтік болып қала береді.
Ауызша сөйлеудің дамуы биологияның мәдени тәжірбиесі жинақталуының
негізінде ... ... ... – құлқының маңызды функциясының біреуінің
қалыптасу тарихын көрсету болып табылады. Бала ... ...... ... ... жазуды алғаш мақсат еткен Ш.Бюлер 40 – тан астам
баланы жүйелі ... ... және ... ... ... ... ... Балада дауыс реакциясының пайда болуына байланысты
сөйлеу ... ... ... ... ... ... ... Дауыс реакциясы сыртқы әсерлермен байланысты ... ... ... ... ... – бірте дербес дауыс реакциясы
бөліне бастайды. ... ... ... да кіретін көптеген ретсіз
қозғалыстардан келе – келе жіктелген ... ... ... ... ... ... ортамен тепе – теңдігінің немесе оның
бұзылғаның айқындайтын ... ... ... ... ... функциялары:
- эмоционалдығы
- әлеуметтік байланыс функциясы
Баланың алғашқы өмірінің жылында сөйлеуі толығымен негізінен инстинкті
және эмоциялы ... ... ... ... ... ... ... қалыптасады. Бала сөйлеуінің алғашқы фазасы бала ойынның дамуымен
ешқандай байланыспайды, ... ... ... ... баланың да дауыс
реакциясын бақылай алған. 9 – 12 ... ... әлі ... ... ... тәріздес жас деп атайды.
2.2. Мектепке дейінгі балалар психикасын тілдік дамыту арқылы
қалыптастыру
Балалар біраз есейе түскен соң шағын ... ... ... ... ... тобымен, әсіресе қатар құрбыларымен араласа
бастайды. Сөйлейтін адамдардың көбеюі ... ең ... тіл ... қарым – қатынас құралын толық ... ... ... ... ... ... ... дамуына да жоғары талаптар қояды.
Мектепке дейінгі кезеңде дамитын тілдің негізгі қызметтерінің бірі –
қарым – ... ... ... ... ... ... өзінде бала тілді қарым
– қатынас жасау құралы ретінде пайдаланады. Әйтсе де ол тек жақын ... ... ... ғана ... – қатынаста болады. Бұл жағдайдағы қарым
... ... мен бала ... ... ... ... пайда
болады. Қайсы бір әрекеттер мен заттарға байланысты ... ...... ... ... ... ... арқылы іске асырылады.
Бұл сөйлеу әркетке байланысты пайда болған немесе жаңа ... ... ... ... ... жауаптар немесе
белгілі бір талаптар түрінде болады.
Ситуациялық сөйлеу әңгімелушілерге толықтай анық, ... ... ... ... ... ... ... Бала сөйлеуіндегі
ситуациялық әр түрлі формада болып келуі мүмкін. Мысалы, ... тән ...... қана ... болатын бастауыштың түсіп қалуы,
ол көбіне есімдіктен ауыстырылады. Сөйлеу «ол», «олар» деген ... ... және де ... ... ... бұл есімдіктердің кімге (болмаса
неге) қатысты екенсін білу мүмкін емес. Сондай – ақ сөйлеудегі ... тіл ... мол ... алайда бұлар сөйлеудің мазмұнын анықтай
алмайды. Мысалы ... деп ... өз ... емес түрі ... ретінде байқалды.
Диалект сөйлемде баланың әңгімешілдігі серіктесі адыл ... ... ... ... ... онша байланыстырмауды талап етеді. Бала
төңірегіндегілердің ықпалын ситуациялық сөйлеуді тыңдаушысы ... құра ... Бала ... шексіз қайталана беретін зат есімдерді
енгізе бастайды. ... ... ... ... кәдімгі сөйлеу
құрылымы пайда болады, бала әуелі есімдіктерді «ол», «оларды» ... ... ... анық ... ... кейін есімдіктерді зат
есім арқылы түсіндіре бастайды: «ол (қыз) кетіп қалды», «ол (сиыр) сүзді»,
«ол (қасқыр) тап ... «ол (шар) ... ... Бұл – бала ... ... ... Баяндаудың ситуациялық тәсілі ... ... ... ... ... ... ... тіл даумының бұл кезеңінде дәлірек және түсініктірек ... ... ...... ... ... ... танымдық қызығуының өсуіне
қарай балаға контексті сөйлеу тән. Контекст жағдайды ... ... ... үшін осы жағдайда тікелей қабылдау шарт емес. Кітаптың
мазмұнын айтып беру, ... факт ... ... ... бір ... айқын баяндалмаса тыңдаушы оны түсіне алмайды. Бала өзін - ... ... қоя ... және сөйлем құрауда оларды орындай ... ... ... құру ... меңгере отырып, ситуациялық
сөйлеуді пайдалануды да тоқтатпайды. Ситуациялық сөйлеу төмен дәрежедегі
сөйлеу болып табылмайды. Тікелей ... ... ... де ... Уақыт өте келе бала қарым – қатынас жасау ... ... ... ... ... сөйлеу, бірде контексті сөйлеуді толығырақ
және орынды түрде пайдалана бастайды.
Контексті сөйлеуді жүйелі оқыту ... ... ... Балалар
бақшасында балаларға ситуациялық сөйлеуден гөрі дерексіз мазмұнды баяндауға
тура келеді, ересектер сөзінен ... ... ... мен ... ... пайда бола бастайды. Мектепке дейінгі кезеңде бала ... тек ... ... ... ғана ... ... Контексті
сөйлеудің бұдан кейінгі дамуы мектеп жасына жеткенде өтеді.
Бала сөйлеуінің ерекше типіне түсіндірме сөйлеу ... ... ... ... балаға, құрбысына болашақ ... ... т.б. ... ... ... тура келеді. Тіпті сәл ғана
түсіндірудің өзі көбіне айтушы мен тыңдаушының ... ... әкеп ... ... сөйлеу әңгімеге қатысушының түсінуі үшін
ситуациялық басты байланыстар мен қарым – қатынастарды бөлуде ... ... ... ...... ... мен ақыл –
ойдың дамуы үшін де айтарлықтай мәні бар. Мектепке дейінгі жаста сөйлеудің
бұл типі тек қана дами ... ... ... үлкен адамның
түсіндірулерін аяғына ... ... ... Бала ... ... ... көңіл аудармай, ойынды тезірек бастауға ұмтылады.
Бір баланың екінші баланы жаңа ойынға ... ... ... ... балалар көбіне ситуациялық сөйлеумен алмастырады. Мектепке дейінгі
бала бір нәрсені өзгеше емес тек ... ... ... ... ... ... Ол ... түсіндіруінің ойынға тартқысы
келген баланың орындаушылық әрекетіне ғана ... ... ... жастағы баладан түсіндірменің мәнің ... ... ... ... жасағанда бала баяндауын тыңдаушы реакциясына байланысты құрады.
Оның түсіндірмесінің мазмұнын өзге адамның толық ... ... ...... ... тілдің атқаратын басты, бірақ бірден – ... ... ... ... жаста баланың тілі оның күнделікті мінез –
құлқын бағыттау мен реттеу құралына айналатынын біз білеміз. Сөздің ... ... ... Тіл ... ... ... ол ... осы
екінші қызметін атқаруын бастайды.
Баланың ойы дамып, ... ... ... ... өз ... білу қажет. Тілі жақсы дамыған баланың ойы да ... ... мен ... ... ... пен ... ақ пен ... тани алатын азамат
болады. Адамзат мәдениетіндегі өте күрделі көрсеткіштің бірі – оның ... тіл – ... ... ...... ... ... аса
маңызды құралы. Адам тілі арқылы ойын дәл жеткізе ... ... ... жаза ... ... ... тіл ... төселген адамның сөйлеген
сөзі де, жазғаны да нақты болады.
Таным іс - әрекетінің барлық түрлерін жетілдіру баланың ... ... Сөз ... ... ... эталондарды бекітіп, ұғымдар мен
түсініктерді ... ... ... ... еніп, логикалық пікірлесу
мүмкіндіктерін қамтамасыз етеді. Сөйлеу арқылы балаға адамзат ... ... ... ... ... ... берілді.
Мектепке дейінгі шақтың басында бала ана ... іс ... ... ... оның сөйлеуі ситуацияға байланысты: сол нақтылы жағдайдан
тасқара жағдайда сөз түсініксіз болады. Ол баланың өзіндік ... ... ... ... Бала ... ... аңғара алмайды, сөздерді
бейнелейтін заттардан ажырата білмейді. Мектепке дейінгі шақты сөздік қор
молайып, тілдің грамматикалық ... ... ... ... ... жағы
қалыптаса бастайды. Баланың мінез -құлығында және психикалық әрекеттердің
барлық түрлерін жүзеге асыруда тілдің реттеушілік ... ... ... негізі болатын іштей сөйлеу қалыптасады. Үйреткен кезде ... ... ... мен ... дыбыстық құрамын аңғара бастап, тілдік
құрылыстарға ... ... ... түрі ... ... ... ... мектеп жасына дейінгі баланың дұрыс психикалық
дамуы мүмкін емес десек те, тіл ... ... ... деп ... Олар іс - ... ... ... процестерге тілдің қатысуы
үстінде тәрбие мен оқытудың шешуші ықпалы мен қалыптасады.
Мектепке дейінгі жаста табысты ... ... іс ... ... ... әрекетінің өзін ұғына білу едәуір кейін білуден
(өздігінен өтіп ... ... ... сөздік құрамын ұғына білу едәуір
кейін қалады. Қарым – қатынас жасау нәтижесінде бала ұзақ уақыт бойы ... ... ... ол үшін сөз ... ... заттың жағдайға
бағдар ұстайды. Бірақ сауаттылыққа үйрену арқылы ... ... ... ... ... ... ... арнайы дайындықсыз тұтас жағдайды,
нақты бір ... ... ... ... ... ... мағына,
бірыңғай сөз жиыны ретінде қарайды.
Мектепке дейінгі балаларда сөйлеу құрау тек жағынан емес, сапа ... ... ... ұшырайды. Мектепке дейінгі балалар есінде бар ... ... ... ... тиісті ережелерін пайдаланып жаңа
сөйлемдерді құрауыды ... Жаңа ... деп ... тек ... бар ... ғана ... ... жоқ сөйлемдерді де құруды айтады.
Қолданылатын сөзін бала тым өткір және ... ... ... ... дами ... Қазақ тілінде кейбір басқа тілдердегідей
заңдылықтар болмағандықтан, сөйлеу ... ... және ... ... ... жаңа ... ... беруге мүмкіндіктер туады.
Егер бөбектердің сөйлеуі көбінесе ситуацияға тәелді келсе, мектепке
дейінгілерде сөйлем көп ... сай ... ... ... байланысты
сөйлеуде де зат есім кезедеспейді, оның орнына есімдік көп айтылады. Яғни,
балалар өзара сөйлесіп ... ... ... ... ... сөзін түсіне
алмайды. Түсіну үшін әңгіме не жөнінде екенін білу ... Ал ... ... деп ... ... тыңдап отырғандар әңгіме не
жөнінде болып отырғанын білмесе де ... ... де) сол ... тікелей мағынасына қарап, соны айқын түсіне алуын айтады. Егер
түсіне ... мұны ... ... сөйлесу деп мүлде айтуға
болмайды. Мектепке дейінгілер ... орай ... ... ... көшеді. Себебі олардың сөзі тек ситуацияға орай ... ... да ... ... ... ... ситуацияға қатысты сөйлеу тілдің
төменгі сатысы екен деп айтуға болмайды.
Мектепке дейінгілердің сөздері, көбінесе, ... ... ... ... өз - өзіне арнап сөйлейді. Сөйлеудің бұл түрін Ж.Пиаже
эгоцентрикалық сөйлеу деп ... ... ... ... ... сөйлеу
арқылы іске асырады. Үнсіз, сөйлеу мектепке дейінгілерде ... ... ... - өзгелерге емес, баланың өзін арналған
ойды жеткізудің ерекше түрі. Баланың ойы өзіне түсінікті ... ... ... ... айту не үшін ... Бұл ... бала ой үстінде өзіне
өзі арналғанда, сол сөзді тірек ретінде пайдаланады.
Тілді дер кезінде және ... ... ... дұрыс психиканың
қалыптасуының және оның кейін ... ... ... аса ... шарты
болып табылады. Дер кезінде, ... бала ... ... ... ... ... ... тілдік материал көлемінің жеткілікті болуы және
баланың әрбір жас кезеніне қарай тілді меңгеруге ... ... ... ... – шартсыз рефлекс ойсыз, инстинкті. ... ... ... бір ... ... ... ... онымен өмір құбылысының
шындығын байланыстыруды үйреткенде де ол әлгі ... ... ... ... еліктейді және еліктеу кейін де инстинкті болады.
Баланың сөзі сыртқы ортамен байланыста үш түрлі ... ... ... реттеушілік. Балада қатынастық және танымдық
қызметтердің қатар дамуымен ... оның ...... ... ретінде
сөзді меңгеру басталады. Өзіндік мінез – құлық жасау үшін өз ... ... ... Бұл – тілді меңгерудің жоғарғы формасы.
Баланың қарым –қатынас жасау, өмірді тану, өзінің іс - ... ... ... ... ... ... ... даму процесі
көбіне машықтануға, меңгерген сөздеріне үнемі назар аударуына ... үшін ... ... оның ... ... түсінікті
болғанда, ана тілі баланың адамгершілік тәрбие құралына айналады. Дәл ... ... ... адам өз ... ...... ұқыпты болуы керек.
Ана тілінің интеллектікі дамытушы және сезімталдық пен ерік – ... ... ... күші – тілдің табиғатында: оның адам мен оны
қоршаған ортаның ... ... ... ... ... тыс ... болуында. Бұл қасиет тіл белгілерінің мәнімен түсіндіріледі.
Тілді меңгеру үшін тілді адамды қоршаған шындықты (тілден тыс шындық)
бейнелейтін ... ... ... ... Мектепке дейінгі
балаларды үйренген ... ... ... ... ... қабылданған,
санасында көрініс берген қоршаған болмыс болып табылады. Сөздің мазмұнына
айналадағы адамдар, табиғат жөніндегі этикалық ... ... ... ... қоғамдық өмірдің құбылыстар, т.б. кіре бастайды.
Сөйлеу тілі мен сөздік қоры молая бастаған ... бала ... өзі ... ... ... ... – қатынас жасайды.
Өмірде кездесетін түрлі іс - ... ... ... ... ... Өзі
түсінген түрлі жайыттар туралы әңгімелейтін болады. Дж осы жас ... сөз ... ... ... зерттеп, талдаған балалардың көрнекті
жазушысы К. Чуковский оларды «данышпан лингвистер» деп ... ... ... ... алған әсерін әрі қарай кеңейте отырып, бір
арнаға түсіру балабақшада арнайы ... ... ... ... процестерінде
тәрбиешінің басшылығымен іске асады. Жас ұрпақты жан – жақты тәрбиелеу, ой
- өрісін, сана – сезімін кеңейте отырып, ... ... ......... ... орны ... дейінгі балалардың тілін дамыту, ауызекі ... ... ... ... ... ... ... білуге бағыттау
қажет. Өйткені баланың айналадағы өмірді ... ... ... ... ... Тілдің дамуы оның сана – сезімінің, ой - өрісінің жетіле ... ... ... ... ... ... ... интеллектуалдық қабілеттерін
ана тілін меңгерудің, мектепке дейінгі кезде меңгерудің арқасында пайда
болады және ... ... ... ... ... қарай қабылдап, «озығы
мен тозығын» тыңдауды өзі шешеді. Әрбір ата – ана өз ... ... адам ... ... өздері жетпеген арман – тілектерге балалары
қуанады, кемшілігіне қайғырады. Ата – ананың осындай үміт – арманы ... ...... ... ... ... педагогикалық
насихатын дәл осы ретпен түсіну керек.
Біздің халықта тілі шыға бастаған ... ... одан әрі ... ... ... ... ... оны салтқа айналдырған.
Тілашар дәстүріне жаңылтпаш айтқызу, ... ... ...... өлең – жыр, ... арқылы баланың тілін қалыптастырып дамытады.
Жаңылтпаш баланың тілін ... үшін және ... ... ... ... үшін ... ... былдыр бүлдіршін,
Бұл бір білгір бүлдіршін.
Білгір бұл бір бүлдіршін
Білгірлігін білдірсін! – деген ... «Р» - ... ... Осы ... жаңылтпаштар тек баланың тілін ширатып қана қоймайды,
сонымен бірге ойын дамытады, дүниетанымын арттырады.
Мақан әкеп үш алма,
Ақан әкеп үш алма, Нұр, Бек, ... тең ... алды неше ... - ... санамақ арқылы балаға санды қосуды әрі
қосындыны бөліп, жауабын тез ... ... ... тез жаттап алу
үшін оны ықыласпен мұқият тыңдап алу қажет. Сонда жатталған ... да тез ... ... ... өмірге, тұрмысқа, табиғатқа байланысты ... ... ... жоқ ... жоқ ... ... ... дүние танытумен қатар, ой - өрісін дамытады. Қазақ
халқы мақал ... бай. ... ... сөз ... ... Ол араб тілінде
«Ликелми мәканин мәкал» - деп аталады, яғни «тауып айтылған сөз» - ... ... Ата – ... мәнің зор мақал – мәтелдерді
балаларына жастайынан үйретіп, оларды шешендікке баулып отырған.
«Балған адам ... ... десе ... ... ... ... білімді, ақылды адамның баязылығы, көрегендігі,
ұстамдылығы айтылған. Мақал – ... көп ... ... ... ... ... ... мазақтамалар намысты оятып, кесірлік мен кемістікті ... ... ... екі ... – қарсы жақ жарысса, айтып, айтыста
бірі жеңіп шығады. Жеңілген жақ ... ... да бірі ... ... жақ ... ... да ... білдіреді. Сондықтан балаларға
мектепке барғанға дейін тілашар ... ... ...... мақал – мәтелдерді, санамақтар мен мазақтамаларды ... ... өте ... ... тілашар тойында мектепке баратын балалар жұмбақ,
жаңылтпаш, мақал - мәтел , санамақ айту, ұлттық ойындар ... тіл ... ... ... ... әдебиетінің қай – қайсысы болмасын: жұмбақ, жаңылтпаш, мақал –
мәтелдердің дүниетанымдық мәнімен қатар тәрбиелік ... да ... ... ... ... алдына адамға тән сезімдер дүниесін ашып, жеке
адамға, кейіпкердің жан дүниесіне қызығушылық тудырады.
Көркем шығарма ... ... ... – қайғыруды үйрене отырып,
балалар өзінің төңірегіндегілердің, жақын адамдарының ... ... ... ... адамгершілік сезім – қайырымдылық қасиет, әділетсіздікке
қарсы тұру қабілеті ояна қалыптасу негізі.
Баланың сезімі таныстырған ... ... ... оны, ұғу
процесінде дамиды. Көркем шығарма сөзі балаға ана ... ... ... ... ... эстеткика тұрғысынан қабылдауға,
этикалық түсінігінің қалыптасуына көмектеседі.
ІІІ- тарау. ТӘЖІРИБЕЛІК ЗЕРТТЕУ ЖҰМЫСЫНЫҢ ӘДІСТЕМЕЛЕРІ МЕН
ҚОРЫТЫНДЫЛАРЫ
Зерттеу тәжірибелік жұмысымыздың ... ...... ... ... ... ... негізін айқындау, балалардың
тілдік даму деңгейлері анықтап, тіл дамыту мүмкіндіктері мен ... ... ... балалардағы тілдің сапалы дамуының қалыптастыруы
болғандықтан, мына мәселелерді шешу көзделеді:
1. Мектепке дейінгі балалардың жалпы ... мен ... ... ... ... анықтау;
2. Тіл дамыту мақсатында қолданылып жүрген дидактикалық ойындар,
ауыз ... ... осы ... жүргізілетін
жұмыстардың барлығымен танысу:
3. Мектепке дейінгі балалардың тілін дамыту ... ... – ой, ... ... ... ... Мектепке дейінгі балалардың тілдік даму ... ... ... шешуде тәжірибелік – зерттеу жұмысы барысында мектепке
дейінгі балаларды ...... ... ... оқу ... ... дидактикалық ойындар, ауыз ... ...... ... ... ... әдебиеттер жан – жақты талқыланды.
Тәжірибелік – зерттеу жұмысы екі ... ... ... ... эксперименті үш кезеңде жүргізілді, оған ... ... ... ... Борас ауылындағы Борас ... ... 26 бала ... ... ... балалардың абстрактылы ойлаудан гөрі ... ... ... Олар ... ... ... заттарды, құбылыстарды
көзбен көріп, қолмен ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан да баланы қоршаған ортасы, ... ... ... ұғымына әсер етіп қоймай, олардың тіл ... ... ... ... ... балалардың тілдік
дамуының психологиялық негізінің өлшемдері белгіленеді:
- сөздің мәні, мазмұнын түсіну, ұғыну, айтып беру;
- сөздерді, дыбыстарды, өз ойын ... ... ... ... ... (монологты, диалогты) қабілеттілігі;
- сөздің әсерін, сезімдік ерекшеліктерін меңгере білу.
Бұл өлшемдердің негізінде мектепке дейінгі балалардың ... ... ... ... ... ... ... – қатынасқа еркін түсе білу және қарым – қатынастағы
өзгерістерді бақылау;
- ... ... ... ... ауыз ... қолдана білу;
- проблемалық жағдайлар туғызу, қорытынды жасай білу.
Бұл өлшемдер мен көрсеткіштер негізінде балалардың тілдік дамуының
психологиялық негізін ашуда үш ... ... ... ...... эвристикалық деңгей – орта
- репродуктивті деңгей – төмен
|Деңгейлер ... ... ... ... ... ... ... Сөздерді дұрыс |
|(жоғарғы) |түсінеді және ... ... Өз ойын ... ... ... ... әңгімелер құрай алады. Антоним – |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... ... |
| ... Ұсақ моторикасы жақсы дамыған. Қиялы бай |
| ... ... ... орындағанда шебер |
| ... ...... сөз ... |
| ... ... ... ... ... ... ... ... қателер |
|(орта) ... ... ... жағы ... |
| ... ... ... ... ... қате |
| ... ... көмегімен түзетеді. Сөйлем |
| ... ... ... қателер жібереді. |
| ... ... ... айқын, эмоционалды, сөздік |
| ... бай. ... ... ... |
| ... ... ... өзі сенімді. ... ... қоры аз, ... ... ... ... |
|(төмен) ... ... ... ... ... Жуан ... ... дыбыстарды анықтауда қиналады. Қарым – |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... ... |
| ... ажыратады, бірақ жағымсыз кеіпкерлерді |
| ... ... ... дәлелдей алмайды. Қарапайым |
| ... ... ... ... ... Өз сенімі |
| ... ... ... ... бақылаулар, балалармен және тәрбиешімен
пікір алысу, ата – аналармен әңгімелесу – ... ... ... тобы
балаларының тілдік дамуында біраз олқылықтарды байқауға мүмкіндік берді,
оларға:
- мектепке ... ... ата – ... жете ... тек ... ... құрал – жабдықтар алып берумен
шектелетіні, баланы мектепке ... ...... - деп ... ... ... әңгіме құрап айта білуі, өз ойын жүйелі
жеткізуі төмен;
- балалардың тілдік дамуы танымдық, кретивтік ... ... ... ... жоқ.
Қазақстан Республикасы Ғылым және білім министрлігі 2004 жылы енгізген
«балалардың мектепке дейінгі оқыту ... ... ... ... ... ... ... мен бағалау әдістемесіндегі» - тіл дамытуға
арналған ... ... ... ... ... ... тіл ... мен көркем әдеби шығармалар жайлы білімін ... ... ... ... мына ... ... дамыту бойынша:
1. сөйулеудің фонетикалық жағын үйрену
2. қолды, саусақтарды жазуға жаттықтыру;
3. сөздің грамматикалық құрылымы;
4. сөздің лексикалық жағы;
5. байланыстыра сөйлеу
Көркем әдеби ... ... ... ауыз ... үлгілерін жеткізу;
2. тілдің мәнерлеу құралдарын қолдануы;
3. көркем әдеби шығармалар жайлы деректер;
4. көркем шығармаларды анализдеу;
5. ойдан ... ... ... ... материалда бағдарламалық мазмұны, тіл дамыту
бойынша 18- тапсырмалар; көркем әдебиетпен танысуға арналған 78 ... ... ... мен ... ... ... ... көрсетілген.
Сөйлеу дамуының деңгейі (қосымшада келтірілген):
- жоғарғы – 72 – 62 (ұпай)
- ... ... – 61 – 51 ... ... – 50 – 40 ... ... ... – 39 – 30 (ұпай)
- төмен – 30 ұпайдан төмен.
Көркем әдебиетін меңгеру деңгейі:
- жоғарғы – 34 – 36 ... ...... – 32 – 33 (ұпай)
- орташа – 29 – 31 (ұпай)
- орташа төмен – 26 – 28 (ұпай)
- төмен – 26 ... ... тілі жан – ... ... ... ... ақыл – ойы, ... қабілеттері де жетілген деп айта аламыз. Тілдік дамудың деңгейін
дер кезінде анықтап, қажетті онда дидактикалық әдіс – ... ... ... мектепке дейінгі балалардың сензитивтілігіне сүйене отырып,
жақын арадағы тілдік даму ... ... даму ... ... ... баланың психофизиологиялық мүмкіншіліктері өте икемді әрі нәтижелі.
- Жеткен ... ... ... ... ... ... ... оқытуға даярлығы анықтауды жөн көрдік. Балалардың таным
процестерін, тұлғалық қасиеттерін ... ...... ... В.В. ... Д.Б. ... т.б. ғалымдар жасаған тестерді
Нұрмағамбетова Т.Р. – дың «Тәжірибелік психология» (Шымкент, 2006ж –
188б.) оқулығынан пайдаландық. ...... «Ер ... ... ... ... салу», «Бір топ нүктелерді көшіріп салу»,
Д.Б. Элькониннің «Графикалық диктант» А.Л. ... ... мен ... ... ... Л.С. ... «Жалпылама айту», Е.Е.
Бравцовтың «Кім үлкен», «Мен не білемін» әдістемелері ... ... ... ... дұрыс айтуы тілдік коммуникациясы
мазмұнын жеткізуі, сөздік қоры, ірі және ... ... ... графикалық әрекеттері, оқу ойын әрекеттеріне
көзқарасы, өз қатарларымен және ... ...... ... көрсетуі, бағдарламаны меңгеру алынды. 5 кестеден мектепке
дейінгі балалардың тілдік даму деңгейлері жоғары балалардың ... да ... ... ... ... ... жеке ... жан жақты, ұшқыр ойлы, парасатты, адамгершілігі
мол, сезімтал етіп қалыптасуында тілінің ... өте ... ... ... және сапалы меңгеру балада дұрыс психиканың қалыптасуының және оның
кейін жақсы даммуының алғашқы аса маңызды шарты болып табылады. ... ... ... ... ... ... ... бастау, сапалы дегеніміз
тілдік материал көлемнің ... ... және ... ... жас ... тілді меңгеруге деген мүмкіндіктерін пайдалану.
Мектепке дейінгі балалардың тілді үйренуі ... ... ... ... Ал ... белсенділіктер тілге деген
қызығушылық пен сүйспеншілікі ... ғана ... ... ... ... терең ұғына білу тек арнаулы ұйымдасқан оқу – тәрбие
жағдайларында ... іс - ... ... ... жетілдіру баланың тілін дамытуға
сүйенеді. Сөз балалар игеретін сезімдік ерекшеліктерді бекітіп, ұғымдар мен
түсініктерді тасушы ретінде ... ... ... логикалық пікірлесу
мүмкіндіктерін қаматамасыз етеді. Сөйлеу қиял қызметін бағыттайды, ырғақтық
қасиеттерді енгізе отырып, зейін мен ... ... ... ... ... ... адамзат тапқан, жинақтаған тәжірибе беріледі.
Тілді дер кезінде және сапалы ... ... ... ... және оның ... ... дамуының алғашқы аса маңызды шарты
болып табылады. Баланың қарым - ... ... ... ... ... іс ... жоспарлау қабілеті мидың дамуына байланысты қалыптасады, ... ... ... ... ... ... ... назар
аударуына байланысты.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Нұрмұхамбетова Р.Ә. Мектеп жасына ... ... ... фольклоры
арқылы эстетикалық тәрбие беру (5 – 7 жас). – Алматы,2004ж.
2. Аханов К. Тіл білімі. – ... ... ... ... В.С. ... ... ... балалар психологиясы. – Алматы:
Мектеп,1986.
4. Абдуллина Г. Тіл – ... ... ... ... ... К. Тіл ... негіздері. А., Мектеп, 1980ж
6. Нұрмұқанов Х. Сөз және шеберлік. А. ... ... ... Ж.М. ... ... ... ... Қазақстан
ғалымдарының библиографиясына материалдар. – Алматы, 1993. – 73б.
8. Байжанова А. Қиын ... ... ... ... Дефектология - №11-12,2006ж,19-23б.
9. Мангутова Б.Б. Балаң түзден емсе, үйден ... ... ... ... – педагогческие особенности развития
творчесокой одаренностти у ... ... ... ... к.п.н. – Алматы,1998. – 27с.
11. Тыныбекова А. Тілашар дәстүрі. Отбасы және балабақша.2002,№6.
12. Кішібеков Р., ... Ұ. ...... 1994. – ... ... Қ. Баланың сөйлеу ... ... ... ... А.А. ... психологиясы М, 1971ж.
15. Петровский А.В. Педагогикалық және жас ерекшелігі психологиясы. ... ... Н. ... Ғ. ... ... ... байланысу түрлері.
Сөздердің байланысу тәсіледір. Алматы, ... ... ... ... ... ... Алматы. Рауан,1987ж.
18. Байтұрсынов А.. Тіл тағылымы. А.,1991ж.
19. Қалиұлы Б. Тіл ... ... А., ... Нұрмықанов Х. Сөз және шеберділік. А., «Ғылым» 1987ж.
21. Оразбаева Ф. Тілдік ... ... ... ... ... ... Ж. Отбасындағы бала тәрбиесі// Бала тәрбиесі - №1,2006ж,8-
9б.
23. Құқышева Н. Мінез – құлық қиындығының кейбір себептері// ... және ЖОО – да ... - № 6, ... ... ... шешу ... ... дене тәрибесі спорт
- №7-8,2005,43-45б.
25. Овчарова Р.В. Практическая психология в начальной школе. ... ...

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 49 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мектепке дейінгі балалардың дамуының және тәрбиенің теориялық пен практикалық негіздері43 бет
XIX г. 60-70-жылдарына дейінгі қазақ әдеби тілі және оны танытатын үлгілер25 бет
Xix ғасырдағы сауда сипатының өзгеруі17 бет
Көне Түркі дәуіріндегі Қазақстан12 бет
Қазақстанда орыс-қазақ мектептері жүйесінің пайда болуы мен дамуы5 бет
"Мектепке дейінгі кезеңде тілді қатынас құралы ретінде пайдалана білуі. мектепке дейінгі кезеңдегі балалардың сенсорлық дамуы."6 бет
5-6 жасар балаларды мектепке даярлау әдістері7 бет
6м010100- "мектепке дейінгі оқыту мен тәрбиелеу" мамандығының магистратураға қабылдау емтиханының бағдарламасы28 бет
Абайдың жетінші, отыз алтыншы, отыз жетінші, отыз сегізінші қарасөздерінің ағылшын тілі аудармасындағы тілдік ерекшеліктері, аударма мәтініне салыстырмалы талдау жасау, лексикалық, грамматикалық, стилистикалық ерекшеліктері54 бет
Араб және қазақ тілдеріндегі коммерциялық хаттардың түрлері және тілдік сипаты21 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь