ЖеткIншектердIң даму ерекшелIктерIнIң кейбIр мәселелерI

МАЗМҰНЫ

Кiрiспе

1.тарау. Жеткiншектердiң даму ерекшелiктерiнiң психологиялық.педагогикалық негiздерi

1.1 Жеткiншек жас кезеңнiң психологиялық.педагогикалық ерекшелiктерi
1.2 Жеткiншектердiң даму ерекшелiктерiнiң психологиялық тұрғыдан теориялық зерттелу жағдайы.
1.3 Жеткiншектердiң дамуындағы қарым.қатынастың рөлi

2.тарау. Жеткiншектердiң танымдық қабiлеттерiн дамытудың әдiстемелiк негiздерi

2.1 Жеткiншек жастағы балалардың даму ерекшелiктерiн айқындаудың жолдары.
2.2 Жеткiншектiк жастағы балалардың даму ерекшелiгiне сай таным процестерiн дамытудың әдiс.тәсiлдерi.

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер тiзiмi

Қосымша
Кiрiспе

Зерттеудiң көкейкестiлiгi: Елiмiздiң құқықтық-демократиялық қоғам жағдайында дамуы бүгiнгi әрбiр азаматтың және өскелең ұрпақтың жоғары мәдениет пен бiлiктiлiгiнiң жоғары болуын керек етедi. Осыған байланысты қоғамның адам тәрбиесiне қояр талабы да барған сайын артып, оны iске асырудың көзi болып табылатын психикалық нышандар мен оны дамытудың шарттарына деген көзқарас өзгерiп келедi. Соған сай бүгiнде бiлiм беру ұғымының өзi өзгеруде және кеңеюде. Бiлiм беру барған сайын көп ретте мектепте, жоғары оқу орнында, тiптi отбасында бiлiм берудiң педагогикалық-психологиялық негiздерiн меңгерудiң мазмұны мен мәнi кеңейе түсуде.
Бүгiнде жаңа Қазақстан қоғамы жағдайында жеке тұлғаны функционалдық әзiрлеу тұжырымдамасынан жеке тұлғаны дамыту тұжырымдамасына көшу жүрiп жатыр. Жаңа тұжырымдама бiлiм берудiң даралық сипатын көздейдi, ол әрбiр нақты адамның мүмкiндiктерiн және өзiн-өзi iске асыру мен өзiн-өзi дамытуға қабiлеттiлiгiн ескеруге мүмкiндiк бередi.
Осы тұста елбасы Н.Ә.Назарбаев өзiнiң "Инновациялар мен оқу-бiлiмдi жетiлдiру арқылы бiлiм экономикасына" деген студент жастарға арнап оқыған лекциясында "Бүгiнгi күн - талантты, жiгерлi, өзiне сенетiн адамдардың, арманға бай және оларды жүзеге асыруға ерiк - жiгерi бар адамдардың уақыты", - деп атап көрсеткен болатын [1]. Мұның өзi өскелең ұрпақты жаңа технологиялар негiзiнде бiлiмдi де жоғары мәдениеттi азамат етiп тәрбиелей отырып, олардың жеке басының тұлғалық қалыптасуына аса үлкен мән берудi көздейдi. Мұның өзi оқу-тәрбие үрдiсiнде жасөспiрiмдi оның жас ерекшелiктерiне сай жетiлген азамат етiп тәрбиелеудi көздейдi.
Қазақстанда ұрпақ тәрбиесiн оның жас ерекшелiктерiне сай дамытуға көңiл бөлiп, осы мәселе төңiрегiнде еңбектенiп жүрген психолог ғалымдар Жарықбаев Қ.Б., Намазбаева Ж., Алдамұратов Ә., Рахымбеков Қ., Елеусизова С., Елiкбаев Н. және т.б.[2,3,4,6,5,6].
Қоғамның талабы бүгiнгi жастардың тәрбиесiнiң үйлесiмдiлiгiн барған сайын қатаң талап етiп келедi. Әсiресе, бұл тұста жеткiншек жастағы балалардың тәрбиесi аса үлкен мұқияттылықты талап етедi. Бұл кезеңде бала азамат болып қалыптасудың өтпелi шағында болғандықтан оның кейбiр қиыншылықтары мен қалыптасу ерекшелiктерiн педагогикалық-психологиялық тұрғыдан ашып, талдау жасауды қажет деп таптық. Сондықтан бiз диплом жұмысының тақырыбын "Жеткiншектердiң даму ерекшелiктерiнiң кейбiр мәселелерi" деп алдық.
Зерттеудiң мақсаты: Жеткiншектердiң даму ерекшелiктерiн айқындау, оларға теориялық талдау жасау.
Зерттеудiң обьектiсi: Жеткiншектiк кезеңдегi оқушылардың iс-әрекетiнiң психологиялық-педагогикалық сипатты.
Зерттеу пәнi: Жеткiншектердiң жас ерекшелiктерiне байланысты даму процесi.
Зерттеудiң мiндеттерi:
- жеткiншектiк жастың ерекшелiктерiне психологиялық-педагогикалық тұрғыдан сипаттама;
- жеткiншектiк жас кезеңдегi оқушылардың дамуына әсер ететiн факторларды айқындау;
- жеткiншектiк жас кезеңдегi оқушылардың дамуын айқындаудың жолдарын көрсету;
- жеткiншек жастағы оқушылардың танымдық қабiлеттерiн дамытуға ұсыныстар.
Зерттеудiң көздерiне психологиялық, педагогикалық әдебиеттер, диплом жұмысының тақырыбына қатысты зерттеулер мен фактiлер, мемлекеттiк тұрғыда
Пайдаланылған әдебиеттер тiзiмi

1. Н.Ә.Назарбаев өзiнiң "Инновациялар мен оқу-бiлiмдi жетiлдiру арқылы бiлiм экономикасына" студент жастарға арнап оқыған лекциясы.
2. Жарықбаев Қ.Б. Психология. -Алматы, 1993.
3. Жарықбаев Қ. Қазақ психологиясының тарихы. -Алматы, 1996.
4. Аймауытұлы Ж. Психология. -Алматы, 1995.
5. Алдамұратов Ә., Рахымбеков Қ. Қызықты психология. -Алматы, 1992.
6. Тәжiбаев Т. Жалпы психология. -Алматы, 1993.
7. Немов Р.С. Психология 3-х томах. -М., 2002.
8. Елеусизова С. Қарым-қатынас психологиясы. -Алматы, 1993.
9. Рубинштейн С.Д. Основы общей психологий. -Санкт-Петербург. 2000.
10. Радугина А.А. Педагогика ипсихологии.-М., 2001.
11. Гальперин Л. Введение в психологию. -М., 2000.
12. Карпова А. Общая психология. -М., 2005.
13. Елiкбаев Н. Ұлттық психология.-Алматы, 1992.
14. Жарықбаев Қ. Әдеп және жантану. -Алматы, 1994.
15. Немов Р. Общая и социалная психология.-М., 1996.
16. Морозова А. История психологий. -Санкт-Петербург. 2000-Санкт-Петербург. 2001..
17. Еникеев М. Общая и социальная психология. -М., 2002.
18. Якунин В. История психологий. -Санкт-Петербург. 2001.
19. Нұрмұхамбетова Т.Р. Тәжiрибелiк психология. -Шымкент, 2006.1-том.-188 б.
20. Столяренко Л.Д. Педагогика и психология высшей школы. М., 2002.
21. Столяренко Л.Д. Основы психологии. Ростов-на-Дону, 2002.
22. Немов Р.С. Психология. В 3 т. М., 1995.
23. Нұрмұхамбетова Т.Р. Тәжірибелік психология. Шымкент, 2007.2-том.
24. Абрамова Г.С. Практическая психология. М., 2001.
25. Андреева Г.М. Социальная психология. М., 1980.
26. Бабасов Е.М. Конфликтология. Минск, 2000.
27. Гришина Н.В. Психология конфликта. Санкт-Петербург, 2001.
28.Глиьбух Ю.Э. Как учиться и работать эффективно. Минск, 1985.
29. Джакупов С.М. Психология познавательной деятельности. Алматы. 1992.
30. Каракулов К.Ж. Педагогика управления. Шымкент, 2001
31. Кушембаев Р.К. Психология успеха. Алматы, 1999.
32. Морозов А.В. Деловая психология. Санкт-Петербург, 2001.
33. Немов Р.С. Психологическое консультирование. М., 1999.
34. Психологические тесты для деловых людей. Под ред. Н.А.Литвинцевой М., 1998.
35. Психология управления. Под ред. А.К.Аверченко. Новосибирск, 2000.
36. Психология и этика делового общения. Под ред. В.Н.Лавриненко М., 2000.
37. Шевандрин Н.И. Социальная психология в образовании. М., 1995.

38. Степаненко Т. Этнопсихология.-М., 1999. -320 с.
39. Мұқанов М. Жас және педагогикалық психология. -Алматы, 1981.
        
        Қазақстан Республикасының Бiлiм және ғылым министрлiгi
Педагогика және психология кафедрасы
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
ЖЕТКIНШЕКТЕРДIҢ ДАМУ ... ... ... ... даму ... ... ... Жеткiншек жас ... ... ... даму ... ... теориялық зерттелу жағдайы.
3. Жеткiншектердiң дамуындағы қарым-қатынастың рөлi
2-тарау. Жеткiншектердiң танымдық қабiлеттерiн дамытудың әдiстемелiк
негiздерi
1. Жеткiншек ... ... даму ... ... ... жастағы балалардың даму ерекшелiгiне сай таным
процестерiн дамытудың әдiс-тәсiлдерi.
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тiзiмi
Қосымша
Кiрiспе
Зерттеудiң көкейкестiлiгi: ... ... ... ... ... ... ... және өскелең
ұрпақтың жоғары мәдениет пен бiлiктiлiгiнiң жоғары ... ... ... ... ... адам тәрбиесiне қояр талабы да
барған сайын артып, оны iске асырудың көзi ... ... ... мен оны ... шарттарына деген көзқарас
өзгерiп келедi. Соған сай бүгiнде бiлiм беру ... ... және ... Бiлiм беру ... ... көп ретте мектепте,
жоғары оқу орнында, тiптi отбасында бiлiм берудiң педагогикалық-
психологиялық негiздерiн меңгерудiң мазмұны мен мәнi ... жаңа ... ... ... жеке ... ... тұжырымдамасынан жеке тұлғаны дамыту
тұжырымдамасына көшу жүрiп жатыр. Жаңа ... бiлiм ... ... ... ол ... нақты адамның мүмкiндiктерiн
және өзiн-өзi iске ... мен ... ... ... мүмкiндiк бередi.
Осы тұста елбасы Н.Ә.Назарбаев өзiнiң "Инновациялар мен оқу-
бiлiмдi жетiлдiру арқылы бiлiм ... ... ... ... ... лекциясында "Бүгiнгi күн - талантты,
жiгерлi, өзiне сенетiн адамдардың, ... бай және ... ... ерiк - ... бар ... уақыты", - деп атап көрсеткен
болатын [1]. Мұның өзi өскелең ұрпақты жаңа ... ... де ... мәдениеттi азамат етiп тәрбиелей
отырып, олардың жеке басының ... ... аса ... ... ... ... өзi ... үрдiсiнде жасөспiрiмдi оның
жас ерекшелiктерiне сай жетiлген азамат етiп тәрбиелеудi көздейдi.
Қазақстанда ... ... оның жас ... ... көңiл бөлiп, осы мәселе төңiрегiнде еңбектенiп жүрген
психолог ғалымдар Жарықбаев Қ.Б., Намазбаева Ж., ... ... Қ., ... С., ... Н. және ... ... ... жастардың тәрбиесiнiң үйлесiмдiлiгiн
барған сайын қатаң талап етiп ... ... бұл ... ... балалардың тәрбиесi аса үлкен мұқияттылықты талап етедi.
Бұл кезеңде бала азамат болып ... ... ... оның ... ... мен ... педагогикалық-психологиялық тұрғыдан ашып, талдау
жасауды қажет деп таптық. Сондықтан бiз диплом жұмысының тақырыбын
"Жеткiншектердiң даму ерекшелiктерiнiң кейбiр ... ... ... ... даму ерекшелiктерiн
айқындау, оларға теориялық талдау жасау.
Зерттеудiң обьектiсi: Жеткiншектiк кезеңдегi оқушылардың ... ... ... пәнi: Жеткiншектердiң жас ерекшелiктерiне байланысты
даму процесi.
Зерттеудiң ... ... ... ... ... тұрғыдан сипаттама;
- жеткiншектiк жас кезеңдегi оқушылардың дамуына әсер ететiн
факторларды айқындау;
- жеткiншектiк жас кезеңдегi оқушылардың дамуын айқындаудың
жолдарын ... ... ... ... ... ... ... көздерiне психологиялық, педагогикалық әдебиеттер,
диплом жұмысының тақырыбына қатысты зерттеулер мен ... ... ... ... құжаттар мен iс-қағаздар, елбасы
Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халқына ... ... ... ... мен ... ... мен студенттiң
педагогикалық практика барысында жинақтаған iс-тәжiрибесi және
т.б.
Зерттеудiң әдiстерi: зерттеу мәселесіне байланысты кітаптар
мен оқу ... ... ... ... ... ... топтау, теориялық талдау,
әдістері қолданылды.
Диплом жұмысының құрылымы: Диплом жұмысы кiрiспеден, ... ... ... ... әдебиеттер тiзiмiнен
және қосымшадан тұрады.
Кiрiспеде зерттеу жұмысының өзектiлiгi мен ... ... ... ... ... зерттелу жағдайы, сондай-ақ, зерттеу
мәселесiнiң ғылыми аппараты баяндалады.
"Жеткiншектердiң даму ... ... ... деп ... ... ... ... ерекшелiктерiне
ғалымдар зерттеулерiне сүйене отырып талдаулар жасалады. ... мен ... әсер ... ... ... ... ... дамытудың әдiстемелiк
негiздерi" деп аталатын екiншi тарауда жеткiншек жастағы балалардың
даму ерекшелiктерiн айқындаудың жолдары, олардың даму ... ... ... ... ... ... бөлiмде зерттеу жұмысының нәтижелерi тұжырымдалып,
диплом ... ... ... ... ... ... ... тiзiмiнде зерттеу тақырыбына
байланысты 37 ғылыми және ... ... ... ... ... даму ... ... негiздерi
1. Жеткiншек жас кезеңнiң психологиялық ерекшелiктерi
Жеткіншектік кезеңнің шектері шамамен ... ... 5-8 ... оқитын кезеңмен сәйкес келеді, ол 11-
12 жастан 14-15 жақа дейінгі аралықты қамтиды, бірақ жеткіншектік
жастың іс-жүзінде ... 5ші ... ... тура ... ... ерте, не кеш болуы мүмкін.
Жеткіншектік кезеңнің ... ... ... ... «бетбұрыс», «қиын» кезең деген атауларында бейнеленген.
Бұл атауларда осы жастарда болатын, ... бір ... ... ... даму проццесстерінің күрделілігі
мен маңыздылығы айтылды. ... ... ... өту ... ақыл-ой, адамгершілік-әлеуметтік дамудың барлық жақтарының
негізгі мазмұны мен өзіне тән ерекшілігі ... ... ... ... жаңа ... қалыптасады, организмнің, сана-
сезімнің үлкендермен және жолдастарымен қарым-қатынастың олармен
әлеуметтік өзара ... ... ... және ... мінез-құлыққа, іс-әрекет пен қарым қатынасқа арқау
болатын ... ... ... ... ... ... ересектік элементтері пайда болады.
Жеткіншектіктің жеке басы дамуының аса-маңызды факторы
оның өзінің ауқымды ... ... ол ... ... мен ... игеруге, үлкендермен және жолдастарымен
өзіне қарым-қатынас орнатуға бағытталды. Жеткіншек дамуының алуан
түрлі көріністерімен елеулі айырмашылықтары: 7 ... ... ... әлі ... ұқсас ер балалар да бар, сонымен ... ... ... ... ... өте ересек
балалар да бар; өздігінен білім алып жүрген «интеллектуалдар» да
бар; бірақ сонымен қатар оқу ... өзін ... ... ... де бар, ... деген жоспары
айқые емес мектеп оқушылары да бар, ал болашақ мамандығына саналы
түрде ... ... да бар, ... қыз ... ... сән қуу мен ер балалар ғана, басқалары бұған онша ... ... ... үйінде нағыз қолқанат жәрдемгшілер
болса, енді ... ... ерке ... кеткен, тпті тұрмыстағы
қарапайым ... да ебі ... ... қиын әрі ... ... деп ... ... осы уақытта болатын көптеген сапалық өзгерістерге
байланысты, бұл өзгерістер кейде баланың бұрынғы ерекшіліктерін,
қарым-қатынастарын түбірінен өзгертетін сипатта болады.
Жеткіншектіктің ... ... ... ... ... нақ осы ... биологиялық толысу жолына
түбегейлі өзгерістердің болуынан туындайды. Дене күшінің дамуында
жаңа кезең басталып, жыныстық ... ... ... ... ... эндокридік ... ... ... ... жеткіншектің
организмінде көптеген өзгерістер, соның ішінде ... ... ... ... Бұл ... қыз ... 11-13
жста, ер балалаларда 13-15 жаста неғұрлым жедел жүреді. ... ... мен ... ... ... ... қазiргі уақытта кейбір қыз балалар 10-11, ер балалар 12-
13 жаста жыныстық жетілудің бастапқы сатысында болады.
Бойдың ұзаруы, ... ... ... клеткасы щеңберінің
өсуі жеткіншек шақтағы дене толысуының ... тән ... ... өсу" ... ... ... белгіленеді. Осының
нәтижесінде баланың пішінімен салыстырғанда жеткіншектің пішіні
өзгереді. Дененің пропорциясы ересек адамға тән ... Бас ... ... ... ... де ... де өзгереді.
Организімнің қайта құрылуы жеткіншектің ішкі жағдайларына,
әсерлеріне, көңіл-күйіне әсер етіп, оның жалпы ұшқалақтығының,
қоғызштығының, қимыл-белсенділігінің, енжарлауының ... ... ... ... жағдайлардың көрінуі етеккір циклі
басталардан біраз ... ... осы цикл ... ... ... мен дене күші дамуындағы өзгерістердің жаңа
психологиялық құрылымдардың пайда болуында бірталай маңызы бар.
Біріншіден, жеткіншектің өзі анық сезетін бұл өзгерістер оны
обьективті ... ... ... ... және оның
өзінің ересектігін сезінуінің басталуына ... ... ... ... ... ... ден қоюдың дамуына,
жаңа түйсіктердің, сезімдердің, толғаныстардың ... ... Қыз ... ұл ... ... ... ... оянуы қалыпты құбылыс.
Жеткіншектің организімінде болатын елеулі өзгерістер ұзақ
уақыт бойы осы кезеңдегі жеткіншектер ... мен ... ... ... шартасттығы туралы әр түрлі
теорияларға негіз болады. ... ұғым ... ... ... ... болды. Биогенетикалық универсализмнің негізін
салушылар С. Халл мен З. Фрейд болды. Олар жеткіншектің дағдарысы
мен өзіне тән ерекшіліктері ... ... ... ... ... әрі ... ... деп санады .
Биогенетикалық универсализм теорияларына ... ... ... берді. Антропологтардың зерттеулерінде
жеткіншектік кезеңнің ұзақтығы әр түрлі болуы және ... ... ... ... ... Р. Бенедикт балалықтан ересектікке өтудің екі
типін бөліп көрсетті.
a) үздіксіз
б) баланың балалық шағында оқып үйренгенімен ересектің рөлін
жүзеге ... үщін ... ... тәсілдері мен түсініктер
арасында үзілістер болатын типі.
Антропологтар жеткіншектік шақты бала өзінің қоғамдағы орнына
жетер жолда ... оның ... ... ... өтуі
жүзеге асатын кезең деп қарады. Бұл идеяны дамытуда К. ... ... орын ... ... тобына өтуге және үлкендердің
балаларда жоқ ... ... ... ... ... Қиыншылықтардың деңгейі мен талас-тартыстардың ... ... ... тобы мен ... ... қатаң бөлiнуіне
және жеткіншектер топтарының аралығындағы жағдайда болатын
кезеңнің ұзақтығына байланысты етіп қояды. Левиннің ... ... ... ... ... ... ... Д. Коулмен және
бақа шеь ел психолгтары дамытуда.
Сонымен, жеткіншектің кезеңдегі «дағдарысты» түсіндіруде
теориялық ой-пікірдің дамуы ... ... ... мен
өтуінің ерекшіліктері жеткііншектің өмірі мен дамуының нақты
әлеуметтік ... оның ... ... дүниесіндегі
қорытындылардың біртіндеп жинақталуы болды.
Әлеуметтік ересектіктiң дамуы негiзiнде баланың ... оның ... та тең ... мүшесі болып өмір сүруге
деген даярлығының қалыптасуы. Жеткіншектік шақтың басында балалар
сырт ... ... да ... ... да ... Олар әлі де көп ... көп ... алысып-жұлысып,
тентектіктер жасайды, өз дегендерін ... ... ... ұшқалақ, ынта білдіріп ден қоюы да біреуді жақсы көруі
қарым-қатынасы да тұрақсыз басқаның ықпалына тез ... ... ... ... ... көрінетін сырт көрінісі
алдамшы болады да оның ... ... ... ... ... жатады. Жеткіншектер көп жағынан әлі бала болып
жүріп, елеусіз есейеді. Ересектің қалыптасу прцесі көзге бірден
түспейді. Оның көріністері мен ... әр ... және ... Кіші ... ... оқушысымен салыстырғанда жеткіншекте
жаңаның көп болуының нақ өзі оның балалықтан арыла ... ... аяқ ... ... жеке ... ... өзгерістер сана-сезімнің дамуындағы
сапалық өзгеріспен анықталады. ... ... бала мен ... ... ... өзгереді. Жеткіншектің жеке басындағы
басты және өзіне тән жаңа құрылым оның өзі туралы енді ... ... ... ... болуы болады. Ол өзін ересекпін
деп сезіне бастайды, ересек болуғы және өзіне жұрттың осыла ... ... ... сезім деп аталатын бұл ерекшеліктің
өзіне тән белгісі жеткіншек өзін балалар қатарынан шықтым деп
санайды, бірақ төңірегіндегілер ... ... ... таныса
деген қажетсіну бар болғанымен онда шынайы, толық ересенктікті
сезіну болмайды.
Ересектік сезім дене ... мен ... ... ... ... ... ... мүмкін,
бұларды жеткіншек анық сезінеді және оны өз ... ... ... ... ... етіп ... жас кезеңiнiң ерекщелiктерiн ата-аналар, мектеп
мұғалiмдерi, сынып ... ... да ... ... ... ... ... төзiмзiк
көрсетiп, түсiнушiлiк бiлдiрсе, балалар жас ... ... ... ... ... ... ... өз бетiмен орындап, үлкендердiң қамқорлығы
мен ақыл-кеңесiнен құтылғысы келедi;
- үйге берiлген тапсырмаларды жаттап алмастан өз ... етiп ... ... үлкендерге сын көзбен қарап, олардың айтқанын сынап-мiнеп,
кей кезде өрескiл мiнез көрсетуi, ... iстi ... әлi бала ... ал ... қою жағынан ересек, өз
мүмкiншiлiгiн жоғары бағалап, бәрiн өзi iстей ... ... ... ... ... талабын
оңай орындамауына негiз болатын бiрнеше себептер бар. Олар:
1. Балалардың оқудан басқа
айналысатын шаруасының
болмауы.
2. ... ... ... ... ... арналған
хабарды көрiп, соған
елiктеуi.
3. Күнi-түнi фантастикалық
және криминалистикалық
әдебиеттердi оқып, ондағы
кейiпкерлерге елiктеуi.
4. Өздiгiнен үлкен балалармен
танысып, солардың жағымсыз
әрекеттерiне
елiктейтiндiгi.
5. Агрессияның анық ... ... жас ... ... ... мен мазмұны осы ерекшелiктерден туады.
Барлық iс-шаралар жеткiншектердiң жасымен байланысты
проблемаларын ескере отырып, оларды шешуге немесе шешу жолдарын
табуға көмектесуге бағытталады. Сонымен ... осы жас ... ... ... ... ... бөлу ... Жеткiншектердiң даму ерекшелiктерiнiң психологиялық ... ... ... және жас ... ... өмірге
келуі XIX ғасырдың екінші жартысына ... жэне ... ... ... енуімен байланысты. Даму үстіндегі
психологиялык-педагогикалық ой-пікірге көрнекті орыс педагогы К.
Д. Ушинскийдің сңбектері, алдымен оның «Адам — ... ... ... едәуір үлес қосты. Адамды ... ... ... ... оны барлық жағынан танып білуі тиіс деп
есептей отырып, К- Д- ... ... мен ... ... ... келетін психикалык
кұбылыстардың заңдарын ... осы ... және ... ... ... ... ... жасаңыздар»— деп
жазды. Жас ерекшелігі психологиясының ... Ч. ... ... ... ... ... Олар ... кайнар көздері проблемасына зейін аудартты. Психология
зерттейтін деректердің ... ... ... ... іс-
әрекеттің маңызын кернекті орыс ғалымы Я. М. Сеченов те атап
көрсетті.
Бала психикасының даму және оны ... ... ... материалдарыкын жинакталуы және қорытылуымен қатар
педагогикалық және ... ... ... ... бастады. Эксперименттік зерттеу балалар мен
жеткіншектердің психикалык дамуына объективті сипаттама беріп
оқыту мен ... ... ... ... ... ... мен ... айкьн болды. Алайда ІХ ғасырдың аяғы
мен XX ғасырдың басында психологиялык, экспериментті педагогикада
колданудың арнайы жолдары әлі ... ... ... ... ... ... ... мен Фехнердің
психофизикалык заңды ... ... есті ... ... мүшелсрінің психофизиологиясын ... ... пен ... ... ... ... т. б.), оны ... және жас
ерекшеліктері психологиясында қолдануға болатындығы жөнін де үміт
туғызды. ... ... ... және ... тек жан ... салса жетіп жататыи тәрізденуі
болып көрінді. Психофизиология заңдарын ... ... ... ... ... мен ... ... біле отыръп, мұғалімдер міндетті түрде баланың жан
дүниесі мен оқу материалдарын ... ... ... алады
деген жорамал болды. Орыс педагогы әрі ... П. ... ... ... (1877), ... У. ... «Психология жөнінде мұғалімдермен әңгіме»
(1902) атты кітабы жәме сол ... ... да ... ... ... сенімде жазылды.
М. Жұмабаев сынды жыр дүлдiлiнiң тәлiм - тәрбие ғылымының
(педагогика, психология және т. б.) ... ... ... ... ... ... бұл ... ғылыми еңбек жазған
әлемдiк ақын - жазушылар некен -- ... Осы ... ... ... (1922 - 1923 ж.ж.) атты кiтап жазуы өмiрде
өте сирек кездесетiн, тек аса талантты, данышпан адамдарға ғана
тән қасиет.
Кеңестiк кезеңде ... ... ... ... үлес ... осы ... ... мол мұра қалдырған академик
Т.Т.Тәжiбаевтың ұлт психологиясына орай ... ... ... Абайдың психологиялық көзқарастары туралы
еңбегi; Қазақстандағы ғылыми психологияның дамуына ерекше үлес
қосқан, ... 20 ... ... этнопсихологиялық еңбектерiнде
қазақ халқының сонау ерте замандардың өзiнде - ақ ой - өрiсi өте
жоғары болғанын ... ... ... ... ... ... 1979 жылы ... көрген " ... ... ... ... мен ... ... ... мақаласы мен 1980 жылы жарық көрген "Ақыл ой - өрiсi"
кiтабынан жекелеген тараулар да осы ... орын ... ... ... ... жартысында, яғни 1930 - 1990 жылдар
арасында қазақ елiнде, жоғарыда аты аталған ғалымдардан ... ... ... азды - көптi үлес қосқан басқа адамдар
да аз ... Олар ... ... ... ... ... Қ., Жақыпов С., Намазбаева Ж.,
Шериязданова Х., Хамзин Б., Бердiбаева С., ... Р. және ... ... бiр ... ... мүмкiндiк болмағанын
оқырман қауымының есiне салады.
"Қазақтың психологиялық ой - пiкiрлерi" атты соңғы ... ... ... егемендiк алып, тәуелсiздiк алған
кезеңiнде дейiнгi қазақ халқының он төрт ... ... - ... ... ... Яғни, бұл сонау VI-VIII
ғасырлардан басталып, ХХ ғасырдың соңғы жылдарымен аяқталатын ... ... ... Ал ... ХХI ... ... тарихын жазу бiзден кейiнгi ұрпақтың еншiсi
болмақ деймiз.
Ол 1922 жылы ... ... " атты ... ... ... проблемаларымен айналысушы мұғалiмдер қауымына үлкен
көмек көрсеттi.Сонымен бiрге педагогика, психология ғылымдарының
қазақ тiлiндегi терминдерiн жасауға белсене ат салысады.
Жеткiншек жастағы ... ... көп ... ... ... өзгерiс айқын ... ... бiрi ... акцентуациясы болып ... ... ... тән ... ... ... ерекше дамып, шектен шығып кетуi.
Акцентуацияны анықтау үшін К.Леонгардтың теориясына сүйене
отырып бұл ... ... ... ... ... ұсынады. Ұсынылған классификация бойынша
жеткіншектер ... ... ... ... ... тип. ... ... - көңіл-күйі барлық
уақытта көтеріңкі болып жүретін, болашағына үлкен үмітпен қарайтын
оптимистер. Олар өте сирек ... ... ... ... ... ... ішінде болуға, ... ... ... ... ... бір істен екінші түріне тез
ауысады, бастаған істерін аяғына ... ... ... ... көрсетуге жақын. Гипертимияның белгісі бар жасөспірімдер неше
түрлі оқиғаларға, романтикаға бейімді. Басқалардың өз басына ... ... ал ... ... ... ... ұнатады, олардың әсеріне тез бөленеді. Сәтсіздікке
реакциясы өте күшті, бірақ тез ... ... ... ... ... ... ... Лабильдік тип. Аффектілі тұрақсыздар, кей кезде ешқандай
себепсіз көңіл-күйлері тез және ... ... ... ... және ... ... – жұмысқа жарамдылығы, хал-жайы, табыстылығы т.б.
Эмоциясы өте нәзік ... ... ... және ... ... қабілетті. Қоршаған ортадағылармен жақсы ... ... ... Оны ... ... ... жүректен қуанып, үзақ уақыт шат болып жүреді. Махабатта қатты
ренжігіш, Бірақ қажетті болса қамқорлық көрсетуге, ... ... ... тип. ... ... ... шығаратын
ойындарды жақтырмайды. Бейтаныстармен қарым-қатынас жасамайды.Туған-
туысқандарына бауырмал, ашық-жарқындық белгілері басым. Оларға бір
эмоциялық жағдайдан екіншісіне көшу ... ... ... ... ... адамдар өз ойларын анық жинақтап айтқанын ұнатады.
Ескертулерге өте нәзік әсерленеді, ашулы, ... ... ... ... ... жүруге бейімді, кекшілдік
білдіреді. Өзін өзі қатал
бағалап, кемістіктерім өте көп деп ... ... ... ... ... тип. Тұйық, қарым-қатынасы шектеулі. Шизойдтық
жеткіншектер - тынымсыздықтың өте жоғары сатысындағы меланхоликтер.
Өздерінің достары жоқтығынан жалғыздық сезіміне ... ... ... да ... ... Өздеріне сенімі төмен, өз кабілеттілігін
бағаламайтын, азайтып көрсететін, басқалардан өзін қорғап ... ... ... ... ... ... өзін-өзі қорғау механизмі.
5. Эпилептоидтық тип. Аффектілік ұстамалы. ... ... ... ... ... ... ал бұзылуы
ұзақтығымен және аффектісінің өте терең жүруімен сипатталады. Аффект
барысында ерекше және себепсіз қатыгездік көрсетіп, ашуланған ... ... ... ... ... тынымсыз, тез шаршайды,
шығармашылық белсенділігі төмендейді.
6. Тұрақсыз тип ... ... ... ... бос ... әуесқой, импульсивті, реактивті. Ерік күші
дамымаған, ... ... ... -эпилептоидты психопатия.
7. Астено-невротикалық тип. Көңіл-күйі айнымалы, ... ... ... ... ... ұрыс-қағыс шығарып,
агрессиясын анық байқатады. Көңіл-күйі төмен, пессимист. ... ... ... ... ... ... ... Демонстративтік тип. ... ... ... көңлін аударып отыруды, ... ... ... ... басқалардың наразылығына бөленіп жүруді қажет етеді.
Артистікке құмар, ашық-жарқын, экстровагантты, өз
ерекшелігін ... үшін көп ... ... Жалғандығы
паталогиялыққа жақын, ассоциалдық әрекеттермен ... ... - ... ... Циклоидтық тип (тұйықталып қалушылық). ... ... ... ... жоқ. ... кезеңде көптеген
қиыншылыққа кездесумен байланысты ... ... ... ... Бүл түрі ... бергендер майда-шүйда
сәтсіздіктерге өте көп көңіл бөлетін
10. Аффекті-экзальтациялық. ... ... ... ... ... ... ... тез бөленетін, дінге
берілген, педант, кекшіл, жәбірленгенін, ренжіткенді ұзақ уақыт
ұмытпайтын, өкпелегіш ... Осы ... ... ... жиі ... болуы мүмкін, ішкі кернеуі күшті, ... ... ... ... ... ... ...
параноялды психопат.
3. Жеткiншектердiң дамуындағы қарым-қатынастың рөлi
Жеткіншектің жаңа құқықтарға ие болмақ тілегі ең ... ... ... ... ... Жеткіншек
бұрын ынталана орындайтын талаптарға қарсыласа бастайды: өзінің
дербестігін тежегенге және жалпы алғанда ... бала ... ... ... ... — қаққанға, бақылағанға, тіл алуды талап
етіп, жазалағанға т.б ... ... ... ... балалық кезде болған типі жеткіншек үшін енді
қолайсыз, оның өзінің ересектік дәрежесі ... ... ... ... Ол ... ... ... да
өз құқықтарын ұлғайтады, өзінің жеке басымен адамдық ... ... ... ... ... ... яғни
ересектермен айқын тең құқықтылықты талап етіп, оларға мұны
мойындаттыруға ... ... ... ... ... оны ... ... пайда болуы
ересек пен жеткіншектің бір ... ... ... жаңа мәселесін туғызады.
Жеткіншектік кезеңнің маңыздылығы мен ... ... жай сол, нақ осы ... ... адам ... ... ... шаққа тән типінен ересек адамдардың қарым-
қатынасына тән, ... ... жаңа ... өтуi ... ... ... жаңа нормалары жеткіншектің
қалыптасып келе жатқан этикалық дүниетанамының маңызды мазмұны.
Егер ересектің өзі ... ... ... ... ... оған деген қарым-қатынасын
қайта құрса, қарым-қатынастардың жаңа типіне өтудің сәтті формасы
жеткіншекке әлі бала деп қарамау болмақ.
Жеткіншек ... ... егер ... ... ... бала деп ... ... сақталатын болса, қарама-
қарсылықтар тууы мүмкін болатын жағдай ... ... бір ... ... ... қайшы келіп,
жеткіншектің әлеуметтік есеюінің дамуына кедергі жасайды, ... ... ... өзін ... деп ... мен оның жаңа ... ... етуіне қайшы келеді.
Міне, нақ осы ... ... пен ... ... талас-тартыстар мен қайшылықтардың көзі болады.
Талас тартыстар мен ... ... ... ... сипаты туралы олардың ... ... ... ... ... тіл ... қарсыласудың
алуан формалары түріндегі жауап қарсылыққа кезігеді. Бұл ... ... ... мен бір-біріне қарсылық қақтығыстар
туғызады. Ересек адам өз ... ... олар ... қарсыласуы барған сайын табанды бала түседі. Мұндай
жағдай сақталатын болса, бұрынғы қарым-қатынастарды бұзу ... ... ... ... айналған талас тартыс
формасын алуы мүмкін. ... мен ... әр ... ... ... ... бұрынғы «балалық» қарым-
қатынастарды бұзады да, болашағы бар жаңа «ересек» қатынастарды
орнатады. ... ... ... адам ... ... ... ... мүмкін.
Талас-тартыс - ересек адамның жеткіншектік кезеңде адамның
дамуымен санасуға, жеткіншекке өз жанынан жаңа орын тауып беруге
қабілеті ... ... оған ... болмағандығының
салдары.
Егер ересек пен жеткіншектің арасындағы ... ... ... ... бір типi ... ... ынтымақ, бұған тән өзара сыйластық, ... ... ... ... онда ... пен ... ... оған тән қиыншылықтар болмауы мүмкін. Жеткіншекке
ересек адам ... ... ... Нақ осы ... ... ... әр ... істер мен кәсіптерде өзінің көмекшісі
және жолдасы жағдайында қоюға, ал өзіне оған үлгі-өнеге, әрі дос
болуға мүмкіндік береді.
Құрдас балалардың қарым-қатынасы ... үшін ... ... ... жолдастарымен, құрдастарымен,
сыныптастарымен қарым-қатынасы ... ... ... гөрі ... ... әрі ... кезеңде жақынды дәрежесі жөнінен әр түрлі қарым-
қатынастар қалыптасады, ... ... ... ... ... жеке дос деп ... ... Жолдастарымен
қарым-қатынас жеткіншек үшін ерекше құндылыққа ие болады, оның
маңыздылығы соншалық ... ... ... ... ... ... ... өзін екінші қатарға
ығыстырады. Әдетте мұны бірінші болып ... ... ... ... қайсыбір өзгеше бір өмір сүре бастағанын бұл
туралы ... ... ... ... ... ... байқайды. Жеткіншек үшін құрдастарымен қарым-қатынасы
оның жеке басының қарым-қатынастар сферасы болып ... ... ... ... ... Оқшау жүретін деп аталатын
жеткіншектерде әр түрлі жағымсыз ... ... ... олардың бәріне тән кемшілік жақсы жолдас болу қасиеттерінің
жоқтығы. Сыныптастары оны осылай деп ... ал ... ... ... еш ... де ... болмайды деп біледі.
Сондықтан үздік оқушы да оқшау қалуы мүмкін.
Жеткіншектердің достығы. Жеткіншектің жеке ... ... ... қарым-қатынастың
ерекше түрі жақын жолдастарымен және ... ... роль ... Жыл ... ... олар ... қажет бола
түседі. Жеткіншектер сыйлы, беделді, қайсыбір ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасында әңгімелесу үлкен орын алады. Әр
түрлі істе де, серуен кезінде де ... ... ... ... осы ... ғана ... ... әрi
жеке адамға қытысты деп ұғынылатын мазмұнның ұлғайып тереңдеуі
ақылдасуға, қолдау мен ... ... ... ... зерулік
туғызады.
Жеткіншектік жаста ер балалар мен қыз балалар арасындағы
қарым-қатынаста айтарлықтай өзгерістер болады. Бір-біріне ден қою
ұнатуға ... ал ... ... өзінің сырт пішініне зер
салып ұнамды көрінуге ... ... Дене және ... ... ... озып ... 5-6
сыныптарда ... ... ... биік әрі ірі ... ... жынысқа көңіл аудару көптеген ер балаларда кіші
жастағы жеткіншектерге тән қыз ... ... ... ... ... ... ашықтық қалады, жасқану
ұялу, ыңғайсыздану келіп шығады. Басқа жынысты ... ... ... жеке ... дамуы үшін маңызы зор. Ұнатқан
обьектісіне барынша көңіл аудару саралай ағғарғыштықтан көрінеді.
Өзіне ұнаған ... ... ... нәзік өзгерістерді аңғаруға бейіімділік пайда
болады. ... ... жеке ... ... мүмкіндіктерін
ширықтырады, жақсы болуға, жақсылық жасауға, көмектесуге,
қорғауға ұмтылдырады. Бұл ден қою ... ... ... ... тірілік-тұрмысында көрсетілген қажеттіліктерден
басқа, қоғамдық қажеттіліктер де: ... ... ... ... іс-әрекетке деген қажеттіліктер маңызды орын
алады. Бұларды материалдық та, ... да ... ... ... бұл ... де осы ... болсын белгілі бір нышаны байқалмай қоймайды.
Еңбекке деген қажеттілік барған совет адамдарының негізгі
қажеттілігіне айналып отыр. ... ... ... өмірге
керекті әрі ләззат әперер іс-әрекетпен айналысуға құлшыныс
түрінде көрініс табуда. Мұндай жағдайда адам ... ... ... егер ол ... бұл мүнкіншілікпен айырылып қалса,
мысалы, қарны ашып, тамақ ішкісі ... ... ... ... ... нақ ... күй кешетін болады.
Өмірдің бірінші қажеттілігіне айналған еңбек адамға үлкен
қуаныш пен бақыт әкеледі.
Кеңестiк қоғамда еңбек ... ... ... ... ... ... Ол жеке адам ... қайнар көзі
болып табылады.
Еңбекке деген қажеттілік таяу ... әр ... ... ... Техниканың дамуы еңбек ... ... ... жеңіл әрі интеллектуалды етуге
мүмкіндік туғызады. Адамдар қабілеттеріне қарай өз еңбегін, күшін
қоғам ... ... ... болады және өмірінің мәнін
еңбектен іздейтін болады.
Қарым-қатынас ... ... ... әлеуметтік табиғатын
танытады. Бұл қажеттілік еңбекте қалыптасты, өйткені қарым-
қатынас – қоғамдық өндірісті ұйымдастырудың ... ... ... ... жеке адам ... игі әсерін
тигізеді. Қарым-қатынас нәтижесінде адам басқаларды ғана емес,
сонымен бірге өзін де ... ... ... ... жинақтайды. Адамдармен қарым-қатынас жасау ... ... және ... ... байыта түседі;
білім, тәжірибе және пікір алмасуына өз ықпалын ... ... ... ... ... ... дамыған адамның бойында жоғары әлеуметтік қажеттер
басты роль атқара отырып, ... бәрі де ... ... ... ... оның қызығушылығымен
тiкелей байланысты.
Қызығу дегеніміз-жеке адамның объектіге, оның өмірлік мәні
мен эмоциялық тартымдылық ... ... ... ... ... ... ... болады, бірақ олрдың өзі
емес. Қажеттілік міндетті ... ... ... ... ал
қызығу белгілі бір іс-әрекетке адмның жеке қатынасын көрсетеді.
Терең тамыр ... және ... ... ... ... ... Мәселен , театрға деген қызығу –спектакльді құр
жібермеуді ... ... ... ... ... өзінің де
айналысатын болуына жеткізуі ... ... ... қажеттіліктерді , талантты
немесе қоғамдық борышты сезінуден ... ... ... ... тартымдылығы өз-өзіне және бет алды көрінуі
мүмкін ал кейін : қажеттіліктер, қоғамдық талаптар, қабілеттілік
сияқты көптеген себептер арқылы анықталып әлгі ... ... ... ... эмоциялық тартымдылығың, алғашқы кезде, бәлкім,
аңғарыла қоймағанымен, терең тамыры болуы ... ол ... ... де, сондай-ақ субъектінің қасиеттерінен де
көрінбекші. Неліктен ... ... ... ... ... туғызады? Себебі, ол өзінің қасиеттерімен белгілі бір
дәрежеде адамның психикалық көңіл күйіне ... ... ... Сол бір ... ... ... ... сезім туғызбайтыны да содан. Рас, кейбір ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктеріне, үшіншілері әлеуметтік – топтық және
төртіншілері – жеке ... ... мен ... ... ... сай келеді. Мәселен, жалт-жұлт еткен объекті, дыбыстық
ырғақ, әуен барлық балаларды да ләззаттандырады.
Объектіге деген ... ... ... жеке ... тәжірбиесінің көп немесе аз болуына, білімділігі мен
тәрбиесіне, оның өмірі мен қызметінің ... ... ... ... ... ... болады.
Субъектінің көзқарасын басқа адамдар бағыттап қана қоймайды,
сонымен бірге ол тәрбиеленеді де. ... ... ... ... өмірлік мәні туралы коллективтік пікір, оған ... ... ... жеке ... сол ... көзқарасына ықпал етеді. Авиацияның айрықша дамыған кезінде
жастар авиацияға құштар болды, ал космонавтика дәуірінде космосқа
ұшуға құштарлық жалпылама сипат алды.
Сөйтіп, индивиттің ... ... ... ... ... ... сапасына (оның ... ... және ... ... ... да, оны түптеп келгенде басқа адамдар, коллектив, қоғам,
қоғамдық психология қалыптастырады. ... ... ... тегі бір деу ... ... ... пен қоғамның
рухани мәдениетінің деңгейіне, әлеуметтік қатнастарының дамуына
тағы сол сияқтыларға байланысты.
Қоғам дамуының әрбір ... ... ... адамзаттық
мүдделерімен қатар таңтық мүдделер де бой көрсетіп отырады.
Буржуазиялық қоғам өмірінің бүкіл ... ... ... ... ақшалы болуды және ойнап күлуді ең бірінші мақсат
тұтады.
Социалистік қоғамда алдыңғы қатарлы жастар жасампаз ... ... ... ... ... ... ... жоғары ұстайды. Қызығу еңбекке деген құлшыныс және
қанағаттанушылық, объектіге тез бауыр басу, ең ... ... ... арта түсуі сияқты қанағаттану сезімдері
түрінде көрініс ... адам ... мен ... елеулі орын алады. Адам
өмірдің бақыты мен бар болмысын өз бойында қызығу бар кезде ғана
сезінеді. Қызығу ... ... ... ... ... адам жанын жадыратушы, ми қыртысында іс-
әрекет жағдайын ... ... деп ... ... жұмыс жеңіл және жемісті болады.
Жеке адамның дамуы мен білімінің қалыптасыу үшін ... ... ... ... ... маңызға ие болады.
Қ. Д. Ушинский ешбір қызығусыз, тек қана ... ... оқу ... ... ... ... ... құштарлықты
жойып жібереді деп өте әділ жазған болатын. Сонымен ... ... ... ... тек қана қызығуға құруға болмайды деп атап
көрсеткен. Білім беру қара жұмысты да, едәуір ерік күшін де ... ... ... ... ... ... толғандырып және алаңдатып отырған кез–келген
мәселені анықтауда келесі екі факторды ескеру қажет. ... ... ... даму ... ... ... тұлғаралық қарым-қатынас процесін оңтайландыруға әсер
ету. Бұл екі фактордың бір-біріне сай келуі кеңес беру ... ... ... ... ... мүмкіндік береді
Жасөспірімдер үлкендік өмірге жақындағандықтан олар өздерінің
келбетін сәнді үлгілерге ұқсас етіп ... ... ... қыз
балаларда өте көп уақыт алуы мүмкін. Балалар үшін ... ... ... ... «ересектерге» ұқсас болғаны,
кездесулер, дәстүрлі би, шарап болатын кештер өткізілгені маңызды
бола бастайды. Мұндай жағдайларда жасөспірімднер алғашқы кезде
өздерін ... ... ... ... ... де болмайды,
өздерін қалай ұстауды да білмейді, дегенмен ... ... ... ... белгілі бір формасын сақтауға
тырысады. ... ... ... ... бағдарланады,
кинодан, теледидардан, көшеден көргендеріне еліктейді.
Жасөспірімдерге психологиялық қызмет көрсету барысында ... ... орын ... ... ... ... кіші ... жеткіншек жас кезеңдерінде жатқанын ескере отырып, ең
алдымен олардың психологиялық сферасының дамуында қарама – ... ... ... Ол ... ... ... ... талдауға болады.
1. Жасөспірімдердің барлық психофизиологиялық
көрсеткіштер бойынша дамуының аяқталмағандығы;
- өзінің сыртқы көрінісін менсінбеуі, сұлу ... деп ... ... ... тұрақсыздығы;
- жүйке жүйесі функциялары әлі қалыптасу үстінде болуы;
- ситуативті мазасыздану дәрежесінің тұрақсыздығынан ... ... ... процестерімен байланысты
жеке дәрежесінде ... ... ... ... және ... ... ... әсері терең:
- териялық ойлау дамуынцың кедергіге ұшырауы;
- мағыналы ес дағдыларының жетімсіздігі;
- оперативті ес көлемінің ... ... ... ... ... ... ... сай келмеуі;
- жекелік мазасызданудың жоғарылылығы;
- бірінші немесе екінші ... ... ... тыс ... ерік ... қалыптаспағандығы т.с.с. себептерді айтуға
болады.
3. Жоғары сынып оқушыларының жеке ... ... және ... ... келесі жағдайларға
байланысты көрініс береді:
- өзін - өзі ... ... өзін ... мен талпыну деңгейінің бейадекватилығы;
- дүниетанымының жағымды ... мен ... ... ... ... ... ... туатын қиындықтары:
- ... ... ... ... ... көңлі толмауы;
- қарым–қатынас дағдысының ... ... ... ... ... сезімнің, достық және ... ... ... ... ... тенденциянының анық байқалуы;
- ақиқаттағы шындықты теріс түсінуі;
- ашық сыншылдық ... орын ... ... талаптарымен позицияларын қабылдамауы;
- өзін басқаларға көрсету тенденциясының анық байқалуы;
- ... ... ... ... максимализмнің
орын алуы;
5. Жасөспірімдердің әлеуметтік ортаға адаптациядан тез өтіп
барлық ... тез ... ... алып ... ... ... түсінуінің төмендігі және өмірлік жоспарының
болмағандығы;
- мемлекеттік және қоғамдық өмірге қатынасуының төмендігі мен
саяси ... ... ... ... ... ... және ... меңгерудегі
шынайы мүмкіндіктері;
- кәсіби қызығушылығы және ... ... ... оқуы мен ... ... сай ... ... сезінбеуі және әлеуметтенуге ... ... ... бақылау, әңгімелесу, социометрия,
референтометрия, «аяқталмаған сөйлем», ... ... ... ... ерекшеліктерін бағалау және дамыту
әдістемелері, коммуникативтік және ... ... ... ... ... ... қатар факторлық талдау, интеллектуалдық қабілетті
анықтау, мамандық ... ... ... ... шкалалары
бойынша талдау т.с.с. әдістемелер қолданылады.
Ал, жас өспірімдік шақта достықты қажетсіну күрт өседі және
бұл сезім өте тұрақты да ... бола ... ... туралы жас
өспірімдік ұғым мен оның нақты дәрежесі әр балада әр түрлі болады.
Қыз балаларда олардың ... ... ... интимдік
достықты қажетсіну ер балалардан ерте басталады. Егер жастары бір
шамалас ер балалар мен қыз балалардың достық мұраттарын ... ... ер ... қарағанда достыққа неғұрлым жоғары
талаптар қоятындығы көрінеді. Есейген сайын бұл ... ... ... ... ... да ... ... жұп достықты ғана мойындап, нағыз дос біреу ғана
болу керек деп санайлы. Ал екіншілерінде екі, үш және одан да ... ... ... ... достасатындар да
кездеседі. Бұл мәселе тәлім-тәрбие барысында көңіл аударатын
проблемалардың бірі ... ... ... ... оны ... шын ... мән-мағанасын балаларға көрсету
психолог міндеттерінің бірі болып саналады.
Жас өспірімдердің біреулері ... ... ... ... қорқады, аз уақытқа да жалғыз қала ... ... ... де орын алуы ... Психолог осы
шақтағы баланың психологиялық дамуындағы ерекшеліктерін анықтап,
оның нормадан ауытқуларына ерекше көңіл бөліп, әрқайсысына жеке-
дара ... ... ... ... Бұл жас өспірімдерге
психологиялық қызмет көрсетудің келесі міндеті.
Адамның күрделі интеллектілік оперецияларды ... ... ... ... ... интеллектінің қалыптасуы және
көрініс беруі жас өспірімдік кезеңде ... ... ... ... ... ... ... барған сайын
саралана түсумен қосылып, мұның өзі жастардың ақыл-ой қызметінің
құрылымын кіші жастардағыға қарағанда күрделі де дара ... ... ... жаңа ... ... ... арқылы жоғары
сынып оқушыларын мамандық таңдауға даярлануы ... ... ... ... ... ... ... дербестік
дәрежесін арттыруға аса маңыз беру ... ... ... ... ... ... ... мен қатар психологиялық
түзету-дамыту жұмыстарымен де тығыз ... ... ... міндеті –жоғары сынып ... ... ... ... аталған, тағыда баланың жас ерекшеліктеріне, өмір
талабына байланысты туып ... ... ... ала ... ... жас ... ... қызметінің мақмұнын
анықтайды.
2-тарау. Жеткiншектердiң танымдық қабiлеттерiн ... ... ... ... ... даму ... айқындаудың
жолдары
Жеткіншектердің психикасы аса түрақсыз болғандықтан оларда
мектеп ... мен ... ... ұштасып келіп,
себепсіз агрессияны жоғарылатады. ... ... ... баруға
қорқуынан, сабаққа қатынасудан, тақтаға шығып жауап беруден бас
тартуынан т.б. ... ... ... ... мазасыздану баланың жеке басының неврозын туғызады,
оның жүйкесі мен психикасының бұзылуына алып келеді де ... тыс ... ... болады. Оның себебі, мұғалім
мен оқушы арасындағы қатынасының бұзылуы. Бүл ... ... ... ... ... ... ауыр сөз айтуынан т.б.
сондай үлкендерге елеусіз себептерден болуы мүмкін. ... ... ... не ... ... ... жалпы мектепке деген көзқарасының бұзылуына ... ... ... ... ... ... бұрын ауыр
сөзді естігендер тап болады. Осындай жағдайлар баланың ... ... ... ... оқушының оқуға деген мотивтік
сферасының бұзылуына алып келеді. Білім ... ... ... ... ... болудан қалады. Сонымен қатар балалардың
құндылықтарды бағалауы, ... ... ... Біртіндеп
мазасыздану неврозы тұлғалық дамудың ауруына ауысып кетуі мүмкін.
Мектеп неврозына себептер көп болғандықтан оның ... ... ... Невротикалық жағдайға апаратын себептерінің бастылары
ретінде мектептік мазасыздану, ... орын ... ... ... тіл ... алмай әуреге
түсуі және неше түрлі жағдайларда бала ... ... ... ... көрсеткендей, егер оқушыларға
невротикалық реакцияларының алғашқы белгілері кезінде ... оның ... ... ... ... ... ... психологиялық кеңес беру және коррекция жасау арқылы ... Ол үшін ... даму ... ерте ... оның ... ... ... ескеру мен
қатар балалардың ата-аналарымен, мұғалімдермен ... ... ... ... ... жас кезеңдегі оқушыларды невроз жағдайына алып
келетін және олардың ... ... әсер ... ... ... деп айтуға болады.
Біріншіден, дисгармониялық отбасы - ол ... ... ... тұрады. Агрессиясының анық
байқалуы мұндай отбасыдағы негізгі мәселе болып ... ал ... ... отбасы мүшелерінің бір-бірімен қарым-қатынасының
қалыптаспағанына байланысты дисгармония орын ... өз ... ... семьялардың түрлері
мен типтері көрсетілген: гармониялық емес, бұзылып бара ... ... ... ... ... сырт ... ... болып көрінетін отбасылар. Ал А.С.Спиваковская
отбасында қалыптасқан қарым-қатынас түрлеріне байланысты оларды
«театр», ... ... ... ... ... ... болады деп көрсеткен. Екіншіден, мектепішілік
қарым-қатынастың бұзылуы, оқушының өзімен бірге оқитындармен,
мектептен тыс ... ... ... тіл ... ... ... ... қырсық мінез
көрсетуіне негіз болатын келесі себептерді атап ... ... ... ... бір ... ... жүйке-
психикалық ауытқуы, не алкогольдік, ... ... ... ... соматикалық аурулар және ауыр ... ... ... ... орын алуы;
- эмоционалды сфераның тұрақсыздығы;
- ситуативті мазасыздану дәрежесінің ... ... ... ... өз ... ... үлкендердең қамқорлығы мен
ақыл-кеңесінен құтылғысы келуі;
үйге берілген тапсырмаларды жаттап алмастан өз сөзімен ... ... ... сын ... ... олардың айтқанын сынап-мінеп, кей
кезде өрескіл мінез көрсетуі;
істі игеру жағынан әлі бала болса, ал оларға ... ... ... ... ересек деп есептегендей болуы;
жеткіншектердің өз мүмкіндіктерін жоғары бағалап, бәрін өзі ... ... ... ... ... ... болмауы;
радио, теледидар, интернет және басқа да ақпарат көздерінен
ересектерге арналған ... ... ... еліктейтіндігі;
өзінен үлкен балалармен танысып, солардың жарамсыз әрекеттеріне
еліктейтіндігі;
күні-түні фантастикалық және ... ... ... кейіпкерлерге еліктеуі;
акцентуацияның көрініс беруі.
Жеткіншектің өмірінде орын алған осы көріністер, ... ... және ... ... ... жасай алмауы мен
олардың мінез-құлқында нешетүрлі ауытқулардың орын алуына ... ... ... ең кең тарағаны мінез акцентуациясы.
Акцентуацияның ... ... ... болып, кейбір стресс
факторларына өте қызу түрде реакция беруі. Сонымен қатар дәл
өзіне ... ... жоқ ... ... ... көп психиаторлар психопатияның бастамасы деп
түсінеді. Оларды шизоидты тип және ... тип деп ... ... ... мiнез - құлқында болатын
өзгерiстердi дер кезiнде байқап, түзетулер ... ... ... үшiн ... ... ... мен ... ғалымдар
ұсынып жүрген әдiстемелiк тесттердi қолдану тиiмдi. Солардың
бiрқатарына тоқталып өтейiк.
Жеткiншектердiң мiнез акцентуациясын анықтау (Шмишек тесті).
Мақсаты: Жеткiншектердiң акцентуация ... ... ... ... және күшін бағалау.
Бүл тесті құру негізіне К.Леонгардтың жеке тұлға акцентуациясы
туралы тұжырымдамасы алынған. К.Леонгардтың бүл концепциясы бойынша,
акцентуация деп ... ... тән ... ... ... ерекше дамып, шектен шыққанын айтады. ... оны ... бен ... ... деп екі ... Шмишек осы теориялық қағидаға сүйене ... ... және оның ... ... ... ... жасаған. Орындау
ережесі: Тест 88 сұрақтан тұрады. Оның әрқайсысына зерттелінуші «ия"
немесе "жоқ" деп жауап беруге ... ... 10 ... ... ... ала сауалнама буклеті және ... ... ... ... ... ... материалдар әр адамның
қолына беріледі де, олар жауап беру тәртібімен таныстырылады. Жауап
парақта сұрақ номері, оның ... (+) ... (-) ... ... ... ... ... алған жауап вариантына сөйкес
белгі қойып отырады.(А қосымшасы).
Жеткiншектердiң агрессиясын диагностикалау. (Басса-Дарки
әдiстемесi)
Мақсаты: бала ... ... және оның ... ... ... ... зерттеушілер оған әр түрлі анықтама
береді. Біреулері ол адамның қоршаған орта құбылыстарынан
өзін қорғауға арналған тұқым ... ... деп ... ... ... екіншілері жетекші роль
атқаруға бағытталған әрекет (Моррисон) деп түсіндіреді.
Агрессияны фрустрация мен байланыстыратын теориялар да бар
(Маллер, Дуб, Доллард).
Агрессия терминімен жеке тұлғаның субъект-субъекттік ... ... ... ... ... ... адамның алдында тұрған бөгетке шабуыл жасап,
қиындықты жеңуге деген белсенділігі. Сондықтан агрессияның оң
және ... ... бар ... ... түсіну қажет. Мысалы,
адам өз өмірін, немесе басқа адамдардың өмірін сақтауға, ... ... ... ... бағытталған агрессияны ақтауға
болады. Сонымен ... ... ... ... ... ... жас кезеңінде себепсіз агрессия, немесе жалған
қауіпке бағытталған шабуылшылық орын алуы мүмкін. Бүл құбылыстың
түрлерін, ... және ... ... ... ... ... зерттеп, агрессиясы нормадан тыс дамыған балалармен
түзету жұмысын жүргізуі керек.
А.Басс және ... ... ... оны ... ... ... ... - мотивациялық агрессия, осы құбылысты
туғызған себеп-сылтаулар. Психолог ең алдымен ... ... ... алуға тиіс. Екіншісі -инструменталдық агрессия,
немесе өзін қорғау үшін, басқаларды зөбірлеуге ... Бүл ... ... ... сегіз формада болуы
мүмкін.
Агрессияны зерттеуге қолданылатын әдістемелердің бірі Басса-
Дарки сауалнамасы. Бүл ... ... ... орын ... оның ... көрініс беру формасын диагностикалауға болады.(В-
қосымшасы)
Ассоциативтiк ес көлемiн анықтау әдiстемесi
Мақсаты: балалардың ассоциациясының көрiнiс беруiн және
ассоциация бойынша есте ... ... ... ... ... орындау тәртiбi түсiндiрiледi:" Мен
сөз сөз ... ... ... ... ... - ... ... оқылған өздердi жақсылап тыңдап, әр сөздiң екiншi сөзбен
қандай белгi бойынша ... ... бiр- ... ... есте сақтаңыздар. Сөз тiркестерiн оқимын. Ал
сiздер сөз жұптарының екншiсiн есиерiңiзге түсiрп, оның ... ... ... мен ... ... сөздi оқығанда
сiздер оның жұбы "дала" деген сөздi жазасыздар".
Тапсырмалар
1.Жаңа- үй ... ... ... ... түн ... ... 4. ... дөңгелек
14.Даналық- оқу
5.Су- құбыр ... ... ... ... ... ... би
8.Қатынас- тiл ... ... ағаш ... ... жазу ... ... ... жазылған сөздер (+) белгiленедi. Қалып кеткен және басқа
сөзбен жаңғыртылған сөз жұптары дұрыс жауапқа есептелiнбейдi.
15 және одан көп (+) - ... ес ... ... - 14 - ... - 9 - ... Жеткiншектiк жастағы балалардың даму ерекшелiгiне сай таным
процестерiн дамытудың әдiс-тәсiлдерi.
Жеткiншектердiң ... ... ... үшiн ең ... ... даму ерекшелiктерiн айқындап болған соң ... ... ... ... мен тесттердi, жаттығуларды
орындау арқылы дамытуға болады. Мысалы, ... ... ... айқандау жаттығулары олардың белгiлi бiр дағдыларының
қалыптасуына мүмкiндiк ... ... бiз ... ұсынған
бiрқатар жаттығулар мен тесттердi қарастырайық. Соның бiрi:
жеткiншектердiң таным процестерiн зерттеу және ... ... ... әдiстемесi. Оны сөздiк тестердi вербалдық интеллектiнi
зерттеу әдiстерi деп те атайды.
Мақсаты: қысқы және ұзақ ... есте ... ... және ... ... ... ... тестердi қолдану барысында балаларға
бiрнеше қосымша тапсырмаларды орындату ... ... ... дамыту жұмысы жүргiзiледi. Ұсынылып
отырған тестi орындау барысында баланың ... ... ... мән ... тапсырмалардыорындауға арналған 6-ға бөлiнген
бiр парақ қағаз таратылады. Оның ... ... ... ... ... бiреуi толтырылада да, жауап
парақ сол сәтте психологқа қайтарылып берiледi. Әр қатардағы
сөздермен алты тапсырма орындалады.
Оқушыларға ... ... ... ... Қазiр мен
сөздер қатарын асықпай оқимын. Ол создердi сол ... ... Бiр сәт ... соң мен ... ... ал сiздер
естерiңiзде қалған сөздердi берiлген парақтың бiрiншесiне жазып,
оны маған тапсырыңыздар".
Орындау ережесi ... соң ... ... ... ... ... 15 сөз бiр рет асықпай, анық
оқылады. Бiр- екi секунд өткеннен соң ... ... ... ... параққа жазып бередi. Бұл бiрiншi тапсырма. Оны
орындау нәтижесi балалардың қысқа мерзiмдiк ес ... ... ... шi ... ... ретiнде келесi сөздер қатарын қолдануға
болады)
1. Май; ... 3. Шар; ... ... Киiм; 7.Мезет; 8. ... 9. ... ... ... ... 13. ... 14. Мата; 15.
Жыл.
2- шi ... ... ... боцынша тапсырманы екiншi рет
орындатуға болады)
1. Сөз; 2. ... 3. Бас; 4. ... ... ... 7. ... 8. ... 9. ... Ай;
11. Балға; 12.Сағат; 13. Асхана; 14. ... ... ... орындап болғаннан соң зерттелiнушiлермен
ауа райы т.с.с. мәселелер бойынша ... ... ... ... ... ... ... аудару үшiн
қолданылады.
10 минут өткеннен соң ... ... ... ... есте ... ... жаңғыртылып жазылады. Бұл екiншi
тапсырма. Оның көмегiн ұзақ ... ес ... ... ... шкаласы 1: ( ес көлемiн бағалау)
9 және одан көп сөздiң ретi бұзылмаған- ... - ... - ... ... ... саны және олардың ретi
сақталғаны ескертiледi. Ес колемi өлшенгеннен соң ... және ... ... ... ... ... ... келесi шкала бойынша жүредi.
Бағалау шкаласы 2 : (интеллектуалдық дамуын бағалау)
Тапсырмаларды толық және мағыналы орындаған- жағары;
Төрт- бес тапсырманы орындаған - орта;
Тек ... ... ... ... - төмен.
"Шульте кестерелi" әдiстемесi
Мақсаты: зейiннiң тұрақтылығын және жұмысқа қабiлеттiк
динамикасын анықтауға арналған. Шульте ... ... ... ... ... Бұл әдiстеме 1 ден 25-ке дейiн сандар
аралас ... бес ... ... олар ретiмен
көрсетiлiп, келесi нұсқау берiледi:" Сiзге бiрiнен соң бiрi бес
кесте көрсетiледi. Олардың әрқайсысында 1 ден 25-ке дейiн ... ... ... ... ... ретiмен тауып
көрсетiңiз.Бiрiншi кестенi орындп болғаннаг соң екеншiсiн ... ... дәл сол ... 1-ден 25- ке ... ... ашып ... соң ... қосылып, тапсырманы
орындауға жiберiлген уақыт анықталады. ... ... ... ... ... соң, ... кесте ашылып, оны
орындау уақыты секундомер ... ... ... және ... ... ... жұргiзiледi. Әр
тапсырманы орындау ... ... тән мән- ... ... оның ... ... ... уақыт Т1,Т2,Т3,Т4,Т5-
деп белгiленедi де, олар секундомер ... ... ... ... даму ... ... ... тестiнiң жеткiншектерге арналған модификациясы)
Мақсаты: орта буын оқушыларының интеллектуадық даму ... ... ... ... тест төрт ... тұрады.Субтестiлер тапсырмалары жеке-
жеке бланкiлерге түсiсiледi және әр субтестiге жеке жауап парақ
даярланады. Тапсырмаларды орындату алдында балаларға оның ... ... соң ... ... көрсетiлiп, оған белгiнi
қалай түсiру керек екекнi ... ... ... ... ... соң тпсырма бланкiсi мен жауап парақты жинап
алвп, екiншi субтест тапсырмалары мен жауап парағы ... ... ... Әр ... бес сөз ... ... ортақ қасиеттермен сипатталады, ал бесiншi тек өзiне тән
көрсеткiштермен ерекше болып тұр. Сол сөз ... деп ... ... ... оның ... белгiсiн жауап парақта көрсету
керек.
Мысалы: а)кiрпiш; б)тас; в)балшық; г)әк; д)үй.
Бұл ... ... төрт сөз ... ... ал ... д) үй) - ... ... осы сөздiң әрiптiк ... ... ... ... керек.
Қорытынды
Жеткiншектердiң даму ерекшелiктерiн айқындауда бiз көптеген
психологтар мен педагогтардың, әлеуметтiк педагогтар ... ... Ең ... ... ... ... ... айқындауға, олардың өмiрiнде кездесетiн ... ... ... ... ... ... ... аудардық.
Жеткiншек жастағы балалардың қалыптасуына ықпал ететiн факторларды
сипаттап көрсеттiк. Олардың өмiрiнде қарым-қатынастың, өз ... ... ... ... ... ... ... педагогикалық, әлеуметтiк, дене жағынан
жетiлу процестерiн айқындауда Т.Р.Нұрмұханбетованың еңбектерiндегi
тесттер мен ... ... ... ... ... ... ... психологиялық жаттығуларды орындадық. ... ... ... ... психологиялық-
педагогикалық қасиеттерiн дамытуда бiз диплом жұмысымыздың орындалу
барысында пайдаланған және ... ... ... ... ... мектеп тәжiрибесiнде пайдалануды ұсындық.
Сонымен, зерттеу жұмысын қорытындылай келе ... ... ... ... ... ... ... жеткiншектiк жас кезеңi бала өмiрiндегi ең маңызды даму
кезеңi болып ... ... ... осы ... ... келетiн
болғандықтан мектеп психологы, сынып жетекшiсi және ата-ана
одағы арасында ынтымақтастықтың берiк болуын қамтамасыз ... ... ... ... ... мен ... жетiлдiру арқылы
бiлiм ... ... ... ... ... Қ.Б. ... -Алматы, 1993.
2. Жарықбаев Қ. Қазақ ... ... ... ... Ж. ... ... ... Алдамұратов Ә., Рахымбеков Қ. ... ... ... ... Т. ... ... ... 1993.
6. Немов Р.С. Психология 3-х томах. -М., 2002.
7. Елеусизова С. Қарым-қатынас психологиясы.
-Алматы, 1993.
8. ... С.Д. ... ... ... 2000.
9. Радугина А.А. Педагогика ипсихологии.-М.,
2001.
10. Гальперин Л. Введение в психологию. -М.,
2000.
11. ... А. ... ... -М., 2005.
12. Елiкбаев Н. Ұлттық психология.-Алматы, 1992.
13. Жарықбаев Қ. Әдеп және жантану. -Алматы,
1994.
14. ... Р. ... и ... ... Морозова А. История психологий. -Санкт-Петербург. 2000-
Санкт-Петербург. 2001..
17. Еникеев М. Общая и социальная ... -М., ... ... В. ... психологий. -Санкт-Петербург. 2001.
19. Нұрмұхамбетова Т.Р. Тәжiрибелiк психология. -Шымкент, 2006.1-
том.-188 ... ... Л.Д. ... и ... ... ... М.,
2002.
21. Столяренко Л.Д. Основы психологии. Ростов-на-Дону, 2002.
22. Немов Р.С. Психология. В 3 т. М., ... ... Т.Р. ... ... ... ... Абрамова Г.С. Практическая психология. М., 2001.
25. ... Г.М. ... ... М., ... ... Е.М. ... Минск, 2000.
27. Гришина Н.В. Психология конфликта. ... ... Ю.Э. Как ... и работать эффективно. Минск, 1985.
29. Джакупов С.М. Психология познавательной деятельности. Алматы. 1992.
30. Каракулов К.Ж. ... ... ... ... ... Р.К. Психология успеха. Алматы, 1999.
32. Морозов А.В. Деловая психология. Санкт-Петербург, 2001.
33. Немов Р.С. ... ... М., ... ... ... для деловых людей. Под ред. Н.А.Литвинцевой
М., ... ... ... Под ред. ... Новосибирск, 2000.
36. Психология и этика делового ... Под ред. ... ... ... Н.И. ... психология в образовании. М., 1995.
38. Степаненко Т. Этнопсихология.-М., 1999. -320 с.
39. Мұқанов М. Жас және ... ... ... ... ... ... ... Акцентуация көрініс беруінін анықтап, оның түрін және
күшін бағалау.
Бүл тесті құру негізіне К.Леонгардтың жеке тұлға акцентуациясы
туралы тұжырымдамасы алынған. ... бүл ... ... деп ... ... тән ... қасиеттердің
кейбір
көрсеткіштері ерекше дамып, ... ... ... ... оны ... бен темперамент акцентуациясы деп екі ... ... осы ... ... ... ... ... және оның сапалық көрсеткішін анықтау тестін жасаған. ... Тест 88 ... ... Оның әрқайсысына зерттелінуші
«ия" немесе "жоқ" деп ... ... ... Жауаптар 10 шкала бойынша
бағаланады. Алдын ала сауалнама буклеті және жауап ... ... ... ... ... ... әр адамның
қолына беріледі де, олар жауап беру тәртібімен таныстырылады. Жауап
парақта сұрақ номері, оның ... (+) ... (-) ... белгілір
қойылған болады. Зерттелінуші таңдап алған жауап вариантына сөйкес
белгі қойып отырады.
Сауалнама және жауаптарды бағалау кілті.
1. Сен, әдетте, байсалды және ... бе? ... Сен тез ... әбіржейсің бе?.
3. Жылауың оңай ма? (6).
4. Жұмысымда қате жоқ па, деп бірнеше рет тексересің бе? ... Сен, ... ... ... бе? ... ... ... қуаныштан қобалжуға және керісінше тез
өзгереді ме? (9).
7. Сен ойын барысында жетекші болғанды ұнатасың ба? ... ... ... ... ... ... ма? ... Мұғалімнің берген тапсырмасын әрдайым адалдықпен орындауға
тырысасың ба? (7).
10. Жаңа ойынды ойыңнан ... ... ба? ... ... ... ... тез ... ба? (-7).
12. Өзіңді мейрімді, басқаларды аяйтын деп ... ба? ... ... ... хат ... ол бір ... ілініп
қалды ма, деп тексересің бе? (4).
14. ... ... ... ... озық ... ба? (8).
15. Кішкентай кезіңде иттен, ... ... ... Балалар сені өте ынталы және ұқыпты деп ... ... ... және үйдегі жағдайларға байланысты
ма? (9).
18. Таныстарыңның ... сені ... ... деп
айтуға болады ма?(8).
19. Ішіңнен қобалжып жүретін уақытың болады ма? (5).
20. ... ... ... бе? (3).
21. Қайғыны бастан кешкенде өкіріп жыладың ба? (10).
22. Бір ... ұзақ ... ... қиын ба? ... ... ... ... өз құқығыңды қорғайсың ба?
(7).
24. Мысықтарды рогаткамен атқан күндерің болды ма? ... ... ... ... ... тұрса оған сенің жының
келеді ме? ... ... ... үйде бір өзің ... қорқатын ба
едің? (2).
28. Ешқандай себепсіз қуанышқа немесе уайымға ... ... ... ең ... ... ба? (8).
30. Көңіл көтеріп ... кез жиі ... ма? ... Ашулануың оңай ма? (5).
32. Кейде өзіңді бахытты сезінесің бе? ... ... ... өз ... ашық ... ба? (7).
35. Қаннан қорқасың ба? (6).
36. ... ... шын ... ... ба? (-
4).
37. Әділетсіздіктің құрбаны болғандарды қорғайсың ба?
(7).
38. ... бос ... ... қорқасың ба? (2).
39. ... пен ... ... ... ... ... және нақты емес жұмысты көбірек ұнатасың ба? (4).
40. Адамдармен ... ... оңай ма? ... ... пен кештерде өнер көрсетуге құмарсың ба?
(8).
42. ... ... ... ... ... ма? ... Балалармен, мұғалімдермен ұрысып қалып, мектепке бара
алмай жүрген кез болды ма? (3).
44. Өмір сүру қиын ба? ... ... ... ... мазақтап күлесің бе?
(1).
46. ... ... өзің ... болмасаң, татуласуға әрекет
жасайсың ба? (-7).
47. ... ... ... бе? ... ... ... ... соң, бір оқиға болмасын деп,
тексеруге қайтып ораласың ба? (4).
49. Кейде өзіңнің немесе туысқандарыңның басына бір ... ... ... бе? ... Көңіл-күйің ауа райына байланысты ма? ... ... біле ... ... беруге қиналасың ба? (8).
52. ... ... ... бе? ... ... бірге болу саған ұнайды ма? ... ... ... ... оны үйренуден үміт үзесің бе?
(10).
55. ... ... ... қолыңнан келеді ме? (1).
56. Қиындықтар кездескеніне қарамастан ... ... ... ба? ... Кино ... ... ... жылайсың ба? (6).
58. ... ... ... ба? (4).
59. Тапсырманы көшіріп алуға бересің бе? ... ... ... ... ... қорқасың ба? (2).
61. Барлық заттар өз ... ... ... ба? ... ... ... көтеріңкі, ал тұрғанда - тұнжыраған
болған ба? (9).
63. Бейтаныс балалар арасында өзіңді еркін ... ... ... ... ма? ... Жиі ... бе? (-3).
66. Егер біреуді ерекше силайтын болсаң, оны білдірмей жүре
аласың ба? (8).
67. Бір ... ... әр ... ... ... ... ба? (1).
68. Әділетсіздікке жиі кездесесің бе? (7).
69. Табиғатты жақсы көресің бе? ... ... ... ұйқыға жатарда есікті, электр
тетіктерін ... бе? ... ... ... деп ... ба? ... Мерекелік дастархан басында көңіл күйің өзгереді ме?
(9).
73. Драмкружокқа қатынасуды, ... өлең ... ... ... ... ... ешкіммен сөйлеспей ... ... ма? ... ... ... ... ба? ... Қуаныштан ... ... ... кездеседі ме? (10).
77. ... күте ... ба? ... ... ұзаққа созылады ма? (7).
79. ... ... ... ... ба? ... ... ... жөндеу үшін дәптердің бір бетін
көшіріп жазасың ба? ... ... ... адам дер ... бе? ... ... ... жиі көресің бе? (2).
83. Өзіңді терезеден тастағың келген кез болды ма? ... ... ... ... өткізіп жатса,
сенің көңілің көтеріледі ме? ... ... ... ... ұмыта аласың ба? (8).
86. ... ... ... ... бе? (8).
87. Әдетте аз сөйлейсің бе? (3).
88. ... ... ... ... өзіңнің кім
екеніңді ұмытасың ба? (8).
Тест нәтижесін талдау.
Сұрақтар соңында жақшада берілген номерлер ... ... Әр ... ... ... оң ... ... кестеде
көрсетілген коэффицентке көбейту арқылы акцентуацияның баллы
анықталады. ... 12 ... ... болса акцентуацияның сол түрі
орын алғанын білдіреді. Талдауды ... ... ... ... ... жүргізіледі.
Қосымша-В
Жеткiншектердiң агрессиясын диагностикалау.
(Басса-Дарки әдiстемесi)
Мақсаты: бала агрессиясының түрін және оның ... ... ... ... ... оған әр түрлі анықтама
береді. Біреулері ол адамның қоршаған орта құбылыстарынан
өзін қорғауға арналған тұқым қуалаушылыққа негізделген
қасиет деп ... ... ... екіншілері жетекші роль
атқаруға бағытталған әрекет (Моррисон) деп ... ... мен ... ... да ... Дуб, Доллард).
Агрессия терминімен жеке ... ... ... ... ... ... ... дегеніміз адамның алдында тұрған бөгетке
шабуыл жасап, қиындықты ... ... ... ... оң және ... көріністері бар екенін жақсы ... ... адам өз ... ... ... ... ... табыс көзіне төнген қауіпті ... ... ... болады. Сонымен қатар, ешқандай ақтауға
болмайтын ... ... ... жас ... себепсіз агрессия, немесе жалған
қауіпке бағытталған шабуылшылық орын алуы ... Бүл ... ... және ... ... ... Психолог осы
мәселені зерттеп, агрессиясы нормадан тыс дамыған балалармен
түзету жұмысын жүргізуі керек.
А.Басс және А,Дарки ... ... оны ... ... ... ... - ... агрессия, осы құбылысты
туғызған себеп-сылтаулар. Психолог ең алдымен ... ... ... ... тиіс. Екіншісі -инструменталдық агрессия,
немесе өзін қорғау ... ... ... ... Бүл қасиеттің көрініс беруі ... ... ... ... ... әдістемелердің бірі Басса-
Дарки сауалнамасы. Бүл әдістеме көмегімен агрессияның орын алуын
және оның түрін, ... беру ... ... ... ... тест ... 75 ... берілген.
Оларға «ия» немесе «жоқ» деп жауап беріңіз.
Сауалнама:
1. ... ... ... зиян ... келеді.
2. Кейде өзім жақтырмайтын адамдар туралы өсек айтамын.
3. Мен тез ... ... ... Егер маған ... өтіш ... ... ... маған қажетті нәрселерді толық ала алмаймын.
6. Басқалар менің сыртымнан мен ... ... ... Мен ... ... ... ... білдіремін.
8. Егер біреуді алдаған кезім ... ... ... ... ... Мен ... ... қол жұмсауға қабілетті емес сияқтымын.
10. Мен еш уақытта, заттарды ... ... ... ... ... ... ... кешірімдімін.
12. Егер маған орныққан ... ... ... бұзғым келеді.
13. Басқалар қолайлы жағдайды пайдаланып қалады.
14. Басқалар маған, ... ... ... мен одан ... қаламын.
15. Менің басқалармен келіспейтін кезім жиі ... ... ... ... өзім ... ... ... Мені біреу бірінші ... ... ... жауап бермеймін.
18. Мен ашуланғанда есікті тарс еткізіп ... Мен ... ... әлде ... ... Егер біреу біреу маған ... ... ... мен оған ... ... ... ... мені онша қанағаттандырмайды.
22. Көп ... мені ... деп ... ... менімен келіспесе, мен ... тұра ... ... ... ... өздерін кіналы сезінуі керек.
25. Менің отбасымды әбіржіткендер - жұдырыққа жығылғысы
келгендер.
26. Дөрекі әзілге мен бармаймын деп ... Мені ... ... ... ... Егер ... өздерін бастықсымақ ... ... ... үшін бар ... саламын.
29. Апта сайын мен ... ... ... ... ... көбі ... қызғаншақтықпен қарайды.
31. Басқалардан өзімді силауды талап етемін.
32. ... үшін ... ... ... ... ... ... адамдардың
«тұмсығын бұзуға» тұрады.
34. Мен еш уақытта ... ... ... ... Егер ... маған деген көзқарасы
мәртебеме сай ... мен ... ... Мені ... ... келсе, мен оған көңіл бөлмеймін.
37. Ешкімге байқатпауға тырыссам да, қызғаншақтық
«ішімді ит ... ... ... мені ... ... бар ... Мен қатты ызалансам да балағат сөз ... ... ... ... ... ... біреу қол көтерсе, ... ... ... ... ... ... ... мен ренжимін.
43. Кей кезде адамдарды көргенде мен жынданамын.
44. Шынымен жек көретін ... ... ... еш ... ... ... менің ұстанымым.
46. Егер ... мені ... ... ... не ... айтуға даярмын.
47. Кейін өкінетін нәрселерді жиі жасаймын.
48. Ашуланған кезде қол жұмсауым мүмкін.
49. ... ... ... ... ... ... Мен өзімді атылуға дайын оқтай жиі ... ... ... ... бәрі ... олар
мені, бірге жұмыс ... қиын ... деп ... ... ... ... байланысты басқалар маған
жағымды нәрсе істейді, деп ... ... ... ... ... мен де оған ... Сәтсіздіктер мені мазасыздандырады.
55. Төбелескенде басқалардан артық-кемім жоқ.
56. ... ... ... ... ... сындырғаным есімде.
57. Кейде төбелесті бірінші болып бастаймын.
58. Өмір ... ... ... ... анық ... Мен, ... ... тек шынын ... ... ... ... ғана ... Егер ... ... қысылып жүремін.
62. Өз құқығымды жұдырықпен қорғау керек болса - күшімді
көрсетемін.
63. ... ... ... стол ... ... ... ... ұнамайтындарға дөрекілік көрсетемін.
65. Маған зиян келтіргісі келетін дұшпандарым жоқ.
66. Дөрекілерді өз орнына қоя ... Өзім ... өмір ... ... ... ... жиі ... Мені төбелеске дейін апаратындарды білемін.
69. Кішкентай нәрсеге бола ренжімеймін.
70. ... ... ... ызаландырғысы
келеді, деген
ойға сирек бөленемін.
71. Мен, көбінесе, адамдарды тек ... ... ... мен ... ... кеттім.
73. Дау барысында мен дауысымды жиі көтеремін.
74. Басқаларға теріс көзқарасымды көрсетпеуге ... Мен ... ... ... ... ... келесі ұстанымдарға сүйене отырып
жасаған:
1. Әр сұрақ агрессияның бір түрін анықтауға арналған.
2. Сұрақтарға берілген ... ... ... ... төмендету жолдары ойластырылған.
Бағалау шкаласы.
Жауаптар сегіз шкала бойынша ... ... ... ия-1, жоқ-0 ... ... 25, 31, 41, 48, 55, 62, 68; Жоқ - 1, ия - 0 ... 9,
7.
2. Жанама агрессия: ия-1, жоқ-0: 2, 10, 18, 34, 42, 56, 63;
жоқ-1, ия-0: 26, ... ... ия-1, ... 3, 19, 27, 43, 50, ... 72; жоқ-1, ия-0: 11, 35, 69.
4. ... ия-1, ... 4, 12, 20, 28; ... ... ... ия-1, ... 5, 13, 21, 29, 37, 44, ... Күдіктенушілік: ия-1, жоқ-0: 6, 14, 22, 30, 38, 45, 52,
59; жоқ-1, ия-0: 33, 66, 74, ... ... ... ия-1, ... 7, 15, 23, 31, ... 60, 71, 73; ... ия-0: 1, 33, 66, 74, ... Кінәні сезіну: ия-1, жоқ-0: 8, 16, 24, 32, 40, 47, 54,
61, 67.
Көрсетілген шкала ... ... ... аударып, барлық
жиналған ұпайлардың екі түрлі қосындысы шығарылады. Біріншісі
қастандық ... деп ... да ол 5 және 6 ... ... ... Ал ... ... индексі - 1,
3, 7 шкалалар қосындысы бойынша анықталады.
6,5 плюс-минус 3 - ... ... ... ... 21 ... 4 - ... ... көрсетеді.
Қосымша-Г.
Зейiндi бағалау ( Мюнстерберг әдiстемесi )
Мақсаты: зейiннiң таңдамалылығын және кедергiлерге көңiл
аудармай iс- әрекетiн ... ... ... ... әрiптерден тұратын текстiң iшiнде мағынасы бар
сөздер кездеседi. Текстi мүмкiнiдiгенше тезiрек қарап щығып,
әрiптер ... ... ... ... ... олардың астын
сызып отыру керек.
Мысалы: рекледпсихологфыврукэж. Бұл қатардағы әрiптер арасында
"психолог" деген сөз жасырынып тұр.

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 48 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ хандығы құрылуы мен нығаюы7 бет
Қазақстан Республикасының заңдары бойынша тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы жалпы ұғым64 бет
Абай Құнанбаев.(1845-1904)7 бет
Абылай хан7 бет
Аддиктивті жүріс-тұрыспен психологиялық жұмыс туралы4 бет
Астрофизикалық объектілерді фракталды талдау11 бет
Геотермальды энергетика7 бет
Гомеостаздық нейро – эндокриндік реттелуі5 бет
Жоспарлау жүйесі: малайзия тәжірибесі25 бет
Иоганн Генрих Песталоццидің педагогикалық теориясы10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь