Ш. ш. уәлихановтың әлеуметтану жөніндегі тұжырымдамалары


Ш. Уәлихановтың (1835— 1865) ғылыми еңбектерінің бәрінде, атап айтқанда, «Қазақтардың өрісі мен қонысы туралы», «Сот реформасы жайлы жазбалар», «Баянауыл округі туралы», «Өлкенің үкімет басқару жүйесі мен саяси жағдайы», «Сахарадағы мұсылмандық туралы» және т.б. шығармаларында казак коғамындағы көкейтесті әлеуметтік мәселелер зерттеледі.
Қазақтардың өмір сүрген патриархалды - феодалдық коғамы барлық халықтардың басынан өткізген эволюциялық даму жолы екенін атап көрсетеді. Қазақ коғамының эволюциялық дамуы өзге елдердегі сияқты елді өркендеудің биік сатысына көтереді деп түсіндірді. Оның әлеуметтік - экономикалық негіздері бар екенін дәлелдеді. Ол Ресей державасының «кұрамына еніп отырған барлық бұратана тайпалардың ішінде халқының санының көптігінен, байлығы жөнінен біз бірінші орын аламыз. Меніңше, алдағы өркендеу де біздің — казактардың үлесіне тиеді», — деген қорытындыға келеді.
Қазақ коғамында орын алған жағымсыз құбылыстар тоқыраудың мотиві болғанын, коғам дамуында жаңа бетбұрыс алған еркін ағымды тоқтатқанын сынай отырып, казак елінің өркендеу болашағын реформамен тығыз байланыстырады, реформаға қалай әзірлену және оны қалай жүргізу қажеттігі жөнінде аса құнды ой-пікірлер тұжырымдады. Оның пікірінше, реформаға ғылыми тұрғыдан келу керек, нақты тарихи жағдайды есепке алу қажет. Сонда ғана реформа сәтті орындалады, соның негізінде қоғамдық организмнің дамуы іске асады. Мұндай реформаны аяғына дейін жеткізуді маңызды процесс деп санайды.

Пән: Социология, Демография
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге


Начало формы
Конец формы
Ш. Ш. Уәлихановтың әлеуметтану жөніндегі тұжырымдамалары
|  |
|Ш. Уәлихановтың (1835— 1865) ғылыми еңбектерінің бәрінде, атап |
|айтқанда, «Қазақтардың өрісі мен қонысы туралы», «Сот реформасы жайлы |
|жазбалар», «Баянауыл округі туралы», «Өлкенің үкімет басқару жүйесі мен|
|саяси жағдайы», «Сахарадағы мұсылмандық туралы» және т.б. |
|шығармаларында казак коғамындағы көкейтесті әлеуметтік мәселелер |
|зерттеледі. |
|Қазақтардың өмір сүрген патриархалды - феодалдық коғамы барлық |
|халықтардың басынан өткізген эволюциялық даму жолы екенін атап |
|көрсетеді. Қазақ коғамының эволюциялық дамуы өзге елдердегі сияқты елді|
|өркендеудің биік сатысына көтереді деп түсіндірді. Оның әлеуметтік - |
|экономикалық негіздері бар екенін дәлелдеді. Ол Ресей державасының |
|«кұрамына еніп отырған барлық бұратана тайпалардың ішінде халқының |
|санының көптігінен, байлығы жөнінен біз бірінші орын аламыз. Меніңше, |
|алдағы өркендеу де біздің — казактардың үлесіне тиеді», — деген |
|қорытындыға келеді. |
|Қазақ коғамында орын алған жағымсыз құбылыстар тоқыраудың мотиві |
|болғанын, коғам дамуында жаңа бетбұрыс алған еркін ағымды тоқтатқанын |
|сынай отырып, казак елінің өркендеу болашағын реформамен тығыз |
|байланыстырады, реформаға қалай әзірлену және оны қалай жүргізу |
|қажеттігі жөнінде аса құнды ой-пікірлер тұжырымдады. Оның пікірінше, |
|реформаға ғылыми тұрғыдан келу керек, нақты тарихи жағдайды есепке алу |
|қажет. Сонда ғана реформа сәтті орындалады, соның негізінде қоғамдық |
|организмнің дамуы іске асады. Мұндай реформаны аяғына дейін жеткізуді |
|маңызды процесс деп санайды. |
|Егер де коғам мұқтаждығы мен құралдары белгілі болса, қоғамның |
|әл-ауқатын жақсарту мақсатын көздеген кез келген реформа алға қойған |
|мақсатына сол уақытта ғана жетеді. |
|Басқаша сөзбен айтқанда, реформаны жемісті жүргізу үшін өзгерістердің |
|ішкі қайнар көздерін кере білу қажет болды. Сонымен қатар Шоқан |
|қоғамдағы өзгерістерді жасау қажеттілігі қоғамның даму деңгейінен және |
|бұқара халықтың өмір салтынан туындауы тиіс деп түйді. Ал бұның езі |
|дифференциялау принципі тұрғысынан қаралуы керек. Қазақ қоғамында |
|жүргізілетін реформалардың ішінде адамның тұрмысын жақсартуға ықпал |
|ететін реформа ғана пайдалы, ал бұл мақсатқа жетуге кедергі келтіретін |
|реформа «зиянды». Сондықтан ол бұл мақсатқа жете алмайтын кез келген |
|реформаторлықты жоққа шығарды. Қазақ еліне қоғамдық әмірдің |
|«экономикалық және әлеуметтік» жақтарын қамтитын реформа қажет деп |
|санады. |
|Ш.Уәлихановтың тұжырымдауынша, коғамда жасалатын бетбұрыстардың халыққа|
|ұнамдысы, пайдалысы экономикалық және әлеуметтік реформа, олар |
|«халықтың маңызды мұқтаждарына тікелей қатысы бар реформа деп саналады,|
|ал саяси реформалар қажетті экономикалық реформаларды іске асырудың |
|құралы ретінде қолданылуы тиіс, өйткені жеке алынған әрбір адам және |
|барлық адамзат ұжымдаса отырып өзінің дамуында бір ғана түпкі мақсатқа |
|— езінің материалдық әл-ауқатын оңалтуға ұмтылады және осының езі |
|прогресс болып саналады». |
|Шоқанның пікірі бойынша, экономикалық және әлеуметтік реформалар шынайы|
|коғамдық прогреске жетуді мақсат етуі керек, ал қоғамдық прогресс өз |
|кезегінде халықтың материалдық халін жақсартуға қызмет етуі тиіс. Саяси|
|реформа белгіленген экономикалық мақсатқа жетудің құралы кызметін |
|атқарып, соған бағындырылады. Сол халықтың пайдасы үшін іске асырылатын|
|коғамдағы өзгерістер «материалдық қажеттілігіне» және «ұлттық |
|мазмұнына» орайластырылған бірнеше талаптарды қанағаттандыруы керек. |
|Оның аталмыш мұқтаждықтар мен сипаттар деп отырғаны қазақтың ауылдық - |
|рулық қауымдастығының жерді ұжымдасып пайдалануы, еңбекші жұрттың |
|әлеуметтік қауымдастығы сияқты жақсы жақтары еді. Сонымен катар оның |
|өзара көмек, тұрмыста бір-біріне қол ұшын беру және өзін-өзі басқару |
|белгілерін де назардан тыс қалдырмай, олардың маңызды жақтарын ашып |
|көрсетті. Шоқанның пікірі бойынша, бұлар «оқыған еуропалықтардың |
|еліктеуіне» тұрарлық құбылыстар. |
|Ғұлама ғалымның бұл пікірінің бүгінгі таңда біздің елімізде жүріп |
|жатқан реформа үшін практикалық маңызы зор. Бірақ осы құнды пікірдің |
|ескерілмеуі қоғамды келеңсіз жағдайларға да соқтыруда. Қоғамның күйін |
|және халықтың салт-дәстүрі мен әдет-ғұрыптарын есепке алмай, өзге елдің|
|тәжірибесін көзсіз енгізе салуды республика өз басынан кешірді. Бұның |
|бәрі жүргізіліп жатқан реформаның барысына әсерін тигізбей қоймады. |
|Шоқан реформаны халыққа тануға да қарсы болды. Оның көзқарасы бойынша, |
|«еріксіз, күштеп іске асырылған реформа казіргі таңға дейін адамзатты |
|ауыр зардапқа соқтырып келеді». Ол қазақ елін басқарудың мұндай |
|әдістерінен сақтандырды, өйткені олар халықты толқытуы мүмкін деп |
|санады. Ойшылдың пікірі бойынша, реформа қайсыбір коғамға тән терең |
|қажеттіліктерден туындауы керек. Бұдан кері жағдайда қолданылған |
|шаралар іске аспайды, тіптен қоғамдағы өзгертулерге жағымсыз ықпал |
|ететін процестерді тудыруы мүмкін. |
|Оның пікірінше, мұндай апаттарды «жөнсіз теорияларға сүйенген немесе |
|басқа халықтың өмірінен алынған» реформа қалыптастыруы мүмкін. Шоқан |
|өлкеде жүргізілуге дайындалып жатқан сот реформасын осындай реформаның |
|қатарына жатқызды. Үкімет шенеуніктерінің реформа жөнінде еңбекші |
|халықтың пікірімен санаспай, «танымал қырғыздардың» пікірін білуге |
|ұмтылуын қателікке есептеді. «... танымал және бай адамдардың |
|мүдделері, тіптен жоғары өркениетті қоғамдардың өзінде, кебіне - көп |
|бұқараның, көпшіліктің мүдделеріне қарсы болады». |
|Реформалардың сәтті жүзеге асуын Шоқан олардың дұрыстығымен |
|байланыстырып қарастырады. Олар прогресс заңдарына негізделсе ғана |
|дұрыс болады. Оның пікірі бойынша, дәл осындай жағдайда ғана қоғамдық |
|организмнің дамуы дұрыс, орынды жүреді. Осыдан келіп халықтар: өзін - |
|өзі дамыту, өзін - өзі қорғау, өзін-өзі басқару және өзін-өзі жазғыру |
|іспетті саяси прерогативтерді жүзеге асыруы тиіс. |
|Шоқан қазақ коғамын әлеуметтік организмнің күрделі объектісі ретінде |
|қарастыра отырып, оның әлеуметтік - таптық құрамының коғам дамуына |
|сәйкес үлкен өзгерістерге ұшырап отыратынын көрсетті. Оның |
|тұжырымдамаларында қазақ қоғамының ақ сүйек және қара сүйек деп |
|аталатын екі топқа бөлінуі феодалдық қоғам кезінде орын алғандығы |
|тұжырымдалады. Қоғамның мұндай екі ... жалғасы







Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ ойшылдарының қоғам және тұлға дамуына әлеуметтанулық көзқарастары14 бет
Ұсыныс хат8 бет
1 Абай және казіргі заман 2 Шокан және географиялык детерминизм 3 З,Фрейд және психоанализ 5 Ф,Ницше және аса кушті адам15 бет
Ақын- жазушылардың тұлға болып қалыптасуы11 бет
Орыс ғалымдары ХІХ ғасырдың Қазақстан өндіргіш күштері мәдениеті мен тұрмысы24 бет
Ш. Уәлиханов көрнекті тұлға және ғалым50 бет
Ш. Уәлихановтың Шығыс Түркістан халықтары туралы тарихи көзқарасы37 бет
Ш.Уалиханов өмірі мен еңбектері7 бет
Ш.Уалихановтың саяси-құқықтық көзқарасы64 бет
Ш.Уалихановтың қазақ тарихындағы орны29 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь