Драманың өзіндік ерекшеліктері мен сипаттамасы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3бет

І ТАРАУ ДРАМАНЫҢ ӨЗІНДІК ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ МЕН СИПАТТАМАСЫ

1.1 Қазақ драматургиясының зерттелу деңгейі мен даму тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..4.7бет
1.2 Драманың негізгі ерекшелігі және оның ішіндегі тартыс табиғаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .7.12бет

ІІ ТАРАУ МЕКТЕПТЕ ДРАМАНЫ ОҚЫТУДЫҢ ТИІМДІ ӘДІС.ТӘСІЛДЕРІ

2.1 Драмалық шығармаларды оқыту жолдары. Көркем шығармалардың композициясы мен сюжетін таныту ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..13.18бет
2.2 Мектепте драмалық шығармаларды меңгертудің тиімді жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..18.24бет

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .25бет
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... 26бет
Тақырыптың өзектілігі.Әдебиетті оқыту әдістемесінің негізгі міндеттері — оқушылардың әдеби тілін жетілдіру, оқырмандық мәдениетін дамыту, шығармалардың көркемдік болмысын түсініп қабылдауға жол салу. Мұндай мақсаттар әдебиетті оқыту барысында оқушылардың жан-дүниесіне әсер ете алатын әдістерді қолдану нәтижесінде ғана орындалады. Проза, поэзия, драматургия қайсысы болсын ең бастысы туындының көркемдік болмысын оқушыға таныта алатын жақсы әдістер жүйесін қолдану арқылы ғана оқушының дамуы туралы айта аламыз.
Бағдарламада берілген драмалық шығармаларды оқи отырып, оқушылар тарихи-әдеби процестер туралы біліп, әдебиет теориясынан білім алады. Осы арада бағдарламада берілген драмалық туындының оқытылуы құрғақ, формалдық жолмен оқытылып кетпеуін қатаң қадағалау арқылы ғана әдістеменің тиімділігі танылады. Сондықтан драмалық шығармаларды оқыту әдістемесінің міндеті — оқушыларға теориялық, тарихи-әдеби білім беру, өнердің бір саласы ретінде драмалық шығармалардың ерекшелігін таныту, адам характерін сомдаудағы мүмкіндіктерін таныту және сол білімді өз бетімен ала алатындай әдістерді үйрету.
Мектеп бағдарламасында берілетін драмалық шығармалардың барлығына ортақ негізгі мәселелерді қатыстыра отырып, әрбір шығарманың өзінің көркемдік – сюжеттік құрылымына байланысты да әдістемелік құралдар мен әдіс-тәсілдерді жүйелеуді міндет етіп отырған драматургияны оқыту әдістемесі қазіргі білім берудегі бастан кешіріліп жатқан жаңалықтар мен өзгерістерді де молынан бойына сіңіруі тиіс. Сол арқылы ғана драмалық шығармаларды оқытудың сапасы жетіліп, оқушыларға білім беру мен биік идеялды тәрбие беру міндеті жүзеге асырылмақшы.
1. Бітібаева Қ. Әдебиетті оқыту әдістемесі. Алматы: «Рауан», 1997.
2. Ақшолақов Т. Көркем шығармаға талдау жасау. Алматы: «Мектеп», 1983.
3. Көшімбаева А. Қазақ әдебиетін оқыту методикасы. Алматы: «Мектеп», 1969.
4. Рыбникова М.А. Очерки по методике литературного чтения. М., 1985.
5. Ыбыраев Ш. «Эпос әлемі». А., 1993. 422-б.
6. Қасқабасов С. «Қазақ халық прозасы». А., 1972. 107-б.
7. Қабдолов З. «Сөз өнері». Алматы: Санат, 2002.
8. Қазақ әдебиетінің тарихы: Кеңес дәуірі (1941-1956). Алматы, 2004.
9. Ақшолақов Т. «Шығарманың көркем айшықтарын таныту». Алматы: Рауан, 1994.
10. Бітібаева Қ. «Әдебиетті оқыту әдістемесі». Алматы: Рауан, 1997
11. Беспалько В.П. «Слагаемые педагогической технологий». - М, : Педагогика, 1989 г.
12. Беспалько В.П. «Педагогика и прогрессивные технологии обучения».- М., 1995 г.
13. Давыдов В.В.«Теория развивающего обучения». -М., 1996 г. Дьяченко В.К. «Новая педагогическая технология учебно-васпитательного процесса». -Усть-Каменагорск, 1992 г.
14. « Қазақ ұлттық энциклопедиясы»
15. Әуезов М., «Әдебиет тарихы» , Қызылорда, 1927
16. Сейфоллаұлы С., «Қазақтың ескі әдебиет нұсқалары», Қызылорда, 1931
17. «Қазақ фольклористикасының тарихы», А., 1988
18. «Қазақ фольклорының тарихилығы», А., 1993
19. Жұмалиев Қ., «Қазақ эпосы мен әдебиет тарихының мәселелері», А., 1958
20. Ғабдуллин М., «Қазақ халқының ауыз әдебиеті», А., 1972
21. Ысмайылов Е., «Ақындар», А., 1956
22. «Қазақ фольклорының типологиясы» А., 1981
23. Бiтiбаева Қ. «Әдебиетті оқыту әдістемесі» . А., 1997.
24. Әбдiбекқызы К. «Оқушылардың көркем шығармашылық қабiлетiн дамыту». А., 1994.
25. Бiтiбаева Қ. «Әдебиет пәнiн оқытудың тиiмдi жолдары (Мұғалiмге арналған көмекшi құрал)» А., 1990.
26 Жұмажанова Т. «Қазақ әдебиетi әдiстемесi». А., 2003.
27. Қоңыратпаев Ә. «Әдебиетті оқыту методикасы». А., 1985.
28. Бітібаева Қ. «Қазіргі кезең әдебиетін тереңдетіп оқыту». Семей, 2007.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ................................................................................................3бет
І ТАРАУ ДРАМАНЫҢ ӨЗІНДІК ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ МЕН СИПАТТАМАСЫ
1.1 Қазақ драматургиясының зерттелу деңгейі мен даму тарихы..............................................................................................................4-7бет
1.2 Драманың негізгі ерекшелігі және оның ішіндегі тартыс ... ... ... ... ОҚЫТУДЫҢ ТИІМДІ ӘДІС-ТӘСІЛДЕРІ
2.1 Драмалық шығармаларды оқыту жолдары. Көркем шығармалардың композициясы мен ... ... ... драмалық шығармаларды меңгертудің тиімді жолдары......................................................................................................18-24бет
ҚОРЫТЫНДЫ.....................................................................................25бет
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ................................26бет
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Әдебиетті оқыту әдістемесінің негізгі міндеттері -- оқушылардың әдеби тілін жетілдіру, ... ... ... ... ... ... ... қабылдауға жол салу. Мұндай мақсаттар әдебиетті оқыту барысында оқушылардың жан-дүниесіне әсер ете алатын әдістерді қолдану нәтижесінде ғана орындалады. Проза, ... ... ... болсын ең бастысы туындының көркемдік болмысын оқушыға таныта алатын жақсы ... ... ... ... ғана оқушының дамуы туралы айта аламыз.
Бағдарламада берілген драмалық шығармаларды оқи ... ... ... ... ... біліп, әдебиет теориясынан білім алады. Осы арада бағдарламада берілген драмалық туындының ... ... ... ... ... кетпеуін қатаң қадағалау арқылы ғана әдістеменің тиімділігі танылады. Сондықтан ... ... ... ... міндеті -- оқушыларға теориялық, тарихи-әдеби білім беру, ... бір ... ... драмалық шығармалардың ерекшелігін таныту, адам характерін сомдаудағы мүмкіндіктерін таныту және сол ... өз ... ала ... ... ... бағдарламасында берілетін драмалық шығармалардың барлығына ортақ негізгі мәселелерді қатыстыра отырып, әрбір шығарманың өзінің көркемдік - сюжеттік ... ... да ... ... мен ... ... міндет етіп отырған драматургияны оқыту әдістемесі қазіргі білім берудегі бастан кешіріліп жатқан жаңалықтар мен өзгерістерді де молынан бойына сіңіруі ... Сол ... ғана ... ... ... ... ... оқушыларға білім беру мен биік идеялды тәрбие беру ... ... ... ... ... мен ... ... драматургиясының өзіндік даму жолы бар жеке арна екенін айқындау, драмалық туындыларды жіктеп, жас ерекшелігіне сәйкес саралап, олардың көркемдік дәрежесін ашып ... - ... ... ... ... Осы ... барып зерттеудің мынадай міндеттері шығады:
* драмалық шығармалардың өзіндік ерекшеліктерін айқындау жүйелеу;
* драманы оқытудың дидактикалық және ... ... ... ... ... ... дұрыс қабылдай білуге үйрету;
Курстық жұмыстың әдістері: талдау, жинақтау, жүйелеу, зерттеу.
Курстық жұмыстың ғылыми ... ... ... жоғары және орта арнайы оқу орындарының филология факультеттерінде пәнін оқытқанда, жекелеген арнайы курс, арнайы семинарлар ... ... ... Орта ... ... ... оқытудың әдістемесінде де қолдануға болады.
Курстық жұмыстың кұрылымы. Кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан тұрады. Соңында пайдаланылған әдебиеттер тізімі берілген.
І ... ... ... ... МЕН ... ... ... зерттелу деңгейі мен даму тарихы
Ең алдымен қазақ әдебиетіне көңіл бөліп, балалар әдебиеті мәселесіне мақала арнаған ... ... Осы ... ... ... алғашқы пьесаның ( пьесасы) авторы да І.Жансүгіров екенін еске алған орынды.
Драманы зерттеуде орыс ... ... ... ... еңбектер жазылды. Бұл ретте алдымен В.Г.Белинский, Н.Г.Чернышевский, ... ... т.б ... ... ... еңбектерін атаған жөн.
Қазақ әдебиетінің зерттелу тарихына көз салсақ, белгілі ақын, жазушы, ғалымдар: І.Жансүгіров, Ш.Ахметов, С.Қирабаев, ... ... ... Қ.Ергөбеков, т.б еңбектері назар аударарлық.
Тікелей қазақ драмасына арналмаса да жалпы қазақ драмасы туралы зерттеулер: М.Әуезов, Ә.Тәжібаев, Р.Нұрғалиев, ... ... ... ... бұл ... бастау боларлық, бағыт боларлық үлгілер.
Ал, қазақ драматургиясы жөнінде арнайы монографиялық зерттеулер жазыла қоймаса да, әр дәрежеде жекелеген ... ... ... ... ... ... болып шығуы да драматургияның дамып, қалыптасуына өз үлесін тигізді. Алғашкы балалар жинағының бірі ретінде 1959 жылы ... ... ... ... ... болады. Зерттеуші Ш.Ахметов өз еңбегінде Б.Ысқақов шығармашылығына былайша баға береді: [1.25]. Ал 1959 жылы оның ... ... ... ... деген атпен өз алдына жеке кітап болып шықты. Автордың бұл пьесаларының қайсысы болса да қызықты сюжет, тартымды оқиғаларға құрылған. ... ... ... ... ... ... сүйгіштік, адалдык, адамгершілік, ұйымшылдық сияқты асыл қасиеттер дәріптеледі, ал кейбір балалардың бойында кездесетін тентектік, ... ... ... ... ... ... ... әшкереленеді>> [2.158]. Ш.Ахметовтің аталған еңбегі балалар әдебиетіне ... ... ... ... болуымен ерекше.
Ғалым С.Ордалиевтың атты еңбегіндегі 1950-60 жылдардағы ... ... ... ... көлемді мақаласының да маңызы зор. Мақаланын авторы 1950-60 жылдардағы пьесалардың біраз бөлігін идеялық, тақырыптық ... ... ... сол ... драматургиядағы тартыссыздық мәселесіне тоқтала, келіп, Қ.Бадыров пен М.Ақынжановтың , МАқынжановтың , Ш.Құсайыновтың , Т.Байжановтьщ және т.б, авторлардың шығармаларын ... өз ... ... ... ... ... барысында идеялық бағытты ұстанған. Мәселен, пьесасын талдай ... ... ... ... ауыз ... әр түрлі үлгілерін жете меңгеріп, орынды пайдаланғандықтарымен қатар, бүгінгі ... ... ... ... ... ... төрбиелеу идеясымен дүрыс ұштастыра білген. Сондықтан да пьеса ежелгі уакыттағы ертегі аңыздарды суреттеу ... ... ... ... үн ... ... Дегенмен де, С.Ордалиевтың аталған мақаласы сол кездегі драматургияға баға беруімен, жіктеп, саралауымен құнды дей аламыз. Автор өз ... тек ... ... ғана ... орыс ... да ... ... казақ және орыс балалар пьесаларындағы ұқсастықтар мен кемшіліктеріне тоқталып өтеді.
Қазақ зерттеушілері қазақ ... ... өз ... ... ... да білдіріп жатты. С.Қирабаев деген мақаласында балалар әдебиетіне қойылатын негізғі талаптарды ... . ... ... бұдан кейін де балалар әдебиеті мәселесіне арналған деген мақаласында балалар әдебиетіне қойылатын биік талаптар жөнінде ... Және де ... ... ... айтылған ойды дамыта келіп балалар үшін жазылған шығармалардың тіл ... мен ... ең ... ... бірі ... мән ... ... арналған зерттеулер қатарына айдарымен шығып келе ... көп ... алғы ... ... ... де ... болады. Сол томға шығармасы кірген автордың өмірбаяны, шығармашылығы туралы, ... ... ... ... баға ... ... айтылады.
Қазақ драматургиясын жан-жақты зерттеген ғалымдар М.Әуеов. Р.Нұрғалиев, С.Ордалиев, Ә.Тәжібаев, Р.Рүстембекова, ... ... және т.б. ... ... ... жанрынын ерекшеліктері туралы мәлімет ала отырып, балалар драматургиясының өзіндік сипатын ашуға тырыстық. Қазақ драматургиясының қалыптасу кезеңінде жазылған М.Әуезовтің . , , т.б. ... ... ... ... ... сипатын, кейіпкер әрекетін, драмадағы тартыс мәселесін қозғайды. деген мақаласында М.Әуезов: ,-деп талаптар қояды. Ал, деген мақаласында М.Әуезов ... ... ... ... айта ... ... архитектоникасына мұқият қарау жөнінде ой айтады. Зерттеуші Ә.Тәжібаев атты ... ... ... тууы мен ... ... ауыз ... ... аңыз әңгімелер, мақал-мәтелдер, айтыстармен байланыстырып казақ драмасының түп тегі халық ... ... ... қазақ драматургиясындағы ірі-ірі туындыларға зор ақындык шабытпен баға береді. Трагедиялык. комедиялық шығармалардың табиғатын ашып, кейіпкер ... ... Ұлт ... ... ... ... ... туралы, драма жанрының спецификалық ерекшеліктері туралы, драманың жүйелі зерттелуі, идеялық-эстетикалық ерекшеліктерін айқындау, драмалық жанрдың даму тенденциясын ашып көрсетуді ... ете ... ... атты монографиялык еңбегінің қазіргі қазақ драматургиясының бағыт бағдарын ... ... зор ... ... ... ... ... жанрлық жақтан жіктеп, кейіпкер характерін ашатын көлемді зерттеудің жоқтығы ... ... ... ... 1934 жылы ... ... ... бастап жүргізілді. Балалар мен жасөспірімдер театрынын ашылуымен дүниеге ... ... пен ... , ... және т.б. 1950-60 жылдары шықкан пьесалар алғашқылар ретінде жаңаша бажайлау тұрғысынан талданды. Негізгі талдау объектісі ... ... 1960-70 ... ... ... Сонымен бірге 1980-90 жылдардағы қоғамдық тоқырау кезіндегі бірен-саран пьесалар мен казіргі жаңа әдебиет ... ... ... ... туындыларына көбірек назар аударылды. Балаларға арналған драмалық шығармаларды жас ерекшелігіне сәйкес шартты түрде негізінен екі топқа бөліп қарастырылды:
1.Бүлдіршіндерге арналған ... ... ... ... ... шығармалар
Мектеп окушыларының жас ерекшелігіне сәйкес өз ішінде тағы ... ... ... ... ... ... жоғарғы сынып (яғни ересектерге) арналған туындылар деп тағы ... ... ... ... ... ... арналған драмалық туындылардың шағын түрлеріне көңіл бөлінді. Шағын драмалық туындылар қатарына мектеп, балабақша өмірінде жеткіншектерге эстетикалық тәрбие беру мақсатында, тіл ... ... ... ... ... ... мен ... койылымдар алынды. Жұмыс көлемінде балаларға арналған пьесалардың ... ... ... ... ... ... ... жөн деп санадық. Жас жеткіншекке сөз қадірін түсіндіріп, көркем сөздің құдіретін бағалауға тәрбиелейтін ... ... мәні зор. ... ... М ... ... ... Ә.Табылдиев, Е.Елубаев, С.Жүнісов. Б.Ысқақов, А.Ақпанбетұлы, С.Әуелбаева, С.Бегалин т.б. туындылары жіті талданды.
Драмалық туындыларда кездесетін көп сөзділік ақыл айтушылық, кейіпкер ... ... ... ... де ... Сонымен бірге, басты назар әр драмалық туындыдағы ұлттық реңк, ұлттық бояу ... ... Осы ... ғалым, зерттеуші Б.Ыбырайымның ұлттық ерекшеліктер балаларға арналған шығармалардың 1970-80 жылдағыларында мүлдем ескерілмей кеткені туралы ... ... ... ... ... тұсында туған С.Әуелбаеваның , А.Ақпанбетұлының , Д.Исабековтің , К.Оразбекүлының , Б.Тайжанның , Т.Ахметжанның ,т.б. пьесаларында көрінетін ұлттық ... баса ... ... ... ... ... жас ерекшеліктеріне сәйкес драмалық туындылардың да өзіндік ерекшеліктері, өзіндік күрделенуінің болатынын драмалық туындыларды талдау кезінде нақтылана түсті. Мәселен, ... ... ... мен ... үшін ... ... ... драма түрлерінін шекарасы жоқ болса, ересектер үшін жазылған пьесаларды ... ... ... деп ... мүмкіндік бар.
1.2. Драманың негізгі ерекшелігі және оның ішіндегі тартыс табиғаты
Жазушы еңбегін бағалаудың басты өлшемдерінің бірі - ... ... өзек ... ... ... ... құбылыстармен байланыстыру дәрежесі екендігі белгілі. Суреткер тағылымы көбіне - көп ... ... ... ... ... өлшенеді. Ал осыны жүзеге асырудағы автор қолданған көркемдік амал-құралдар, өзіндік стильдік ізденістер зерттеуші назарына жөнді ілікпейді, тіпті кейде ... ... ... ... позицияның жетекші ролі, оның қоғамдық - ... ... ... ... ала ... ... ... қолтаңбасын анықтауда оның шығармаларындағы тартыс табиғатын жете зерттеген әбден орынды. Осы тұста ... даму ... ... ... ... ... өсу ... сияқты біраз мәселелердің басы ашылады. Әдеби туындыдағы тартыстың мән-мазмұны мен тегі, көркемдік өрнектелуі, байланысуы, күшеюі және ... ... ... ... ... ... аса маңызды. Пьесадағы конфликт пен характердің маңызы, ... ... ... талай орнықты пікірлер айтылған. Әдебиет мамандары, театр зерттеушілері драмадағы тартысты шығарма көлемінде талдайды, ал ... мәні бар ... ... ... ... ... пьесаның бұрын көлеңкелі кейбір тұстарының өз бояуын табатыны сөзсіз. Жеке жазушының ... ... сөз ... оның ... ... ауқымы, дамуы мен бағытын белгілеу үшін тартыстың мәні мен ... ... ... ... ... үлесі аз емес.
Драма үшін ең қажетті нәрсе - әрекет пен характердің тұтастығы мен бірлігі. Аталмыш жанр табиғаты ... ... сөз ... осы бір ... аттап өтілмейді. Драматургияның өзіне тән ерекшелігі болып ... ... та, ... ... ашу, бейнелеудегі характер орны да тікелей қимыл - ... ... ... ... мұны әр пьеса өзінше көрстеіп жататыны тағы бар.
- деген М.Горькийдің пікірінің астары терең [1; 145]. Бірақ ... ... ... үшін бұл ... заң ... ... ... да, авторлық өзіндік шешім де тек аршынды әрекет негізінде арналанады. Осыдан келіп, драмадағы негізгі талап бас көтереді. Ол - ... пен ... ... байланысы. Бей-берекет қозғалыс, сюжет шашыраңқылығы авторға абырой әкелмейтіні аян. Осы орайда шығармадағы оқиғаны түйіндеуге ... ... - ... ... ұғым бар. ... тылысым дерлік бұл термин жайындағы бұрын-соңды айтылған пікірлерді жүйелеу, сын көзбен бағамдау біраз ... ... ... [2;141]. ... ... драмалық деген ұғым жанрдың негізгі ерекшелігі болып табылатын тартысқа саятын сияқты.
[3; ... ... ... ... бұл ... ... мен ... арасындағы байланысты басты нәрсе ретінде қарайды және тартыс компоненттерін де пьесаның өзекті мәселелерінің қатарына қосады.
[4; 86].
Шынында, ... ... осы үш ... ... деу ... ... ... Жалпы, осы үшеуі негізгі материал болса, тіл, сюжет, композиция сияқты драма ... ... ... ... ... ... шешімге жеткізіп тұратын сияқты.
Қазақ совет драмасының теориялық ... ... ... ... тартыс тұрғысында тартымды пікірлер айтты:
[5;25].
Белгілі әдебиет зерттеушілері Р.Нұрғали, С.Ордалиев қазақ драмасындағы конфликт турасында құнды пікірлер айтқаны мәлім. ... ... ... сапасының жоғары болуы, ең алдымен тартыстың терең, айқын болуына, драмалық түйіннің беріктігіне байланысты. Тартыс турасында сөз болғанда ... ... ... ... ... қақтығыс, перепития деген ұғымдар бар. Қарама-қайшылық қақтығысқа әкелетін оқиғалар желісі ... ... ... тартысқа әкелетін жол. Ал перепития болса - кейіпкер өміріндегі қысылтаяң шақ, оқыс өзгеріске апаратын қимыл. Коллизия қақтығыстар ... ... сол ... ... шешуге бағытталған кейіпкер қимылынан туындайды. Драмалық шығарманың негізі, түп қазығы болып табылатын ... ... ... ... ... Тартыс турасында әдебиеттану ғылымында мынадай пікірлер қалыптасқан.
[6;105].
Қарама-қайшылық пьесадағы ... ... ... ... ... оқиғалар тізбегінен тұрады. Егер қаһарман жағдаймен келіссе, яғни шндыққа мойынұсынса, онда тартыстың ... де жоқ. Ал егер ... ... ... шығып, өз мінезін көрсетсе, көзқарасын айқындаса, онда драмалық күрес туындап, қарама-қайшылық ... ... Оған ... белгілі бір шешім қабылдау кезеңі қарама-қайшылықтан тартысқа өту ... ... ... ... ... үшін ең ... нәрсе әрекет пен характер тұтастығы екендігі көптеген ... ... ... ... бойынша дрматург адамның іс-әрекет пен ой-арманын жай баяндап қана қоймай, оларды әрекет үстінде ғана көрсетуі ... Бұл қай ... ... болмасын негізгі талаптарының бірі болмақ. Әрекеттен тартыс туындайды деген пікірдің де жиі айтылып жүргенінің өзіндік мәні бар.
[7;8].
Демек, ... ... ... бола ... оны ... ... ... қарама-қайшылық болуы қажет. Қоғамдық, рухани болмыстың көптеген жағдайларында тартыс құрылымы бар. Бірақ бұдан көркемдік тартыс ... ... ... ... деген ұғым тумаса керек. Бұнда өмірлік процестер мен құбылыстардың эстетикалық тұрғыдан танудың өзіндік ерекшелігі мен ... ... ... ... ... идея сияқты обьктивті түрде өмір сүреді және белгілікті бір адамдар, оқиғалар, дүниеге ... сан ... ... ... ... ... обьектісі бола отыра, ол суреткер қиялына алуан сапалы мүмкіншіліктер береді. Көркемдік бейнелеудің құрылымына кіргізілетін адамдар ... ... ... тізбегіне байланысты әлеуметтік тартыс суреткер санасында өзінің талай мәнді үлгілерін ... ... өмір ... ... әдебиет оқиғасына айналғанда құрылымы мен сипаты әртүрлі тартыстарды өмірге әкеледі.
Тартыс мәселесі - драматургияның ең негізгі, әрі күрделі мәселелерінің бірі ... ... ... ... оның ... бейнелеудің ең маңызды құралы болып есептелетін тартыс ... ... мен ... ... арқасында қоса дамиды. Әрбір қоғамның өзіне тән қайшылықтары бар, сондықтан тартыстың пайда болуы мен дамуы, өту барысы, шешімі де әр ... ... ... тартыс қарама-қайшы көзқарастардың, мүдделердің күресі түрінде ашық та көрінеді, сонымен қатар көзге көп байқалмай, қаһарманның жан-дүниесінің терең ... де өтіп ... ... ... қимыл, әсерлі де мазмұнды диалогтар, динамикаға толы тартыстар - қай драманың көркемдік ... ... ғана ... ... ... ... кірпіштері. Қазақ драматургиясы әр кезеңнің өзіне тән қарама-қайшылықтарын драмалық тартысқа негіз етіп ала білді.
Оқиға желісі күшті тартысқа құралған шығармалардың ... ... ... ... ... Нақты өмірдегі жайттарды талғап, елеп-екшеу, ой таразысынан өткізу, көркемдік ... ашу - ... ... ... ... Қоғамдық құбылыстың терең тамырларын таппай, өмірлік қайшылықтардың мазмұнын ... ... ... ... таластарды пьеса негізі етіп алу оның көркемдік маңызына кері әсер етеді.
Қоғамның дамуы ескі мен ... ... ... ... жүзеге асатыны белгілі. Көркем шығармада осы күрестің ... ... ... ... ... ... идеясын, оның қоғамдық бағасын анықтауда тартыс мазмұны жетекші орын алатыны сөзсіз.
Әр қоғамдық-экономикалық ... ... ... тән сапалық ерекшелігі бар, сондықтан оның әрекет ауқымы, ... ... ... ... ... болады, оның үстіне қоғамдық нәтижесі де өзгереді. Қалыптасып қалған әлеуметтік - тұрмыстық қақтығыстар арқылы тартысқа ... ... жаңа ... беру түрі ... ... көркемдік зерттеу обьектісіне айналған.
С.Мұқанов тартыс құруда өзіндік ізденіс-табыстарымен ерекшеленеді. Шығармашылығының айнымас ... - ... ... ... ... келе ... ... аса маңызды мәселелерді өз туындыларының тартымды түйіні ете білген. Жазушының тартыс құрудағы, дамытудағы және жеріне жеткізе шешудегі ұстанған ... даму ... ... - ... ... ... С.Мұқановтың пьесаларындағы тартыс сол кезең драматургиясы үшін біршама ерекшеленеді. Драматург бұл ... ... ... сан қилы ... толы жекелеген кезеңін ғана арқау еткен, сол арқылы қоғамдық-әлеуметтік тартысты тереңірек көрсетуді мақсат ... ... әр ... көрсете отыра, қоғамдық әлеуметтік маңызы зор тартысты көтереді, ол өзі өмір сүрген ... ... ... ... ... ... ескі ... қиратуға бар күш-жігерін жұмсайды. Бірақ Шоқан сол ескі күшпен батыл күресуге дайын емес ... ... ... ... ... ... ол қазақ өмірін жақсарту мақсатында патшадан рақым күтумен болады. Осы ойларын жүзеге ... ... елге ... да болғысы келеді. Осы сияқты жайттарды шебер түрде нанымды етіп суретей отыра, драматург Шоқан басындағы күрделі хал-жағдайдың сырын ашқысы келеді. ... өзі өмір ... ... ... қоя ... заманның неше түрлі тартыс тудыратын арналарын ашады. Сол ... ... ... зор ... көтеруге ұмтылады. Пьесада тартыс үш бағытта өрбиді: біріншісі, Шоқан мен патша әкімдерінің арасындағы тартыс; екіншісі, Шоқан мен ауыл байларының арасындағы ... ... ... мен Айжан сүйіспеншілігіне негізделген тартыс.
[7;13] - ... ... ... ... өзінің бұл шығармасын трагедия деп атаған. Себебі трагедия жанрына тән қасиеттердің барлығы бұл шығарманың бойынан табылады. Драматург жалғыз ... ... ... ... толы ... ғана ... ... қазақ халқының басындағы қым-қуат трагедияға толы жайттарды қоса қамтыған. Қоғамдағы ... ... ... айқасы, қарапайым халықтың жан айқайы арқылы үлкен ... ... ... ... ... хан тұқымынан болса да, қарапайым халық қайғысын бөлісуге, әркез жәрдем беруге даяр ... ... ... ... ескі дүние шырмауынан шығар жол іздейді. Кішкетайынан оқып-білгені, көргені мол ... өсе келе ... - ... ... ... сайын өзі өмір сүріп отырған ортадан қол үзіп алыстай береді. Туған-туысқандары, әкесі Шоқанды түсінуден қалады. Қарама-қайшылықтың нәтижесінде бітіспес, ... ... ... ... ... ... драматургтік шеберлігін айрықша танытты және қазақ драматургиясының аса елеулі табысы болды. Ол пьесаның басында көтерген конфликтіні пьесаның соңына дейін бәсеңдетпей, ... ... ... ... ... ... қатар өрбитін бірнеше қосымша да тартыстар болады. Олар пьесадағы негізгі тартыспен бірге дамиды, оның ... ... ... яғни ... ... ... ... барлығы сол негізгі тартысқа қызмет етуі қажет. пьесасында іс-әрекеттің барлығы ... ... ... ... Осы ... қай кейіпкерді жеке-дара алып қарасақ, әрқайсысының көздеген өз мақсаты бар: Шоқан халқының аыр тұрмысын жақсартқысы ... өзі өмір ... орта ... ... ... ... әкімдері қазақ елін бодандықта ұстауды мақсат етеді; Сұлтанғазы болса, Шоқанның орнын баспақ; Жақып шайқалған хан ... ... ... келтірмек. Пьесадағы кейіпкерлердің әрқайсысы өздерінің алдына қойған мақсатын жүзеге асыру үшін күреседі. Осы іс-әрекеттердің барлығы - халқының ... ... ... ... ... ... үшін ... кедергі болады, өмірінің қайғы-мұңға толуына, ақыр аяғында өлімге әкеп соғуына ... ... ... ... мақсатына жету жолындағы күресі бір-біріне ұштасып, бүкіл іс-әрекет негізгі бір мақсатқа бағытталған. Пьесада тартыс бірден ... ... ... ... ... Драматург Шоқан басындағы ауыр трагедияның әлеуметтік қысымнан келіп туғандығын көрсетеді. Шоқанның тұлғасын сахнаға шығару, оның өмір ... ... ... ... көп ... ... ... ТАРАУ МЕКТЕПТЕ ДРАМАНЫ ОҚЫТУДЫҢ ТИІМДІ ӘДІС-ТӘСІЛДЕРІ
2.1 Драмалық шығармаларды оқыту жолдары. Көркем шығармалардың композициясы мен ... ... ... ... ... дұрыс жасалуы мен ұйымдастырылуы және драмалық шығармаларды оқытудың жемісті болуы ... ... ... ... ... жүйелеумен тығыз байланысты.
Драмалық шығармаларды оқыту оқыту әдістемесінде мынандай әдістерді алуға болады:
* Әңгімелеу;
* Проблемалық баяндау;
* ... ... ... ... ... және ... Жазбаша жұмыс;
* Өз бетімен жұмыс жасау;
* Оқушылардың шығармашылық жұмыстары;
* Деңгейлік тапсырмалар орындату;
* Өнер және мәдениет құралдарын қолдану;
* Техникалық құралдарды ... ... тыс ... ... т.б. ... жұмыстарды орындату. Жазбаша жұмыстардың мақсаты- оқушылардың тілін дамыту. Драмалық шығарманы оқыта отырып, оқушылардың тілі мен ойлауын дамыту жүйелі ету үшін ... ... ... ... ... ... ала ... даярлап алады. Драманы талдауда оқушының сөздік қорын байытуға жазба жұмыстың түрін қолдану дағдыға айналдыру өте ... орын ... ... ... ... түрі - драмалық шығармада автор жасап шығарған ерекше сөз қолданыстарын іріктеу, іздеті, талдау.
Жазбаша жұмыстың тағы бір түрі - ... ... ... халық тілінің байлығын талдау. Мақал-мәтелдер, фразалық тіркестер, нақыл сөздердің драмада қалай қолданылғаны мен автордың негізгі ... ... ... ... ... етіп тұрғанын көрсету арқылы оқушылардың ана тілін ойды білдіруден қолдана білу дағдылары қалыптастырылады.
Жазба жұмыс түріне ... ... ... беру де ... ... ... - жазбаша жауап берілген кезде оқушының ауызша жауаптан гөрі ойлануға уақыты, мүмкіндігі мол болуында.
Жазбаша ... ... ... жазу ... орын ... Шығарма жазу барысында оқушының өзі оқырман, оқушының өзі сұрақ қоюшы, оқушының өзі жауап беруші, оқушының өзі төреші ... ... ... ... ... қабатынан сыналып, сығымдалып шыққан ой-толғаудан шығарма пайда болады. Сондықтан шығарма жазудың арнайы әдістемесінің мәні зор.
Негізінен монолгтық түрде келетін мазмұндау мен ... ... ... ... мен ... де ... өз ... орындайтын жұмысы. Қазіргі уақытта оқушылардың өз бетімен ізденуіне баса ... ... ... ... ... шығармаларды оқытуда оқушылардың өз бетімен орындайтын жұмыстарын түрлендіріп отыру керек. ... өз ... ... жасауы олардың саналығына сүйенеді, әрі осы қасиетті ... Өз ... ... жасауда оқушы мынандай алгоритімдерді орындай алады:
* Драмалық шығарманы ... ... ... ... ... мақсатты нақтылау;
* Мақсатқа жету үшін, соған қажетті материалдарды драмлық шығарма мәтінінен бақылау, ізденіп оқу;
* ... ... ... ... ... ... бір абзац пен олардың байланысынан іздеп табу, өзінің болжамын нақтылап жазу;
* Айтар ойының жоспарын жасау;
* Жоспар ... өз ойын ... ... ... ... өзінің шешімін ғалымдардың пікірімен салыстыра отырып дәлелдеу;
* Өзіне берілген мәселені шешу үшін ... ... ... айқын түрде көрсету.
Оқушылардың шығармашылық жұмыстары.
Әдебиет сабағының оқушылардың шығармашылық қабілетін қалыптастыру мен дамытудағы үлкен ролі бұрыннан белгілі. Бірақ ... ... ... ... ... ... дамытады деп те түсінбеу керек.
Оқушылардың шығармашылық қабілетін дамыту бағыты ... ... ... ... ... етеді. Оқужылының басында жасалған пәндік жоспарда драмалық шығармаларға ... да орын ... осы ... мазмұндық - құрылымдық болмысында оқушылардың шығармашылығын дамытуға потенциалды қандай мүмкіндіктер ... ... ... ала ... ... ... ... Мүсіреповтың драматургиясын оқыту арқылы оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамыту жоспарын мынандай элементтер қолдануға болады деп есептейміз.
Оқушылар драмасын оқып ... соң, ... ... ... ... ... орналастыру керек, яғни барлық кейіпкер сценаға шығатын ... ... қай ... және ... позада тұрғызу керектігі және сол ойын дәлелдеу керектігі тапсырылады.
Қарабай бейнесінің ең түйінді тұсын суретке салу тапсырылады.
Оқушылар арасында Қозы мен ... ... ... авторлық конкурс жариялап, жеңімпазын қазылар алқасына анықтату ... пен ... ... ... ... мен Қодарды айыптау керек, соның сценарийін оқушыларға жазғыздыру тапсырылады т.б.
Мұндай мысалдарды көптеп табуға болады. Шығармашылық әдістерді қолдану арқылы ... ... ... ... ... ... ... әдістерін шығармашылық қызмет әрекетіне айналдырып, білімнің өмірдегі жетекші ролін тани алады.
2. Шығармашылық талдау әдісі арқылы эстетикалық ... ... ... ... арқылы этикалық таным әдістері арқылы этикалық-моральдық норманың сабақтастығын сезіп біледі, эстетикалық білім ғана адамға этика нормаларын ... ... ... ... ... ... қызметтің моделіне айналдыра алады, яғни драмалық шығарманың мазмұнымен таныса отырып, оны ... ... ... ... меңгереді.
5. Шығармашылық жұмыстарды орындау қабілеттерін үйренеді.
Драмалық шығармаларды оқытқанда, оның өзіне тән ... ... ... ... ... ... кейіпкерлер мінезі мен портреті берілмейді. Драмалық туындыда кейіпкер‑қатысушылар өздері сөйлейді. Пьеса ... ... ... оған ... ... кім екендігі беріледі. Әрі қарай кейіпкерлер сөйлеу, өз ойларын айту, оқиғаға ... ... ... ... ... ... қимыл‑қозғалысы автордың түсініктемесі (ремарка) арқылы беріледі. Қазақ драмасын қаһармандық, саяси‑әлеуметтік, тарихи‑ғұмырнамалық (Р.Нұрғали) деп бөлу оның ... ... ... береді.
Драмалық шығармаларды өтерде мұғалім оқушыларға мынадай жұмыс түрлерін жүргіздіртуіне болады:
- мұғалім алдымен өзі оқып көрсетеді;
- оқушылар ... ... ... ... ... тартысты анықтайды;
- басты кейіпкерлерге мінездеме береді;
- сюжет желісін бақылай отырып, әр көрініске тақырып ойлайды [18,285].
Пьесада көзге ... ... ... оқиға болмағандықтан, оқушыларға алдымен қатысушыларды анықтап, олардың кімдер екендігін жете ұғынулары ... ... ... ... ... ... ... тақырыбы - адагершілік‑ізеттілік мәселесі. Мұндағы бір отбасының ... ... ... ... ... боларлықтай көрсетіліп, адамдар арасындағы тұрмыстық‑отбасылық қарым‑қатынастың мәнін ашады. Пьесаға өзек болған басты әрекет барысында ... пен ... ... тірлігіндегі алуан түрлі оқиғалар мұндағы тартыс сипатын тереңдетіп отырады. Драматург ... ... ... ... бірі - психологизмді қолданған. Жалпы, көркем туындыларда ... ... екі ... ... бірі ‑ ол ... жеке ... құрылымы ретінде - адамгершілік, психологиялық және идеологиялық деңгейде көрінсе, екіншіден, ... ішкі ... ашу ... ... көрінеді. Драма театр өнерімен байланысты. Қазақ драматургиясы осы жанрға тән сипаттарды ... ... ... ... ... мен ... ... ‑ әдебиеттану ғылымындағы мазмұны терең теориялық ұғым. Композиция дегеніміз - көркем шығарманың құрылысы деген сөз. Көрем ... ... ... ... ... ... ... Композиция - шығарманың сюжеттік-баяндауыштық жағымен бірге, оның бейнелілік бітімін, характерлер сипатын ... ... ... Оның ішкі міндетіне көркем ой мен сезімнің үздіксіз қозғалысын реттеу де жатады. Осы іс‑әрекеттер сюжет құрайды да, ... ... ... мақсат‑мүдесін, танытады. Композициядағы маңызды мәселе - компоненттерді орналастырудағы жүйелілік. Автордың алғашқы кезекте қай мәселені, екінші ... не ... ... болғаны, нені бөлшектеп, суреттейтіні де белгілі мақсатқа бағындырылады.
Сюжетті эпикалық шығармалардың құрылымында жиі ұшырасатын композициялық бөлшектің бірі - ... ... Бұл ... неге ... ... тән ... былайша түсіндіруге болады. Драмалық шығармаларда авторлық баяндау жоқ. Лирикалық шығармада автордың әр алуан ... ... ... ... ... - эпикалық шығарма авторы ойы мен сезімінің шығармада тікелей көрінуі. Лирикалық шегініс арқылы:
- қаламгер кейіпкерлер мен ... ... ... ... ең ... деген тұстарға оқырман назарын аударып, мәтін әсерлілігін күшейтеді;
- бір кейіпкерге бағытталған оқиғаның басқа кейіпкерлерге де ... ... ... ... өз ... ... хабарлайды [18,258].
Мәтіннің мазмұнын тереңдетіп, идеясын кеңейту үшін қаламгер кейде композициялық тәсілдердің бірі - ... ... ... ... ... деп, ... баяндалатын негізгі оқиғаға тікелей қатысы жоқ жанама көріністердің суреттелуін айтамыз. Кейде бұлар лирикалық шегініс секілді мәтіннің идеясын, пафосын түсіндіру үшін ... ... ... - ... ... ... Қаламгер өзі суреттеп отырған құбылыстың мән‑маңызын мейілінше ашу ... сол ... ... сипаттары үйлесетін үзік, эпизодтарды енгізеді. Сол сияқты ... алда ... ... ... ... ... үшін оны ... ала соған іштей ұқсас көріністер арқылы аңғартатын тәсілдерді қолданады. Мәселен, М.Әуезовтің әңгімесінде Ақан мен Қалтай жолда келе жатқанда, ... ... ... ... ... ... аңызы беріледі. Табиғаттың сұрғылт кезіне, Күшікбай аңызы қосылып, алдағы трагедиялық оқиғаның болатынын аңғартады. Бұл көркемдік аңдату болады.
Сюжет - ... ... ... ... ... ... ... көрінетін оқиғаның дамуы. Сюжет тарихи‑әлеуметтік мәнге ие. Сондықтан, сюжетті қарастыру үстінде, ... ... ... ... ... жатқанын және оның қандай ұстаным тұрғысынан бейнеленгенін айқындап алу керек. Сюжетте қаламгердің жазу шеберлігі көрінеді. Сюжет ... шығу үшін ол ... ... даму ... ... ... ... әрбір эпизод айқын, көркем ашылу керек. Эпикалық шығармалардың бөлімдерге, тарауларға бөлінуі, автор немесе кейіпкер атынан баяндалуы композицияға қатысты. Жанры әр ... ... ... ... ... ... ... табиғатын танып‑білуге үйретеді. Көркем шығарманың композициясын танытудағы мақсат - шығармадағы негізгі ой‑пікірді, идеялық мазмұнды ұғындыру. Мектептің ... ... ... ... ... ең ... ... танытыла бастайды. Мұғалімнің басты міндеті - көркем мәтіндегі ... ... ... ... ... көркем мәтінді алғаш оқығанда, оның жалпы фабуласын қабылдайды. Ал, сол шығарманы ... ... ... ... ... ... ... құбылыстың мәніне тереңдей үңіліп, соның нәтижесінде сюжет туралы түсінік қалыптасады. Осы тұрғыдан келгенде, ... ... ... деп, ... сол ... ... ... жеткен түрі деуге болады.
Қаламгер пайдаланған дайын фабулалар сюжетке айналған кезде, көркемдік өзгеруге ұшырайды. Алдымен, дайын фабулалар өмірдегі нақты оқиғаларға негізделген ... жиі ... ... екіншіден, бір қаламгердің жасаған фабуласы келесі жазушыда жаға сападағы сюжетке ұласуы мүмкін. Яғни, бір фабула әр ... ... ... түрлі сюжеттік сипатқа ие болады. Демек, мәтіннің көркемдік маңызы ... ... оның ... ... ... игерілген көркемдік жағының сюжетте тереңдетілуіне байланысты. Көркем шығарма сюжетінде бірнеше фабула желісіқамтылуы да ... ... бір ... бірнеше эпизодтан тұрады. Эпизод дегеніміз - мазмұнның бөлінбейтін ең кішкене бөлшегі. Әдебиеттану ғылымында композиция мен сюжеттің мәні ерекше. Ол ... бір ... ... ... ... көбіне, өлең, поэма, мысал сияқты жанрларға, ал сюжет әңгіме, ... ... ... ... тән. ... ... - олар шығарманың құрылысына байланысты формалар. Айырмашылығы - ... ... ойы ... ... ... ... тән. Ал, ... автор ойы тікелей байқалмайтын прозалық жанрларға тән. Өлеңді шығарма немесе поэма көбінесе композициялық ... ... Ал, ... ... ... мен ... ... ұштас талданады.
Мәселен, С.Сейфуллиннің поэмасының сюжеттік‑композициялық құрылымын тізіп көрейік:
1. Көкшетау аңыздары (пейзаж).
2. Абылайдың қалмақ ауылын шауып алуы (оқиғаның ... ... ... ... болуы (оқиғаның дамуы).
4. Адақ бейнесі (оқиғаның байланысы).
5. Қыз жұмбағының шешілуі (оқиғаның шарықтау шегі).
6. Қалмақ қызының еркіндік алуы ... ... ... ... ... - ... феодалдық‑хандық құрылыстың ішкі‑сыртқы қайшылығы. Идеясы - Адақ пен қыз мүддесінің ... ... ... ... ... - қазақ әдебиетінде өткен ғасырдың ... ... ... ықпалымен, ұлттық өнердің тарихи дамуының заңды жемісі ретінде туған жар. Тұңғыш қазақ пьесалары фольклор шығармаларының негізінде жасалды. ... ... , ... ... ... ... поэтикалық қуатын меңгерудегі алғашқы тәжірибелер болды. Драма - оқиға, іс‑әрекетті ... ... ... дегенді білдіреді. Драмалық шығармалар да эпикалық туындылар ... ... яғни ... құрылады. Драмада да кейіпкерлер әрекет етеді, тартысқа түседі, уақыт пен кеңістікке араласып кетеді. Драмада шиеленіс көп. Оқиғасы жан‑жақты, бірқалыпты өрбитін ... ... ... сюжеттің айырмасы мұнда тартыс қозғалмалы, өткір болып келеді. Бұл ... ... ... еді. Драмалық шығармада автор өз кейіпкерінің әрекетіне араласпайды, драма қатысушылары сюжетті өздері ұйымдастырады. Автор ... ... ... ... ... ... характер үнемі жоғары эмоцияда, тартыста ашылады. Ол ... ... ... ... ... ... құрылысын танытуда сюжет көрнекті роль атқарады. Сюжет - шығармадағы басты компонент, ол композицияның бірінші элементі.Сюжетте жалпы адам ... ... ... ... мен ... ... мәні ашылады. Шығармадағы , деген ұғымдар көркем шығармадағы оқиғалар оқиғалар жиынтығына қатысты қолданылады. Сюжет пен фабула - бір ... екі ... ... ... ... ... ... латын тілінен аударғанда, деген мағынаны береді. Сонда фабула мазмұндап әңгімелеуге болатын ... ... ... ... ... ықшамдап айтып шығу фабула болса, сюжет шығарманы оқу арқылы ғана ашылады.
2.2 Мектепте драмалық шығармаларды меңгертудің тиімді жолдары
Драмалық шығармаларды ... ... ... ... етеді. Драмалық шығармаларды оқыту мен талдауда оқушының мәтін мазмұнын меңгеруіне көңіл бөлу ... ... ... ... ... ол ... өзіндік әсері, пікірі туындайды. Оқушылардың зейіні, есте сақтау, қабылдау қасиеттеріне қарай мұғалім ... ... ... ең ... ... мәселелерін ғана мазмұндатып, оны меңгеруді одан әрі жалғастырғаны тиімді болады. Үзіндіні мазмұндағанда, оқушыларды ... ... ... ... ... ... Оқушыларды әңгімелеу, мазмұндау кезінде жиі мәтінге үңілдіріп, кейбір негізгі мәселелерді мәтінге жуық айтуды талап етеміз. ... ... үйге ... ... ... ... сөздерді, сөйлемдерді оқушылардың алдын ала белгілеп келуін талап еткен жөн. Сабақ барысында шығарманың мазмұнына талдау ... ... ... ... ... ... ... Мысалы: қыстау, атан, шам, ру, шариғат бұйрығы, ердің құны. Кейбір диалогтерді оқи отырып, ең басты мәселелерді түсіндіреміз.
- ... ... ... ... ... басты мақсаты - оқушылардың өзіндік қабылдауларын, пікірін әдебиеттану ғылымының талабына сай ... ... ... ... ... ... ... ғылыми жүйесін жасаған әдіскер ғалымдар: Ә. Қоңыратбаев, Ә.Көшімбаев, Ә. Дайырова, Т. Ақшолақов, т.б. Көрнекті ... ... ... ... ... шығармаларды талдау мәселесіне таза әдеби - эстетикалық жолмен қарауды ұсынды>>. Біз шәкірттерді сөз сырына бойлатуымыз керек. Бүкіл кілт - ... ... ... ... сөз ... да, ... да. ... сөздің алуан сырына үңіле білуге үйрету - әдебиет шығармасын танытудың басты жолы. Ақын шығарма құрылымында сөздерді қандай кәдесіне ... ... сөз ... ... ... қалай білген, шығарманың бүкіл бітімін қалай сомдаған, қандай жаңа поэтикалық жаңалықтар әкелген, қандай сом ... ... ... ... ... ... үстінде, сабақтан тыс уақытта шығармашылық тапсырмалар беру арқылы үйретіп, баулып отырса, шәкірттер өнер туындысының қадыр қасиетін танумен, астарлы сырына ... ... ... жазушы стилін, шығарма стилін аңғарар еді.
Драмалық шығармалардың құрылысы әр тарапты көптеген компоненттердің ... ... Олар ... ... тілінің заңдылығына бағынады және тілдік жүйе түзеді. Осы жүйені жасайтын жазушының өзі. Осыдан мәселесі туындайды>>. ... ... ... ішкі ... ... мен ... анықтауға мүмкіндік беретін категориялардың бірі әрі негізгісі болып табылады. Автор өзі жазып ... ... өн ... ойы мен идеясын, көзқарасын, психологиясын танытып отырады, яғни ... ... ... ... автор бейнесін де байқауға болады. Көркем мәтінде жазушы өз идеясын, көзқарасын жеткізуде ... ... ... ... ... тілдік бірліктерді қолданады.
Драмалық шығармаларды талдауда композиция, сюжет, жазушы стилі, көркем туынды ... ... ... оның ... ... ерекше назарға алынады. Әдеби талдау арқылы оқушылардың әр түрлі реңдегі эмоциясына, сезіміне әсер етеді, ойларына ой, ... ... ... бүкіл жан дүниесін оятады.
Драмалық шығармаларды терең түсіну, талдауда әңгімелеудің де ... ... деп ... ... ... ... қолданып жүрген мынадай түрлері бар: мәтінге жуық, көркем мәтін ізімен әңгімелеу, ... ... ... ... әсерін әңгімелеу, шығармашылық жолмен әңгімелеу болып табылады. Мәтінге сәйкес әңгімелесу баланың еске ... ... әсер ... ... ... ... баулиды.
Сондай-ақ, ең бастысы, оның сөздік қорын, тіл ... өз ... ... ... ... ... ... дұрыс, нақты түсінуге жетелейді. Тұжырымды әңгімелеудің өзіндік басты ерекшелігі - оқушылар ең басты, негізгі мәселелерді бөліп алып, тиянақты, қысқа ғана ... ... ... бұл түрі ... ... ... ойын шашыратпай, қысқа ғана, негізгісін айтуға баулиды.
Шығармашылықпен еркін әңгімелеу оқушылардың қиялын, арманын ойын ... ... әсер ... Оқушылар мәтіннен негізгі ұғымды толық меңгеріп, талдау жұмысы жүргізілгеннен кейін, осы әңгімелеуді орындауға болады. Оны барлық ... ... ету де ... ... ... өз ... ... ескерген жөн. Шығармашылықпен әңгімелеу көркем мәтін негізінде жатқан авторлық ойдан ауытқымау керек, қайта сол ойды дамыту қажет. Көркем ... ... не ... ... ... автор баяндауын өзгертіп, мәтін мазмұны, негізгі айтар ойы өзгертілмейді. Тек ... ... ... оны үшінші жақта әңгімелеу талап етіледі. Әңгімелеудің бұл түрінің маңыздылығы ... ... ... ... іс -әрекетін түсінуге, талдауға баулиды. Әсіресе, бас кейіпкер атынан сөйлеу қызықты да, күрделі де болып келеді. Бұл жұмыста ... ... ... тереңірек түсінеді, өз сезімін, толғанысын да арқау етеді.
Драмалық шығармалардағы ... ... ... оның ... тілі ... айқындауға болады. Көркем шығармадағы сюжет пен композициядан бастап, әрбір ... ... ... ... бір ойға, мақсатқа құрылады. Көркем мәтінді талдауға байланысты оқушы дағдысы, икем машықтарына қойылатын талаптар, осыған ... ... ... Өз ... жеке ... ... талдауда мұғалім талдау сұрақтарын, тапсырмалар береді. Сондай-ақ, көмек-карточкалар ұсынылады.
ә) Ұжымдық талдау.Ұжымдық талдау ... ... ... Ол ... ... туындыны қабылдау, бағалау жұмыстарына баулиды, бірігіп бір ... ... ... ... ... ... ... сұрақ-жауап, мәтінмен практикалық жұмыс, пікірлесу, әдеби айтыс негізінде жүзеге асады.
Көркем ... ... ... мен бағыттары Рәбиға Сыздықова мен Бердібай Шалабай еңбектерінде жан-жақты сараланады. Ғалымдар ... ... ... жолы мен жүйесін айқындайды.
Көркем мәтіннің негізгі белгілеріне байласым, тұтастық және ... ... ... ... ал ... ... ... көмегімен мәтін құрылысының феномендері талданады, ал тұтастық ұғымы арқылы мәтіннің терең қабатындағы орналасқан әрекеттері түсіндіріледі.
Драмалық ... ... ... де ... ... ... әйгілі ұстаз, әдіскер Қанипа Омарғалиқызы Бітібаеваның еңбегі зор. Әдіскер ұстаздың ... ... ... ... ... ... үш кітап жазылған. . Драмалық шығармаларды талдау жүйесі, ең алдымен алдымен көркем туындыда жазылған, баяндалған оқиғалардың ... ... ... аудартады. Мұғалімнің түсіндірме әңгімелерінен кейін, мәтінді мәнерлеп оқып, мазмұнымен танысу, мәтінді бөлшектерге бөліп, ат қою, әр ... ... ... ... ... ... ... сөздерді қолданып мазмұндату, шығарманың басталуы, шығарма ішіндегі уақиғалардың байланысы, уақиғаның шарықтау шегі, шешімі айқындалады. Әр ... адам ... жеке ... ... ... іс-қимылы, мінезі, қылығы, әрекеті айқындала түседі. Кейіпкерді танытатын, айқындап, даралап беретін негізгі ... ... ... ... ... ... көркемдік детальдар, суреттеме, кейіпкерлер диалогы, жанама сипаттамалар, кейіпкердің өзара қарым-қатынасы, қақтығысы, күресі т.б. Кейіпкерді талдап, тану ... ... ... шығармадағы кейіпкердің жүйесін нақтылайды, өзара байланысын, жазушының әр кейіпкерге қандай сипаттама бергенін, портретін, кейіпкерлердің диалогтары арқылы ... ... ... ... ... ... тұлғаны анықтайды.
Оқушы драмалық шығармаларды талдай білу арқылы нақты, дәлелді сөйлеуге дағдыланады, сөз құдіреті мен қасиетін ұғынады. Сол себептен, ең ... ... ... сөйлеуге талаптандыру керек.
Әр сөйлемнің негізінде нақты ой, сол ойды анық, айқын кестелейтін сөз ... болу ... ... ... ... ... меңгерген баланы оны кестелеп, әдемілеп қолдануға дағдыландыру керек. Мағынасыз ... ... ... ... ойын ... ... ... көркемдеп сөйлеуге зиянын тигізеді. Сондықтан көркемдеп ... әр ... ... ... жүргізген тиімді болмақ. Көркем сөйлеу оқып отырған көркем шығармаға да тікелей байланысты. Оқушыларды әңгімелеу, мазмұндау кезінде жиі ... ... ... ... мәселелерді мәтінге жуық айтуды талап ету-осы көркемдеп сөйлеуге баулудың басты жолы. Көркем сөйлеудің ... ... ... ... ... меңгерту, теңеулер мен баламаларды сөйлемде жиі қолдану болмақ. Драмалық шығармаларды оқу ... ... ... ала ... ... ... теріп алуға баулу. Драмалық шығармалар тілін талдауда жазушының суреткерлік шеберлігін, эстетикалық ... ... ... ... ... сай ... сөздің, фразаның құдіретін дұрыс танытады.
Сабақтың тақырыбы: Жүсіпбек Аймауытов-қазақ әдебиетіндегі проза жанрының ... ... ... Жүсіпбек Аймауытовтың өмірі мен шығармашылығы туралы мәлімет беру, романының мазмұнына ... ... ... ... мен ... ашу. Романдағы әлеуметтік теңсіздік мәселесі кейіпкердің өзінің дәуіріне сай жаңа тип ... ... ... ... романның көркемдік ерекшелігіне талдау.
Дамытушылық: Көркем шығарманы талдай білуге ... сын ... ... өз ... ... ... ... пікір қалыптастыруға жетелеу. Ынтасын, шығармашылық ізденушілік белсенділігін дамыту.
Тәрбиелік : Жазушы өмірін үлгі ету. Оқушыларды елін, жерін сүйе білуге ... ... ... ... ... ... ... көзқарастарын қалыптастыру, ақыл-ой адамгершілік қасиеттерін бойларына сіңіре отырып, имандылыққа тәрбиелеу
Сабақтың типі: дамыта оқыту сабағы
Сабақтың түрі: жаңа білімді ... ... ... ... ... ... топтастыру, , стратегиялары, тест-интервью.
Көрнекілігі: ақын портреті, шығармалары
Тех. құрал-жабдық: мультимедиялық проектор
Пәнаралық байланыс: тарих, география
Сабақтың барысы:
І. ... Үй ... ... ... оқу ... ... сабақты түсіндіру
V. Жаңа сабақты бекіту
VI. Жаңа сабақты қорыту
VIІ.Үйге тапсырма беру
VIІІ.Оқушылардың білімін бағалау
I.Ұйымдастыру кезеңінде оқушылар түгенделіп, назары ... ... Үй ... ... ... өлең шумақтарынан үзіндіні жатқа оқу.
3.М.Жұмабаев поэмасы мен І.Есенберлиннің романы( Венн диаграммасы)
ІІІ.Үй тапсырмасын қорыту.
1. Баянның ,қалмақ ... ... ... ... ... үлгі қылып аламыз? Ноян бейнесі арқылы не түсіндің?
2. Поэманың идеялық-тақырыптық мақсаты ... ... ... ... ... ... бере ... ба?
,-деп баға берген жазушы Ж. Аймауытов.
ІV.Жаңа сабақ. ХХ ғасырдың басында ұлттық әдебиеттің барлық жанрында ... ... ... ... ... ... ақын әрі прозашы, драмашы әрі аудармашы, сыншы әрі публицист Жүсіпбек Аймауытовтың есімі айрықша орын алады. Ол - ... ... ... ... ... режиссері , аудармашы, педагог болды. Бір өзі әдебиет пен ... әр ... ... етті. Қазақ әдебиетін проза, драматургия жанры жағынан қалыптастыруды және мектептер мен оқу ... ... ... ... оқу ... оқулықтарын жазуға қатысты.
Жаңа сабақта алдын ала іздендіру мақсатында берілген ... ... ... ... ... ... ... жазған естелік , сын, зерттеу мақалалары бойынша дайындаған оқушылардың пікірлерін , еңбектерін тыңдау. Оның ... мен ... ... ... ... ... ... ата - анасы, алғашқы ... ... ... ... ... ...
Прозалық жанрдағы шығармалар.
Осындай әдебиетіміздің, театрдың, ғылымның дамуына айрықша қызмет еткен қаламгердің еңбектері 60 жыл бойы ... ... ... ... ... Еліміздегі қайта құрудың нәтижесінде болған өзгерістерден кейін ғана - 1988 ... ... ... ... мен ... ... ... ғылыми - зерттеу еңбектері мен мақалалары жарық көре бастады.Жүсіпбектануға айрықша үлес қосқан ғалымдар мен әдебиетшілер: ... ... ... ... Т.Қожакеев т.б. Әсіресе Жүсіпбектің артындағы бай мұрасын зерттеген қоғамдық пікір ... ... ... ... ... ... ... зор. атты кітапша шықты.
романы туралы қысқаша түсінік ... ... ... ... ... етіп ... ... Жананұлы Торғанбаев. Ол кім? (Жазушы З.Ақышевтің естелігі)
Бенжамин Блумның сұрақ қою өлшемдері ... ... қою ... ... ... мазмұнына талдау:
1.Оқиға қай кезеңді суреттейді.
2.Романдағы бала Қартқожаның ... ... ... ... ... ... жапа ... кездері болды ма?
(бөліміне талдау жаса.)
4.Қартқожаның білім алу жолындағы әрекеттерін әңгімеле.
5. Әкесі Жұман шаңырағының құт-берекесі болған, көк ... ... ... ... соң бірі қырсық шала береді.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 30 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ахмет Байтұрсынұлының «Әдебиет танытқыш» еңбегі ХХ ғасыр басындағы әдебиеттану ғылымының контексінде39 бет
Мұхтар Әуезовтің аудармадағы еңбегі мен оның осы салаға қатысты ой-пікірлері57 бет
Қытайдағы театр өнерінің қалыптасуы және дамуы69 бет
Ақан Серінің өмірі мен шығармашылығы7 бет
Драмалық монологтың көркем әдебиеттегі рөлі24 бет
Классикалық кезеңдегі грек мәдениеті, Октавиан Август принципаты (талдау жасау)10 бет
Әдеби тек. эпос. лирика,драма13 бет
І.Жансүгіров поэмаларындағы драматизм78 бет
Ақын, прозашы, драмашы, сыншы, публицист, аудармашы – Жүсіпбек Аймауытов6 бет
Балабақшадағы драматизациялау іс-әрекетінің мәні»23 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь