Психологиядағы қарым-қатынас пен этникалық өзіндік сананың теориялық мәселелері

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
4
ПСИХОЛОГИЯДАҒЫ ҚАРЫМ.ҚАТЫНАС ПЕН ЭТНИКАЛЫҚ ӨЗІНДІК САНАНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ...
7

1.1 Этнопсихологиядағы қарым . қатынас ерекшеліктерін және оның өзіндік санаға әсерін зерттеу теориялары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

7

1.2 Cтуденттер ұжымының қалыптасуына қарым.қатынас пен этникалық сананың әсері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

34

2. СТУДЕНТТЕР ҰЖЫМНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫНА ҚАРЫМ.ҚАТЫНАС ПЕН ЭТНИКАЛЫҚ САНАНЫҢ ӘСЕРІН ЭКСПЕРИМЕНТТІК ЗЕРТТЕУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..


45

2.1 Эксперименттік зерттеудің мақсаты, міндеті және зерттеу әдістемелерінің сипаттамалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

45

2.2 Зерттеу мәліметтерінің сандық және сапалық өңделуі ... ... ... ... ... ... ..
47

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
65

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
67
Зерттеу жұмысының өзектілігі: Этникалық (ұлттық) өзіндік сана- кез келген қоғамның түрлі топтарының басын біріктіруші факторлардың бірі. Қазіргі Қазақстан Республикасының егемендігін орнықтыру кезеңінде халықтың этникалық өзіндік санасын ояту және оны одан ары өсіру міндеттері тұр. Олай болса, кез келген ұжымның қалыптасуына қарым-қатынас пен этникалық сананың әсерін эксперименттік зерттеу нәтижелерін салыстырып олардың айырмашылықтарына көз жеткізіп, ерекшеліктерін табу өзекті мәселелердің бірі болып табылады. Сондықтан да, Қазақстанның тарихи даму кезеңінде этникалық өзіндік сананың қалыптасу ерекшеліктерін және оның ұлт аралық қатынастарға әсерін жан-жақты зерттеуге әлеуметтік сұраныс-зерттеу өзектілігі болып отыр.
Этнопсихологиялық білім әр түрлі әлеуметтік және мәдени жүйедегі адамдардың өзара ұғынуына көмектеседі. Біздің полиэтникалық қоғамда өтіп жатқан экономикалық, әлеуметтік-саяси, мәдени, демографиялық және басқа да үрдістер елімізде өмір сүріп жатқан барлық халықтардың ұлттық сана сезімдерінің көтерілуімен түсіндіріледі. Жеке бір адамның және этностың этникалық сана сезімінің деңгейі, көп ұлтты қоғамның әлеуметтік-психологиялық атмосферасын белгілі бір мәнді дәрежеде анықтайды.
Өткен ғасырдың орта шенінде академик Т.Тәжібаев ұлттық психология мәселелерін жан-жақты зерттеудің аса маңыздылығын, қажеттілігін атап өткен.
Соның ішінде, біз үшін «өз» этносымен идентификациялау (біртектілену) және «басқалардан ерекшелену» механизмінің этникалық өзіндік сана-сезімін қалыптастыруға ықпалын айқындауға Б.Ф.Поршневтің, Т.Г.Стефаненконың, О.Л.Романованың, Л.И.Науменко және тағы басқалардың еңбектері өте маңызды рөл атқарды.
Қоршаған әлеуметтік ортаға адамның бейімделуі түрлі жолдармен жүреді, ең алдымен білім беру мекемелері арқылы іске асатыны белгілі. Білім беру мекемелері тұлға әлеуметтенуінің алғашқы институттарының бірі ретінде ұжымда бірлесіп әрекет жасайды.
Бұл жұмыс әртүрлі ұлт өкілдерінен құралған студенттердің ұжым болып қалыптасуына қарым – қатынас пен өзіндік сана әсерін анықтау және зерттеу мәселесіне арналған.
Паферов В.Н.: Общение как предмет социально-психологических исследований.-докт.Дисс.
А.А.Леонтьев Психология общения. 1974, 2005
Е.П.Ерастов Забытая рукопись. Москва,2011
А.В.Киричук Введение в яхтинг 2008 г.
М.А.Зимняя Воспитательная деятельность образовательного учреждения как объект, 2002.
Е.Ф.Тарасова Язык и сознание: парадоксальная рациональность. М., 1993
В.Е.Семенов «Методы социальной психологии» Л. 1977
Бодалев А.А. Личность в общении.М.,1983.
Буева Л.П. Человек: деятельность и общение.М.,1978.
Петровский, Ярошевский. Психологический словарь.
Запорожец, А. В. Избранные психологические труды М., 1986
А.Н.Леонтьев Психологические вопросы сознательности учения. М., 1947
А.Р.Лурия Лекции по общей психологии .M, 2000
А.А.Смирнов Малое время (2007)

Б.М.Теплов Психология музыкальных Способностей, 1947 г.
Г.М.Андреева Психология социального познания .Москва, 1985
А.А.Бодалев Восприятие и понимание человека человеком, 2003
Е.С.Кузьмина Методы социальной психологии
Петровский А. В. Ярошевский М. Г. Основы теоретической психологии. М, 1998
Зараковский Г.М. Качество жизни населения России. Психологические составляющие. 2009
П.Я.Гальперин Психологическое отличие орудий человека от вспомогательных средств животного. Кандидатская диссертация, Харьков, 1937.

Давыдов В. В. Проблемы развивающего обучения. М., Педагогика, 1996.
Г.С.Костюк Принцип развития в психологии // Методологические и
теоретические проблемы психологии. – М., 1969.
Парыгин Б. Д. Социальная психология. Проблемы методологии, истории и теории. 2010
С.М.Широкогоров «Этнос. Исследование основных принципов изменения этнических и этнографических явлений» М.,1931.

Гумилев Л.Н. Этногенез и биосфера земли. М., 1994.
Бромлей Ю.В. Очерки теории этноса. М., 1983.
С.И.Брук, Н.Н.Чебоксаров Население мира: Этнодемографический справочник. М.: Наука, 1986.

В.В.Пименев Этнос и этнография.-М:Наука 1973
Шпет Г.Г. Введение в этнопсихологию Спб. 1996.
Б.Ф.Поршнев О начале человеческой истории (проблемыпалеопсихологии). Первое издание — 1974 г, второе — 2006
Гегель Ф. Философия истории. Собрание сочинений. Т. 8. М., 1935.
Кон И.С. К проблема национального харктера.Социологическая
психология М:1999.
Спиркин А.Г. Сознание и самосознание М., 1972.
А.К.Уледов Общественная психология и идеология
И.И.Потехин Формирование национальной общности южно-
африканских банту. — М.: Изд-во Академии наук СССР, 1955.
Шпет Г.Г. Введение в этнопсихологию Спб. 1996
Бороноев А. О. Этническая психология. М., 1995
Бромлей Ю.В. Очерки теория этноса.М.Наук,1983 с-412.
В.С. Мерлин Психология индивидуальности, 2009 г.
Чеснокова И.И. Проблема самосознания в психологии М., 1977.
В.Джеймс Психология. 1892 г.
Бехтерев В.М. Коллективная рефлексология. Петроград, 1921.
В.А. Ядов Саморегуляция и прогнозирование социального поведения
личности. Москва: Омега-Л, 2007.

Жақыпов, С.М. Психологияны оқыту әдістемесі: оқу құралы. ҚазҰУ.- Алматы: Қазақ ун-ті, 2013
Монтескье Ш. Избранные произведения. М., 1955.
Г.Штейнталь мен М.Лацарус Грамматика, логика и психология.Берлин, 1855
А.В.Мудрик Социализация человека. «Академия» 2006 г.

Ломов Б.Ф. Проблема общения в психологии. М.,1981
Шихирев П.Н. Современная социальная психология США. М., 1979.
Гримак Л.П. Резервы человеческой психики. М., 1992.
Андреева Г.М. Социальная психология. М.,1988.
Иманбекова Б. Оқу-тәрбие жұмысын тиімді ұйымдастыру. //Бастауыш мектеп. Алматы, 2006. №9
Вопросы психологии межличностного познания и общения. /Сборник научных трудов.- Краснодар, 1983.
Леонтьев А.А. Психология общения. Тарту, 1974.
Психологические исследования общения. Под.ред. Б.Ф. Ломова и др. М.,1985
Рогов Е.И. Психология общения. М., 2001.
Абульханова-Славская К.А. Личностный аспект проблемы общения. Проблема общения в психологии. М., 1981.
Құдиярова А.А. Ордақтасу психологиясы. Алматы, 2002.
Ж.Б. Қоянбаев, Р.Б. Қоянбаев. Педагогика. - Алматы: Рауан, 2000.
Социальная психология. Под.ред. Сталстенина Е.В., Адриенко Е.В. М., 2000.
Кцоева Г.У. Этнические стереотипы в системе межэтнических отношений. М., 1985.
Левкович В.П., Панкова Н.Г. Социально-психологические аспекты проблемы этнического сознания // Социальная психология и общественная практика. М., 1985.
Уртанбековна Г.У. Этнические стереотипы в системе межэтнических отношений. Дисс. М., 1985.
Хотинец В.Ю. Формирование этнического самосознание студентов в процессе обучения в вузе. Вопросы психологии 1998 -№3.
Фан Тхи Ким Нган. Социальное восприятие в условиях межэтнического общения. Дисс., М., 1990.
Солдатова Г.У. Психология межэтической напряженности. М., 1998.
Стефаненко Т.Г. и др. Методы этнопсихологического исследования. М., 1993.
Левкович В.П., Панкова Н.Г. Социально-психологические аспекты проблемы этнического сознания // Социальная психология и общественная практика. М., 1985.
Бороноев А.О. Основы этнической психологии. Санкт-Петербург, 199
Оқушыларды тәрбиелеудің үлгі мазмұны. - А.: Мектеп, 1998.
Құрсабаев М. Оқушылар ұжымының пайда болу генезисі. Алматы,
// Бастауыш мектеп, 2007. №
Вундт В. Проблемы психологии народов. М., 1912.
Саракуев Э.А., Крысько В.Г. Введение в этнопсихологию М., 1996.
Бернс Р. Развитие Я концепции и воспитание М., 1984.
Столин В.В. Самосознание личности М., 1997.
Сәрсенбаев Т. Ұлттық сана-сезім және ұлттық қадыр-қасиет А., 1990.
Рубинштейн С.Л. Основы общей психологии М., 1989.
Малаева А.Т. Зависимость социальной детерминации личности от характера этнокультурной среды. Автореферат. Алматы., 1995.
Елікбаев Н. Ұлттық психология. А., 1992.
Крысько В. Этническая психология. «Академия», 2002
Выготский Л.С. Педология подростка // Соб. соч. в6.ти тт. Т. 4. Детская психология / Под ред. Д. Б. Элько-нина. - М.: Педагогика, 1984. - С. 5-242.
Романова О. Л. Развитие этнической идентичности в этнически смешаннойсреде //Процессы психического развития. . М.,1995
Оконешникова А. П. Этнопсихологические особенности народов в
воспитании детей / А. П. Оконешникова. - Якутск, 1996. - 151 с.
Вернадский В.И. Биосфера и ноосфера. - М., 1989.
Стефаненко Т.Г.Этнопсихология. 3-е изд., испр. и доп. - М.: Аспект
Пресс, 2004 - 368 с.
Науменко Л. И. Этническая идентичность. Проблемы трансфор¬мации в постсоветский период // Этническая психология и обще¬ство / Под ред. Н.М. Лебедевой. М.: Старый сад, 1997. С.76–88.
        
        МАЗМҰНЫ
|КІРІСПЕ..............................................................|4 |
|................................................ | ... ... ПЕН ... ... ... ... | ... |7 |
| | ... ... ...... ... және оның | ... ... ... ... ... |7 ... | |
| | ... ... ұжымының қалыптасуына қарым-қатынас пен этникалық | ... ... |34 ... ... | |
| | ... ... ... ҚАЛЫПТАСУЫНА ҚАРЫМ-ҚАТЫНАС ПЕН ЭТНИКАЛЫҚ | ... ... ... ... | ... |45 |
| | ... ... ... ... ... және ... | |
|әдістемелерінің сипаттамалары |45 ... | |
| | ... ... ... ... және ... ... |47 ... | |
| | ... |65 ... ... | |
| | ... ... ... |67 ... | ... ... ... Этникалық (ұлттық) өзіндік сана- кез
келген қоғамның түрлі топтарының ... ... ... бірі.
Қазіргі Қазақстан Республикасының егемендігін орнықтыру кезеңінде халықтың
этникалық өзіндік санасын ояту және оны одан ары өсіру міндеттері тұр. ... кез ... ... ... ... пен ... ... эксперименттік зерттеу ... ... ... көз ... ерекшеліктерін табу өзекті мәселелердің
бірі болып табылады. Сондықтан да, Қазақстанның ... даму ... ... сананың қалыптасу ерекшеліктерін және оның ұлт аралық
қатынастарға әсерін жан-жақты ... ... ... ... отыр.
Этнопсихологиялық білім әр түрлі әлеуметтік және мәдени жүйедегі
адамдардың өзара ұғынуына көмектеседі. ... ... ... ... ... ... мәдени, демографиялық және басқа да
үрдістер ... өмір ... ... ... халықтардың ұлттық сана
сезімдерінің көтерілуімен түсіндіріледі. Жеке бір ... және ... сана ... ... көп ... қоғамның әлеуметтік-
психологиялық атмосферасын белгілі бір мәнді дәрежеде ... ... орта ... ... ... ... ... жан-жақты зерттеудің аса маңыздылығын, қажеттілігін атап өткен.
Соның ішінде, біз үшін «өз» ... ... ... ... ерекшелену» механизмінің этникалық өзіндік сана-сезімін
қалыптастыруға ... ... ... ... ... және тағы ... еңбектері өте маңызды
рөл атқарды.
Қоршаған ... ... ... ... ... ... жүреді,
ең алдымен білім беру мекемелері арқылы іске асатыны белгілі. Білім беру
мекемелері тұлға ... ... ... бірі ретінде
ұжымда бірлесіп әрекет жасайды.
Бұл жұмыс әртүрлі ұлт өкілдерінен ... ... ұжым ... қарым – қатынас пен өзіндік сана әсерін анықтау және зерттеу
мәселесіне арналған.
Қарым – ... ... ... ... ... ... бұл бір ... ішінде, тіпті бір аймақтың өзінде
әртүрлі ... өмір ... ... ...... ... ... көп этникалық құрамына және ... ... өмір ... ... ... ... соңғы жылдары
шыққан ұлтаралық қарым – қатынас саласындағы ... ... ... шиеленістерді талдауы, көптеген этникалық
қоғамдастық өкілдерінің біріккен ... ... және т.б. іс ... ... ... ... – психологиялық ерекшеліктерін
зерттеу көрсеткендей, әлі күнге дейін кез – келген ... ... КСРО ... ... ... өзін қазіргі жағдайларда басқа ұлт адамдарымен қарым
– қатынаста тұрақсыз сезінеді.
Ұлтаралық, этникалық ... ... ... ... және тарихи
дәстүрлердің барлық жүйелерінің нәтижесі болып ... ... ... және ... ... де байланысты.
Этникалық тиістілігін, өз ұлтының психикалық қырларының спецификалығын
және өзінің этникалық қоғамдастығы мен басқа этникалық орта ... ... ... этникалық өзіндік сананың
әдеттегі деңгейінде өтеді. Оның негізгі мазмұны өзінің ... тобы ... ... ортаның ақиқат және қиялдағы арнайы қырлары туралы
түсініктер ... ... ... зерттеу жұмысымыз этникалық өзіндік сана
құрылымы мен ... ... ... ... ... ... маңызды
белгісінің бірі деп айтуға болады. Сондықтан білім жүйесінің ... бірі ... ... ... болғандықтан да, ұжымның
қалыптасуына қарым-қатынас пен этникалық сананың ... ең ... бірі ... ... Білім өз мазмұнын халықтың руханилығымен,
оның этникалық ... ... ... ете ... ... ғана ... ... бола алады.
Қазақстанның тәуелсіз, дербес мемлекет ретінде дамуы ... ... ... ... ... ... ... ретінде сезіне білуі, бір
– бірімен өзара қарым – қатынастарының белсенді түрде ... ... ... ... ...... ерекшеліктерін зерттеу
психологияның негізгі мәселелерінің бірі.
Зерттеудің мақсаты: ... ұлт ... ... студенттер
ұжымының қалыптасуына қарым – ... пен ... ... ... анықтау.
Зерттеу нысаны: қазақ және орыс топтарында ... әр ... ... ... ... өзіндік сана және қарым – ... ... ... ... ... ...... этникалық өзіндік сана ерекшеліктері тұлғаның бағыттылығына, ... ... және ... ... ... және өзіндік
санасына байланысты көрінеді.
Зерттеу міндеттері:
- Этникалық өзіндік сана құрылымы мен функциясын зерттеу мәселесіне
арналған ... ... ... – қатынас пен этникалық өзіндік сана ерекшеліктерін зерттеу
әдістерін зерделеу, өңдеу.
- Әртүрлі ... ... ... ... ...... ... сана ерекшеліктерін анықтау.
- Ұжымның қалыптасуына қарым-қатынас пен этникалық сананың әсерін
эксперименттік зерттеу
- ... ... ... ... ... Салыстырмалы талдау негізінде қорытынды жасау.
Зерттеудің теориялық-әдіснамалық негіздері: ... ... ... ... өзіндік сананы сипаттайтын психологиялық
ерекшеліктердің талдануы және осы ... ... ... ... ... И.С.Кон еңбектерінің қарастырылуы.
Зерттеу әдістері: 1.«Әлеуметтік – коммуникативті компетенттілікті анықтау»
әдістемесі;
2. «Б.Басстың тұлға ... ... ... ... ... тесті» (ҚДТ).
Зерттеу кезеңдері: Зерттеу жұмысы үш кезеңде жүргізілді.
Бірінші кезеңде зерттеу ... ... оны ... ... ... ... ... зерттеудің мақсаты мен міндеті
құрылды; зерттеудің жұмыс болжамы құрастырылды; зерттеу ... ... ... және оқу ... әдебиеттер зерттелінді және
талданды. Аталынған кезеңде констатациялық эксперимент жүргізілді.
Екінші кезеңінде зерттеу тақырыбы бойынша ... ... ... ... жүргізілген зерттеу жұмысының нәтижелеріне талдау
жүргізілді, зерттеу нәтижелері жалпыланды, ... ... ... ... ... ... ... практикалық базасы: Ақтөбе қаласы Ә. Молдағұлова атындағы
гуманитарлық колледжінің БК410 тобы студенттеріне жүргізілді.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы: ... ... ... әсер
ететін қарым –қатынас пен өзіндік сана теориялық және практикалық тұрғыда
зерттелінді.
Зерттеудің практикалық маңыздылығы: ... ... ... – қатынас пен ... ... сана ... ... ... – коммуникативті компетенттілігіне және өзіндік
санасына байланыстылығын оқытушылар, тәрбиешілер, психологтар қолдануға
болады.
Диплом жұмысының ... мен ... ... ... екі тараудан,
қорытынды, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
ПСИХОЛОГИЯДАҒЫ ҚАРЫМ-ҚАТЫНАС ПЕН ЭТНИКАЛЫҚ ... ... ... Этнопсихологиядағы қарым – қатынас ерекшеліктерін және оның ... ... ... ... ... ... жатқан соңғы жылдардың оқиғалары қоғам өміріндегі
ұлттық ... ... ... ие ... ... ... жағдайында өмір сүріп отырған адамның ұлттық сипатта ... ... ... әсер ... Этникалық сана сезімдердің
құрылымы, этникалық идентификация, өз «менін» бастан ... ... ... ... ... ... ұлттық тілге, халық
шығармашылығына, дініне, ... ... ... ... ... ... ... Этно факторлардың мәнді өсуі
этникалық сана сезімдерді күшейтеді. Этникалық сана сезімдер ... ... ... ... ... ... және интеграцияланған ... ... ... ... ... әрі ... Этникалық басты
объективті тасушысы болып табылатын «ұлттық мәдениеттің» әлсіреуі барысында
өтетін этникалық сана сезімдердің күшеюін «этникалық парадокс» деп ... Бұл ... болу ... ... сана сезімдердің
компенсациялаушы функциясымен байланысты, соны ... және ... сана ... ... ... – халықтың, этностың, ұлттың
өзіндік қайталанбас мәдениеттің әлсіреуінде пайда болатын ... ... ... ... ... ... басын біріктіруші факторлардың бірі
– этникалық (ұлттық) өзіндік сана. ... оны ... ... мен
тетіктердің ішінен мемлекеттің ұлттық саясатының орны ... ... ... ... ... ... халықтың этникалық өзіндік
санасын ояту және оны одан ары өсіру міндеттері тұр. ... ... ісі ... ... қасаң маркстік-лениндік идеологияның
ықпалынан арылту, кеңестік және ... ... ... ... ... екендігі және белгілі. Сондықтан этникалық өзіндік
санамыз бен ... ... ... ... ең ... бірі ... ... Бұдан тысқары, жасыратыны жоқ, қазіргі
таңда жастарымыз Қазақстандық патриотизмді ... ... ... ... Отаныңды туған анаңдай қадірлеп, қастерлеудің қажеттігін
Қазақстан Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың атап көрсетуі де сондықтан болар.
Ал, ұлттық ... мен ... ... арасындағы өзара байланыстар
туралы мынаны айтуға ... ... ... ... ... ... айрықша белгі емес, тек әлеуметтік-психотанымдық
құбылыс. ... ... ... ... ... біте ... өмір
сүретіні мәлім. Бірақ, оларды барлық жағынан теңестіріп қарастыруға болмас.
Ұлттық ...... ... ерекшеліктердің жекеленген жақтары
тәрізді. Оларды ұлттың ұлттылығын, мендігін, өздігін ... ... ... процесс ретінде ұғынған жөн. Ал тұтастай алғандағы
ұлттық ... ... ... ... ... ... дербес бірлік
деп білеміз. Өйткені, ұлтты тану ... ... ... ... ... ... ... және олардың басқа
ұлттармен қарым-қатынасында маңызы зор. Оны ... ... ... ... ... даму кезеңдерінен, олардың өзара қатынасынан байқауға
болады. Шын мәнінде, халық идеалдары, қызығуы, ... ... ... ... ... ... ... үрдістің
субъектілері деп қарауға болады. Мәдени дамуға және этномәдени қауыммен
қарым-қатынасқа өз ықпалын ... де осы ... еске ...... ... әлеуметтік психологияның кез – келген ұғымдары
сияқты, көптеген зерттеушілермен қарастырылған және ... ...... әлеуметтанушылар, педагогтар және философтар да назар
аударған. Қарым – ... ... өмір ... ... ішінде еңбек
іс – әрекетінің қажетті шарты болып табылады.
Қарым – қатынас мәселесі қазіргі кезде көпшілікке белгілі мәселелердің
бірі. Бұл, ең ... ... ... дамуына және оның
психологиялық ғылымдар жүйесінің барлығына әсерінің күшеюімен ... ...... мәселесі өте кең мағынаға ... - ... ... тек қана ... ... ... ғана емес, сонымен қатар психологияның жалпы теориясының да ... ... ... ... ... ... – қатынас мәселесі рөлінің
дамуын барлық психологиялық ғылымдар жүйесінің дамуының жалпы тенденциясы
ретінде қарастыруға ... ...... ... ... ... ғылым өкілдері
өз ... ... ... ... ... және т.б. ...... әртүрлі деңгейде, әр
түрлі аспектіде зерттелінген аса ... ... ... психологиясында психикалық құбылыстардың объективті шындықты
субъективті бейнелеудің түрлі формалары мен ... ... ... Сонымен бірге бейнелеу пассивті «айналы» акт емес
екендігі, ол ... ... ... ... оның ... болып
табылатындығы және онда белгілі әсерлі роль ойнайтындығы болжанады.
Қарым – қатынас – бұл ... іс – ... ... ... ... ... ... – қатынастың белгілі анықтамаларының бірде
біреуі олардың біржақтылығының себебінен ... ... ...... ... біріккен өмір әрекетінің бірден
көптеген жақтарын қамту ... ... ... бұл қырым –
қатынастың қанағаттанарлық дефинициясын өңдеудегі объективті қиындық ... жиі ...... ... ... өздері белгілеп
қойған қандай да бір қасиетті қойып, оның басымдылығын көрсетеді. Мысалы,
А.А.Леонтьев қарым – ... ... ... және ... ... ... Е.П.Ерастов– қоғамдастықты құру ... ...... ... ... анықтайды. А.В.Киричук–
индивидтер арасындағы байланыс және қатынас ... ... ... мән ... ... қайнар көзі ретінде, М.А.Зимняя– ... іс – ... ... ... ... ... әлеуметтік өзара ... ... ... ... бір– бірінің саналарына әсер ету ... ... ... ... алмасу ретінде[7] түсіндіреді.
Осы анықтамалардың барлығында қарым – қатынасқа тән құбылыстар
көрінеді. ... ... ... жеке ... осы ... ... айтып бітпейді. Қарым – қатынастың көптеген анықтамаларында
авторлардың оның ... үш ... ... ... ... ... «іс – ... «қатынас», «бейне». Оларға ... ... ... ... ... ... және олардың онтологиялық бірлігінің бір
формасы болып табылады.
Іс – әрекет өзінің негізгі формаларына қатысты ... ... ... ... ... ... қарым – қатынасқа қатысты. Бірақ
бірқатар ... ...... және іс – ... ... ... ... жағдайда бұл логикалық дәлсіздік «іс – әрекет » түсінігін еңбек іс
– әрекетімен ... ... ... бұл ... әкеледі:
Іс – әрекет пен қарым – ... ... ... ... ...... ... шынайылығы олардың бірдеңгейлілігін
білдіреді.
Қарым – катынас пен іс – ... ... ... ... ... ... ... еңбек және қарым – қатынас ... ... ... айырмашылықтарын білдіреді.
А.А.Бодалев және басқа психологтардың көзқарастары бойынша, қарым –
қатынас – адам іс – ... ... Егер іс – ... – бұл адамның
заттар әлемімен, табиғатпен, жануарлармен және ... ... ... Қарым – қатынас ұғымының гносеологиялық «торшасы» болып адамның
адаммен тікелей өзара әрекеті болып табылады[8].
Л.П.Буева қарым – қатынасты ... ... Оның ... – қатынас – бұл қоғамдық субъектілердің (тұлғалар, топтар) өзара
байланыс және ... ... ... ол ... ... ... ... және ептіліктермен, сонымен
қатар іс – әрекет ... ... ... Л.П.Буева қарым –
қатынасты тағы да қоғам және тұлғаның қалыптасуы мен дамуының қажетті және
жалпы шарттарының бірі ... де ... ұғым ... ... және ... ... ... зерттелген және жалпы сипатқа ие. Ол адамдар, әлеуметтік топтар, ... ... ... кез – ... ... байланысты зерттеуге
бағытталған. Әлеуметтік деңгейде қарым – қатынас әлеуметтік тәжірибе ... ... бір ... ... ... қалдыру үшін қажетті шарт болып
табылады.
Психологиялық тар мағынада қарым – қатынас адам арасындағы байланыстың
қойылу нәтижесі және ... ... ... ... ... ... арқылы өзара әрекеттесуі ретінде түсіндіріледі.
А.В.Петровский және М.Г.Ярошевский редакциясымен шыққан психологиялық
сөздікте қарым – ... ... іс – ... ... өзіне ақпаратпен алмасуды, өзара әрекеттің бір старатегиясын
шығаруды кіргізетін, адамдар арасында ... ... және ... ... ... Бұл ... ... – қатынастың негізгі
мазмұнын бөліп шығарады: адамдардың ақпаратпен алмасуы, ... ... – бірі ... ... осы үш сипаттамасы қарым – қатынастың
коммуникативті ... ... ... ... бір – ... және ... қарым – қатынастың интерактивті аспектісі ... ... бір – ... түсінуі және тануы ... ... ... ... ... ... ... көріну формаларының бірі ретінде пайда болды және
адамның жоғары ... ... бірі ... ... және
онтогенетикалық деңгейлерде дамудың күрделі кезеңдерінен өтті. ... ... ... ... ... оның мәдениетін анықтайды.
Сөйлеу ... ... ... және әсер үндестігіне тәуелді. Мазмұны
ақпаратпен байланысты, қатынасы – адам өзі ... ... ... ... байланысты; әсер сөйлеудің басқаларға ... ... біз ... ... ...... ... керек. Бұл жағдайда оның ақпараты қаншалықты мазмұнды
екенін, ол ... ... ... ма және оның хабарламасы ... әсер ете ме, соны ... ... тіл ... жүзеге асады. Тіл – ақпаратты қандай да бір түрде
кодпен хабарлайтын белгілік жүйе. Қазіргі қағамда ... ... өте ... компьютерлік байланыстың дамуымен олардың кейбір интеграциясы
тенденциясы ... ... ... ... ... ... тәсілдер болып табылады. Оларға мыналар жатады: сөйлеу
қаттылығы, темпі ... ... айту ... ... ... мимика, дене тұрысы. Қарым – ... қоса ... ... ... оның контексін анықтайды.
Паралингвистикалық тәсілдер айтылғанның мағынасын дәлелдеуі мүмкін,
немесе ... оны ... ... ... ... паралингвистикалық
тәсілдер арқылы көрсетілгендердің арасындағы қарама – қайшылықты толық
емес қарым – қатынас ... ... ... ... – келген байланыс кері байланысты ұйғарады. Мысалы, ... адам ... ... онда олар тек қана амандасса, қарым – ... Ал егер ... ... ... байқамай қалса, онда қарым –
қатынас жүрмейді, ... ... ... ... тек ... тәсілдер деңгейінде де болуы мүмкін. Мысалы, екі таныс
емес адам бір – біріне қызыға қарағанда.
Адамның әлеуметтік ... ... іс – ... ... маңызды
роль беріледі. Іс – әрекет жайлы маркстік – ... ... ... ... ... ... ... оның бағыттары мен оны ... ... ... ... ... ... эксперименталды
және қолданбалы зерттеулердегі іс – әрекет ... ... ... әлеуметтік себептелуі, тұлға психологиясы және оның дамуы
ашылады.
Іс – әрекетті жалпы психологиялық ... ... ... ... ... ... ... А.Н.Леонтьев, А.Р.Лурия,
С.Л.Рубиншитейн, А.А.Смирнов, Б.М.Теплов және тағы басқалар [11-15].
Іс – ... ... ... ... ... мен ... психологиясының әлеуметтік аудандарында кеңінен қолданылды:
әлеуметтік ... ... ... ... ... және тағы ... ... психологияда
және еңбек психологиясында Н.Д.Завалов, Г.М.Зараковский, В.П.Шадриков және
т.б, ... және ... ... ... ... және тағы басқалар[16-23].
Бұл концепциялар индивидуалды іс – ... ... ... онда оның ... ... «субъект – объект», «субъект –
зат» қатынастары құрайды. Осыған сәйкес психологиялық талдау ... онда ... ... ... ...... ... өңделеді. Бұндай бағыт дұрыс және өнімді. Бірақ ол адам
болмысының бір ... ғана ... ... іс – ... пен қарым - қатынас
өзара байланысты пареллельді ... ... ... ... ... оның өмір бейнесінің екі жақтары ретінде қарастырылады.
Ең соңында, қарым – қатынасты іс – әрекеттің ... түрі ... ... Осы көзқарастың ішінде оның екі түрін бөлуге ... ... ...... ... іс – ... ... белгілі кезеңінде өз бетінше көрінетін қарым-қатынас іс ... ... ... ... – қатынасты «іс – әрекет» категориясы
арқылы анықтай отырып, В.Г.Ананьев, А.А.Бодалев және т.б психологтар ... ... ... ... ... және мотивіне назарды шоғырлау
арқылы оның материалды сипатын көрсетеді.
«Қарым – қатынас үшін қарым – ... ... ... қарым-
қатынастың мазмұнды жағы оны бұндай талдауда өзара әрекеттің ... де ... ... ... да, ... ... – қатынас та біріккен
іс – әрекеттің заттық – практикалық ... жету ... ... ... және «қатынас» категориялары ... ...... ... ... ... ... идеалды жағы көрсетіледі.
Адамдардың біріккен өмір әрекетінде бейнелеу процесі 2 салаға бөлінеді:
Бірінші салада партнерлердің тұлғалық мәнін тану өтеді.
Екінші салада ...... ... ... сипаттайды.
Бұл таным адамды қабылдау объектісі ретінде бейнелеу негізінде өтеді
(оның сыртқы келбетін, әрекетін, қылықтарын, ...... , оның ... ... ... беретін іс – әрекет өнімдерін). Осы және вербальды
сонымен қатар техникалық өзара байланыс ... ... ... бір ... ... іс-әрекеті, идеялары, сезімдері және т.б жайлы ақпарат
айтып, оларды біріккен өмір әрекеті жайлы және жеке ... ... ...... ... «бейне» категориясы көзқарасын қарау,
қарым – қатынас партнерлардың өзара ... ... ... ... ... ... ... бойынша ақпараттық процесс ... ... ... ...... жалпы дәлел бойынша осы барлық қатынастардың көріну
формасы болып табылады. Бірақ бұл ... ... ... ... ...... ... формасы ретінде қызмет ететін
мағынада ғана ... өзі ... іс – ... ... ... қоғамдық,
психологиялық, әлеуми – психологиялық қатынастар ретінде эмоционалды және
әлеуметтік боялған өзара қатынастардың идеалды формаларында да болады.
Б.Д.Парыгиннің жазуынша: ...... бір ... индивидтердің
өзара әрекет процесі ретінде де, адамдардың бір – біріне қатынасы ... ... бір - ... ... ... ... де бола алатын күрделі және
көпқырлы процесс ретінде қарастырудың барлық негіздері бар»[24].
Қарым – ... ... ... ... олар кері ... ... анықталады. Қарым – қатынас жанама және тікелей,
тұлғааралық және бұқаралық болады. Тікелей ...... – бұл ... ... ...... ... әрекет субъектілері жақын
орналасып, сөйлеу арқылы және паралингвистикалық тәсілдер ... ... ... түседі. Тікелей қарым – қатынас ең толық өзара әрекет ... ... ... ... максималды ақпарат алады. Тікелей қарым
– қатынас формальды және тұлғааралық болады. Тікелей қарым – ... ... ... және бір уақытта топтағы бірнеше субъектілер
арасында өтуі мүмкін. ... ... ... кіші ... ... ... әрекет субъектілерінің барлығы бір – ... ... ... ... ... ... – қатынас индивидтер бір – бірінен уақыт ... ... ... ... ... ... ... субъектілер телефон
арқылы сөйлеседі немесе бір – біріне хат жазады. Жанама ...... емес ... ... ... ... Бұнда кері байланыс
күрделенген. ... ...... екі ... ... және ... асады.
Бұқаралық қарым – қатынас әлеуметтік – коммуникативті процестерді
анықтайтын қарым – қатынастың ... ... ... ... қарым –
қатынас бейтаныс адамдардың көптеген байланыстарын сонымен ... ... әр ... ... ... білдіреді.
Бұқаралық қарым – қатынас тікелей және жанама болуы мүмкін. ... ... ... ... ...... ... мәселенің жалпы жүйесінің кейбір логикалық орталығына
айналып барады». Бұл қорытындымен ... ... ... ...... талдаудың ақпаратты –
коммуникативті, семиотикалық және ...... ... контекстерде қарым – қатынасты кең мағынада ... ... мен ... ... ... және тар мағынада
адамдардың тұлғааралық қатынастардағы тікелей немесе ... ... ... ... ... ... ... мәселесі
адамдардың практикалық қажеттілері нәтижесінде, ел тұрғындарының әдет –
ғұрпын және мінез ... ... ... деген олардың табиғи
ұмтылысынан пайда болды, яғни олар бұл арқылы этникалық, ... ... ... ... тұрады.
Геродот пен Тациттен басталған ежелгі ғалымдар қиырдағы ... ... өмір ... ... ... ... ... олардың мінез – құлқын,
әдет – ғұрпын, сонымен қатар әдеттерін сипаттауға аз ... ... ... ... ... ...... олардың ниеттері мен ойларын, жүріс
– тұрыс сипатын, қылықтарын түсінуде жеңілдетеді – деп есептелді.
Этностың өмір сүріп тұруы тек ... оның ... ... ... ... ... ... «Этнос» деген терминде тұрған
құбылысты анықтау үшін, жалпы сыртқы ... ... ... ... ... оны ... ... бар адамдар қауымдастығы деп таныған жадайда
қызмет ете алады. Осы жеке өзіндік ... ... ... ... шыққан
«этноним» терминімен белгілеу қабылданғаны бізге белгілі.
«Халық», «халықтық», және «ұлт» ... ... оны ... ... тұратын, нақтылы белгілер бар, бұл жағдайда халықтық
адамзатқа қатынасты көрнекті ұғым ... ... және ... түрде оған
тәуелді. Екіншіден, халықтық белгілі бір индивидуалдылық ретінде түсінілді;
бұл жағдайда халықтық белгілі бір индивидуалдық ретінде, ... ... және ... ... ... рухани бірлік ретінде тұлға ретінде
болжануы ... ... сөз онға жуық ... ие. ... ішінде: халық, тайпа,
тобыр, адамдар тобы, бөгде ... ... ... табын, ру.
Бұл сөздің этимологиялық талдауы ондағы кейбір ортақ қасиеттерге ие
тірі организмдердің әрқандай ... ... ... ... ... жүріс – тұрыс, сыртқы түр және т.б). XX ғасырдың ғылымдары ... іс – ... ... бір ... ... ... мынандай «ұлт», «нәсіл», «тайпа» деген терминдерді қолданды. ... өз ... жеке ... тек ... ... ... жеке өзбетінше құбылыс ретіндегі, бірінші жалпы концепциясы
С.М.Широкогоровқа жатады[25]. Ол ... ... ... өтіп жататын,
элементтердің дамуы және өлуі ретінде ... ... ... ... Оның ... ... ... – бір тілде ... шығу ... бір ... мойындайтын, әдет – ғұрып ... және ... ... меңгерген, сонымен қатар оны
басқалардан ерекшелей алатын» адамдар ... ... ... ... субъективті факторларды үйлестіру тенденциясы ортақ мәдениетті игерген
немесе ... ... ... ... ... ... тобы ретінде, яғни
өзіндік теңестірілген немесе басқа адамдармен қатынаста өзін жалпы ырықсыз
топқа ... Бір ... ... ... басты белгілері тіл мен
мәдениет деп атаса, басқа зерттеушілер бұған аймақ бірлігі мен ... ... ... ... ... қалып ерекшеліктеріне
тоқталады. Оны анықтауда қажеттілік туады.
Л.Н.Гумилевтың айтуынша, ... – бұл ... мен ... ... ... және жер ... құрылуына арнайы
жүктелген міндеті бар құбылыс[26]. Этносты немесе суберэтносты ... ... пен ... әсер ... Кеңістік – бұл ландшафтық және
этникалық ... ... ... ... түріне әсер етеді, осы
этностың салты – оның ... мен ... ... ...... ... достық немесе жаулық түрде байланыс жасау және бұл
құрылған мәдениет сипатына өте қатты әсер ... Жаңа ... ... пайда болмайды, ал ... ... ... ... ... ... ол ... байланыс варианттарын анықтап
отырады. ... ... ... ...... арқылы
географиялық орта әсер етеді.
Ата – бабалардан жалғасқан дәстүрлер өзінің рөлін ойнайды, ... ... ... елдермен достық (этникалық қоршаумен) - өзінің,
мәдени әсерлері, дін – ... ... мәні бар, ... ... ... кез – ... ... сияқты этносқа қатысты да даму заңы бар.
Оның көп қырлы ... ... және ... ... ... мен ... ... деп атаймыз. Этностың кескініне тек қана ішкі даму ... ... ... бөгде әсерлер бар – мәдени – жеңіске жету, әдет –
ғұрыптарын мәжбүрлеу арқылы өзгерту және ... ... ... ... ... ... етіп, «этнос – тұрақты, табиғи түрде құрылған ... ... ... ... ... ... қоя алатын, өзіндік жүріс – ... ... яғни ... ... заңды өзгертетін адамдар
ұжымы».
Ю.В.Бромлей, этносты екі үлкен топқа бөлуді ұсынды және негіздеді:
этнос қысқа ... және ... кең ... ... ... ... түрде
«жалпы мәдениеттің шартты стабильді ерекшеліктерін (тіл) және психикасын
меңгерген; сонымен қатар өз ... ... және ... ... құрылуы, яғни өзіндік – сана меңгерген белгілі бір аймақта тарихи
құрылған адамдар жиынтығы» ... ... ... ... ...... ... маңызды жағдай бірақ
қалыптасып қойған халық оны сақтамауы мүмкін. Ондай ... ... ... адамдар қатарымен бірлескен тарихи дәстүрлер ... осы ... ... және ... ... ... және оның мүшесінің санасында әсер ... ... ... енді ... ... ...... этносты қамтитын білім,
бірақ этникалық қасиетті меңгергендері аз қарқында.
С.И.Брук пен ... ... ... ... ... оның ... 2 ... белгілей өтеді:
Метаэтникалық қауымдастық этностар жиынтығын елестетеді (метагалактика
терминине ұқсас). Осы қауымдастық ... ... ... (метастабильді
жағдай ұғымымен ұқсас) [28].
В.В.Пименевтың пікірінше, этностың демографиялық құрылымы да аз ... ... ... ... ... ... ... қабілетті адамдар
жиынтығын танытады. ... ... оның ... ... ... ... өсуі орын ... Этностың қызмет етуі үшін, оны
құрап тұрған адамдардың саны яғни ... ... де ... болып
табылады[29].
Қарастырылып отырған мәселенің генетикалық аспектісін сипаттай отырып,
этностың пайда болуы үшін территория бірлігі оның ... ... ... Тарих этникалық қазіргі феномені әртүрлі болатынын көрсетеді.
Этникалық өзбетіншілікті, ... ... ... ... тек қана ... ... ғана емес, ол барлығына тән, ол әртүрлі формада көрінеді.
Этностың өзара қатынасы – бұл топ ... ... ... ... Сондықтан ол адамзаттық бұрынғы ... ... ... ... ... ... топқа тиістілігі белгісі
бойынша «біз», «олар» қарама – қайшылығы арқылы дамып отырған ... ... ... заңдылықтарымен неғұрлым байланысты. Тарихи
процесс топаралық қарама – қарсылыққа неғұрлым байланысты. Тарихи ... ...... ... мұқияттықпен дифференциацияны
енгізді: кластық, профессионалдық және т.б.
Дифференциациямен бір мезгілде «әлеуметтік ... ... және ... зат ... ... негізгі психологиялық
реттеуші қалыптасты – әлеуметтік субъектілердің бір – бірімен ... және ... ... ... ... ... ... өзара
тәуелді әрекетпен құндылық қатынастың үзіліссіз байланысы ... ... ... ... ... ... ... Осы
бағалаудың қалыптасуы «өзінің» позициясын барлық уақытта салыстырып отыру
жолымен өтеді.
Кейде біріккен ... ... ... ... ... мәдениеті мен болмысын көрсетеді. Ол мұндай емес, себебі,
халық, этнос қандай да тек қана бір белгімен – тек қана ... тек ... ... ... тек қана жалпы мәдениетпен сипатталып қоймайды,
сонымен қатар ол осылардың жиынтығымен сипатталады. Қандай этнос ... ... ... ... ... ...... шектеуде, әдетте, мынадай
тіл, дін, халықтың өнері, ауызша шығармашылық әдет – ғұрып, салт – ...... ... және ... ... компоненттерін көрсетеді.
Мәдениеттің осы аталған барлық компоненттері әрбір халықта әртүрлі өзіндік
мінездік қырларға ие – ... ... ... – ұрпаққа беріле ... ... ... ... ретінде, этникалық топ өзінің барлық өмір ... тек ... ғана тән ... ... және ... ... Ол
өзінің тұтастығында басқа мәдениеттермен бірге ғана қалыптасады.
Бірде – бір жаңа ... ... ... ... ... ... және өмір ... ал өзара әрекеттің өзі уникалды мәдениет
жүйесінің қиылысуы негізінде өзінің спецификасына ие болады.
Әрбір мәдени акт ... ... өмір ... оның ... мен
салмақтылығы да осында, шекарадан шығатын болса, ол тірегін жоғалтады, бос,
мақтаншақ болады, туылады және өледі.
Өз халқымыздың өкілі ... ... ... – оған тән ... ... ... ... болып табыламыз. Олар әрине
ұрпақтан – ұрпаққа биологиялық жол ... ... Біз ... ... ... ... ата – аналарымыздан, басқа да ... ... ... ... әрбір мәдениет өзіне ғана тән ерекшеліктерді
дамытуға жағдай жасайды. Адамның қандай да бір ... ... оның ... тегі ... және ... беру мен ... ... анықталады.
Тәрбие беру адамды адам етеді. Әр халыққа тән ... ... мен әдет ... ...... ... ... ерекшеліктері тәрбиеленеді.
Әрине әрбір қоғамдастық үшін, ... ... ... қалыптасуы, этникалық
мәдениеттен, құндылықтан, дәстүрлерден тыс мүмкін емес болғандықтан, оның
балаларының тек қана өз ... ... ... ... ... ... адамның қалыптасуына мәдени – психологиялық әсер, оның ... ... ... ... игерумен байланысты. Г.Шпеттің
пікірі ... жеке – дара ... ... ... ... тарихи
есінің қатысты болуы, биологиялық тұқым қуалаушылықпен өлшенбейді, ал осы
тарихтың мазмұнын жасайтын, мәдени ... ... ... ... ... дәрежесімен өлшенеді[30]. Этникалық специфика белгілі дәрежеде
әрбір халықтың тарихи ... ... ... осы тәжірибені
меңгеру индивидті әлеуметтену процесіндегі маңызды мазмұны болып табылады.
Өзінің дамуы барысында жеке ... ... орта ... ... ... ... арқылы ұлттық мәдениетінің, әдет – ... ... ... ... ... индивидтің рухани дамуы көбінесе
этникалық мәдениеттің екі деңгейімен байланысты, оның ... ... ... ... жан – ... ... бағыттылығын тұлға ретінде
анықтайды.
Мәдениет - болмыстың жаңа формасы сияқты, ... ... ... ... қызмет етуіне, олардың әрбір мүшесінің өзінің спецификалық
қауымдастығын, яғни этникалық өзіндік – сан ... ... ... ... ... ең басты психологиялық сипаттамасы «біз – ... ... бар ... ... ... деген шешімге келді. «Біз – сезім»
бір қауымдастықты екінші қауымдастықтан ажырата білу қажеттілігін көрсетеді
және кейбір топқа жататын ... ... ... ... бір ... ... өзіндік сананы өзіндік сана табиғатының мәнін білмей тұрып
түсіну мүмкін емес. Өзіндік сана ... ... ... өзінің
шығу тегінде антикалық және орта ғасырлық ойшылдар мен ... ... ... ... еңбектерінде түйіседі. Жаңа дәуір кезеңінде
бұл мәселе Декарттың, одан әрі неміс ... ...... және ... ... өте терең теориялық жан – жақты талдамға ... ... ... ... екі ... ... ... сана мен ақиқат
дүниесіне өзіндік қатынасты тану ретінде көрінетін өзіндік сана – ... және ... да ... философиясының классиктерінің теориялық
көзқарастары әріректе өзіндік сана жөнінде біршама жаңа концепциялардың,
оның ішінде психологиялық та ... ... ... ...... ... өзіндік сана – сезімнің психологиялық
аспектілерімен белсенді түрде ... ... ... ... ... – Е.Боброва мен Л.Лопатинаны атап өтеміз. Олардың
еңбектері ... ... ... тыс ... ... ... оны тек
интроспекция арқылы тануға болады ... ... ... өзіндік
сананың интроспекциялық теориясы өз ... ... даму ... ... ... ... болуына әсер етті.
Интероспекция саласындағы атақты маман В.Вундтың еңбектерінде ... ... ... сана ... және ... сана» терминінің теориялық
талдамын совет философтары мен психологтары, баса айтқанда С.Л.Рубинштейн,
И.И.Чеснокова. А.Г.Спиркин, В.В.Столин, И.С.Кон ... ... ... ... да отандық философтар мен психологтардың зерттеулері өзіндік
сана – сезім категориясын орнықтыруды, оның ... ... ... ... сана ... ... ... тұрғысынан қарастыруға маңызды
ноқатқа ие болды.
Көптеген мамандар бүгінгі таңда өзіндік сана әлеуметтік субъектілердің
психикалық өмірінде санамен, ол ... бір – ... ... ... айрықша
құрылымдар бола тұрса да, тікелей бірлікте көрінеді деген көзқараста. Сана
процестерінде өзіндік сана ... ... ... және сана ... ... ... бағыттау түрінде бой көрсетеді. Ал ... сана – ... ... ...... ... және сыртқы дүниеге
бағыттылығын тек қана саналы түрде сезіну ... іске аса ... ... ... екі ... ... объекті ретінде де, субъекті ретінде де
көрініс ... ... ... әр кез ... ... ... шығу ... сұраққа қатысты көзқарастары сәйкес келе ... ... ... өзіндік сананың анықталған бір ... ... ... ата – ... тән ... ... сана көрінісінің
алғашқы түрлері жөнінде айта отырып, бүгінгі таңда ... ... ... ... кез – ... түрінің ядросы болып,
даралықтағы және ұжымдағы деңгейде ... да бір ... ой – ... ... да бірегей қауымды ой – санадан өткізу көзқарасын
атап өту жөн болар. ... ... ... ... саналы түсінуі,
басқалардың - «олар» - тіршілік етуін саналы түсінуден кейін пайда ... ... ... ... ... ... ... ұғынудың
методологиялық мәні болып табылады[31].
Көпшілік мамандар сонымен қоса, сананың өзіндік сана ... ... – өзі тану ... ... ... деген пікірлер айтады. Бірақ ... ... сана бұл ... ... ... ... емес, соңғысын сана моменттерінің бірі немесе жоғарғы түрі ... ... ... ... ... ... ... тұтастай өзекті
моменті және сананы, оның субъективтіге актуалдылығында көрсетеді[34].
70 жылдардың басында А.Г.Спиркин өзіндік сана тек және ... ... ол ... ... ... және ... ... да тән деп айтты.
Бұл ойды біршама басқаша түсіндірмеде А.К.Уледовайтқан болатын.
«Өзіндік – ... - деп ... ...... ... ... әлеуметтік субъектінің санасы болып, идеялар мен көзқарастар, ой ... мен ... ... және ... ... және ... қатынасын көрсететін басқа да рухани құрылымдар болып табылатын
болса, ... ... ... ... құрайды. Нақты осы менен
өзіндік сана сезімнің ... ... ... ... ... сана сезімнің әлеуметтік субъектінің санасындағы және оның тіршілік
ету әрекетіндегі орны мен мәні анықталады[35].
Әлеуметтік субъектілердің өздерінің ... мен ... ... ... адекватты және объективті көрінісі арқылы
бейнеленуі қажет.
Өзіндік сана – бұл ... ... ... және
қабілеттіліктеріне, құмарлықтарына және мінез – ... ... мен ... ... ... ... ... табылады. Өзіндік
сана және де адамның өзінің ... ... ... ... сана – бұл ... өзін жеке ... іс – ... бөліп
қарай алу қабілеттілігі.
Өзі туралы түсінік (өз «Мені» туралы субъективті ... ... ... және өз ... нәтижесі мен қоғамда қалыптасқан
әлеуметтік нормалар арасындағы қатынас кезіндегі басқа адамдардың бағалаушы
қатынастары әсерінде қалыптасады.
Тұлғаның санасы дегеніміз – оның ... ... ... ... ... ... азды – ... дәрежеде саналы түрде
сезілінетін, индивидтің өзі туралы түсініктерінің жүйесі болып табылады.
Адам санасы болғандықтан ғана өзін ... ... ... ... ... ... даму процесіне сананың қалыптасуындағы маңызды
компонент ретінде оның өзіндік сана – сезімі де ... ... ... бар ... ... ... ... Нәресте
бірден өз «Менін» сезіне алмайды, бастапқыда ол өзін басқа адамдар үшін
объект ретінде сезінеді. Өзін жеке ... ... ... ... ... ... болып табылады. Өзіндік сана тұлға дамуынан бөлек ... ... ол ... ... ... ... даму ... бір жағы,
бір компоненті ретінде саналып, осы тұлғаның даму ... ... ... ... туындамайды, керісінше жеке субъект ретіндегі
тұлға санасының дамуы кезінде сана – сезім қалыптасады. ... мен ... ... ... ... ... ... жағдайлармен қатар мұнда
адамды қоғамдық және жеке өмірдің ... ... ... ... сана ... баспалдақтан өтеді – әркімнің өзіне қарапайым
қатынасы тереңірек түрдегі өзіндік танымға, ал өзіндік ... ... ... өте ... ... ... бағалауға өтіп отырады.
Тұлғаның және өзіндік сана ... ... ... ... ... орын ... ... да өзіндік сана бар саналы субъект болып табылады.
Адам өзінің басқаларға деген қатынасын саналай отырып, өзі анықталады.
Бұл өзіндік анықтау сана – ... ... ... сана тұлғаның шын тұрмысын ... және айна ... сана ... ... ... ... енгізе отырып, өзіндік
бақылаумен де тығыз байланыста болады. Адамның өзіндік бағалауы бағалау
нормаларын ... ... ... жасалынады.
Өзіндік сананың тағы бір ерекшелігі адамның өзін басқалардан бөліп
қарастыруы ғана ... ... ... қоя білу ... ... сана ... – өзімен монологы емес, тұлғаның өз тәжірибесімен жүргізетін диалог
болып ... сана ... ... Ол ... ... ... ... бақылаудан бастап «Мен» субъект болумен қатар таным деңгейіне
дейін жетуі мүмкін.
Өзіндік сана өзін тану ғана ... ... ... ... ... ... деген қатынас та болады, яғни өзіндік бағалау
болып саналады. Өзіндік бағалаусыз ... ... ... мүмкін емес.
Өзіндік сана ұғымын шетелдік әдебиетте «Мен» концепциясы термині арқылы
түсіндіреді.
«Мен» концепциясы ...... өзі ... барлық
түсініктерінің жиынтығы болып табылады. Мен концепциясының құрамдас
бөліктері бар. Оның ... ... Мен ... ... Мен картинкасы деп
атайды. Өзіне немесе өз сапаларына деген қатынаспен байланысты ... ... ... деп ... Мен ... ... қандай
екенін анықтап қана қоймайды, сонымен қатар оның өзі туралы ... ... ... деген көзқарасын анықтайды. «Мен» концепциясының
позитивті және негативті түрлері болады. Позитивті Мен ... ... ... ... ... өзін сыйлаумен, өз құндылығын сезінумен
байланысты болса немесе өз кемістігін сезінумен анықталады. Мен концепциясы
туралы әдебиеттерден 2 ... ... ... ... Біріншісі
Роджерс берген анықтама (1951) оның айтуынша Мен ... ... ... мен оның басқа адамдармен өзара ... түсе ... ... ... болып табылады.
Екіншісін берген Стейнс (1954). Бұл анықтамада «Мен» концепция индивид
санасындағы оның тек өзі ... ... ... жүйесі ретінде
қарастырылады.
Этнос теориясы шеңберінде соңғы уақытта зерттеліп жүрген көптеген
сұрақтардың ішінде, маңызды орынды ... ... сана ... ... бұнда біз ең басты бейне, сана, кейін ... бір ... ... Осы ... жеке қарастыратын болсақ, әсіресе
«этникалық өзіндік сана» ұғымының ... және ... ... ... оның жеке типтерін, (сонымен бірге ұлттың да) анықтаудағы оның
дербес рөлін қарастыруда, әлі ... ... ... бар. ... осы ... зерттеудегі ситуацияны жақсы түсіну үшін, мақсатты
түрде сұрақты қысқаша тарихынын бастау ... ... сана 100 ... ... ... бойы адамдардың ұлттық
тиістілігін анықтау үшін ... ... ... ... бұл өз кезегінде
өмірдің қажеттілігімен дегенін істеткен этникалық ... ... ... және ... көптеген елдерінде сұрақтың маңыздылығын анықтады.
Расында, XIX ғасырдың бірінші жартысында европалық ғалымдардың арасында
ұлттық пен ... ... тепе – ... туралы көзқарас әлі үстемдік
еткен жоқ болатын, сондықтан да ұлттық құрам ең бастысы ... ... ... ... ұлттық мәселе туралы өз еңбектерінде ұлт пен
тіл ара ... ... ... көңіл қойды. «По Ие Рейн» деген
мақаласында ол ... ... ... ... ... ... анықталады
деп көрсетті, яғни бұл дегеніміз ұлттық бірлік сезімі ... ... ... ... ... ... басқа да туындыларында ұлт пен тілдік
тиістіліктің ... ... ... ... ... ... өзіндік сана ұлт ұғымының анықтамасына әлі кірмеген, бірақ
И.И.Потехин оңтүстік – африкалық банттың ... ... ... ... оны ... тән төрт ... есептей отырып, тең дәрежеде
қарастырады: тілдік ортақтығы, аймағы, экономикалық өмірі және ... ... ... психикалық қалып[36].
Ұлттық мәселе туралы және ұлт теориясы ... ... ... ... ... ... көңіл аударды, бірақ та бұл ... ... ... ашылмаған болатын және осы уақатта этнографияда
жеткілікті түрде орнаған ұлттық өзіндік сана ... ... ... ... ... ... отырып, әдетте ең алдымен, адамдардың
белгілі бір этносқа жататынын көрсетеді (мүмкін болған жолдармен).
Этникалық өзіндік сана этникалық сананың шеңберінде пайда болады ... ... сана бір ... ... ... ... топпен өзара
әрекет негізінде пайда болатын және оның олар туралы ... ... ... ... идеялар, ой елестер жүйесін, сонымен
қатар өзінің этникалық тобының өзіндік ... ... мен ... Бұл ... ... ... топта басқа этникалық топтың
ерекшеліктерін және оған ... ... ... ... ... ... жорамалдайды. Этникалық топтың өзін – өзі
бейнелеуге мүмкіндігі ... ... ... халықтың дәстүрлер мен әдет
– ғұрыптар жүйесінде, аңыздарда, ... ... ... ... ... және т.б көрінетін этникалық сана – сезім болып табылады.
Рубинштейн сананың индивидуалды онтогенезін қарастыра отырып, ... сана – ... ... ... жеке ... ретінедгі тұлға
санасының дамуы кезінде өзіндік сана – ... ... деп ... ... ... сана – ... этникалық санадан туындайды деген
аналогияны шығаруға болады.
Г.Шпет әлеуметтік топ мүшелерінің этникалық өзіндік сананың қалыптасуын
адамның мәдени құндылықтарға деген ... ... ... арқылы
түсіндіреді[37].
А.О.Бороневтың айтуынша, өзіндік сана – сезім құрылымын екі ... ... ...... ... байланысты көзқарастар
мен идеялар, екіншісі адамгершілікті – психологиялық бағалаумен, Туған жер
ұғымына кіретін, ұлттық құндылықтар жиынтығын саналаумен ... ... ... ... өзіндік сананы ұлттық ұқсастандырудан
бастап, оны ұлттық санасы ретінде ... ... әр ... ... келеді. Көп уақыт бойы совет әдебиетінде ұлттық өзіндік сананы
тар мағынасында баян ету көзқарасы басымдылық етті, яғни сана – ... ... ... көптеген этнографтар, социологтар және
психологтар, оның мәнін индивидтің өзінің ... бір ... ... ... ... ... деп түсіндіруге тырысты.
Ең алғаш этникалық өзіндік сананы кең мағынада зерттеу қажеттілігін
С.Т.Калтохчаян айтқан ... Ол өз ... ... өз ... ... ... санаға:
• Өз этникалық қоғамдастығын және басқа этносқа деген қатынасын,
адамдардың саналы түрде сезінуі;
• Ұлттық құндылықтарға, ... ... ... деген ұстанымдылық;
• Әлеуметтік – мемлекеттік қоғамдастықты саналы сезіну;
• Ұлтжандық;
• Ұлт – азаттық күрестегі ... ... ... ... ... ... ... пікірі бойынша этникалық өзіндік сана деп, өзі
туралы ұлттық ой – елестің тұтас комплексі, оның ... ұлт ... ... ... түсіген мүдделері, құндылық бағдарлары және
нұсқаулары түсініледі[39].
Профессор А.К.Уледов Этникалық ... ... ... ... ... ... ... «Отан» ұғымын және оған
ұстанымдылығын ... ...... құндылықтарды саналы түрде
сезінумен байланысты идеялар, сезімдер, көзқарастардың жиынтығы ретінде
анықтайды[35].
В.С. Мерлин өзіндік сананың ... 4 ... ... ... ... ... санасы
-өзінің психикалық қасиеттерін ұғынуы.
-өзінің әлеуметті-құлықтылық бағалауының белгілі бір жүйесі[40].
И.И. ... ... сана ... ... ... 3
компонентке бөледі:
-өзін-өзі тану
-өзіне деген эмоционалды-құндылықты ... ... ... ... ... ... И.С. Конныңөзіндік сана құрылымындағы ... ... ... Оның ... ... ... ... және ұғымдар формасындағы жай ғана бейне болса, ал әлеуметтік
нұсқаулар ... ... ... ... ... 3 ... танымдық (когнетивті)
2 эмоцианалды (өзінің қасиеттерін бағалау)
3 ... ... ... ... ... қатынасы) [33].
Басқалардың еңбектерінде де дәл осы компоненттер кездескенімен,
біреулерінде олар ... ... ... тәсіл ретінде
қарастырылған(В.Джеймс, В.М. Бехтеров, В.А. Ядов және т.б)[42-44].
Осылайша, мамандар ... ... ... ... ... ... ... феномен ретінде қарастыратын, негізінен бірыңғай пікірлер
қалыптаса бастады. Сонда да жоғарыда келтірілген және ... да ... ... анықтамаларынан, оның құрылымын құрайтын элементтердің
барлық жиынтығы ... ... ... ... ... толық және
қайшылықсыз көзқарастар құру әзірге қиындық туғызуда.
Этникалық өзіндік сананың негізгі құрылымдық ... ... ... ... ...... әдістердің көмегімен
зерттеу жағынан маңызды.
Этникалық өзіндік сананың құрылымына ұлттың жалпы өзі туралы түсінігі,
ұлттың ... ... ... ... құндылық бағдарлары мен
нұсқаулардың саналуы, басқа ұлттық қоғамдастықтар ішіндегі өз ... ... ... ... ... ... сүю»
ұғымын сипаттайтын қоғамдық саяси құндылықтар, және де «Ұлттық стереотип»,
территория, тіл, ... ... ... ... ... айтылған
анықтамалар, ұлттық мақтаныш кіреді.
Этникалық өзіндік сана ... ... ... ... ой – елестер, бағалаулар т.б), гетеростереотиптер (көрші
ұлттармен байланысқан), сонымен қоса сәйкес ... ... ... ... ұлтаралық контактты кеңейтуге ұмтылу және т.б) жүйесі
кіреді.
Этникалық өзіндік сана функциялары
Этникалық өзіндік сана мәні ... ... ... ... ... ... ... қажеттігі пайда болды, өйткені әр мән өзін іс –
әрекет процесінде көрсетеді. Міндеті ... ... ... ... ... ... өзін – өзі анықтауын рухани қамтамасыз ететін функциясын
және оның аржақты дамуын жүзеге ... ... ... ... ... ... туралы біркелкі
түсінік қалыптаспаған. Кейбір жағдайларда оның функциясы ретінде мыналарды
бөліп көрсетеді:
Бейімделуші;
Үйрену;
Қорғаныс;
Танымдық;
Өзін реттеу және жауапкершілік.
Басқа жағдайларда:
а) иллюзаторлы – ... ... ... және ... ... ... ұлттық өзіндік сананың функциясы жайына көзқарастарындағы
айырмашылықтар кездейсоқ емес. Ең бастысы ол ... ... ... ... ... ... әлі күнге дейін ... ... ... жалпы мойындалған концепцияларға сүйенсек,
ұлттық өзіндік сана функциялары негізінен былай ... ...... және ... ... функцияның ерекшелігі ұлттық басқалардан өз ерекшелігін
санауынан немесе реалды өмірдегі өзінің «Біз» ... ... ... ... ... ... сана – сезімнің танымдық функциясының ... ... ... ... ... сезіну – бұл тек ұлттың ... ... сәт, ... та өте маңызды, өйткені осы моменттен сана –
сезімнің танымдылық белсенділігін, интенсификациялау ... ... ұлт ... өзінің болмысын тануға қарқынды ұмтылса, соншалық ол,
қоршаған дүниедегі өз орнын сапалы түрде анық ... ... ... ... ... мүдделерін саналы түрде сезінеді.
Этникалық өзіндік сананың эмоционалды – құндылық ... ... оның ... өзін – өзі танудың интегралды нәтижесі болып көрінетін,
өзін – өзі ... ... ... ... ... ашып көрсетуге өзін – өзі
бағалау – бұл субъектінің ... ... ... ... және ... ол, ... өзімен, өзінің өткенімен, қазіргісімен және
болашағымен байланысты эмоцияларының ... бір ... ... ... ... ... ұлттық өзіндік сананың эмоционалды ... ... ... оның ұлтта өзіне деген құндылық ... осы ... ... ... ... күйлерді (сезімдер,
көңіл – күйлер) қалыптасуына ... деп ... ... болады.
Этникалық өзіндік сананың эмоционалды – құндылық деңгейіндегі көрінісін
ұлттық ... бойы ... және ... ... ... ... ... ортамен, басқа халықтармен өзара әрекеттесу процесінде
пайда болатын, сақталатын, қашалып және ... ... ... жөнінде
бағалау информациясының ішкі ұлттық жүйесі ретінде қарастыруға ... ... ... ... ... ... кезекте оның
тілі, этикалық, эстетикалық және тарихи құндылықтары жатады. ... мен даму ... ... ... ... санасында
бекіп қалған құндылықтар жүйелері де бірдей емес.
Ұлттың өзінің өткенін, қазіргісін және болашағын бағалауы және ... ... ... ... ... сана – ... ұлттың өзін – өзі
сақтауын қамтамасыз етіп, тұтастылық пен ... ... оның іс ... нақты бір мақсатқа жетуін шоғырландырып және бағындыратын, яғни
ұлттың тіршілік ету әрекетін ... ... ... ... ... рухани факторына айналады. Ұлт өмірінде ұлттық сана – ... ... ... маңызға ие болғандықтан, соған толығырақ
тоқталып өтейік.
Этникалық өзіндік сананың ... ... мәні ... ...... нақты бір мақсатқа жетуіне бағыттылығында көрінеді.
Ұлттың ... деп ... ... ... ... ... және экономикалық прогресске жету, өзінің рухани және материалды
құндылықтарын сақтау және дамыту т.б) көп болуы ... ... ... қою мазмұны негізінде оның өзін – өзі анықтауға деген ерік – ... Өзін – өзі ... – бұл ... өзін – өзі ... және өзін – ... акті.
Өзін – өзі анықталудағы қажеттілік, ұлттың тіршілік ету әрекетіндегі
маңызды түрткі мотивтерінің бірі ретінде ұлттық сана – ... ... ... ... ... Өзін – өзі анықтаумен ұлттың, өзінің ... өзін – өзі ... ... ... ... ... ... жеке
тарихының жасампазы ретінде ұсыну, өзінің жеке ... ... ... ... – өзі ... ... өзін – өзі ... ... және ... анық ... түрде сезінген мақсаттары мен
идеалдарының болуын ... ... ... ... ең ... ... деп, ... өзінің өзін –
өзі жетілдіру, біз білетініміздей өзін – өзі реттеу механизмдеріне негіз
артады. Этникалық өзіндік сананың ұлт ... ... ... ... ол оның ... атрибуты, мәнді белгісі болып қалыптасады.
Этникалық өзіндік сананың реттеуші функциясы, ұлт ... ұлт ... ... қауымға шоғырландыруды, олардың бірегей мақсатқа
ұмтылуын, жеке мүдделерін жүзеге асыруын қамтамасыз ... ... ... ... ... қоғамдастықтың мүшелерінің іштей бірлігі болмаса және де
олардың өздерінің дамуының ... ... ... ... өз – ... ... көрінсе, онда олар бірыңғай қоғамдастықты,
бір ұжымды құрамайды. Бұл ұлт ... ... ... ... ... ... ... мүмкін.
Демек, ұлттық өзіндік сананың реттеуші функциясының мәні, ... ... ... және жалпылықтың индивидуалдылыққа
енуін қамтамасыз етуінде деп ... ... ... жеке ... ... ... жалпылығының өзіндік модификациясы
жүріп жатады. Демек, кез – келген ұлттың ... жеке ... ... ... ...... бір күймен іске асырады, оны алып жүруші
ретінде көрінеді. Бірақ ... ... жеке адам ... ол өзі мүше ... ... әлеуметтік қоғамнан немесе топтан
еркін бола алмайды. Ол өзіне ұлттң ... әсер ... ... ... ... сана және оның ... функциялары, ең алдымен халықтың,
оның өкілдерінің практикалық әрекеттерімен байланысты. Ұлттың ... ... ... ... ... ... қаққанмен, оның әрекеті басқа
халықтардың мүдделерімен сәйкес келіп жатпаса, онда ол ... ... ... соғудан басқа ешнәрсеге әкелмейді.
Халық өзін, болмыстың нақты бір жағдайларында өзінің ... ... ... субъективті ретінде ... ... ... тану барысында ол, өзінің өмірін реттеп ... ... ... жеке жүйесін жасайды. Егер
адамгершілік құндылықтар ... асып ... және ... ... ... ... ... жалпыға тән жасаса, онда халықта жоғары ... сана – ... бар деп ... ... ... ... типтері
Э.Эриксон қоғамдағы дағдарысты, жаңа бірдейліктің элементтері құрылған
кездегі, жеке адам ... ... ... пункт ретінде қарастырды.
Жаңа бірдейлікті іздеудегі бұл айналу және де ... ... ... ... топ және ұлт үшін де арналған.
Этникалық өзіндік сана трансформациясы оның ядросынан - этникалық
бірдейліктен басталады. Біз оның ... үш ... ... этникалық бірдейлігі жоқ болып кетуі мүмкін, ол этникалыққа
жатуының белгісіздігінен, этникалықтың актуалды еместігінен көрінеді.
Екіншіден, өзінің этникалық тобынан кету ... және ... ... ... тұрақты әлеуметтік – психологиялық аймақты ... ... ... ... ... мүмкін, және
этникааралық қатынас контекстіндегі дискриминациялық форманы қабылдайды.
Этникалық бірдейліктің трансформациясын қарастыра ... біз ... ... ... ... өзгеруін есепке аламыз.
Позитивті ... ... ... ... тән және ... ... ... өзінің жеке жағдай және этникалық ... өмір ... ... ... жағынан – көп – ұлтты әлемде мәдени
аралық өзара әрекетте бейбіт жағдай ретінде қарастыруға ... ... да ... ... ... біз үшін «норма» статусына ие.
Этникалық бірдейліктің трансформациясының негізгі ... ... ... ... ... гипо – ... және гипер – бірдейлік (этноэгоизм, этноизоляционизм ... ... типі ... ... бірдейлік «норма» типі бойынша жоғарғы толеранттылықты және
этникааралық контактіге дайындықты сипаттайды. ... ... ... ... халықтарға қатынасының позитивтілігі, бұл ... ... ... ... ... – қарсы,
«әлем азаматы» идеологиясы, этникалық бірдейлігі «нормалды» адамға өзінің
жеке ... ... ... бағалау (ұнату) тән. Егер
этникалық бірдейлік «тұлғалық – топтың» ұқсастық континиумында ... ... ... полюске жақын, ал оның ... ... ... ...... полюске жақын. Гипо – бірдейлік пен
гипер – бірдейлік – құрамындағы саналы және санадан тыс ... ... ... ... ... ... ... күйінің
индикаторы. Гипо – бірдейлік те, гипер – бірдейлік те ... ... ... ... «көлеңкемен» идентификация салдарынан негативті
элементтердің белсенділігін тудырады.
Санадан тыс ... ... ... ... дағдарысты
жағдайларындағы шарасыз әрекеттер, түрлі нәтижелер беруі мүмкін. ... гипо – ... ... трансформацияланған индивидтер ... ... ... және бұл ... ... ... ие.
Нәтижесінде этнонигилистік ... ... жеке ... ... ... бейнелейді, бұл этникалық келістікті,
қысымды, өзінің этникалық өкілдері үшін ұятты сезінуден көрінеді.
Этнонишилистер ұжымдық көлеңкені ығыстыра отырып, ... жеке ... ... ... трансформацияланған индивидтер, гипер ... типі ... ... ... ... ... отырып, оны
басқа этникалық топқа қондырады. Ондай типті трансформациялау негізінде
позитивті этникалық бірдейлікке ... ... ......... бір ... нарциссизм, топ өкілдерінің
этникалық басым бола ... ... ... ... ... ... ... Этникааралық өзара әрекетте ол этникалық
топтың мүшесінің қатысуына реакция ретінде ... ... ... және ... деп ... бөлу, бөтенге деген негативті
бейнені және оған қатынаста жаулық нұсқауды тудырады, сонымен қатар топтық
өзара ... ... ... ... бойынша «өз» тобы басым
болады, ол «бөтен» топ бағыныңқы болып ... ...... ... қатысты біз оны этноэгоизм ретінде белгілейміз. Ол «Менің
халқым» ... ... ... ... ... ... ... көрінуі мүмкін. Бірақ, мысалы, басқа этникалық топтың
мүшелерімен қарым – қатынаста ... пен ... ... ... үшін бөтеннің есебінен мәселелерді шешу құқығын мойындау.
Этникалық бірдейліктің неғұрлым терең ... ... ... этно – ... типі ... ... сәйкес
келеді. Бұл өз халқының басымдылығына сенуден, ұлттық ... ... ... ұлтаралық некелік одаққа негативті қатынасынан
көрінеді.
Гипер – бірдейліктің соңғы түрі «ұлттық фанатизм» болып ... ... ... ... этникалық «тазалауға» дейін баратын, кез –
келген әрекетке дайын болу басқа халықтың ... ... ... ... құқығынан бас тарту, адам құқығынан халықтың этникалық
құқығының басымдылығын мойындау, өз халқының игілігі үшін ... кез ... ... ... ...... ... этноцентризм болып
табылады, яғни бұл ұғым П.Гумплович пен У.Самненден келе жатыр және ... мен оның ... ... ... ... ... ... ұғымдардың бірі.
Тұлға, көпжоспарлы түсінік бола отырып, көптеген әртүрлі мазмұндарға
ие. Бірақ ... ... ... ... ... біреуі тұлғаны сананы
иеленуші нақты адам ретінде қарастырады, ал ... ... ... сүйеніп», осы адамның басқа адамдармен тікелей және ... ... ... ... және оны өз ... таным және қарым
– қатынас еңбегінің субъектісі қылатын ... ... ... ... ... ретінде қарастырады.
Адам белгілі адамдар тобында өмір ... және ... ... ал ... ... ... ерекшеліктерге, қырларға да ие.
Осы мәселе бойынша С.М.Жақыповтың ... ... ... ... ядросы болып табылатын тілдік және мәдени ерекшеліктердің жиынтығы
этникалық ерекшеліктерді құрайды, олар ... ... ... ... ... ... ... кезде біздің жер шарымызда этникалық топтардың саны өте ... ... ... ... олар ... ... да бір
этностың алуына байланысты қалыптасты. ... ... ... ... ұлт
өкілі болу міндетті түрде емес, осы елдің азаматтығын алу ... ... ... ... ... мемлекеттер де көп, Қазақстан да
соған жатады.
Этностардың көптүрлілік себебі көптеген ... да ... кету ... Ерте ... грек ойшылдары да түрлі халықтардың салт –
дәстүріндегі, әдет – ... ... ... ... ... Гиппократтың көрсетуінше, халықтардың ... ... ... ... ... мен климаттық
жағдайларына байланысты: «Адамдардың ... мен ... ... ... тұжырым Гиппократтың халықтар мен этностардың айырмашылықтарына
қатысты ... ... ... ... ... желді және сулы елде
тұратындар денесінің үлкен сыртқы түрімен ерекшеленеді және құрғақ елдерді
мекендегендер ... және ... ... ашық ... ерекшеленеді. Олар өз
– өздерін жақсы көреді, өркөкірек...»
Демокрит те климат ... ... ал одан оның ... ... деп ... Ол ... халықтар арасындағы айырмашылықтарды
түсіндірген.
Этникалық айырмашылықтарды бұндай географиялық түсіндіру қазір де кең
таралған. ... ... ... ... ... ... климаттық және
басқа жағдайлар адам қоғамының дамуының негізгі анықтаушы факторы болып
табылады. Ш.Монтескье XVIII ... ... ... ... Оның ... ... халықтың психологиясына географиялық
фактор, оның ішінде климат шешуші әсер етеді: «Көптеген заттар ... ... дін, ... жүріс – тұрыс ... ... ... салт – ... ... тарихи – филологиялық зерттеулерді ... ... ... ... ... ... Г.Штейнталь мен
М.Лацарус ұлттық психологияны «ұлт рухы туралы ғылым ретінде, яғни ... ... ... мен ... ... ілім» ретінде анықтайды[47].
«Халық рухы... – ішкі іс – әрекеттің заңға сәйкес қозғалысы мен дамуы», ол
өзіне «субстанционалды, ... ... ... бұл ұлт мінезі мен
тағдырын анықтауға мүмкіндік береді. Біршама кейінірек этникалық ... ... шығу ... ... ... көп ... аударды. XIX ғасырдың екінші жартысында ол қоғамдық
өмірдің барлық құбылыстарын және ... ... ... ... ... бұл ... ... өз кезегінде,
өз пікірінше, ... ... ... Әлде кең, ... ... ... әсер ... ме, әлде ... ... әсер ... ме, таулық бекіністер ерлікке, көл – ... ... ... ... психологияның мінезі мен қалпын анықтайтын ... ... ... ... климат жағдайларына береді[32].
Гегельдің көрсетуінше, табиғаттың мағынасын кеміту де, арттыру да ... ... ... ... ... Гомер поэмаларының көркемдігіне өте
қатты ықпал етті, бірақ бір ғана ... ... ... ... және
әрқашан олар тудырмайды».
Француз философы В.Кунель былай деп тұжырымдайды: «Маған, елдің
картасын, оның ... оның ... оның суы мен ... географиясын беріңдер; маған оның табиғи өнімдерін, флорасын,
фаунасын ... Мен ... осы ... ... ... ... және ... тарихта қандай роль алатынын айтып беремін...», - деген.
М. Мид ... ... ... ... өткізу механизмдерін
зерттеуге тырысып, ұлттық мінезді, ...... ... және ... ... ұрпақтар арасындағы өзара қатынастардың қалыптасу
динамикасын зерттеуге келді.
Ол адамзат тарихындағы үш мәдениет типін бөледі:
Постфигуративті (балалар ... ата – ... ... ... мен ... ... өздерінің құрбы –
құрдастарынан үйренеді).
Префигуративті (ересектер өздерінің балаларынан да үйрене алады).
Осындай жолмен Маргарет Мид түрлі мәдениеттің ... ... ... ... те ... Оның ... әрбір
халықтың өз темпераменті және өз ақыл – ой ... ... ... ... алынған және сәйкес түрде биологиялық жолмен беріледі.
«Ұлтты ... ... ... ғасырлар бойы қалыптасқан
қоғамдық тәртібіне байланысты және өзгеруі де мүмкін»[52].
20-шы жылдардың аяғында ... ... ... мәдени – тарихи
мектептің ой – өрісінде болды. Бұл мектептің басында Л.В.Выготский ... ... ... шығарды. Оның мәні «жүріс – тұрысты және оның
психологиялық құралдары мен ... ... ... ... көмегімен дамуын зерттеуден тұрады».
Адамзат ұжымдарының өмірі дамитын ортаның әсері, ...... және ... ... ... ... мен дамуы басқа
факторлардың әсерінен бұрын байқалған.
Табиғи – географиялық, ... және ... да ... ... ... психологиясына әсері мәселесі
ғалымдардың назарын баяғыдын – ақ аударып ... ... ... ... Ключевский және басқа ... ... ... орта мен ... ... қырлары арасындағы
өзара байланысты орнатумен айналысқан. Экологиялық ұқсас аралдарда тұратын
халықтардағы ұқсас қырлардың болуын дәл ... ... ... болады.
Этностың мекен ету ортасын ... үшін ... ... ... қолданды. Этностың нағыз даму орны болып екі немесе көптеген
ландшафттардың ... ... ... ... және дала ... ... психолог үшін этносты түсіндірудегі бағыттар арасындағы
айырмашылықтар емес, барлық бағыттарда бар ортақтық, ... ... ... ... пен ... ... ... дейінгілер
маңызды – яғни этнос индивидтер үшін психологиялық ... ... ... оның ... бірі ... ... бірдейлікті өзін өзара әрекет процесінде көрсететін ретінде
қарастырады. Сонымен ... ... ... этникалық өзара әрекетті
этникалық бірдейлікке жетудегі шешуші ... ... ... ... ден ... бойынша, «этникалық (этникаға сәйкестік) сыртқы жағдайларға
жауап ... өсуі ... ... ... ... бірдейліктің қайнар
ретінде этникалық топтар бастарынан өткізетін ... ... ... ... ... этникааралық қатынастар салдары ретінде
қарастырады.
Сонымен біз көріп отырғанымыздай, этнос – бұл, ең алдымен, әлеуметтік
келісушілікке ие табиғи ... ... ... ... ... ... халықтың өз салт – дәстүрі, әдет – ғұрыптары, ... ... ... ... бар. ... барлығы келіссөз дайындау және
жүргізу ... әсер ... ... сәйкестіктің болмауы тұлғаны ішкі
психологиялық қайшылықтарға, қарым-қатынаста өз этномәдениетін ... ... ... ... ... ... әртүрлі әлеуметтік фрустрацияға
әкеледі (ұлттық нигилизм, мәңгүрттену)», ... ... ... ... ... ... деп ... түсінікке
тоқталмақпыз.
Өткен ғасырдың орта шенінен қадам ... ... ... ... ... ... ерекшелігін сақтап қалуға, өз этносының
мәдениетін және ... ... ... ... ... ... ... тиістілігін мойындауға ұмтылғандығын сипаттайтын
үдеріс басталған еді. Адам өзінің белгілі ... ... ... ... өзіндік сана немесе этникалық бірдейлік ұғымдарымен ұштастыра алады.
Даму барысындағы әлеуметтік жағдайларды талдамайынша, адам ... ... көп ... жете ... әрі ұға ... ... ... ерекшеліктері тәжірибеде ғана емес,
сондай-ақ теориялық қатынаста да өзекті. Ұлтаралық ... ... ... ... сананың қалыптасу ерекшеліктерінің құрылуына
байланысты, оны ... ... ... ... ... ... Ал, этникалық өзіндік сананың негізгі құрамдас бөлігі этникалық
бірдейлік. Мұның дамуы бұл ... ... ... рөл ... ... бірдейлік тұлғаның әлеуметтік бірдейлігінің негізгі бөлігі,
белгілі этникалық ... ... ... ... ... ... құрайтын негізгі бөлімдер:
а) когнитивтік (ұлт туралы мағлұматтылық-этникалық топ және ... ... ... ... ... білім және оларды
жете түйсіну, ұлттың өзіндік ... ... ... ... ... (өз ... сапасына баға беру, оған мүше болуын сезіну,
осы сезімдердің мәні, нәтижесі, этникалық қалау);
б) мінез-құлық компонентіне әр түрлі этникалық байланыс ... пен ... ... ... ... ... бірі ... мотивтің үш тобын
тудырады:
- Этникалық тиістілікке;
- Позитивтік этникалық бірдейлікке;
- Этникалық қорғаныс қажеттілігіне байланысты.
Өткен ғасырдың ... ... өз ... бірдейлігін жете
түйсінуді айқын сипаттауға болатын үдерістер күшеюде. Әлі ... ... ... ... ... ... ... және Ресей психологтары,
этнологтары этносты қоғамның тарихи ... ... ... топ ... қарайды. Саясатшылар мен ... ... ... ... жетістігін анықтау, әрі оның өмір сүретін
әлеуметтік ортасының ерекшеліктерімен терең танысу. ... ... әр ... ... ... ... тіл, құндылықтар
мен нормалар, тарихи естеліктер, дін, туған жері туралы елес, ... ... ... ... ұлттық мінез, халық және кәсіби өнер.
Этникалық бірдейлік тұлғаның өзін ұлт өкілдеріне жатқызатын когнитивтік
эмоциялық үдерісінің ... өзін ... ... ... ... жекеленудің белгілі дәрежесі деген түсініктемені де қолданамыз.
Әрине, бұл ұғымды жақсы анықтап, оған ... ... ол ... бір ... ... тепе-теңдікке әсерленушілік, әрі
басқалардан бөліну»,- деп ... ... ... шартты үш жолын атап кетуге ... ... ... ... ... жолдар.
Зерттеудің осы аталған жолдардың ішіндегі психологиялық жолында бәрінен
бұрын ұлттық тиістіліктің когнитивтік ... ... ... ... ... білуін, оның әр адам үшін рөлін, тұлғаның
құрылымындағы орнын ... ... Бұл ... ... ... ... жақын, әрі ол туралы білім бұлағы «Мен кіммін?» деген ... ... ... бұл жағдайда тұлға басты пән болып қалатынын, ал
этникалық бірдейлік тұлғаның құрылымын құрушы ... ... ... И.С.Кон ұсынған.
Ал, әлеуметтік психологиялық жолда адам белгілі қауымның, топтың
мүшесі ... оның ішкі ... ... ... ... ... индивидтің топтағы мүшелігіне қатыстылығы қаралады.
В.С.Агнеевтің еңбегінде А.Тешфэл мен ... ... ... осы ... деңгейі анықталады. Теорияның негізгі
тезисі тұлғалық бірдейлік және әлеуметтік бірдейліктің «Мен-тұжырымдамасы».
Соның салдарынан әлеуметтік психологиялық жол этникалық ... өмір ... ... ... механизмін бөледі. Осындай
принципке Б.Ф.Поршнев ... ... және ... ... қоюы ... бірдейлік» ұғымына толық сипаттама алу үшін ең алдымен,
«бірдейлік» пен «идентификация» ұғымдарының айырмашылықтарын да аша ... ... ... ол ... ал, ... ... ... әрі қалыптасатын құбылыс. Идентификацияны (латын сөзінен
теңдей ету, бірдей ету) ... ... және ... ұқсастығын,
бірдейлігін, бірдей мәнділігін кеңінен орнату деп қарайды.
Бірдейлік төрт сатыға байланысты дамиды, оның ... төрт ... ... ... ... ... бірдейліктің белгісіздігі. Индивид өзі үшін белгілі
сенімді, белгілі кәсіби бағытты тандамаған, бірдейлік дағдарысымен әлі
қақтығысқан жоқ;
- Екіншісі сатысында-алғашқы ... ... әлі ... ... ... ... ... негізінде өзі үшін қандай
да бір мақсатты қойған, бойында сенім енді ғана туа бастағандығымен
ерекшеленеді;
- ... ... ... ... индивид толық бірдейліктің қалыптасқан күшін мойындауы.
Этникалық статус көбінесе адамның барлық өмірінде өзгеріссіз қалады. Осыған
қарамастан ... ... ... ... ... Оның ... кету керек.
➢ Біріншіден, этникалық бірдейліктің қалыптасу үдіресі жасөспірім
жасында аяқталмайды. Сыртқы ... ... ... кез – ... оның ... ... тиістілігінің рөлін жан-жақты
ойлануға итермелеуі мүмкін, әрі ... ... алып ... ... басқа этникалық бірдейліктің
трансфориациясыны жеке адамның өмірінің көптеген түрлі ... ... етіп ... ... ... ... өміріндегі өзгерістер де
өз ықпалын тигізеді.
➢ Екіншіден, балаларда ... ... мен ... ... ... ... даму ... реті жан-жақты болмайды. Осының
бәрі әлеуметтік контекстке байланысты, әрі шапшаң немесе баяу ... ... ... ... бір ... өзінің тарихының
жасампазы ретінде, ақиқатшылықтың ... ... ... түрде
түсінеді. Ақиқатшылдылықты тану барысында ол, өзінің өмірін реттеп отыратын
адамгершілік нормалардың, ... жеке ... ... ... құндылықтар жүзеге асып жатса және ... ... ... ... ... ... тән жасаса, онда халықта жоғары түрде
дамыған сана – ... бар деп ... ... ... біз ... отырғанымыздай, этнос – бұл, ең алдымен, әлеуметтік
келісушілікке ие табиғи құбылыс.
1.2 Студенттер ұжымының қалыптасуына қарым-қатынас пен ... ... ... және ұжым ... ... әлеуметтанушылар,
әлеуметтік психологтар, педагогтар ... Бұл ... ... ... мен ... ... әлдеқашан шығып
кеткендігінің дәлелі. ... ... ... ... П.П.
Блонский, Л.С. Выготский, Н.К. Крупская, П.Н. Лепешинский, В.И. ... С.Т. ... және т.б. өз ... ... жеке тұлға теориясын құрудың ... А.С. ... ... Ол ... жеке ... тәрбиелеудің басты нәтижесі оның
қоғамдық бағыттылығы деп есептейді. А.С. Макаренко ұжымның басты белгілерін
нақты тұжырымдап ... ұжым – ... ... ... ... ... бір бөлігі; қоғамдық маңызы бар мақсаттың болуы; ұжым мүшелерінің
қызметін ұйымдастыру; ұжым ... ... ... жауапкершілікті қарым-
қатынас орнату; өзін-өзі басқару органдарының болуы.
Қазіргі қоғам ... ... ... жеке ... ... ... Ұжымдық танымдық ... ... ... ... ... іс-
әрекет субъектісі тәртібімен қамтамасыз етуде, оның ... ... ... ... тұрғыда дұрыс ұйымдастырылған ... ... ... ... ... ... яғни ... студентті тұлға ретінде қалыптастырып
дамытуға ... ... ... үшін ұжым ... ... ... оның өмір әрекетіңде, пікірлесуде жеке тұлғаның қарым-қатынасында
тәжірибесі кеңейіп әлеуметтік рөлдерді ... ... жеке ... ... ... іске ... қорғаумен сүйемелдеу қамтамасыз
етіледі.
Студенттер ұжымы— студенттердің жалпы мақсатпен және ... ... ... ... ... ... Дені таза және ... ұжымына тән сипаттар — идеялық нысаналылық, оның ... ... ... ... тығыз әрекет етуі, жалпыға бірдей
жауапкершілік, ұжымның жеке мүшелеріне жоғары ... ... ... ұжымның маңызды белгісі — дені таза қоғамдық пікір, ... ... ... ... ... ... студенттер ұжымы үшін онда игі
дәстүр, алға ... ... қою, ... ... күй, жоғары тәртіп
орнату, сын мен ... ... ... тән. ... ... — бұл өзіндік
әрекетке ие ұйым, ол оның барлық мүшелері әр түрлі іс-әрекет ұйымдастыруда
дербестік және ... ... ... ... ... Студенттер ұжымы
деп мақсатты, ... ... ... негізіндегі студенттер
бірлестігін ұйымдастыру формасын түсінуге болады.
Перспективаларды-ертеңгі қуанышты субъекті жүзеге асыру үшін ... ... ... ... ... ... жету қуанышына бөленіп, ұжым
мен оның мүшелерінің қанағат сезімін тудырады. Ұжымның іс-әрекеті ... ... ... Олар ... ... оның ... ... мақсаттылығы көрсететін салт-сана, тәртіп, мінез-кұлық
ережелері. Бірлескен іс-әрекеті барысында ұжым мүшелерінің ... ... ... ... емес, жанама түрде, оның студентке жүйелі
әсері тәрбие механизмі арқылы болуы мүмкін.
Аралас (қазақ және басқа ұлт ... ... ... ұжым ... ... ... ... өзекті мәселелердің бірі.
Жалпы қарым-қатынастағы этникалық ерекшеліктер қазіргі экономикалық
даму ... өте ... ... ... ... ... әр ... әр ел
өкілдері бір-бірімен достық, экономикалық,саяси, т.б. ... ... ... отырады. Осындай қарым-қатынас жағдайында
әр ұлттың этникалық ерекшеліктерін, этникалық өзіндік сана көріністерін
ескеру ... ... ... нығайта түсіп, арадағы мүмкін болатын
шиеленістерді азайтады деп ойлаймыз. Олардың бір-бірінің өзіндік ... ... ... ... этникалық өзіндік санасын төмендетпей, бір-
біріне түсіністікпен қарауы, ... ... ... ... т.б. ... ... Соның бірі, біздің көтеріп отырған
мәселеміз, студенттер ұжымын қалыптастыруына қарым-қатынас пен ... ... ... - бұл қарым-қатынас, ұжымның өздігінен жұмыс істеуі ... ... ... ... мақсатқа жету. Іс-әрекеттің барысында қарым-
қатынас дамиды.
Қарым – ... бұл ... адам ... ... ... ... - жеке ... басқа адамдармен қарым-
қатынасын оны қуанышты көңіл-күйге бөлейтіндей етіп орнату. Ұжым ... ... ... орын алады. Негізгі белгілері:
• сергектік, ширақтық, белсенділік, қайырымдылық, ұжым ... ... ... ілтипатты болу, өзара жәрдем беру.
... ... ... өз ... көздеушілік, тұйықтык,
бөлектенушіліктің болмауы.
... ... ... ... беруге дайын тұру.
Гуманистік қатынас - ұжымдағы балалардың арасындағы ... ... ... іс-әрекеті және қарым-қатынасы процесіндеі жеке адам
аралық қатынас жүйесі, ... ... және ... ... ... ... дамуы мен қалыптасуына әсер етеді.
Б.Ф.Ломов пікірінше, қарым – ... ... ... ... ... ... ... деңгейді макро деңгей деп атайды. Бұл деңгейде адамның басқа
адамдармен қарым – ... ... ... өмір жолы ... ... бір жағы ... ... Бұнда, Б.Ф.Ломов бойынша, бөлек
адамның қоршағандармен қарым – қатынасы сызығының осы ... ... ... ... ... ... ... және қажет. Бұл
деңгейде психологиялық мәселелердің кең шеңбері пайда болады – қарым ... ... ... ... олардың әлеуметтік нормаларға,
дәстүрлерге және жүріс – тұрыс ережелеріне тәуелділігі туралы, ... ... ... және жас ... туралы, т.б.
Екінші деңгейде (оны Б.Ф.Ломов мезодеңгей деп атайды) талдаудың негізгі
объектісі болып ...... жеке ... ... ... ... табылады – біріккен іс – әрекет, әңгіме, ойын т.б. Бұл ... ... ...... ... ... ...
қатынас тақырыбын және оның даму процесін ашу. Бұл процесс жалпы міндетті
шығарудан басталады және шешімдер мен ... ... ... ... ... – бұл Б.Ф.Ломов ...... ... ретінде қарастырылатын жеке тізбектелген актілерді
зерттеу деңгейі. ...... ... көптеген зерттеулерде сыртқы
және ішкі жақтарына да ... ... ... Ю.Л.Ханин
және т.б)
Бірқатар ғалымдардың пікірінше ... ... ... т.б), ...... ... ... ретіне қарастыру керек.
Зерттеушілер шығарған қарым – қатынас ... бұл ... ... ... Б.Ф.Ломов индивид өміріндегі қарым – қатынас қызметінің 3
класын бөледі:
Аффекттивті – коммуникативті;
Ақпараттық – ......... қызметінің 1- ші тобы өзінің эмоционалды қалпын
немесе басқа адамдардың ... ... ... ... ... ... көрсетеді.
2-ші топқа ақпаратты қыбылдау –жіберумен байланысты процесстер жатады.
3-ші топқа –қарым – ... ... ... ... ... бағдарларына, шешім қабылдауларына, т.б
әсерлері, яғни жүріс – тұрысты ... ... және ... ... жайлы
айтылады.
Б.Ф.Ломов қарым – қатынас қызметін басқа категориямен де ... Бұл ... ол ... іс – ... ... ... – бірін тануы, тұлғааралық қатынастардың қалыптасуы мен дамуы сияқты
маңызды қызметтерді атайды. Басқа ... ... ...... ... біз ...... осы негізгі
көріністеріне ұсыныстарды, тек басқа терминдер көмегімен сипатталғанын
табамыз.
Мысалы, ... ... ...... ... қызметтері
ретінде мыналарды атайды:
әлеуметтік – психологиялық бейнелеу қызметі;
реттеуші қызметі;
танымдық қызметі;
экспрессивті қызметі;
әлеуметтік бақылау қызметі;
әлеуметтану ...... ... ... ... ... атайды[48]. Ол
қарым – қатынасты оқушыларды тәрбиелеу фокторы ретінде зерттеген. Ол қарым
– қатынастың ... және ... ... ... қатар, жеткіншек және
жастық шақта жақсы көрінетін басқа да қызметтерін ... ... ... ... және ... – репродуктивті
қызметтері. Л.П.Буева қарым – ... ... ... ... ... ... дейді: «Ол тұлғалық сана мен өзіндік сананың
қалыптасуындағы маңызды шарттардың бірі болып табылады, ... ... ...... ... ... ... – қатынаста
адамдардың әр жақты өзара әсері мен өзара түсінушіліктері іске асады»[9].
Б.Ф.Ломовтың қорытындысы бойынша, қарым – қатынасты ... ... ... ... ... жазуынша: «Қарым – қатынас субъектісінің
белсенділігінің өзбетінше және ... ... ... ... Оның ... бұл ... адамдармен қатынасы». «Қарым – қатынас – бұл параллельді
дамушы іс – ... бір – ... ... қою емес, бұл оған
партнерлар ретінде кіретін субъектілердің ... ...... ... ... деңгейінде, Б.Ф.Ломов бойынша,
іс – әрекеттермен, олардың тәсілдерімен, ... ... ... ... ... өзара
алмасуларынан тұрады.
Б.Ф.Ломовтың, А.А.Бодалевтің, А.Н.Леонтьевтің, А.В.Петровскийдің,
М.И.Лисинаның, А.И.Крупновтың және т.б. жалпытанушылардың жұмыстары ... ...... ... ... ... тенденциялары
жайлы айтуға мүмкіндік береді.
Ең жалпы тенденция болып қарым – қатынас ... ... өсу ...... ... және психологияның жалпы теориясының
дамуындағы оның мәнінің күшею фактісі болып табылады. ...... ... ... тән ... ...... қарым – қатынасты психологияның негізгі категорияларының
бірыңғай контексіне енгізуге, психикалық ... ... ... ... ... оның түрлі деңгейлердегі ерекшеліктерін шығаруға
ұмтылады. Қарым – қатынас мәселесі арқылы ... ... ... ... заң ... және т.б. ... шеңберінде
шешілетін көптеген басқа да психологиялық мәселелердің «бетіне шығу».
Соңғы уақыттағы зерттеулерде анық көрінетін келесі ... ... ... ...... ... мен ... мәселесін жақындату. А.А.Бодалевтің,
әсіресе «тұлға және қарым – қатынас» еңбегі оның ... және ... ... ... ... көптеген психологтардың еңбектері осы ұмтылыстарға толы.
Көрсетілген барлық тенденциялар ... ... ...... бірнеше формалары бар. Енді әрқайсысына қысқаша
тоқтала кетейік:
Тікелей қарым – қатынас табиғи бетпе ... ... және ... құралдар көмегімен жасалынатын толық психологиялық байланыс, кері
байланыс бір ... ... Бұл ... бір – ... ... ... бірінші формасы.
Жанама қарым– қатынас – қатысушылардың кері байланыс уақытын ұзартатын,
не кешіктіретін жазу және техника ... ... ... ... байланыс.
Тұлғааралық қарым – қатынас –екі не құрамы өзгермейтін топ ішіндегі
таныс адамдардың тікелей байланыстары. ... ...... қатысушылардың психологиялық жақындығы, бір – ... ... ... күйзелуі, өзара түсінушілігі, ортақ
қызметтестігі.
Бұқаралық ...... ... тікелей не жанама
(бұқаралық ақпарат құралдары арқылы ... ... ... театрда, шеруде – тікелей ... ...... ... – жанама қарым – қатынас, вагонда – ... не ... ... ...... ... – қатынас – ортақ іс – әрекет үрдісінде ... ... ... ... психологиялық байланыстары
(чемпиондар, ғарышкерлер, президенттер).
Рөлдік қарым – қатынас – белгілі әлеуметтік ... ... ... мысалы, оқушы – оқытушы, әке – бала, сатушы –
алушы, көрші – көрші, дәрігер – ауру, ...... ... адам ... ... ... ... сол рөлдерге байланысты қоғамда өз орнын
табады. Сол рөлдерді орындағанда адамның өзгешеліктері назарға алынбайды,
тек әлеуметтік рөлге ... іс – ... ... ... ... әлеуметтік рөл адамның мінез – құлқының егжей – ... өз ... ... ... қалай түсінеді? Ол рөлдерде қандай
қатынаста болады? Адамдар өз рөлдерін ... ... ... ... пен ... ... – қатынас барысында адамдар өзі және басқалар үшін өзіндік
психологиялық ... ... ... ... ... ... ... – қатынас нәтижесінде пайда болады, дамиды,
өзгереді. Басқалармен арақатынас ... адам ... ... білім мен іс – әрекет тәсілдерін, жалпы ... ... ... ... ...... ... адам жеке тұлға болып
қалыптасады.
Қарым – қатынас – ... ... ... және ... ... ... қарым – қатынас – адамның психологиялық дамуының факторы:
- қарым – қатынас үрдісінде басқалардан ... ... ... қана ...... арқылы адам болады (джунглида өсіп адам болған
Маугли – қияли оқиға, ертегі); ...... ... өзге ... өзі
үшін адамның психологиялық қасиетері ашылады (ғашық болған адам өзін – өзі
жаңа қырынан танып – біледі );
- ...... ... жеке адам жалпы адамдық тәжірибені
меңгереді (орыс философы Чадаевтың айтуынша, қарым – ... ... жүре ... ...... ... Байланыстыру, прагматикалық қызметі.
Қарым – қатынас бұл жерде кез – ... ... іс – ... барысында
адамдардың бірігуінің шарты болып табылады. Вавилон мұнарасы ... ... ... – бірі ... ... құрылысты бітіре алмағандығы
жөніндегі оқиға тегін емес. ... ... ... Бұл ... ... психикалық бейнесінің қалыптасуы мен өзгеруінің
алғышарты ... ... ... ... даму ... оның ... ... іс – әрекеті, өмірге көзқарастары үлкен адамдармен ... ... ... ... ... ...... нәтижелері ішкі
психикалық құбылыстарға және баланың өзіндік сыртқы қимылдарына ... ...... үнді ... егіз қыздар әртүрлі ортада
өскендіктен мінездері бір – біріне ұқсамайды. Сыртқы ...... ой – ... өспейді. Балалар үйінде өскен жасөспірімдердің ой –
өрістері ... ата – ... ... ... құрбыларынан едәуір
төмен болады, олардың бүкіл өмірі туған – ... ... ... ...... өтсе, психологиялық қасиеттері адами сапаға
жақынырақ болары анық. Бірақ осыған ... еске ... ... бала
үлкендердің барлық насихаттарын, ойларын, көзқарастарын өз бойына тікелей
құйып ... ыдыс ... Бала мен ... ... ... тек ... өтетін білім, біліктілік, дағдылар емес, бұл – ... ... ... ... – бірі ... ... Бала ... тәжірибесін өз
ішкі дүниесіне белсенді түрде тезден өткізіп ... ... ... ... ...... ... адам
өзін – өзі танып ... ... ... бар ... дәлелдеуге
мүмкіндік алады. Адам өзінің бар екендігін, өз тұлғасының құндылығын басқа
адамдар арқылы біледі. Адам үшін ауыр ... бірі – ... ... қалу.
«Сен жамансың», «Сенікі дұрыс емес» деп адамды жаман бағалаудың өзінде оны
қабылдап, бар ... ... ... ... бар. Ал ... ... ... «Сен бұл жерде жоқсың», «Сен өмір сүрмейсің». Осы
әдістемені А.Макаренко балалар колониясында жиі ... еді – ... ... байкот жариялайтын.
Растамау – көп психикалық аурулардың, мысалы, шизофренияның себепшісі.
Нәресте, сәби әке – ... «сен ... «сен біз үшін ... ... ... оның ... ... іздер эногендік психозға жол
ашады. Күнделікті тіршілік адам арақатынасқа, «растау терапиясына» ... мен ... ... ... мен ізет ... және т.б.
осының барлығы әр адамның бар екендігін растайтын дәлел екені сөзсіз.
Тұлғааралық эмоциялық қатынастарды ... мен ... ... ... олармен сан қилы ... ... ... жасау кезінде адамдар бірімен – бірі не ... ... не ... (антипатия, ұнатпау) эмоциялық қарым –
қатынас орнатады. ... ... ... ... тек ... ... ұжымдық, рөлдік қарым – қатынастарға өз әсерін
тигізеді.
Тұлға ішіндегі ... Адам өз – ... ... не ... ... ... ... жасайды. Тұлға ішіндегі қарым – қатынасты адам
ойлауының әмбебап тәсілі деуге ... ... жеке ... да адам ...... ... қалады.
Мақсатына қарай қарым – қатынас психологиясы тұлғааралық ... ... үш ... ажыратады:
- Императив (бұйрық);
- Манипуляция (айла);
- Диалог (қоссөз, қостіл).
Императивтік немесе әміршіл қарым – қатынас – өз ...... ... мен іс – ... ... жасау мақсатынада әсер етудің
авторитарлық, директивтік формасы. Қарым – қатынас партнері тек әсер ... ... ... қарастырылады. Императивтің ерекшелігі, партнерді
бағындыру жөніндегі негізгі мақсатының ... ... ... Әсер ... ... ретінде бұйрық, талап, әсір, ... ... ... ... Тұр! ... ... әміршіл қарым –
қатынас басқаны өзіне қажетті белгілі әрекетке күшпен ... ...... ... ...... өз орны
бар. Мысалы әскери қатынастар, төтенше жағдайлардағы бастық – ... қиын – ... ... ... ... ... ... императивтік ортақтасуды пайдалану нәтижелері әрі ... ... ... ...... ... қолдануға болмайтын салалар
да баршылық. Ең алдымен қарым – ... бұл ... ... және ... ата – ана мен бала ... тәрбие мен педагогика саласында
пайдалану ыңғайсыз әрі нәтижесіз. Бұйрық, тиым көмегімен ұстаздар мен ата ... ... өз ... ... ... ... өз еркімен қабылдамаған соң,
оның құлағына құйған үлкендердің ережелері, қағидалары, қоғамдық нормалары
санасының тез ... ... ... болмақ. Бұйрық түрінде берілетін
тілектер баланың ішкі құндылығы бола алмайды.
Манипуляция, алдап – арбау ...... – жиі ... ...... ... қарым – қатынас партнерін өзінің жасырын
ниетіне ... ... іс – ... Өз ... жету ... ... – қатынас партнерін нысана ретінде қарастырады.
Манипуляциялық қарым – ... өз ... ... өзіне қажетті іс –
әрекетке баулу.
Императив пен манипуляцияның ұқсастығы ... ... ... қатынас серігінің ойы мен бойын билеу, бақылау. ... ... ... мақсат жарияланбайды, жасырылады не
ауыстырылады.
Алдап – арбау қарым – ... ... ... орны – ... ... саттық, іскерлік, насихат, оқыту болып табылады. Бұл түрдегі ... ... ... ... жаршысы Дейл Карнеги.
Оқыту барысында (тәрбиелеу емес!) ... ... ... ... мен ынтасын көтеру үшін манипуляцияны пайдалануға болады. ... ... ... ... ... дәлелдеу, үйрету үшін
осыны өзінің тұлғалық ... ... ... ... ... бұл жайт, тәрбиелеуде, жеке тұлғалық қатынастарды орнатуда жарамсыз
болып қалады да, ұстаздың ... өз ... ... ... ... ... манипуляцияға әдеттенген адам ... ... да ... ... ... ... достық, ізгілікке
негізделген манипуляциялы қарым – қатынас жолы тиімсіз де нәтижесіз.
Арбаушылық барысында қатынас серігі жеке тұлға ... ... ... орындаушысы ретінде қабылдап жалған ниеттер мен мақсаттарға бас
ұрады. Манипуляторды сипаттайтын ... ... ... ... өзін қадағалау, өзіне де, басқаға да ... ... ... ... ... ...... кітабын
шығарды.
Императив пен манипуляция түрлерінің ішкі ұқсастығы терең. Екеуін де
монологтық, ...... ... жатқызуға болады. Адам басқаны өз
нысанасы ретінде қабылдағанда, басқаның күй – ... ... ... ... ... мүлдем назарынан тыс қалдырып, тек өзімен ғана өзі, өз
мақсаттары және ... ... ... Сонда ол басқаларды емес,
тек өзінің «көшірмелерін» ғана көреді.
Диалогтық қарым – қатынас. Бұл – тең ... ... ...... ... – өзін – өзі және өзгені тану, білу,
дамыту.
Жоғарыда аталған ... ... ...
эгоценттризмнен, өзіндік ұстанымнан альтруизмге, ... ... ... ... ...... үрдісінде екі дауыс, екі пікір естіледі, бұл
субъект – субъект қатынасы.
Диалогтық қарым – қатынас ... және ... ... ... ескеру, «осы жерде – осы
сәтте» ... ... алып ... ... дәл осы ... ... ... күйлерін назарға алу.
Қарым – қатынас серігінің тұлғасына баға бермеу, алдын – ала оның
ниеттеніне сену, ... – бірі ... ... ... тең, пікірі мен шешімі бар тұлға деп қабылдау.
Шешілмеген мәселе мен сұрақтар қарым – қатынас мазмұны ... ...... ... мәселелендіру).
Сұхбат адамның өз атынан жүргізілу керек, біреудің ... ... ... мен ... ... қажет (персоналандыру).
Диалогтық қарым – қатынас қатысушылардың өзара ... ... жан ... бірі ... ... өз – ... жағдай жасайды. Осы типтегі қарым – ... іске ... ... ... ... және ... ішкі дайындығы керек. Әрине,
іскерлік қарым – қатынаста ... ... ... ... болмайды. Бірақ
осы типті меңгерген ... ... ... ... салмақтылығы көзге түсердей болады.
Қарым–қатынас– өте күрделі феномен. Оның әртүрлілігі көптеген
функцияларына ... ал көп ... жеке адам мен ... ... мен ... байланысты. Қарым – қатынастың ішкі құрылымы да өте
күрделі, оны шартты ... үш ... ... ... ... ... ... ішкі бірлігі бұзылмас процесті біз ғылыми мақсатта терең және
жан – ... ... үшін үшке ... ...... ... бір – бірімен
ақпарат алмасуы, білімді, ... ... ... беру ... (интерактивті) – тұлғааралық ... ... ... ... пен ... ... ... – адамдардың бірін – бірі тануы мен тәрбиелеуі
негізінде құрылатын белгілі тұлғааралық қатынастар.
Хабар беру мына бағыттармен жүзеге асады:
Жоғарыдан төменге ... ... қою ( не қай ... ... ... құралы (қалай, қандай, кіммен).
Төменнен жоғарыға – орындалуы туралы, тексерілуі ... ... ...... ... әрекеттерді координациялау,
жоспарлау, орындалуы туралы мәлімдеу.
Коммуникация процесі жүзеге асу үшін ... 4 ... ... ... ... ... Канал: ақпарат беру құралы;
- Ақпарат алушы.
Қарым – қатынас барлық 3 аспектілер бірлестігінде толығырақ зерттелуі
мүмкін, бірақ феноменді ... ... ... жеке ... ... коммуникация, перцепция және интеракция қарым – қатынастың негізгі
қызметтері ретінде зерттелінеді. Қарым – қатынас ... ... ... ... ... ... ... контакт, өзара әрекет, алмасу,
біріктіру амалы. Әлеуметтік – психологиялық ... ... ... ... нақтырақ сөзбен белгілеу үшін контакт, яғни жанасу ... ... ... арасындағы контакт тіл және сөйлесу арқылы жүзеге асады.
Сөйлеу қарым – қатынастың ... ... ... табылады. Ол адам санасын
белгілік жүйелер арқылы объективті ретінде қарастырылуы мүмкін.
Өзіндік сана – бұл ... ... ... ... құмарлықтарына және ...... ... мен ... саналы түрде қатынасы болып табылады. ... және де ... ... ... ... ... көрінеді.
Өзіндік сана – бұл адамның өзін жеке ... іс – ... ... алу қабілеттілігі.
Өзі туралы түсінік (өз «Мені» туралы субъективті образ) ... ... және өз ... ... мен ... ... ... арасындағы қатынас кезіндегі басқа адамдардың бағалаушы
қатынастары әсерінде қалыптасады. Этникалық өзіндік сана этникалық сананың
шеңберінде пайда болады және ... ... сана бір ... ... ... ... ... әрекет негізінде пайда болатын және оның олар
туралы білімін, ... ... ... ... ... ой
елестер жүйесін, сонымен қатар өзінің этникалық тобының өзіндік бөлінуінің
формасы мен жағдайын көрсетеді. Бұл ... ... ... ... ... топтың ерекшеліктерін және оған эмоционалдық қатынасын
бейнелейтін күрделі образдар жүйесінің қалыптасуын жорамалдайды. ... өзін – өзі ... ... ... топтық тілінде, халықтың
дәстүрлер мен әдет – ғұрыптар жүйесінде, аңыздарда, мифтерде, ырымдарда,
теріс пікірлерде, ұлттық ... және т.б ... ... сана –
сезім болып табылады.
Тұлғаның этникалық ... сана ... ... өз ... ... ... олардың орнын, байланыстар ... ... ... әрекеттерді жете түйсіну және олармен
қатынасы деп ... ... Кез ... ... ... ... тарихи
сатысы «олардың» сыртқы айырмашылығын жете түйсіну жолымен қалыптасады.
Этносқа сөзсіз «біз-олар» антитезисі тән. Міне, сондықтан, ... ... ... өз ... мойындайтынын, сол адамдардың өзін
мәдени қауымы ретінде ... ... атап ... ... ... ... күрделі. Оның көп ... ... ... оның ... ... ... ... теориясы») атты еңбегіндегі ойы бойынша, ... ... ... өз ... ... ... адамдардың көзқарасын, этникалық
санасын, этностың күнделікті ... ... ... ... ... ... да жатқызады.
Автор этникалық өзіндік сана ерекшеліктеріне ... ... ... ... ... тіл керек болса, халықтың психикалық
тұрпаты мен жаны көрінетін ортаның ... де анық ... ... ... ... адамның өзі және өзгелер жайлы, өз халқы мен өзге
халықтар туралы көзқарасы субъективті. ... ... олар ... ... адал және адал ... ... не айқын емес болуы мүмкін, алайда,
философия тілімен айтқанда, қандай ... ... ... ... ... ... Этникалық өзіндік санада объективті этнос
белгілері ... ... ... емес бейнеленеді» -деген пікірі
дәлел болып отыр.
Сонымен, кез-келген қауымның ... ... ... ... дәстүрлі рухани мәдениетін бейнелейтін этникалық өзіндік
сана мен этникалық бірдейліктің ажыратылмайтын мінездемесі ... ... ... ... ҚАЛЫПТАСУЫНА ҚАРЫМ-ҚАТЫНАС ПЕН ЭТНИКАЛЫҚ САНАНЫҢ
ӘСЕРІН ЭКСПЕРИМЕНТТІК ЗЕРТТЕУ
2.1 Эксперименттік ... ... ... және ... ... оқу-тәрбие үрдісінде түскенімен де,
өзінің ұлттық мінез-құлық, ұлттық сана, ... ... ... өзіндік сана бүгінгі ұлттық негіздегі үдерістерде ең маңызды
факторлардың бірі болып ... ... ... ... ... ... талдауға зерттеушілердің назар аударуын күшейтуде
ең алдымен оның мінез-құлық мотивациясымен (құндылықтар мен қызығуы) аса
тығыз ... ... ... кез-келген қоғам мәдениетінің
ажырамас компоненті болып табылады. Осы ... ... ... ... ... тарауында эксперименттік талдаулар жүргізілді.
Зерттеудің мақсаты: Әртүрлі ұлт ... ... ... ... ... – қатынас пен этникалық өзіндік сананың
әсерін анықтау.
Зерттеу ... ... және орыс ... ... әр ... ... ... Этникалық өзіндік сана және қарым – ... ... ... ... ... қаласы Ә. Молдағұлова
атындағы педагогикалық колледж ... ... ... ... ... ... адамнан тұрады. 25
адам моноэтникалық, 25 адам полиэтникалық ортада өмір сүретін ... және 20 адам ... ұлт ... ... ... үшін төмендегі әдістемелерді қолдандық:
1) «Қатынастың диагностикалық тесті» (ҚДТ);
2) ... ... ... ... ... ... «Әлеуметтік - коммуникативті компетенттілікті бағалау әдістемесі»
Жүргізілген әдіс түрі - Стьюдент әдісі
Зерттеу әдістемелерінің сипаттамалары
Б.Басстың тұлға ... ... ... ... ... 27 ... ... анкета көмегімен анықталады. Әрбір
тұжырымның тұлға бағыттылығының 3 ... ... ... 3 ... варианты
бар. Жауап беруші өзінің пікірін көп деңгейде білдіретін немесе шындыққа
сәйкес келетін бір ... және ... оның ... өте алыс немесе
шындыққа сәйкес келмейтін бір жауапты таңдауы керек.
«Көбірек» жауабы 2 ... тең, ... ... ... ... ... балл. Барлық 27 пункт бойынша жиналған балдар бағыттылықтың
әр түрі үшін ... ... ... ... ... ... Өзін-өзіне бағыттылық (М) – ... пен ... ... марапаттау және қанағаттандыруға бағдарлану, статустағы жетудегі
агрессивтілік, биліктілік, күндестікке ... ... ... Қарым-қатынасқа бағыттылық (Қ) – кез-келген жағдайларда адамдармен
қатынас ұстауға ұмтылу, біріккен іс-әрекетке бағдарлану, бірақ жиі ... ... ... ... шын ... көрсетуге зиян келтіре
отырып: әлеуметтік мақұлдауға бағдарлану, топқа тәуелділік, ... және ... ... ... Іске ... (I) – ресми мәселелерді шешуге қызығушылық, жұмысты
мүмкін болатындай жақсырақ орындау, іс мүддесінде жалпы мақсатқа жету ... ... ... өз пікірін жақтауға қабілеттілік.
«Қатынастың диагностикалық тесті» (ҚДТ)
«Қатынастың диагностикалық тесті» этникалық таптауырындардың эмоциялық-
бағалау компонентін ... ... ... Бұл семантикалық
дифференциал (СД) әдісінің ерекше өзгертілген түрі ... ... жиі ... 12 жұп ... тұратын екінші қысқа (Б)
вариантын қолдандық. ҚДТ стандартты бланксі арқылы анықталады.
ҚДТ ... ... ... ... ... ... амбиваленттілік, айқындылық пен бағыттылық. Олардың ... ... ... ... ... ... ретінде қаралады.
Амбиваленттілік стереотиптің эмоциялық анықтық дәрежесін көрсетеді.
Стереотип айқындылығы ... ... ... ... бағыттылық немесе оның диагностикалық коэффициенті осы
объектіге қатынасына байланысты субъектінің жалпы көрсеткішін көрсетеді.
Әлеуметтік-коммуникативті ... ... ... сипаттама
Бұл әдістеме жүріс-тұрыс, әдет және көзқарас ерекшеліктері жайлы ... ... ... ... ... шкалалар анықталады.
1) Әлеуметтік-коммуникативті икемсіздік;
2) Белгісіздікке шыдамсыздық;
3) Конформділікке жоғары ұмтылыс;
4) Статустық өсуге жоғары ұмтылыс;
5) Сәтсіздіктен қашуға бағдарлану;
6) Фрустрациялық толеранттық еместік.
Стьюдент ... ... ... және ... ... ... жеке ... ұсынады. Стьюдент әдісінде сандық шамалармен ... ... ... тобы ... ... екі топтан алынған мәліметтер.
Тәуелді таңдау тобы мәліметтері-бұл бір ғана топтың эксперименталды әсерге
дейінгі және ... ... ... ... екі ... тобы
көрсеткіштерінің ортаңғы мәндерінің арасында айырмашылықтың ... ... ... ... ... бағытталған тәуелсіз таңдау тобы
үшін орта ... ... ... мына ... ... M1-M2I / S1/n1+S2 ... және S2 –әр ... тобының стандартты ауытқуы.
n1-n2 – әр таңдау тобының элементтерінің саны.
2.2 Зерттеу мәліметтерінің сандық және ... ... ... ... ... ... 1
Б.Басстың тұлға бағыттылығы әдістемесі бойынша, қазақ тілді студенттер
мен өзге тілді ... ... ... ... Стьюдент критериі
бойынша есептеу.
|Қазақ ұлт|Өзіне |Х1-М |(Х1М1)2 |Өзге |Өзіне |Х1-М ... ... ... | | |ұлт ... | | |
| |лық | | ... | | |
|1 |41 |7,6 |57,76 |1 |34 |5,6 |31,36 |
|2 |33 |0,4 |0,16 |2 |36 |7,6 |57,76 |
|3 |34 |0,6 |0,36 |3 |43 |14,6 |213,16 |
|4 |37 |3,6 |12,96 |4 |29 |0,6 |0,36 |
|5 |29 |4,4 |19,36 |5 |25 |3,4 |11,56 |
|6 |29 |4,4 |19,36 |6 |30 |1,6 |1,96 |
|7 |38 |4,6 |21,16 |7 |32 |3,6 |12,96 |
|8 |27 |6,4 |40,96 |8 |15 |13,4 |179,56 |
|9 |29 |4,4 |19,36 |9 |28 |0,4 |0,16 ... |33 |0,4 |0,16 |10 |31 |2,6 |6,76 ... |35 |1,6 |2,56 |11 |18 |10,4 |108,16 ... |26 |7,4 |54,76 |12 |35 |6,6 |43,56 ... |29 |4,4 |19,36 |13 |22 |6,4 |40,96 ... |33 |0,4 |0,16 |14 |29 |0,6 |0,36 ... |36 |2,6 |676 |15 |22 |6,4 |40,96 ... |34 |0,6 |0,36 |16 |29 |0,6 |0,36 ... |32 |1,4 |1,96 |17 |17 |11,4 |129,96 ... |29 |4,4 |19,36 |18 |34 |5,6 |31,36 ... |38 |4,6 |21,16 |19 |38 |9,6 |92,16 ... |28 |5,4 |29,16 |20 |30 |1,6 |2,56 ... |39 |5,6 |31,16 |21 |27 |1,4 |1,96 ... |39 |5,6 |31,36 |22 |17 |11,4 |129,96 ... |34 |0,6 |0,36 |23 |25 |3,4 |11,56 ... |29 |4,4 |19,36 |24 |27 |1,4 |1,96 ... |31 |2,4 |5,76 |25 |33 |4,6 |21,16 ... |35 |1,6 |2,56 |26 |32 |3,6 |12,96 ... | 29 |4,4 |19,36 |27 |29 |0,6 |0,36 ... |45 |11,6 |134,6 |28 |24 |4,4 |19,36 ... |42 |8,6 |73,96 |29 |33 |4,6 |21,16 ... |34 |0,6 |0,36 |30 |29 |0,6 |0,36 ... |43 |9,6 |92,16 |31 |25 |3,4 |11,56 ... |36 |2,6 |6,76 |32 |32 |3,6 |12,96 ... |36 |2,6 |6,76 |33 |29 |0,6 |0,36 ... |30 |3,4 |11,56 |34 |27 |1,4 |1,96 ... |26 |7,4 |54,76 |35 |30 |1,6 |2,56 ... |33,4 | |828,24 |м |28,4 | |1256,2 |
|1 |16 |10 |100 |1 |24 |2,5 |6,25 |
|2 |19 |7 |49 |2 |17 |4,5 |20,25 |
|3 |23 |3 |9 |3 |15 |6,5 |42,25 |
|4 |17 |9 |81 |4 |18 |3,5 |12,25 |
|5 |29 |3 |9 |5 |18 |3,5 |12,25 |
|6 |28 |2 |4 |6 |17 |4,5 |20,25 |
|7 |20 |6 |36 |7 |18 |3,5 |12,25 |
|8 |34 |8 |64 |8 |21 |0,5 |0,25 |
|9 |37 |11 |121 |9 |24 |2,5 |6,25 ... |26 |0 |0 |10 |25 |3,5 |12,25 ... |22 |4 |16 |11 |18 |3,5 |12,25 ... |34 |8 |64 |12 |22 |0,5 |0,25 ... |27 |1 |1 |13 |16 |5,5 |30,25 ... |29 |3 |9 |14 |24 |2,5 |6,25 ... |30 |4 |16 |15 |25 |3,5 |12,25 ... |22 |4 |16 |16 |22 |0,5 |0,25 ... |25 |1 |1 |17 |19 |2,5 |6,25 ... |29 |3 |9 |18 |25 |3,5 |12,25 ... |17 |9 |81 |19 |25 |3,5 |12,25 ... |32 |6 |36 |20 |19 |2,5 |6,25 ... |20 |6 |36 |21 |21 |0,5 |0,25 ... |28 |2 |4 |22 |24 |2,5 |6,25 ... |23 |3 |9 |23 |17 |4,5 |20,25 ... |28 |2 |4 |24 |21 |0,5 |0,25 ... |32 |6 |36 |25 |25 |3,5 |12,25 ... |26 |0 |0 |26 |30 |8,5 |72,25 ... |25 |1 |1 |27 |31 |9,5 |90,25 ... |29 |3 |9 |28 |27 |5,5 |30,25 ... |31 |5 |25 |29 |29 |7,5 |56,25 ... |28 |2 |4 |30 |14 |7,5 |56,25 ... |25 |1 |1 |31 |17 |4,5 |20,25 ... |26 |0 |0 |32 |23 |1,5 |2,25 ... |24 |2 |4 |33 |20 |1,5 |2,25 ... |27 |1 |1 |34 |21 |0,5 |0,25 ... |28 |2 |4 |35 |30 |8,5 |72,25 ... |26 | |889 ... |1,9 |2,5 |2,2 ... |2,9 |3,4 |3,15 ... |2,5 |3,3 |2,9 ... |1,9 |2,4 |2,15 ... |2,8 |3,0 |2,9 ... |2,1 |2,5 |2,3 ... |1,9 |3,0 |2,45 ... |2,9 |2,5 |2,7 ... |3,2 |3,3 |3,2 ... ... |2,0 |2,1 |2 ... |2,9 |3,0 |2,95 ... |2,1 |2,3 |2,2 ... |2,0 |2,3 |2,15 ... |3,0 |3,4 |3,2 ... ... |2,5 |3,9 |3,2 ... |2,1 |2,0 |2,05 ... |2,5 |2,4 |2,45 ... |2,1 |2,7 |2,4 ... |2,2 |2,0 |2,1 ... |2,9 |3,3 |3,1 ... |3,0 |3,1 |3,05 ... |2,2 |2,9 |2,55 ... |2,3 |3,2 |2,75 ... сараң |1,8 |2,1 |1,9 ... ... ... ... ұпай ... орналасу ретіне көңіл аудардық. Осы жағдай зерттеудегі талдау қазақ
және өзге ұлт өкілдері ... ... ... ... ... ... ... береді.
Қазақ ұлт өкілдерінде өз «Идеал» бейнесіне дипломаттық, қайсар, зерек
қасиеттері айқын жоғары бағаланса, ал ... ... ... сараң
қасиеттері.
Өзге ұлт ... ... ... тән ... қайсар, көпшіл, дипломаттық, белсенді. Жалпы таңдаудағы
соңғы ретте ... ... ... ... ... ... екі ... осы ұлт өкілдерінің орта шамамен алған қасиеттерінің ішінде ең
жоғарғы орынға ие болғандары-дипломаттық, белсенді, ... ... ал ... ... ... ... қасиеттері төмен деңгейде
бағаланған.
Осы ұлттардың «идеал» мен ... ... ... ... оларға өзінің этностарындағы «үйреншікті» бейнелерге баға
беруін ұсындық. ... ... ... ... ... ... ... орналастырдық.
Кесте 4
«Үйреншікті» бейнесіндегі тұлға қасиеттерінің айқындалған дәрежесі.
|Қасиеттер |Қазақ ... ұлт ... ... ұпай ... |1,8 |2,3 |2,1 ... |2,7 |2,7 |2,7 ... |2,3 |2,3 |2,3 ... |2,2 |2,2 |2,2 ... |2,7 |2,6 |2,7 ... |2,0 |215 |2,1 ... |2,0 |2,8 |2,4 ... |2,2 |2,4 |2,3 ... |2,8 |2,6 |2,7 ... жүзді |1,7 |1,8 |1,75 ... |2,6 |2,5 |2,6 ... |2,1 |2,2 |2,15 ... |2,1 |2,8 |2,45 ... |2,7 |2,7 |2,7 ... ... |2,3 |2,8 |2,5 ... |2,7 |2,6 |2,6 ... |2,9 |2,4 |2,65 ... |2,0 |2,8 |2,4 ... |2,0 |2,6 |2,3 ... |2,5 |2,5 |2,5 ... |2,5 |3,2 |2,9 ... |2,2 |2,8 |2,5 ... |2,7 |2,9 |2,8 ... сараң |1,6 |2,0 |1,8 ... ұлт ... ... ... ... қызба,
дипломаттық қасиеттерді айқын жоғары бағаласа, ал ... ... ... тоқталсақ: сараң, екіжүзді, жалықтырғыш.
Ал өзге ұлт өкілдерінің ең ... ... ... ... қу, ... ... сияқты қасиеттеріне бергенін байқатса,
төменгі ретке қойылғандар – екі ... ... ... ... ... ... стереотиптілігіндегі ұпайлардың
орналасуына тоқталсақ респонденттердің бағалау нәтижесінің ... ... баға ... тұлғааралық сәтті байланысқа икемдейтін
қасиеттердің (көпшіл немесе ... ... ... өте ... ... көреміз. Ал, келесі полярлық жағында ... ... ... ... осы ұлт ... ... ... ішіндегі ең жоғарғы
орынға ие болғандар – көпшіл немесе қарым-қатынасшыл, ... ... ... ең ... ... ... сараң, ашушаң, мінезсіз,
жалықтырғыштар қасиеттері орналасқан.
«Идеал» мен «үйреншіктілерде» тәкаппар, сараң, қу, ... ... ... ... ... ... мен «үйреншіктінің»
жалпы ұпайлары бір-бірінен сандық жағынан айырмашылығымен ерекшеленеді.
Әсіресе, орыс және ... ұлт ... ... ... ... ... ... қасиеттер керісінше, төменгі көрсеткіштермен
ажыратылды.
Ойды тиянақтай келе, студенттердегі этникалық ... ... ... ... ... ... ... жұмыста әртүрлі ұлттық топтардың қабылдау ... үшін ... ... ... қолданылды.
Сыналушының бейнелеу ойын бағыттайтын проектілік сурет белгілі
мөлшердегі жалпыланған ... ... ... ... этникалық
стереотиптерді зерттеудің жеткілікті құралы бола алады деп санаймыз.
Өйткені мұндай әдістерде жеке адам өз ойын ... ... ... ... ... арқылы сипаттай алады.
Зерттеу кеңістігін бөлуде біріншіден қазіргі ... ... ... ... аралығына тура жақын тұратын, жалпы тарихи
тағдырға ие этностарды этникалық авто және гетеростереотип ерекшеліктерімен
өзара байланыстарымен танысуды ... ... ... ... ... ... қазақ және орыс, кәріс ұлт өкілдері алынды.
Біз американдықтардың бейнесін стимулдық объект ретінде ... ... ... ... ... ... Ұлттық тағамдар;
➢ Ұлттық киімдер;
➢ Ұлттың өмір сүретін табиғаты;
➢ Жануар бейнесі;
➢ Белгілі ұлттың өкілі ретінде жеке индивид;
➢ Өмірдегі ... ... ... Ұлттық мәдени ерекшеліктері;
➢ Экономикалық өмірі;
➢ Әлеуметтік (кәсіби) рөлі.
Алынған мәліметтердің нәтижесі кестеде көрсетілген.
Кесте 5
«Этникалық бірдейлік типтері» әдістемесі ... ... ... | ... ... ... ұлт ... тілдес ұлт |
| |Типтері |ұлтының ... ... ... ... | |өкілдері |ұлт ... ... |
| | | ... |% |
| | | | |% | |
|1 ... | 18,3 | 7,3 | 52,2 | 20,9 |
| ... | | | | |
|2 ... | 17,4 | 13,4 | 49,7 | 38,2 |
|3 ... | 21,4 | 15,7 | 61,1 | 44,9 |
|4 ... | 16,7 | 10,8 | 47,7 | 30,8 |
|5 ... | 16,2 | 10,2 | 46,28 | 29,1 |
|6 ... | 13,3 | 9,2 | 38 | 26,2 |
| ... | | | | ... - ... ... бағалау әдістемесі»
Кесте 6
Әлеуметтік – коммуникативті компетенттілік әдістемесі бойынша, қазақ
тілді студенттер мен өзге тілді ... ...... ... ... критерийі бойынша есептеу.
|Қазақ |Әлеуме |Х1-М |(Х1М1)2 |Өзге ұлт|Әлеуме |Х1-М ... ... ... | | ... | | ... | | | ... | | |
| ... | | | ... | | |
| ... | | | ... | | |
| |дік | | | |дік | | |
|1 |15 |5,7 |32,49 |1 |5 |3,6 |12,96 |
|2 |14 |4,7 |22,09 |2 |6 |2,6 |6,76 |
|3 |17 |7,7 |59,29 |3 |13 |4,4 |19,36 |
|4 |8 |1,3 |1,69 |4 |10 |1,4 |1,96 |
|5 |14 |4,7 |22,09 |5 |14 |5,4 |29,16 |
|6 |5 |4,3 |18,49 |6 |9 |0,4 |0,16 |
|7 |10 |0,7 |0,49 |7 |9 |0,4 |0,16 |
|8 |9 |0,3 |0,09 |8 |10 |1,4 |1,96 |
|9 |8 |1,3 |1,69 |9 |7 |1,6 |2,56 ... |7 |2,3 |5,29 |10 |8 |0,6 |0,36 ... |5 |4,3 |18,49 |11 |7 |1,6 |2,56 ... |10 |0,7 |0,49 |12 |6 |2,6 |6,76 ... |4 |5,3 |28,09 |13 |8 |0,6 |0,36 ... |12 |2,7 |7,29 |14 |9 |0,4 |0,16 ... |6 |3,3 |10,89 |15 |11 |2,4 |5,76 ... |12 |2,7 |7,29 |16 |13 |4,4 |19,36 ... |10 |0,7 |0,49 |17 |10 |1,4 |1,96 ... |7 |2,3 |5,29 |18 |8 |0,6 |0,36 ... |8 |1,3 |1,69 |19 |7 |1,6 |2,56 ... |5 |4,3 |18,49 |20 |6 |2,6 |6,76 ... |9 |0,3 |0,09 |21 |8 |0,6 |0,36 ... |7 |2,3 |5,29 |22 |6 |2,6 |6,76 ... |4 |5,3 |28,09 |23 |9 |0,4 |0,16 ... |7 |2,3 |5,29 |24 |13 |4,4 |19,36 ... |8 |1,3 |1,69 |25 |12 |3,4 |11,56 ... |10 |0,7 |0,49 |26 |10 |1,4 |1,96 ... |13 |3,7 |13,69 |27 |9 |0,4 |0,16 ... |14 |4,7 |22,09 |28 |7 |1,6 |2,56 ... |17 |7,7 |59,29 |29 |8 |0,6 |0,36 ... |8 |1,3 |1,69 |30 |8 |0,6 |0,36 ... |6 |3,3 |10,89 |31 |13 |4,4 |19,36 ... |10 |0,7 |0,49 |32 |2 |6,6 |43,56 ... |8 |1,3 |1,69 |33 |7 |1,6 |2,56 ... |9 |0,3 |0,09 |34 |6 |2,6 |6,76 ... |8 |1,3 |1,69 |35 |8 |0,6 |0,36 ... |9,3 | |417,15 |м |8,6 | |238,2 |
|1 |13 |1,2 |1,44 |1 |9 |2 |4 |
|2 |10 |1,8 |3,24 |2 |9 |2 |4 |
|3 |15 |3,2 |10,24 |3 |10 |1 |1 |
|4 |8 |3,8 |14,44 |4 |11 |0 |0 |
|5 |13 |1,2 |1,44 |5 |13 |2 |4 |
|6 |14 |4,84 |4,84 |6 |14 |3 |9 |
|7 |9 |7,84 |7,84 |7 |10 |1 |1 |
|8 |13 |1,44 |1,44 |8 |9 |2 |4 |
|9 |13 |1,2 |1,44 |9 |16 |5 |25 ... |15 |3,2 |10,24 |10 |15 |4 |16 ... |9 | 2,8 |7,84 |11 |10 |1 |1 ... |12 |0,2 |0,04 |12 |9 |2 |4 ... |14 |2,2 |4,84 |13 |8 |3 |9 ... |9 |2,8 |7,84 |14 |10 |1 |1 ... |13 |1,2 |1,44 |15 |13 |2 |4 ... |14 |2,2 |4,84 |16 |12 |1 |1 ... |8 |3,8 |14,44 |17 |14 |3 |9 ... |7 |4,8 |23,04 |18 |10 |1 |1 ... |10 |3,24 |3,24 |19 |8 |3 |9 ... |15 |10,24 |10,24 |20 |8 |3 |9 ... |17 |5,2 |27,04 |21 |10 |1 |1 ... |16 |4,2 |17,64 |22 |7 |4 |16 ... |14 |2,2 |4,84 |23 |14 |3 |9 ... |17 |5,2 |27,04 |24 |12 |1 |1 ... |10 |1,8 |3,24 |25 |14 |3 |9 ... |11 |0,8 |0,64 |26 |10 |1 |1 ... |8 |3,8 |14,44 |27 |13 |2 |1 ... |7 |4,8 |23,04 |28 |14 |3 |9 ... |6 |5,8 |33,64 |29 |13 |2 |4 ... |15 |3,2 |10,24 |30 |11 |0 |0 ... |12 |0,2 |0,04 |31 |6 |5 |25 ... |8 |14,44 |14,44 |32 |10 |1 |1 ... |13 |1,44 |1,44 |33 |12 |1 |1 ... |15 |10,24 |10,24 |34 |9 |2 |4 ... |9 |7,84 |7,84 |35 |10 |1 |1 ... |11,8 | |330,24 |м |11 | |202 ... ... ... ... ... ... n1=35 және n2=35 үшін шеткі мәндерін табамыз.
f= n1+ n2-2=68
tкрит= 1.994 (p

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 72 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Каспий теңізі табиғат ресурстарын игерудің саяси-географиялық және экологиялық-экономикалық мәселелері95 бет
Жас ерекшелік психологиясы7 бет
Әлеуметтік психологияның мақсаты мен міндеттері жайлы7 бет
Африка халықтарының этникалық-лингвистикалық құрамы7 бет
Б.з.д. VIII ғ. және б.з. Х ғ. аралығындағы сақ, усунь, кангюй бірлестіктерінің этникалық тарихын ежелгі нарративтік деректер мен кейінгі жаңа зерттеулер негізінде жүйелілікпен негіздеп, аталмыш халықтардың этногенезін анықтау68 бет
Джемс-Ланге теориясы және оның позитивтік психологиядағы эмоциялар туралы түсініктің дамуындағы рөлі5 бет
Жаһандану дәуіріндегі тарихи сананың трансформациясы22 бет
Моғолстан мемлекетінің құрылуы және этникалық құрамы36 бет
Мұғалімнің этникалық өзіндік санасы және оның оқушылар психологиясына әсері69 бет
Н.А.Аристовтың «Түркі халықтары мен тайпаларының этникалық құрамы туралы жазбалар мен олардың саны жөніндегі мәлімет» атты еңбегіндегі түркі тайпалары13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь