Үш санының киелі семантикасы

Сандар символикасы кеңістік нышанымен, адам мен жануарлар дене құрылысының нышанымен, өсімдіктермен, аспан денелерімен, шоқжұлдыз белгілерімен, геометриялық пішіндермен және т.б. байланысты.
Үш санының киелі семантикасы да өте бай. Көптеген әлем халықтарының дүниетанымында, салт-дәстүрі мен наным-жорамалдарында үш саны басты орынға ие және киелі сан болып саналады. В.А.Маслова былай дейді: “Үш – Құдайдың үш бірлігі, үндістердің үш жапырақты лотос гүлі, үш жапырақты (тез әрі шешуші), үшондық патшалық – мемлекет, үш өзенді, үш қазыналы және т.б. [174; 91].
Қазақ ескіліктерінде қасиетті сандар жүйесін зерттеген Қ.Дүсіпбаева мен Ф.Р.Ахметжанова үш, негізінен, әлемнің үш бірлігін – жоғары, ортаңғы және төменгі – өткенді, қазіргіні және болашақты білдіреді деп көрсетеді [179; 27].
Әлем халықтарының көбіндегі мифологиялық моделіі үш деңгейде көрсетіледі, сондықтан да “үш” саны қасиетті, себебі, үш дүниеден тұратын әлем киелі болып саналған. “Бақсы-балгерлердің түсіндіруінше, “Адамның жаны, рухы, ақыл-ой санасы Жоғарғы қабаттан беріледі. Адамның тәні ортаңғы қабаттан беріледі, адамның ақыреті (мәйіті) Төменгі қабаттан “О дүниеден” беріледі. Тіліміздегі “Ер кезегі үшке дейін” (мақал), салт-сана, ырым-сырым, ем-домдар, сондай-ақ, көшпелі мемлекеттердің құрылым мүшесіне тән үштік одақ жоғарыдағы түсінікке орай қалыптасқан” [178; 2].
Б.Қанарбаева үш санының сакральді семантикасын былай етіп түсіндіреді: “Ата-бабаларымыздың “Күнің құдайы жердің құдайын өзіне әйел етіп алған, адам мен жер бетіндегі тіршілік содан жаратылған, Жер-Ана жер бетіндегі табиғат жаратылыстарының бәрінің анасы” – деген ұғымды аналық қауымдық құрылыстың бастамасы. Күн – әке, Жер – ана, адам – олардың балалары. Мұның өзі үш санын бейнелейді, үш санындағы киелі құдірет осыдан басталады” [122; 153]. Үш – уәде саны, уәде бергендегі бөлген уақыт [176; 60], сол себептен “ер кезегі үшке дейін” сөз тіркесінде әр нәрсенің толу, жетілу уақытын, осы уақыт аралығында бір нәрсенің болу, болмау нәтижесі көрсетіледі
        
        Қазақ тілінің киелі лексикасында сан  атаулары  айрықша  орын  ... ... ... ... ... ...  ...  (қосу,
алу, көбейту, бөлу, т.б.) мен санаған кезде белгі ... ... ... оларда да киелі мән, магиялық мағына мен күш бар. “Ерте замандардағы
халықтар сандарға киелі күш берген, жасырын ... және ... ... ... ететін магиялық қабілет тән деп ойлады, құдайлар ... үшін ... ... деп ... Пифагорлықтар іліміне сәйкес
бірінші ондық сандарында ерекше қасиеттер болды. Ал, ... өзі ... еді: ... бәрі – ... ... ... ... құрған пікірге сәйкес, Әлем Құдайдың, Әлемнің ұлы
Жаратушысының қолындағы тең ... ... мен ... ... ... ... және ... Пифагордің құпия ілімі әлем көрінісін тек сандар
арқылы көруге болатындығын айтады.
Санмен ... ... ... ... адам мен жануарлар дене
құрылысының нышанымен, ... ... ... ... геометриялық пішіндермен және т.б. байланысты.
Үш санының киелі семантикасы да өте бай. Көптеген әлем халықтарының
дүниетанымында, ... мен ... үш саны ... орынға
ие және киелі сан болып саналады. В.А.Маслова былай дейді: “Үш – ... ... ... үш ... ... ... үш ... (тез әрі
шешуші), үшондық патшалық – ... үш ... үш ... және ... ... ... ... сандар жүйесін зерттеген Қ.Дүсіпбаева мен
Ф.Р.Ахметжанова үш, негізінен, әлемнің үш бірлігін – жоғары, ортаңғы және
төменгі – ... ... және ... ... деп көрсетеді [179;
27].
Әлем халықтарының көбіндегі ... ... үш ... ... да “үш” саны қасиетті, себебі, үш дүниеден тұратын
әлем киелі болып саналған. ... ... ... ... ... ... Жоғарғы қабаттан беріледі. Адамның тәні ортаңғы
қабаттан ... ... ... ... Төменгі қабаттан “О дүниеден”
беріледі. Тіліміздегі “Ер кезегі үшке ... ... ... ырым-
сырым, ем-домдар, сондай-ақ, көшпелі мемлекеттердің құрылым мүшесіне тән
үштік одақ жоғарыдағы түсінікке орай ... [178; ... үш ... ... ... ... етіп түсіндіреді:
“Ата-бабаларымыздың “Күнің құдайы жердің құдайын өзіне әйел етіп алған,
адам мен жер ... ... ... ... ... жер бетіндегі
табиғат жаратылыстарының бәрінің анасы” – ... ... ... ... бастамасы. Күн – әке, Жер – ана, адам – ... ... ... үш ... бейнелейді, үш санындағы киелі құдірет осыдан басталады” [122;
153]. Үш – уәде саны, уәде бергендегі бөлген уақыт [176; 60], сол ... ... үшке ... сөз ... әр ... ... ... уақытын, осы
уақыт аралығында бір нәрсенің болу, болмау нәтижесі көрсетіледі [177; 79].
Үш қайнаса сорпасы қосылмайды, үш ұйықтаса ойда жоқ сөз ... ... ... ... ... санының киелі мәні қазақ халқының көптеген салт-дәстүрлері мен ырым-
жоралары, ұғымдарымен байламдарында аңғарылады.
Мысалы, ... ... ... ... деген мақсатпен балалардың
аузына үш рет түкіртетін ырымдар осыдан тараған. Мәселен, “Манас” ... ... ... ... ... аузына Манас үш рет түкіріп бергеннен
кейін қарашы төкпе ыршы, манасшы ... ... ... үш саны ... тіршілікке жан беруші ... ... Ана ... үшінші айда алғаш рет қимылдайтыны осы сыйқырлы құдыретінде.
Алғашқы дәстүр адамдарының ... ... ... байланысты ұғымдары
осыдан басталған. Үш саны өмірге нәр әкелуші санын да образдайды. Оған адам
анатомиясы ... зер ... ... тұла ... өзі үш ... Жоғарғы әлем бас, ортаңғы әлем мойыннан белге дейін, төменгі әлем
белден төмен қарай” [122; 154].
С.Қондыбай қазақ халық ... ... ... ... ... ... ... деп есептейді. Ол былай жазады:
“Ертегілік мәтіндерде үш саны бір ... үш ... ... де, ... (қыз немесе келіншек, алып, ергежейлі, жезтырнақ, ит, құс,
т.б.) саны да үшеу болып шығады; көп жағдайда ... мен ... аға, ... ... ... ... ... отырушылардың (жалмауыз кемпір, дәу,
алып, ергежейлі, т.б.) сандық арақатынасы 1:3 және 3:3 ... ... ... айтқанда біз ертегілік мәтіндерден үш қыз, үш келіншек, үш дәу, үш
алып, үш құс, үш төбет, үш жан, үш ... т.б. ... (үш ... ... үш ... үш ... үш ... үш садақ, т.б.) де кездестіруге
болады. Осылардың барлығы да іс жүзінде ... ... Үш үй, ... (аға, әке, шеше, күйеу) және үш ... – бір ... ... ... ... ... табылады” [180; 105].
Қондыбай Серікболдың пікірінше, ... сөзі әуел ... сан ... тек тіл ... ... ... ғана ... сандық көрсеткішке
айналған, кіндік нүктенің, яғни, негіздің, құдайы принциптің немесе
Абсолюттің ... ... [180; ... ... және басқа да сандардың эзотериялық (киелі) мағынасы тарихи
кезеңдер өте келе ұмыт болып, басқа этномәдени қасиеттер мен ... ... ... атап ... жөн, ... ... ... басқа дәстүрлер
мен ырымдардың, байламдардың негізінде, біздің ... осы ... ... ... ... ... ... төмендегідей халық байламдары бар:
 
Үш жүз:
Ұлы жүз.
Орта жүз.
Кіші жүз.        
Үш тәтті:
Жан.
Мал.
Жар.
Үш қуат:
Ақыл.
Жүрек.
Тіл.             
Үш жұрт:
Өз жұртың – күншіл,
Қайын жұртың – ... ...... ... ......... кепиет.
Үш із:
Бала.
Байлық.
Бақыт.
Үш ғайып:
Қонақ.
Несібе.
Ажал.
Үш алыс:
Жер мен көк аралығы.
Жас пен кәрі арасы.
Жақсы мен жаман ... ... ......... – ғалым.
Үш дауасыз:
Тумақ – өлмек.
Тағдыр.
Кәрілік.
Үш көз:
Бұлақ – су анасы.
Тұяқ – жол анасы.
Құлақ – сөз анасы.
Үш байлық:
Бірінші байлық – ... ... – ақ ... ... – он саулық.
 
Үш қазына:
Ер қазынасы – жүрген із.
Ел қазынасы – көне көз.
Тіл қазынасы – ескі сөз.
 
Үш мақсат:
Сауда мақсаты – ... ...... ... – біту.
 
Үш үміт:
Жазыламын деп ауру үмітті.
Байимын деп кедей үмітті.
Кетемін деп қыз үміті.
 
Үш қадірлі:
Ырыс.
Бақ.
Дәулет.
Үш қадірсіз:
Жастық.
Денсаулық.
Жақсы жар.
Үш кемдік:
Атың жаман болса – ... ... ... ...... ... ... болса – көрінгеннің мазағы [108; 17–19].
 
Үш ақиқат:
Шындық.
Өтірік.
Кәрілік.
Үш қуаныш:
Алғыс алу.
Өзіңді көптің іздеуі.
Ісіңнің өшпеуі.
Үш тоқтам:
Ақыл – арқан.
Ой – өріс.
Адам – ... ... ... әкім ... болса, қатын шырақ.
Аяңшыл болса, атың шырақ.
 
Үш биік:
Билік.
Дәулет.
Даналық.
Үш асыл:
Көз.
Тіл.
Көңіл
“Ғасырлардың өзгеріп, ... ... адам ... ... ... жаңа ... мағына сыйдырды. Қазақ батырлар жыры ... ... ... ... басым түсіп отырады да, оған
шындық тұрғысынан емес, мифтік ұғымнан келеді. Сондықтан ... ... ... ... сандары батырлардың жорықтарында небір
ғажайыптар атқарады" [122; 156].
Мысалы, Ер Сайынның өсуінде үш деген сан жас ... ... ... жасына келгенде,
Балалықты қимады.
Екі жасқа келгенде
Елеулі ермен тең болды.
Үш жасын келгенде,
Үш шарбақты ноғайдың,
Бәрі-дағы таң қалды.
Батырлар жырындағы үш ... орны ... ол ... ... жиі ... тұрады.
“Құттықия” жырында, Құттықия үш күн бойы ... ... ... ... кіре ... ... оны ... өткеннен кейін, қалмақтардың үш
қатар қоршауына килігіп, қиындықпен талқандап, ... ... ... ... “Орақ, Мамай” жырында “Мамай” қалмақтың Қозан батырының салған
бірігіп алу үшін Бозоғлан патшаны шақырғанда, үш ... ... ... ... ... ... ... тұрған ағасы Қарасайдың
аман-есен келуі үшін өзін құрбан етуге дайын екендігін Қибат:
Айналайын, жан аға,
Үш айналып болайын,
Көке, ... ... ... ... [122; 159].
Бұл ырымда құрбандық шалу маңызды рөл атқарады: 1. айналу; 2. үш ... үш рет ... ...... ... ... ... (центрі, орта
нүктесі) адам болса, оны айналу – шеңбер жасау сол нүктенің, яғни адамның
сипаттарын көп ...... ... т.б.) ... ... ... ... келеді.
| |
       
Нүктені (адамды) үш рет айналған адам (нүктенің – ... ... ... алып ... құрбан болады (ол үшін). Ал, үш
уәде саны ... ... үш рет ...... ... ... ... мифтік ұғымдарды өте ерте замандарда санасына ... ... ... күні ... ... айналу және үш санымен
байланысты ырымдарды орындап келді.
Б. ... “үш рет ... ... ... ... ... ... әуелгі шығу тегі, адам жаны үш әлемді (жоғарғы, ... ... ... ... ... ... ... айналудан бастаған.
Ислам діні енгеннен кейін моланы үш рет айналатын болған, баласы
ауырған аналар, садағаң ... деп ауру ... үш рет ... ... жас ... еміреніп сүйгенде айтылатын ... ... ... Ол күні бүгінге дейін сақталып ... Көне ... ... дін мүшел жасқа келгенде басынан, белінен, аяғынан
үш рет айналдырып садақа беретін түрлі ырымдар етіп жаңартқан. Осыдан ... ... ... ... ... үш ... ... үш санынан
тұратын жемістер беру дәстүрі сақталған, оның ... ... ... ... ... ... ... сенім бар, бірақ оның мәнісі де
түрлі өзгерістерге ұшырап ... ... ... ... ... ... киіз үйлерді айналып жүгіруге тиым салынған.
“Айналғанды қоймасаңдар, сол адамдардың барлық ... ... ауру ... ... деп ... [122; ... ... болғандығы туралы ХІХ ғасырда қазақ ғалымы, этнографы
және саяхатшысы Ш.Уәлиханов жазған еді:
“Бұл тек ... ғана ... Орта ... түркілерге тән. Сиқырлы
күштерге сенетіндер мойнына белбеу салып, ауру баласы жатқан үйді айнала
жүгіріп, ... ... ... мені алсын, - деген” [144; 184].
Б. Қанарбаева үш санына байланысты ... ... ... ... оқ ... үш рет ... ... үш рет аунайды.
Егер оқ ... ... үш рет ... ... ... ол тірі ... Аяқ басып жүре бастаған бала жерге ... бір ... ... болса, жетіге келгенше жерден таяқ жейсің деп жерге алақанын үш рет
жерге тигізіп жермен ұшықтаған, болмаса жерге үш рет ... ... ... бұл ... ... алу, ... ... күтіп, осыдан келіп
ауырған баланы анасы үш рет айналатын, ұшықтағанда үш рет ... ... ... ... үш рет ... барып ұшыратын” [122; 160].
Көптеген халықтарда төрт саны да қасиетті болып саналады. В.А.Маслова
былай дейді: “Төрт – ... ... ... ... ... ... ... Бұл санның символизмі текше мен төрт ... ... ... ...... ... жердің эмблемасы
(белгісі), ал крест – тұтастық белгісі. Пифагорлықтарда төрт бірінші ... оған ... дене – ... ... және төрт жағы ... тән. ... төрт ... – жер, су ауа және от, дүниенің төрт
бұрышы ... 4 ... ... ... адам ... төрт ... ... Осының бәрі орыстық әлем көрінісіндегі бұл ... ... [174; 92]. ... әлем ... де төрт ... ... бүтінділікті, тұрақтылықты білдіреді. Мұндай символикалық мәнді
келесі фразеологиялық тіркестерде байқалады: төрт ... ... төрт ... төрт көзі ... ... төрт бұрышы, төрт құбыласы түгенделді, төрт
тұрманы түгел сай, төрт түлігі сай болды және ... үш саны ... тік ... ... ... ортаңғы,
төменгі әлемдер) байланысты болса, төрт саны әлемнің көлденең моделімен
байланысты.
“Мифтік ғаламның горизонталь моделі “орталық пен ... ... ... ... ... ... Бұл ... басты
көрсеткіштер – орта (кіндік, центр) мен төрт ... ... ... ... ... Сондықтан да горизонталь
модель көбінесе төртбұрыш (квадрат, шартарап, төрткүл) және ... ... ... болып, төрттік жіктелуімен ерекшеленеді” [130; 145].
Үш бәйтерек
Ілияс Жансүгіров
Ілияс Жансүгіров – ақын, драмашы, прозашы, оның ... ... ... ... ... жатады. Ақынның терең идеялы,
көркем ... ... кең ... ... ... ... ... қалың оқырманның ойына ой, сезіміне сезім қосады, қиялына
қанат ... ... ... ... гуманистік адамгершілік идеяларды
толғайды.
Ілияс Жансүгіров 1894 жылы бұрынғы ... ... Ақсу ... ( қазіргі
Тадықорган облысы, Ақсу ауданы) туған.Ескіше хат ... ... ... ... ... батырлық жырларды,
тарихи оқиғаларды, әңгіме-шежірелерді жақсы ... ... ояу, ... әр түрлі өнерді ұстаған әңгімеші, домбырашы, ұста, көшелі Жансүгір
анасынан ерте қалған Ілиясты жетімсіретпей, ... ... үлгі ... ... ... дарыған, ежелден ақындық, ... ... ... ... ... ... ... жас күнінен бастап ән мен
жырдың, өлең мен ... ... асыл ... ... ... ... хат ... одан соң молда алдын көрген  Ілияс
біраз уақыт Карағаш деген жердегі ... ... ... оқып, әр
түрлі пәндерден сабақ алады. Бұдан кейін тұрмыс жағдайы билеп ... ... ... ... ... ... арман толқулары, ауыл көріністері, табиғат суреттері оның
жүрегін қозғап, ... ... ... ... өлең ... ... ж. Ілияс Алматыға келіп, үш айлық мұғалімдер курсын бітіреді.
Артынан Ташкенттегі Қазақ ... ... ... ... ... бес-алты ай оқығаннаң кейін, денсаулығының нашарлауына байланысты
аулына қайтады.
Дауылды жылдардың тартысты тіршілігі жас ... өз ... ... ... ... ... облысының Қосшы комитетінде
губерниялық оқу ... ... ... ... ... шығып фольклор үгілерін жинау кешегі ауыл ... ... Жас ... ... өзге ... түгелдей кітап, газет-журнал
оқуға, өз көкірегіндегі сырларды ... ... ... ... ... ... еркі», «Лениншіл жас» газеттерінде, «Жаңа мектеп»,
«Әйел теңдігі» журналдарында жарияланады. 1927 жылы ... атты ... 1928 жылы ... ... тұңғыш кітабы шығады.
1927-1937 жылдар арасында поэзия, проза, драматургия, сын, ... ... ... ... ... ... аса бай ... мүра
қалдырды. Оның лирикалық шығармалары, «Дала», «Күй», «Күйші», «Құлагер»
поэмалары, ... ... ... ... ... ... ... алтын қорына қосылған өлмес туындылар. Он
жылдың ішінде осынша шығарма ... ... ... ... ... жылы журналистика институтын бітіріп, елге оралған Ілияс
Жансүгіров ... ... ... ... ... істеп, қазақ
баспассөзінің қалыптасуына көп үлес қосты. Аршынды ... ... ... ... ... ... жылдарда Қазақстан көркем әдебиет
баспасында поэзия бөлімін басқарады, ССРО Жазушыларының I ... ... ... ... өміріне белсене араласады. Жазашының
М.Горькиймен шығармашылық байланысы, Сәкен Сейфуллин, ... ... оның ... ... ... із ... тірісінде қазақ поэзиясының өрен жүйрігі, ақындықтың Құлагері
атанған Ілияс ... ... ... ... 1938 жылы ... Сейфуллин
Сәкен Сейфуллин 15 қазан 1884 жылы Жезқазған өңіріндегі бұрынғы Ақадыр
ауданындағы Қарашілік қыстағында дүниеге келген. ... жаңа ... ... ... ... Нілдідегі орыс-қазақ, Ақмоладағы
бастауыш приход мектебінде, Омбыдағы мұғалімдер семинариясында оқыды. ... ... ... ... ... атты ... ... жинағын бастырды.
Омбыда қазақ жаситары ашқан "Бірлік" қауымы басшыларының бірі ... ... 9 ... ... тез ... өлеңін жазды. Кешікпей Ақмола
қаласына ауысып, "Жас қазақ" ... ... ... ... ... 3 айлық педкурсқа оқытушы болды.
1917 жылы қарашада "Кел, жігіттер" өлеңін ... ... ... ... ... Осы кезде Ақмола Совдепінің президиум мүшелігіне сайланды. 1918
жылы "жас қазақ ... ... ... ... атты пьесасының
премьерасы көрсетілді. 1918 жылғы 4 ... ... ... ... ... ... ... Анненковтың азап вагонында 47 күн
ажалмен арпалысып, Сәкен 1919 жылғы 3 сәуірде Колчактың Омбыдағы түрмесінен
қашып ... ... ... ... ... ... ... және әкімшілік бөлімінің меңгерушісі, Қазақ Кеңес Автономиялық
Республикасы Орталы Атқару Комитеті Президиумының ... ... ... ... ... ... ... орынбасары, ҚазКАСР Халық
Комиссарлары Кеңесінің Төрағасы, Халық ағарту комиссариаты ... ... ... ... ... жазушылары ассоциациясының
(ҚазАПП) басшысы, БК(б)П Қазақстан Өлкелік Комитетінің партия ... ... ... ... ағарту институтының, Ташкенттегі
қазақ педагогикалық институтының директоры, "Жыл құсы" альманағы, ... ... ... ... ... ... ... майданы" журналының редакторы, Қазақтың ... ... ... ... ... Осы кезде жаңа өмір жолында
күреске шақырған "Асау тұлпар" өлеңдер ... ... ... "Қызыл
сұңқарлар" атты пьесалары жарық көреді. "Домбра" (1924), "Экспресс" (1926),
"Тұрмыс толқынында" (1928) атты поэтикалық жинақтарында ... ... ... ... ақын ... мен драмматургияға көп жаңалықтар
енгізді. Өлеңнің түрі мен мазмұнында түбегейлі ... ... ... ... ... ... өмірде де, әдебиетте де белсенді күрескер болды. "Көкшетау"
(1934), "Қызыл ат" (1934), дастандарында заманалық мәселелер көрсетілген.
"Қызыл ... ... бас ... ... ауыл ... ... ... сілтеу оқиғалары сыналады. "Ақсақ киік" (1924), "Аққудың
айрылуы" (1925) шығармаларында ... ... ... адамның ішкі сезім
күйлерін суреттейді.
С.Сейфуллин проза, драмматургия, әдеби сын, әдебиеттану ... ... ... (1917) әңгімсі – Сәкеннің қазақ ... ... ... ... ... (1935), ... тұрмыс", "Сол жылдарда"
туындыларында замандастар өмірі бейнеленген. С.Сейфуллин қазақ ... ... ... ... "Тар жол, тайғак, кешу" атгы тарихи-мемуарлық
романында ... ... ... ... ... еңбегі баға
жетпес. Қазақтың ескі әдебиет нұсқауларын жинау, зертгеу, бастыру ... ... Оның ... ... ескі әдебиет нұсқаулары" (1931),
"Батырлар" (1933), "Ақан сері-Ақтоқты", "Ләйлі-Мәжнүннің" қазақша ... ... ... әдебиеті" (1932) кітабы – осы саладағы алғашқы ... ... ... ... ... мол ... пайдаланған бұл
зертгеуінде қазақ ауыз әдебиеті үлгілерін жанрлық жағынан жіктеп, идеялық-
көркемдік талдаулар ... ... ... ... ... жазу існе де қатысқан. Қазақ әдебиетінің кадрларын даярлауға,
алғашқы кітаптарын бастыруға көп күш ... жылы ... ... мен ... ... өткен бірінші
онкүндігіне қатысты. Қазақ жазушылары ішінен тұңғыш рет ... ... ... марапатталып, шығармашылық еңбегіне 20 жыл толуы ... жылы ... ... ... Ол ... С.Мұқановтың "Сәкен
Сейфуллин" пьесасы, Ғ.Мүсіреповтың "Кездеспей кеткен бір бейне" повесі,
поэмалар, әдебиеттанушылық зерттеулер ... ... ... ... ... (1894-1938) – XX ғасырдағы
қазақ әдебиетінің іргелі жанрларын қалыптастыруға айтарлықтай үлес қосқан
аса көрнекті суреткер ... ақын әрі ... ... ... бірі. Бұрынғы Торғай облысы, Қостанай уезі, Дамбар
болысындағы Ақтөбе деген ... ... ... облысы, Тобыл ауданы,
Майлин кеңшары) дүниеге келді. Бір ... ... ... әкесінен, алтыға
шығарда шешесінен айрылды. Алғаш ауыл молдасынан оқып сауат ашты. 1911-1915
жылдары Арғынбай қажының ... ... ... ... ... ... ... Уфадағы Ғалияда
медресесінде білім алды. ... ... ... жылдары татардың
Ғ.Ибрагимов, М.Ғафури, т.б. ақын-жазушыларымен шығармашылық байланыста
болды. Б.Майлин ... ... ... ... ... ... «Ауыл
тілі» газеттерінің әдеби қызметкері, редакторы, қазіргі «Егемен Қазақстан»
газетінің бөлім меңгерушісі, редактордың ... ... ... бас ... ... атқарды. Б.Майлин ? поэзия, ... ... ... ... ... ... ... Ол «Садақ» қолжазба
журналында, «Айқап» журналында, «Қазақ» газетінде ... ... ... ел ... сан-салалы көкейкесті мәселелеріне ден
қояды. Сахара жұртының мұң-мұқтажын, арман-аңсарын, ... ... ... ... тиек ... Бейімбеттің поэзиялық шығармаларындағы
Мырқымбай ? типтік кейіпкер деңгейіне көтерілген жиынтық бейне. Мырқымбай
бейнесі ... ... сол ... ... кедейлерінің болмыс бітімін,
уақыт, қоғам аясындағы тіршілік тынысын суреткерлік шыншылдықпен ... ... ... поэзиясында поэма жанрының өрісін ... ... ... үлес ... Оның ... қызы», «Рәзия қыз», «Қашқын
келіншек», ... ... ... ... ... ... ... поэмалары тақырыбының әр алуандығымен, ... ... тіл ... ... ... ... бірі ... табылады. Б.Майлин дарыны оның прозалық
шығармаларында айрықша жарқырап көрінеді. Әсіресе, ... ... ... Бейімбет Майлин шығармалары арқылы кемелдене түсті. Оның ... ... дөп ... көрсететін реалистік тегеурінімен, көркемдік биік
өресімен, тақырыбының әр ... ... Ол ... ... өзі өмір ... ... ... мен қоғам өмірін энциклопедиялық
кемелдікпен сомдай алған ұлы суреткер. Оның 15-ке ... ... бар. ... ... ... ... ... классикалық шығармаларының бірі
болып табылады. Жазушының «Берен» повесінде бұрын сауатсыз ... ... ... оқып, білім алып, халық ағартушысы болғаны ... ... ... романына қазақтың жаңа ұлттық интелегенциясының
қалыптасуы арқау болған. Сонымен қатар XX ... 20-30 ... ... ... ... ... ... түрлі құбылыстары аяқталмай
қалған «Қоңсылар», «Тартыс» романдарында көркем суретеледі. Қаламгер ... ... ... ... ... ... «Шаншар молда» атты
тұңғыш пьесасынан бастап бір және екі ... ... ... ... ... «Талтаңбайдың тәртібі», «Жасырын жиылыс», «Шұға», ... ... тағы ... ... шығармалары бар. «Амангелді»
сценариі бойынша (В.Иванов, Ғ.Мүсіреповпен бірге) кинофильм түсірілді.
«Жалбыр» либореттосы бойынша ... ... ... ... ... ... қазақ әдебиетін барлық салада байытқан рухани
асыл қазына ретінде халқымен мәңгі ... ... ... ... ... шашын сұқ саусағына орай ... ... ... ... ... - ... ... да кемел қаламгердің қыршын жаста ?
қырықтың төртіне жетер-жетпесте дүние салғанына ... ... да ... ... ... мұрасы да аса бай. Ерен талант, біртоға мінезді
ерінбейтін еңбеққор жазушы 1937 жылы нақақтан қамауға ... 1938 ... ... ... ... ... ... болды. Қазақтың маңдайына сыймай кеткен аса дарынды да иманжүзді
азаматы ... ... ... тағдыры мен қаламгерлік дарынын
танымал ғалым Тоқтар Бейісқұлов зерттеуде. Ол «Бейімбет Майлин ? ... ... ... ... әр ... ... ... «Дарын
даралығы», «Бейімбетті атқан кім?», «Қилы заман азабы», ... ... ... ... кітаптары мен «Би аға» естеліктер жинағын құрастырып
шығарды. ... ... ... ... 6 том ... ... би
ҚАЗЫБЕК БИ КЕЛДІБЕКҰЛЫ
 (1659-1765 жж.)
 Келдібекұлы Қазыбек би (1665-1765) - қазақтың Тәуке, Болат, Сәмеке,
Әбілмәмбет, Абылай ... ... ... ... ... ... және ... қайраткері, Әз Тәуке хан құрған «Билер ... ... ... Орта ... төбе биі, ... ... ... заңдар
кодексін шығарушылардың бірі. Шыққан тегі Орта ... ... ... ... анасы Тоқмейіл ұтымды да тапқыр сөздерді көп білетін зерек
кісі болыпты. Анасы айтқан есті сөздерді кішкентай күнінен жаттап ... ... жете келе өзі де ... ... ... ... Осы ... бала биден дана биге айналып, «қара қылды қақ ... Қаз ... би», ... ... ... ... ... ие болады. Содан болар
Тәуке хан мемлекет тұтастығына жарықшақ түсірмей, халықты бірлікте ... үш ... ... ... үш биге ... ... ... Орта жүзге
осы Қазыбек биді тағайындайды. Ол ел басқару ісіне араласып, ... ішкі ... ... ... ықпал жасап отырады.
 
Жоңғар басқыншылығына қарсы халық ... ... ... ... би ... азаттық алуы жолында аянбай тер ... ... ... ... ... болып түсіп қалғанда, оны босатып алуға
белсене араласады. Сондай ақ ол Ресей, Бұхара, Хиуа ... ... ... де ... ... пен ... ... болған, аразды татуластырып, алысты ... ... ... ... ... деп, ол ... ... де
мінсіз атқарған тұңғыш дипломат. Оның тұңғыш рет он сегіз жасында елшілікке
атшы болып барып, басшы болып ... ел ... әлі ... аңыз болып
айтылады.
 XVIII ғасырдың алпысыншы жылдарында Чиң ... ... ... ... ... оған елші ... мол ... тартады. Бірақ
ол Қытайдың қол астына қарауға қарсы болады. Сөйте тұрып, ... ... ... ... ... ... ... жүздің ішіндегі шешуі қиын, ең күрделі мәселелердің басы қасында
жүріп, хандардың ... ... ... ... ... биі ... әр кез батыр жинап, ел шаппай, қылыш шауып, оқ атпай ақ ақылымен
жол ... ел ... ... бола ... ... ... ... сызат түсуіне себепші болған ... ... ... не өліп ... не жөніңмен жеңіп құтыласың, екінің бірі, Барақ»
деуі,ақыр соңында оны мойындатып: «Уа, би аға! ... сен, ... ... ... етуі тек ... айбыны ай жасырған текті ... ... ... ... ... би (1663-1756) – қазақ халқының бірлігін нығайтуға зор үлес қосқан
атақты үш ... ... ... ... Қазіргі Жамбыл облысының Шу
өңіріндегі Жайсаң жайлауында туған. Ұлы жүздегі Дулат ... ... ... ... ... ... үшін ағайындары арасында «қарашоғыр»
атанғанымен, өзіндік беделі бар би ... Бала ... жас Төле ... ... ел ... жұрт ... қазақ халқының ақындық-шешендік өнерінен тәлім
алған. Он бес жасынан ел ... ... ... әділ
шешімі, шешендік өнерімен көзге түскен. Төле би Қаз дауысты Қазыбек, ... ... ... хан етіп ... үш ... ... бір ... сөйтіп, бірегей қазақ хандығын ... ... ... ... ... қарақалпақ және өзбек ... ... ... бағытталған шараларды жүзеге асыруға қатынасқан.
Тәуке хан Төле биді ұлы жүздің бас биі ... Төле би ... ... ... ... ... отырып, қазақ халқының дәстүрлі әдет-ғұрып заңдарының
жинағы болып табылатын «Жеті жарғының» қабылдануына атсалысқан. ... ... ... басқыншылығына қарсы бүкілхалықтық тойтарыс ... ... ... ... ... ... ... Ресей мен Қытай
секілді екі алпауыт мемлекет ... ... ... ... ... өкіл бала етіп тәрбиелеп, азамат қатарына қосуда Төле бидің қызметі
орасан. 1742 жылы Абылай тұтқиылдан ... ... ... ... ... оны тұтқыннан босатуда Төле би белсенділік танытқан. Тарихи
жырларда қазақ билеушілерінің атынан Әбілқайыр хан мен Төле ... ... ... ... ... өтініш жасағандығы айтылады.
Қазақтың үш жүзінен Төле би бастаған 90 адам елші барып, келіссөз ... жылы ... ... ... ... ... ... Төле би ішкі
және сыртқы саясатта сара ... ... ... пен ... тұтастығын,
тәуелсіздігін діттеп, жаугершілікте дұшпан қолында қалған қалалар ... ... күш ... 1734 жылы Ресей патшасы Анна Ивановнаға және
1749 жылы Орынбор губернаторы И.Неплюевке хат жолдап, бодандықты ... ... Бұл сол ... ... ... ... ... Ол жоңғар шапқыншылығынан титықтаған халықтың жағдайын ... ... ... 1748 жылы орыс ... ... ... ... Қойгелді батырды билер алқасына шақыртып, оған бұл ... ... ... 1748 жылы ... хан қаза ... оның ... ... әкесінің құнын даулап Төле биге шағымданады. Төле ... ... үшін ... Жеті ... ... ... жеті ... туралы шешім шығарады. Ералы айыпкерлерден екі құн алып, төрт құнды
кешіреді де, әкесін өлтіруге қатысушылардың бірі Сырымбет ... ... ... өз ... ... ... ... бұған да тоқтамай,
Барақ сұлтанның жауапқа тартылуын Төле биден ... Бас ... ... ... ... Төле биге өзі ... ... ісі үшін сотқа тартуды
сұрайды. Төле би билер ... ... ... ... ... ... бойынша төрт белгілі биді (Жалған би, Сырлыбай би, Даба би, ... ... өз ... бірнеше биді шақырады. Билер алқасында Төле
би Барақ сұлтанды ақтап ... Төле би ... ... өлімі үшін жеті
адамның құнын кескенде де, Барақ сұлтанды ақтап алғанда да, туысы Қойгелді
батырға тоналған орыс ... ... ... екі мың ... ... ... да елдің елдігін бұзбауды, әлі келгенше халықтың тыныш жағдайын,
тұтастығын сақтауды көздеген. Төле бидің бұл секілді ... ... ... ұлыс ... ... шешкен билігінен де оның мемлекеттік
деңгейдегі ... ... ... мен ... ... Төле би хан, ... бектер мен билердің өзара қырқысының
ұлт тәуелсіздігі мен бостандығына ешнәрсе бермейтіндігін сезініп, ... Оның елге ... ... бай құт ... би құт» ... ... ... аңғартады. Бізге келіп жеткен ... Төле ... ... нығайтуды барынша жақтағандығы айтылады. Сондай аңыз-әңгімелердің
бірінде Төле би өз ... ... ... ... ... ... ... еліңізге қандай өсиет қалдырасыз деген сұрағына ... жүзі ... Руға ... ... ... ... ... қалады. Көпті қорлаған көмусіз қалады. Хан азса халқын
сатады. Халық азса хандыққа ... деп ... ... ... Төле ... ... ұрпаққа жарық жұлдыздай жол көрсетіп, жөн-жоба сілтейтін
көптеген өсиет ... ... Оның ... ... ... ойының ұшқыр да
тапқырлығымен, тап басатын көркем теңеулерінің дәлдігімен, тілінің өткір де
айқындылығымен ... ... ... ... ... де ... көпке
танымал. Төле би Шымкент, Түркістан және ... ... ... ... салу ісіне белсене араласқан. Төле би халық
арасында «Қарлығаш ... ... би» ... ... де танымал. Оның бұлай
аталуы жайлы да аңыз ... Төле би ... ... ... ... ... нағашы атасы Жүніс хан мазарының қасында. Төле
би қабіріне кесене салынған. Ғибратты ғұмыр кешкен ... ... ... ақын мен жыраулар оралып, оның даналығын шығармаларына арқау етіп
отырған. Өткен дәуірлерде А.Левшин, ... ... ... ... зерттеушілері өз еңбектерінде Төле би есіміне ілтипат білдіріп, құрмет
тұта атап ... Әр ... ... ... ... ... ... М.Әуезов, Б.Адамбаев, Н.Төреқұлов, т.б. Төле биге байланысты
әр ... ... мен ... ... ... облысында
Төле би есімімен аталатын елді мекен бар. Оңтүстік Қазақстан облысында бір
ауданға Төле би ... ... ... ... ... ... ... қасалында Төле биге ескерткіш қойылған. Алматыда, Шыментте және
бірқатар елді мекендерде Төле би ... ... ... бар. ... ... ... 8 ... (шын аты Айтық) Бәйбекұлы кіші жүзден шыққан қазақтың атақты
шешен – биі. ... ... ... бір ... ... ... ... Шіңгір, Төртқара шығады. Төртқарадан Қарашы, одан
Сейітқұл. Сейітқұлдан сегіз бала ... ... бірі ... ... ... батыр еді. Әйтеке сол жалаңтөстің немересі. Ақшаның үшінші
баласы Бәйбектен туған. Ақша Жалаңтөс батырдың әкесі бір, ... ... ... ... шешендік, тапқырлық өнер бала кезінен дарыса керек.
Қозы бағып жүрген жас кезінде Әйтеке үш аттылы жолаушыға жолығады:
- ... ... ... ... баласысың?
- Бәйбек баласымын.
- Бәйбектің баласы болсаң, білетін шығарсың, Қосуақ бидің ауылы қайсы?
- Айтайын, онда не шаруаларыңыз бар ... ... ... ... осы ... бір ... аты ... өлтіріп,
соған құн даулап Қосуақ биге жүгінгелі келеміз.
- Қосуақ бидің үйі анау тұрған боз үй. Егер балаңызды ат ... ... құн, ... ... ... құн, түзде тепсе төрттің бірін ... би де ... ... ... ... осып ... жолдарыңыз болсын,-
депті әлгі бала.
Үш жолаушы Қосуақ бидің үйіне түседі. Әңгіме, билік сөз басталады. Би
айыпкерді алдырады. ... құн ... ... ... ... Баламды ат босағада тепті,- десе, екінші даукес:
- Жабықта тепті,- депті. Би айыпкерге «сөйле» дейді. Сонда айыпкер:
- Атым босағада да, ... да ... жоқ. ... жердегі кермеде
байлаулы тұр еді. Біз үйде шай ішіп отырсақ, апыл-тапыл басып жүрген ... ... ... ... ... ... ... ат теуіп өлтіріпті.
Бұған мен кінәлі емеспін. Баланың шешесі кінәлі.
Сонда Қосуақ би:
- Баланы ат босағада да, ... да ... ... тепкені анықталды.
Айыпкер құнның төрттен бірін төлесін,- деп ... ... ... ... ... Япырым-ай, осы билікті бізге жолда кездесіп, жөн ... бір ... ... еді. Түбінде сол бала елді аузына қаратқан би болар,- ... би үш ... ... ... және ... ... тапқыр да ділмәр
шешендігімен, әділ және түзу бидігімен белгілі болған қоғам қайраткері.
Қазақ ... ... ... ... қуанған, соғыста қолына қару
алып алғы шепте жүрген жауынгер ұйымдастырушы. Әйтеке Күлтөбедегі үш жүздің
құрылтайына қатысқанда 25 жас ... екен деп ... ... ... да үш ... ... Әйтеке болған. Билер тарихында қазақтың
Төле би, Қаз дауысты Қазыбек, Әйтеке билердің орны ерекше. Бұл ... ... ... ... ... жаудан қорғап қалуда, ... ... ... ... ... ... ... намысын,
дәстүр-салтын сақтауға зор еңбек сіңірген ... ... ... биі, ... ұлы биі, бас би, ата би, баба би, ... би деп ... халқының бұл үш биі ел басына күн туған қиыншылық ... де, ... ... де, ел ... айт, ас, той ... да, жер ... жесір
дауы, құн дауы көтерілген жерде де, ... бас ... ел ... ... келген. Кейде екі би бір шешімге келе ... ... ... ... ... ... ... отырған.
Ертеде ұлы жүздің бір жігітіне атастырып құда түсіп ... орта ... қызы ... ... ... ... Екі ел арасында жесір дауы
басталады. ... ... бірі ... кетеді. Төбелес, жанжал шығады.
Екі жақтың кісілері Төле би мен Қазыбекке жүгініседі. Қазыбек:
- Аға болып алдымен туасың,
Барымталап ... ... ... Төле би ... ... еркемсің
Ағаңның көзі тірісінде
Жеңгеңді неге ертесің? - деп өкпе артады. ... ... ... бір ... келе қоймайды. Сонда ортадан Әйтеке би тұрып:
- Сабыр етіңдер, ағалар! Ашу бар жерде ақыл тұрмайды.
- Ашу деген ағын ... ... ... ... дария,
Алдын тоссаң тоқырар.
Кісі бірге туыспау керек
Туысқан соң сөз қуыспау керек.
Сөз қуған бәлеге жолығады.
Жол қуған ... ... сен ... ... сен ... ... деп, ... келістіріп, қол алыстырыпты. Ел Әйтекенің бұл билігіне
риза болып, екі жағы бітімге келіп, тиышталыпты.
Әйтеке билікті мақал-нақылмен ... ... ... әділ ... кесек-
кесек сөйлейтін өте әділетті, білгір би болған. Сондықтан да ол аға ... Кіші жүз елін ұзақ ... ... Тәуке ханның Төле би, Қазыбек
би сияқты ... бас ... ... ... ... ... жасасқан азамат.
Әйтеке дана би ғана ... ... ... ... жүз жылда бір туар
арысы, артына өшпес із қалдырған адал ... Өз ... ... ... ... оның ... ел болуын жатпай-тұрмай ойлаған мұндай тұлғалар
арғы-бергі тарихымызда өте аз. Әйтеке сонысымен де ұлы ... Оның ... ... ... ... ... ... түсті туымыздай, әр қазаққа
қымбат, әр адамға қасиетті ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 19 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Киелі сандардың мағынасы арқылы ұлттық дүниетанымның берілуі8 бет
Әлем халықтарындағы жеті саны18 бет
Аңшылық пен саятшылыққа (АС) қатысты атаулардың семантикасы151 бет
Батырлар жырындағы етістіктер семантикасы32 бет
Жалаң түбір тұлғалы салт етістіктердің семантикасы53 бет
Жер шары бойынша халықтардың қоныстану ерекшеліктерінің негіздері мен халық санының өсу динамикасы58 бет
Кейбір киелі сандардың танымдық ерекшеліктері8 бет
Киелі жануарлар атаулары7 бет
Киелі сандар13 бет
Мектепте киелі сан есімді оқытудың тиімді әдістері31 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь