Әңгіме жанрының жалпы сипаты мен ерекшеліктері

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3.4бет

І ТАРАУ ӘҢГІМЕ ЖАНРЫНЫҢ ЖАЛПЫ СИПАТЫ МЕН ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
1.1 Әңгіме жанрының қазақ әдебиетіндегі алатын орны мен қалыптасу тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5.10бет
1.2 Әңгімені жанрын оқытудың маңызы мен әдіс.тәсілдері ... ... ... ... .11.15бет

ІІ ТАРАУ МЕКТЕПТЕ ӘҢГІМЕ ЖАНРЫН ОҚЫТУ ӘДІС.ТӘСІЛДЕРІН ТИІМДІ ПАЙДАЛАНУ ЖОЛДАРЫ
2.1 Мектептегі әңгіме жанрын оқытудың тиімді әдіс.тәсілдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..16.23бет
2.2 Мектепте әңгімелерді проблемалық талдай отырып оқыту жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..23.26бет
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 27.28бет
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 29бет
Тақырыптың өзектілігі. Әдебиет қашаннан «өмір оқулығы» деп танылған. Әдебиет арқылы оқушы өмірді, қоршаған ортаны, адамды танып біледі. Әдебиет даму үстіндегі құбылыс, ол өзгереді, күрделенеді, жаңа сапаға ие болады.
Әдебиет – жекелеген ақын, қаламгерлердің шығармашылық жігерімен жасалады. Әдебиет жанрлары да сол көркем сөз зергерлерінің тынымсыз ізденуімен алға басады. Әңгіме жанры – прозаның шағын түрі. Онда оқиға, кейіпкердің іс –әрекеті қысқа болып, уақыт жағынан да аз мерзімді қамтиды. Әңгіме жанрының осы қасиеті тыңдаушылардың оны тез игеріп, түсінуіне жағдай жасайды. Алайда бұл әңгімені жеңіл деп, үстірт оқыту дегендік емес. Керісінше, оқушылар әңгіме жанрынан бастап, көлемді прозалармен танысады. Ендеше әңгімені мұқият меңгерген оқушы повесть, роман жанрларын талдауды тез игереді. Мұғалім осы үлкен проның бастацуы болатын әңгімені меңгертуге көп көңіл бөлген жөн. Оқушылардың мәтінді түсініп, нақты сюжетті меңгеруінде түрлі тәсілдер мен жолдар қалыптасқан. Курстық жұмыстың өзекті мәселесі болып табылатын әңгімені меңгертудің тиімді жолдарын ұсыну ғана жұмыстың басты мақсаты емес, сондай –ақ әңгімелер балаларға отансүйгіштік, еңбексүйгіштік, т.б. тәрбиелер беруде ғана емес, олардың тілін дамытуда да атқарар қызметінің маңызы өте зор. Әңгіме жанры оқушылардың ой-өрісін жетілдіріп, Отанын сүюге, елін қорғауға, өнерді игеруге, жалпы адамгершіліктік құндылықтарды бойына сіңіруге септігін тигізеді. Сонымен қатар баланың сөздік қорын да молайтуда қызметі өте зор. Ал сөздік қоры мол, тілі дамыған бала - үздік оқушы, себебі жоғарыда аталғандар - жақсы үлгілердің негізі. Ой өрісі дамып, сөздік қоры молайған баланың айтар ойы да, істер ісі де өнегелі болмақ. Демек, бала тілін дамыту - қоғам дамыған сайын күнделікті қажеттілікке айнала беретін ең өзекті мәселелердің бірі. Оның үстіне еліміз егемендік алғалы бері мемлекеттік тілде сөйлеу соны оқыту әдістемесін жетілдіру, соның ішінде, бала тілінің дамуы мен сөздік қорының молаю мәселесі әдіскер ғалымдардың зерттеуінен түспей, назардан тыс қалмай жүрген мәселелердің бірі.
1, Бітібаева Қ. Әдебиет сабағының түрлері мен үлгілері. – Алматы: Рауан, 1994 ж.
2. Бітібаева Қ. Әдебиетті тереңдетіп оқыту. – Алматы: Рауан, 1994 ж.
3. Бадырақов Қ. Жоғары кластарда қазақ әдебиетінен тапсырмалар жүйесі. Алматы: мектеп, 1977 ж.
4. Дайыр Ә. Айтқашев. Қ., Құрманбаева Г., Беркімбаева Ш. Әдебиет. 5- сынып. – Алматы: Атамұра, 2001 ж.
5. Дайырова Ә., Тілешова С. Әдебиет. Оқулыққа нұсқау. 5- сынып. –Алматы: Рауан, 1996 ж.
6. Жарықбаев Қ. Психология. – Алматы. 1982 ж.
7. Құрманбаева Г., Жұматаева Е. Әдебиет. Оқыту әдістемесі: 5- сынып. Алмты: Атамұра, 2003ж.
8. Құтқожина Р., Бітібаева Қ. Әдебиет. Оқыту әдістемесі: 7- сынып. – Алматы: Атамұра, 2003 ж.
9. Құтқожина Р. Әдебиет. Оқулыққа нұсқау. 7- сынып. – Алматы: Р9. Ақшолақов Т. Шығарманың көркем айшықтарын таныту. Алматы: Рауан, 1994.
10. Бітібаева Қ. Әдебиетті оқыту әдістемесі. Алматы: Рауан, 1997
11. Беспалько В.П. Слагаемые педагогической технологий. -М,: Педагогика, 1989 г.
12. Беспалько В.П. Педагогика и прогрессивные технологии обучения.- М., 1995 г.
13. Давыдов В.В. Теория развивающего обучения. -М., 1996 г. Дьяченко В.К.
14. Қазақ ұлттық энциклопедиясы
15. Әуезов М., Әдебиет тарихы, Қызылорда, 1927
16. Сейфоллаұлы С., Қазақтың ескі әдебиет нұсқалары, Қызылорда, 1931
17. Қазақ фольклористикасының тарихы, А., 1988
18. Қазақ фольклорының тарихилығы, А., 1993
19. Жұмалиев Қ., Қазақ эпосы мен әдебиет тарихының мәселелері, А., 1958
20. Ғабдуллин М., Қазақ халқының ауыз әдебиеті, А., 1972
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.............................................................................................................3-4бет
І ТАРАУ ӘҢГІМЕ ЖАНРЫНЫҢ ЖАЛПЫ СИПАТЫ МЕН ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
1.1 Әңгіме жанрының қазақ әдебиетіндегі алатын орны мен қалыптасу ... ... ... оқытудың маңызы мен әдіс-тәсілдері.................11-15бет
ІІ ТАРАУ МЕКТЕПТЕ ӘҢГІМЕ ЖАНРЫН ОҚЫТУ ӘДІС-ТӘСІЛДЕРІН ТИІМДІ ПАЙДАЛАНУ ЖОЛДАРЫ
2.1 Мектептегі ... ... ... ... әдіс-тәсілдері......................................................................................................................16-23бет
2.2 Мектепте әңгімелерді проблемалық талдай отырып оқыту жолдары......................................................................................................................23-26бет
ҚОРЫТЫНДЫ............................................................................................27-28бет
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ........................................29бет
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Әдебиет қашаннан деп ... ... ... оқушы өмірді, қоршаған ортаны, адамды танып біледі. Әдебиет даму үстіндегі құбылыс, ол өзгереді, күрделенеді, жаңа сапаға ие болады.
Әдебиет - ... ... ... ... ... ... Әдебиет жанрлары да сол көркем сөз зергерлерінің тынымсыз ізденуімен алға басады. Әңгіме жанры - прозаның шағын ... Онда ... ... іс - ... қысқа болып, уақыт жағынан да аз мерзімді қамтиды. Әңгіме жанрының осы ... ... оны тез ... ... ... ... ... бұл әңгімені жеңіл деп, үстірт оқыту дегендік емес. Керісінше, оқушылар әңгіме жанрынан бастап, көлемді прозалармен танысады. ... ... ... ... оқушы повесть, роман жанрларын талдауды тез игереді. Мұғалім осы үлкен проның бастацуы болатын әңгімені меңгертуге көп көңіл бөлген жөн. ... ... ... ... ... ... түрлі тәсілдер мен жолдар қалыптасқан. Курстық жұмыстың өзекті мәселесі болып табылатын әңгімені меңгертудің тиімді жолдарын ұсыну ғана ... ... ... ... ... - ақ ... ... отансүйгіштік, еңбексүйгіштік, т.б. тәрбиелер беруде ғана емес, олардың тілін дамытуда да атқарар қызметінің маңызы өте зор. Әңгіме жанры оқушылардың ... ... ... ... елін қорғауға, өнерді игеруге, жалпы адамгершіліктік құндылықтарды ... ... ... ... Сонымен қатар баланың сөздік қорын да молайтуда қызметі өте зор. Ал сөздік қоры мол, тілі ... бала - ... ... ... жоғарыда аталғандар - жақсы үлгілердің негізі. Ой өрісі дамып, сөздік қоры молайған баланың айтар ойы да, істер ісі де өнегелі ... ... бала ... ... - ... ... сайын күнделікті қажеттілікке айнала беретін ең өзекті мәселелердің бірі. Оның ... ... ... ... бері мемлекеттік тілде сөйлеу соны оқыту әдістемесін жетілдіру, соның ... бала ... ... мен ... ... ... мәселесі әдіскер ғалымдардың зерттеуінен түспей, назардан тыс қалмай жүрген мәселелердің бірі. ... ... ... қазақ әдебиеті прозасындағы әңгімелерді оқыту барысында түрлі әдістерді пайдаланып, балалардың тілін дамыту жолдарын көрсету.
Курстық жұмыстың міндеттері:
- ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін оқыту үрдісінде танытудың жолдарын саралап қарастыру;
- әңгімені ... ... және ... ... ... ... ... жанрындағы шығармалардың құрылысын меңгерту;
Курстық жұмыстың әдіс-тәсілдері: түсіндіру, зерттеу, баяндау, жүйелеу.
Курстық жұмыстың ғылыми болжамы: кейбір орта мектеп ... мен ... оқу орны ... ... студенттеріне пәнін оқытуда, тақырыбында арнайы курс, арнаулы семинарларда пайдалануға болады. Зерттеу нәтижелерін педагогика, психология пәндерінде, мектепте пән ... ... ... ... ... ... толық атқара алады деп есептейміз.
Курстық жұмыстың құрылымы: жұмыс кіріспеден, негізгі екі ... ... және ... әдебиеттер тізімінен тұрады.
І ТАРАУ ӘҢГІМЕ ЖАНРЫНЫҢ ЖАЛПЫ СИПАТЫ МЕН ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
1.1 Әңгіме жанрының қазақ әдебиетіндегі алатын орны мен қалыптасу ... ... -- ... ... ... ... көркем шығарма жанры. Әңгіменің жанрлық ерекшеліктері оқиғаны баяндау тәсілі, композициялық, сюжеттік құрылысы, көркемдік жүйесі ... ... ... ... ... ... саны аз, ... ұйытқысын құрайтын оқиғаның басталуы, шарықтау шегі мен шешімі болады. Онда ... оның ... мен ... аса маңызды деген оқиға жинақы беріледі. Мұнда бір айтылған жайларға ... ... ... баяндауға, ұзақ суреттеуге орын жоқ. Әңгіме жанры аз сурет арқылы көп жайды аңғарта білетін айрықша көркемдік шеберлікті талап ... ... ... ... ... ... әңгімешінің оқиғаға тікелей қатыстылығын көрсетеді. Б. Майлин, Ж. Аймауытов, М. Әуезов, Ғ. Мүсірепов тағы ... ... -- ... ... осы ... ... ... шығармалар. Қазіргі әңгіменің бастаулары халық ауыз әдебиетінде жатыр. Сонау көне заманнан-ақ халық ... ... ... тіршілігі жайлы ауызша әңгімелер туғызып отырған. Мұндай әңгімелер бір рет қана айтылып қоймай, әр жерде, жиын болған ... ... да, ... ... бірте-бірте тұрақты сюжетке айналған. Сөйтіп, ауыз әдебиетіндегі дәстүрлі жанрға айналған. Жеке адамның басынан өткен оқиға ... ... ... ... ... ... меморат деп атайды[1,45].
Әңгіме, әдебиетте -- оқиғаны қарасөзбен баяндайтын ... ... ... ... ... ... ... оқиғаны баяндау тәсілі, композициялық, сюжеттік құрылысы, көркемдік жүйесі арқылы ... ... ... ... кейіпкерлер саны аз, сюжет ұйытқысын құрайтын оқиғаның басталуы, шарықтау шегі мен ... ... Онда ... оның ... мен ... аса ... деген оқиға жинақы беріледі. Мұнда бір айтылған жайларға қайта оралуға, тәтпіштеп баяндауға, ұзақ суреттеуге орын жоқ. ... ... аз ... ... көп жайды аңғарта білетін айрықша көркемдік шеберлікті талап етеді. Оқиға ... ... ... ... ... оқиғаға тікелей қатыстылығын көрсетеді. Б. Майлин, Ж. Аймауытов, М. Әуезов, Ғ. Мүсірепов тағы басқа.
Әңгімелері -- қазақ әдебиетіндегі осы ... ... ... ... ... ... ... жаңа ғасырдағы қазақ қоғамының тағдыры тақырыбына ана-әйел-қайраткерді, өнер адамдарын, зиялыларды, тағдыры ерекше жандар мен қарапайым ... ... ... ... ... ... ... [1, 130].
Дәуір шындығын әр қырынан ... ... ... ... ... ... ... айқын көрсетілуі қаламгерлеріміздің күрделі жанрды жетілдірудегі мақсатты, шығармашылық ізденістерін көрсетеді. Әңгіме - көркем мүмкіндігі бай жанр. Проза ... өз ... даму ... бар және оныњ ... ... ќалыптасуы әр ел әдебиетінде әрқилы. Жалпы әлем әдебиеті қисынында (оған дейін деп келген, кейінгілер ... ... ... ... деп ... айтып кету себебінің бір ұшығы осыдан болса керек, әрі бұл жөнінде қарастырылған) термині [3, 9] өз құқығын 1830 ... ... ... ... ... ұсақ әңгіме деп бөліп атаған. Қоғамдық сананы айықтыруға қазақ ... ... мәні өте ... ... ... ... сын заманның кейіпкерлері орын алады. [4, 476].
М.Әуезов мұны қазақ ... ... ... жаңа ... ... атап ... Шағын жанр кішілігі, шағындығына қарамай өмірдің үлкен мәселелерін көтерді. Көркем мәтіннің композициялық ... ... ... міндетіміз болса, келесі міндет - үнемі мазмұн мен көркем пішіннің жаңалығына зер салу. Ә.Е.Құлымбетова [5, 9] ... ... ... дейінгі жазылған қазақ әңгімелері кешенді жүйелі талданған.
Мұнда, жазушы кейіпкері қазіргі уақыт баяндауымен ... ... ... және болашағы қоса салыстырыла, композициялық бүтіндік аясында шешілетіні дәйектелген. С.Қасқабасовтың: [6, 15],- деуі Чеховша айтқанда, әңгіме ... ... ... ... ... ... ... тепе-теңдік ырғағы сақталу және өте таныс көркем мәтіннің өзін оқи келе жаңа қырларын тануға ... ... ... ... ... - әсем жанр ... мен ... берілген талап биігінен шығу сыны тұрады. және [7, 229].
Жалпы алғанда, әдебиетші, ... ... ... ... ... ... , , ... жасалуынан жанр табиғатын аша түскендей пікір түйіледі. Байымдасақ: әңгіме - ... жан ... ... ... ... ... тұғыры. Әңгіме шеберлігі жазушылардың жан-жақты жаңалыққа бейімделуінен байқалады. ... [8, 57],- ... ... ... ... ... ... қарым-қатынастан өткен кейіпкер арқылы әлеуметтік-қоғамдық ортаның қандай екенін танытатын өзгерістерді ... ... ... ... тұлғалық жағынан табиғатпен егіз жұптастырылған. Әсіресе, бұлт пен ... ... ... ... ... ... ... ішкі күйзеліс қабаттарын суреттеуде ұтымды пайдаланылған. Қазақ әңгімелері, яғни ауыз ... ... ... ... ... туындату тәсілі жағынан даралық көркемдікте алдыңғы әдебиеттен кем қалмаған. ... ... ... ... тән ... ... телінуі - жазушы мұратын ашудағы басты бейнелеу құралы болып қалыптасқан тәсіл.
Ал, оның меңгерілуі проза ... ... ... өзгешелігін белгілетеді. Көркем әңгіменің тас-түйіндей кіріге түсуі, жинақылануы, солай бола тұрып көркемдеу әлемінде жаңаша болуға ұмтылуы анықталды. Жазушы байқаған ... ... ... ... ... ... өмір ... Сан қилы тағдыр болатыны сияқты тақырып та ... Сөз ... ... алатын жазушы, тақырып көздегенде айтылар көркем ой мен көркем суретті арнайылап әлеуметтік, тұрмыстық, тарихи, саяси деп емес, басқаша таңдайды.
Себебі, адам ... ... сыры ... ... ... ... ... жазушы жүрегіне жақын келеді. Жазушы әңгімелерінің тақырыбы ... ... ... ... ... ... әлеуметтік жағдайы, теңсіздігі, қоғам арасындағы тартыс, отаршылдық, ағарту т.б. тақырыптары дер кезінде көтерілді. Мұнымен қатар адам жан-дүниесіне ... ... де ... ... ... ... ... кең құлаш жайды.
М.Әуезовтің әңгімесінде өмірдегі шындықты контрасты күйінде Ғазиза трагедиясы мен Ақандардың ... ... ... қазақ әңгімелерінің тақырыптары табиғаттың, кейіпкердің алай-түлей сан қырлы жан дүниесі арқылы өрнектелген. Ғасырдың ұлы оқиғалары ... ... ... ... ... да ... ...
Б.Майтановтың тұжырымдаған қазақ әңгімелеріндегі модернистік дәстүр сипаты кейінгі ... ... ... ... ... ... әңгімелерінің бірі - . Символ әңгімелердің ... ... ... ... тақырыптарының толығуы жастар жайына қатысты ой-дүниелерді, жастар бойындағы оң өзгерістерді дәріптей түссе, сонымен ... ... ... ... ... ... Көбіне отбасы тағдыры: махаббат, әке мен ананың бала тәрбиесіне дәрменсіздігі әдеби көкжиекке көтерілді. Қазақ әңгімелерінде адам ... ... ... ... тақырыптарды жаңалай түскен.
Ғасыр басындағы шығармашылық тәсіл жалғастығын байқататын белгі ретінде жазушы Ғ.Мүсірепов аударма әңгімелердің пайдасын ескерді және қазақ ... ... ... бір жолы деп қарады. Ж.Аймауытовтың әңгімесінен басталған (прозада ) ... ... ... ... Өнерпаздар тақырыбындағы Т.Ахтановтың , , әңгімелері қатарын кейіннен ... ... ... ... өрілген тақырыптағы әңгімелері толықтырды.
Сондықтан, қазақ әңгімелерінің 1961 жылдардан кейінгі тақырыптарында қазақ ... ... ... өнерпаздар турасына қарай ойысуымен, зиялылық тақырыптарының көкейтестілігімен ... Сол ... 1961 ... ... ... ... әңгімелер М.Әуезов, Б.Майлин дәстүрінің тақырыптық жалғастығында көрінгенімен ауыл мәселесі әр жазушыда әрқилы қырынан байқалды. Т.Әбдіктің әңгімесі көптеген ... ой ... ... ... ... ... ... сана мен қиял құпиялығы меңдеген пішіні бөлек кейіпкерлерді әкелді. Осы тұста бұл жазушылардың әлемдік әдебиетпен еркін таныстығын ескерсек, ... ... ... Эдгар Поның новелласындағы фантастикалық сюжетті, психологиялық жәйттерді, айшықты әсем өрнектерді шебер пайдалану қолтаңбасын көреміз. ... ... ... ... әдебиетінде де, қазақ әдебиетінде де мистификациялық әдісті қолдану арқылы ашылды және қоғамдағы адамдардың пәк, мөлдірлікті қастерлеуге ... ... ... - ... бар ... дәстүрді меңгеруден, игеруден басталды. Классик жазушы Б.Майлин ... ... ... ... М.Горькийдің, татар жазушысы Ғ.Ибрагимовтың ықпалы болды және Ғ.Мүсірепов Чехов, ... ... ... ... ... дәстүр қабылдады деген академик М.Қаратаев пікірі кейінгі жазушылардың Мүсірепов мектебінен тәлім алды деген пікірімізді салмақтай түседі.
Әңгіме жанрында еңбегі еленген ... ... ... ... ... ... Ж.Молдағалиев, Ә.Сараев, Т.Ахтанов, Д.Исабеков, Т.Әлімқұлов, Т.Әбдік, М.Мағауин, Ш.Құмарова, А.Алтай, М.Әбдіқалықов, Д.Досжанов, Қ.Жұмаділов т.б. қазіргі талдауымыздағы Т.Жармағамбетов, М.Байғұт, Ә.Орынбаева, ... ... ... ... жанр мен ... ... үлестері мол. А.Бочаровтыњ [3, 13],- дегені кuп маѓына береді. Ә.Кекілбаев, Ш.Мұртазаның әңгімелері (Т.Ахтановтың , әңгімелері т.б.) , , ... ... ... он бес ... ... өтсе де жан жарасы жазылмағанын көрсетті. Сонымен қатар Отан тағдыры поэзияда жаңа сипат ... ... ... да ... ... ... Себебі, көптеген жазушыларымыздың шығармашылық жолдары өлең жазудан басталған. [9, 38].
Тақырып деталға, деталь тақырыпқа айналуы ... ... ... ... ... ... ... өз замандастарына арналады. Өткені мен бүгінгісі, болашағы ... ... ... ... ... ... көзқарасты замананың қазіргі өмір сүру қалпынан танисыз. Басты тақырып - Адам мен қоғам осыдан туындайды.
Проза ... ... ... ... - әйел ... Одан ... ... тақырыбы, ауыл тақырыбы, құндылықты бағалай білуге ұмтылдыру тақырыптары. ... ... ... ... ... көбіне шынайы руханиятта жатты, яғни тіл тағдыры. Қазақ жазушылары көркем ойды ... ... ... ерекшелігіне сай әңгіме жанрына жүгінді. Тақырыптық мазмұнды топтастыра алғанымызбен әдіс т.б. әңгіме көркем өрнектерін бірыңғайлы топтастыра алмаймыз, мүмкін де ... ... өмір ... ... сол ... өмір ... адамдар туралы да таным береді. Тақырыптың түрленуі мен ... ... ... ал ... ... ... ... болжал жасатады. Әңгіме жанрын байытушы арналар мен үлгілер туралы сөз болады.
Кейінгі жазушыларға әрқашан жол болған М.Жұмабаев әңгімесі ... - ... бар ... ... ... ... әйел ... қарым-қатынас туралы көркем ойлары кейінгі жазушылардан Б.Нұржекеұлы шығармашылығына көбірек тән. Қазақ әдебиетінің прозасының ғана емес, поэзиясының да даму бағыты ... ... ... ... ... ... соғыс тақырыбының махаббат иірімінде берілуі - ... ... ... ... ... кейінгі жазылған әңгімелердің орталық діңгегі етіп Ғ.Мүсіреповтің стилімен қарасақ, көбінесе жазылған көркемдік ойға, суреттелетін жайға жазушының қатынасы көп маңыз ... ... ой ... ... ... лирикалық шегіністер тәсілдері арқылы беріледі. Мұнда автордың мәнеріндегі ... ... ... тура мағынасындағыдан гөрі ішкі астарлы мағынада жазушының ... ... ... ... ... ... ... әңгімелерінің әдеби тәсілінде әжуалау шығарма мұратын әдемі өрнектеуге жетелейді. ... ... ... ... ... ... жылатады. Ғ.Мүсірепов қазақ әдебиетінің дәстүрлі мектебімен қатар аударма еңбектердің және әлем ... ... ... ... ... ... пікірінің жаны бар. Осы негізде мына жазушыларға назар аудардық: Э.По, Р.Тагор, Л.Стерн, Т.Манн, ақыннан Э.Юнг. Т.Манның т.б. ... ... өнер ... ... Б.Нұржекеұлында өрнектелген қазақ өнері мен өнерпаздары табиғатымен салыстыра қарасақ, әлеуметтік қалып пен ортаны бейнелеудегі жаңа ... ... ... ... ... ... ұмтылдырады.
Қазақ әңгімелерінің де басты көркемдік жетістігі - қазақы бітім-болмысты кейіпкерлер болуы. Оған қоса Э.Поның әңгімесіндегі екі ... ... ... Элеонораның көз жұмуымен аяқталатыны сияқты қазақ жазушысы Ә.Орынбаеваның , сенгіш, пәк адам, оның ішінде махаббатқа есі кеткен ... жан ... өте ... ... ... ... сендіртуге бұл жазушылар еңбек ете алған. Тіпті жазушылар қолданған ... ... ... ... ... болмаса да көркем ой бөлшегінде кездеседі.
Л.Стерннің, он сегізінші ғасырдағы Батыс Европа әдебиетіндегі көркемдік бағыты қазақ әдебиетінен де ... Оның ... өзі ... ... икемсіз аңқаулығын сүйкімсізден гөрі сүйікті ете түскен. Қазақ әдебиетінде ... ... мен ... Тумырзасы т.б. сияқты халық ауыз әдебиетінен нәр алуымен қатар, ... ... ... әлем әдебиетінің қалам қуатын тарата алған. Ж.Аймауытов келістіре ... ... ... ... ... мен ... бала ... кіріп, ана болып шығатын Оралхан Бөкейдің Ардағында ілік-жалғау жоқ емес. Оралхан жазушының:,- деп ... ... ... Ардақты аялата білуі осының айғағы дейтіндей. А.Кемелбаеваның атты әңгімесі пішіні жағынан, ... ... ... ... ... ... түсі бұған дейінгі түс көру, оны жорудан бөлегірек, көркем ойы түс көру тәсілінің жалғасы, жаңарған түрі. ... ... пен ... ... ... ... ... суреттеуге назар Кемелбаеваларға үлгі болған әдебиет туындылары көп десек те суреткер Ғ.Мүсірепов стилі қайта ойға келе береді. Ол қоғамдағы жанды ... ... аршу ... Дәл осындағы - жалғызбасты мүгедек балалы ... оған қоса ... орта ... ... әнші ... ... ... еткен мәселе көтерілген. Жазушыларымыздың жаны мүгедек, тәні сау ... ... ... ... ... ... және бұғауланған сананың босауына жол көрсетуі, А.Кемелбаеваның жаны сау, тәні мүгедек кейіпкер Қоңырқазысына тән періштелік қасиет сирек белгі, ... ... ғана ... деп ... ... ... сана әлемі кәдімгі адамдардан өзгерек келген кейіпкерлер туралы әдебиетімізде көп қарастырылмаған.
Осы кейіпкерлердің қатарын терең құпиясымен ... ... ... ... ... ... асыраушы әйелді әрқайсысын бөлек бейнелі дара кейіпкерлер дей тұрсақ та, ортақтастыратын тұсы бар. Ол - сана әлемінің түсініксіздігі. ... ... ... әлемдік әдебиеттегі озық көркем дүниелермен деңгейлес-иықтас екендігін әркез танып білуден жалыққан емеспіз. Себебі, қазақ әңгімелерінің санына ... ... да ... ауызға толтырарлықтай болуы әуезовтік көркемдік тәсіл - Адам мен Тіршілік дүниесінің бір ... ... ... ... ... бар болуы.
Қазақ әдебиетінде бала мінезі арқылы, бала әрекеті арқылы қоғам шындығын көрсететін С.Дөнентаев дәстүрінің әдемі жалғасы М.Иманжановта, Б.Нұржекеұлында бар. ... ... ... ... жайт ... Әлкен әрекеттері нәтижесінде қозғалған және ол замана өзгерісін байыптататын ұтымды қабат. Алтай Асқардың көркемдік ізденісінде - адам мен ... ... ... қазақтың жанымен кіріктіріліп, адам мен адам қарым-қатысындай етіп ұсынған.
1.2 Әңгімені жанрын оқытудың маңызы мен әдіс-тәсілдері
Әңгімені таңдаған жағдайда оның ... ... ... ... бұлар пәндік салада кең ауқымды жұмыс жүргізуге ... ... ... ... ғана ... ... ... жеке тұлға, тұлғааралық қарым-қатынас психологиясының, этиканың, мінез-құлық мәдениетінің дамуына, үздік моральдық қасиеттердің қалыптасуына ықпал ... ... ... әңгіме эстетикалық өзара әрекеттесу арқылы іске асырылады, ол . Әңгімені талдай, зерделей отырып, оқушылар нені үйрене ... ... ... мен ол өмір сүретін әлемді түсiну;
* Ойлар мен сезiмдер өзгере отырып қалай дамитынын түсіну;
* Мәдени дискурс (тілдік ... ... ... ... ... ... әңгіме арқылы форма мен мазмұнды зерделей отырып, қажетті дағдыларды қалыптастыратын тәжірибелік тәсілдер ... ... ... ... ... ... ... тәсілдерден оның өзара әрекеттесу тәсілімен, яғни эстетикалық-танымдық және эмоциялық өзара әрекеттесумен ерекшеленеді.
Іс-әрекеттік оқыту. Біз бұл бөлімде әңгіме негіздерін сахналық ойын және ... оқу ... ... ... тұрғысынан қарастыратын боламыз.
Әдетте сахналық (рөлдік) ойын оқудағы жеке тәсіл ретінде қарастырылмауына қарамастан, ол ертеден қолданылатын оқу әдiстерiнiң бiрi ... ... ... ... ... алдын ала келісілген бірқатар шаралардан басталады. Бұл жағдайда сенім мен құрмет білдіру қарым-қатынастың бұл сияқты тәсілін іске асырудың негізі ... ... ... ойын ... ... ойнау;
- .
Әңгіме бұл:
:: мәдениет пен әлеуметте болып жатқан негізгі оқиғаларды қамтитын динамикалық іс-әрекет;
:: топтық іс-әрекет;
:: ойластырылып іске ... ... ... және ... ... ... режімі.
Жаттығулар.
1.Кіріспе (ынтымақтастық пен сенiм орнату)
Әңгімені пайдаланудың бірнеше идеялары ұсынылып отыр.
A. (бүкіл сыныпқа арналған тапсырма)
Оқушылар 3 ... ... ... ... ... ... және ... ұқсас әдеттері мен қызығушылығы бар адамды табуға тырысады. Олар лайықты кандидатураны тапқанда, барлығына ... бір ... бар ... жиналған топ құрады (сынып жетекшісі де топ мүшесі ретінде бірге қосылады!)
Топ мүшесін іздеуге арналған өлшемдер:
- бір айда ... ... үй ... ... ... екі ... бар немесе бірнеше ағасы бар адамдар және т.б.
B. Күн... сәулесін төгеді (бүкіл ... ... ... ... ... отырады, бір адам ортада орындықсыз тұрады да дейді, бұл орайда көп нүктенің орнына немесе ... ... ... өз тарапынан бірдеңе қосады. Осы сипаттамаға сәйкес ... осы ... ... ... ал ... тұрған адам олардың орнына отырып үлгеруі керек, сөйтіп ауысып отырады.
C. Жұптағы сұхбат
Жаттығудың екі түрін ұсынамыз - бірінші (1) ... көп ... ... (2) ... ... ... ... етеді.
1. Есімдер тарихы:
Оқушылар жұптасып (жұптар кездейсоқ құрылуға тиіс) мәліметтерді қысқаша жазып отырып, бір-бірінен сұхбат алады. Олар жауап ... оған бұл есім ... ... ... ... өз жауап беруші адамын бүкіл сыныпқа таныстырып, деп жалғастырады.
2. Мен сіздерді ... ... ... ... ... ... ... ... мәліметтерді қысқаша жазып отырып, бір-бірінен сұхбат алады. Олар сөйлесетін адамынан көбірек ақпарат ... ... ... өз жұбын бүкіл сыныпқа таныстырады, деп бастайды.
Іс-әрекеттік оқудағы рөлдер мен қарым-қатынастар. Бұның мақсаты - ... ... ... ... ... және ... дағдыларын дамыту және рөлдер және өзара қарым-қатынас арқылы тұлғааралық қатынастарды дамыту.
Карта ойыны ... ... ... ... ... ... ала дайындалған бiрнеше карталар жинағы. Мұғалiмге адамның мәртебесі маңызды болып табылатын орын ... ... ... хан ... үлкен компанияның кеңсесі, кино түсiру павильоны.
Ойынның шарты:
1. Сыныптан 4 ойыншы таңдалады. Ойыншылар ... 4 ... ... карталар олардың маңдайларына жапсырылады. Картада не ... тек ... ... ғана көре алады карталарды маңдайға жапсыру үшін, жіпті қолдануға ... ... ... ... ... ... белгілерге сәйкес болуы тиіс. Ойыншылар өз ... ... ойын ... ... ... не ... тиіс ... түсіндірулері керек.
2.Ойыншылар сахналаудан кейiн өздерiнің рөлдеріне сипаттама береді, әрі оларға өздерінің ... ... ... ... және ... ... берілген көмектерді атап көрсетеді.
Жалпы рефлексия: Топ қатысушылары сөздер, іс-әрекет және сезімдер арқылы ... ... ... ... ... ... ... қатысушы ретінде не сезінгендерін талқылайды.
Кеңседе:рөлдік жұптармен жұмыс істеу. Әңгіме және рөлдiк ойындар арқылы ойдан шығарылған мәтінді анықтау сөйлеу және түсiну ... ... ... ... ... көмектеседі).Ойдан шығарылған мәнмәтін белгілеу: мұғалiм іс-әрекет орнын ұсынады, мысалы, банктегі кеңсе (2 кресло мен үстел).
Оқушылар ... ... және деп ...
- несие бөлiмiнің қызметкері
- қарыз алушы, банк клиенті (оқушылар несие не үшiн ... ... ... ... ... ... ойнайды - -ның қарызды ... ... ... сұрақ қояды. аталған дәйектерге қарсы тұрып, дәлелдеу ...
5 ... ... ... ойынды тоқтатады және банк қызметкерінен оның шешiмi туралы сұрайды. Жалпы рефлексия: тобы несие беретіндігін немесе бермейтіндігін ... ... ... сұрақтарды талқылай алады.
2-бөлім. Мұғалiм топқа нәтижесінің қандай ... ... ... одан әрі ... үшін ... несие берiлген сыңай таныту қажет екендігін хабарлайды. банк қызметкері болып қалады, банк ... ... Енді ... басқа рөлдерді ойнау керек, онда банк менеджері несие бөліміне ... ... ... несиені төлемейтіндігін хабарлайды. Несие бөлімінің қызметкерінің жұмыста қалуы бастықтың шешіміне ... ... ... ... ... ... ... аясында орындалады) бөлім бойынша оқушылар түсіну және сөйлеудің қандай дағдылары іске асырылғанын талқылайды.
Іс-әрекеттік оқу: белгілі бір материалды ... ... ... ... ... ... арқылы оқыту әдісі тиімдірек болып табыла ма, олай болатын болса, неліктен екендігін тақылаңыздар.
Әлеуметтік тіл. Бiз бұл бөлiмде негізгі ұғымдарын ... және iс ... ... ... қарым-қатынас жасауды дамыту үшін қажетті жағдайды қалайша ... ... ... визуалды және ауызша сауаттылықты түсіну дағдылары рөлдiк ойындар арқылы ... Бұл ... ... ... ... арқылы дамитындығына негізделеді. Ана тілді оқудың негізгі қағидаттары:
* оқу үдерісінің негізі - бала, оның қарым-қатынас жасау ... ... мен ... ... оны ... ... және оқу ... болып табылады.
* бала құрдастарымен, ересек адамдармен қарым-қатынастар жасау арқылы, ... ән, ... ... арқылы білім алады;
* тiлiн дамыту үшін бала ... ... ... - ... ... бақылау, эксперимент, себеп пен салдар;
* бала әлеммен өзара әрекеттесу және ойын арқылы адами мiнез-құлық туралы ... ... ... ... ... қол ... оқиды).
* Осылайша, ойдан шығарылған әлеуметтiк мәнмәтіндi қамтамасыз ету арқылы драма тiлдi үйренуге ықпал ете алады. Әңгімені зерделеу ... ... ... ... ... ... ... пен мақсатты аудитория арқылы анықталады);
* Мәдени мәнмәтін (сынып арқылы, оқушылардың ұлты ... ... ... ... Мәнмәтінтегi тиiмдi қарым-қатынас осы негізгі ұғымдарды іріктеу, таңдау және қолдану үдерісіне көмектеседі.
Саябақтағы орындық (- импровизация - ... ... ... тапсырма). Сыныптың бiр оқушысы бақтағы жалғыз орындыққа отырады. Өзгелері жартылай шеңбер жасап ... ... ... ... ... ... адамды орнын босатуға көндіру. Орындықта отырған адам өзін ... ... оған ... жағдай тумайынша орнын босатып беруге асықпайды. Басқа оқушылар өз орнын босатуға сендіре алатындығына сенімді болған жағдайда ғана ... ...
өз ... жету үшін ... ... ... алады. Мысалы; полиция немесе мүгедек адам сияқты т.б. рөлдер.
адам шын жауап беріп, өз орнында қалу үшін ... ... ... ... ... ... ... орындықта отырған адамның орнын босатуына түрткі бола ... ... ... ... кім, ... пәтерге шабуыл жасауы(бүкіл сыныпқа арналған тапсырма және 3-4 адамнан тұратын топтардағы топтық жұмыс). Бұл тапсырмада оқушылар таныстырылымында айтылған теорияны ... ... ... бір ... ... ... және ... дамытады.
Жағдаяттың сыртындағы, ішіндегі және шекарасындағы әрекеттер:
I. Оқушыларға бұзақылардың пәтерге басып кіргені туралы шын оқиға басылған газеттер таратылып беріледі (үлестірме материалдар).
Мақалада бұзақы топ үйге келе ... екі жас ... ... ... жастардың (бірінің аяғы ауыр жұбайын қоса) және басқа пәтерлердің қариялары үйде қалған кезде, үйді қоршауға алып, үйге тас, бөтелке ... ... ... ... жігіттердің біреуі ауруханаға жіберіледі.
II. Бүкіл сынып осы жағдаяттың болған ... ... ... ... бұзақылар, жастар, қыз, кәрі көршілер, полиция қызметкерлері. Сондай-ақ, жағдаяттың (аурухана қызметкерлері, газет тілшілері, оқиғаға қатысқан адамдардың ата-аналары мен ... және ... ... ... ... газеттен оқыған адамдар, парламенте зорлық мәселесін талқылайтын саяткерлер) тізімдері жасалады.
III. Оқушылар топтарда 3-4 адам бірігіп, арқылы сипатталған оқиғалардың көріністерін жасайды.
IV. Содан соң ... ... ... ... талқылау үшiн қатысушылардың бір тобын таңдап алады. Оларға рөлдерді, өзара қарым-қатынастар және талқылаудың мақсаттарын есепке алу ... ... ... ... ... ... ... репортердің бір көршіден сұхбат алуы, саясаткердің жастар арасындағы зорлық-зомбылықтың алдын алуына қандай ... ... ... ... ... өкілінің сұрақтарына жауап беруі.
Оқушылар бөлiмнiң тапсырмалары арқылы әлеуметтiк тiлдің қалай дамығандығын; осы стратегияларды әдеби мәнмәтінде қалай ... ... ... ... әңгіме оқиғаларды, кейiпкер және қаhармандардың ара қатынастарын зерделеу.
ІІ ТАРАУ МЕКТЕПТЕ ӘҢГІМЕ ЖАНРЫН ОҚЫТУ ... ... ... ...
2.1 ... ... ... оқытудың тиімді әдіс-тәсілдері
Эпикалық шығармаларға әңгіме, роман, эпопея, мысал, хикаят жатады. Эпикалық шығармалардың өзіне тән ерекшеліктері - ... ... бір ... ... ... ... ... көркем бейнелері, яғни көркем компоненттерінің барлығы, Сондықтан ... ... ... ең ... ... ... ... беріледі. Мысалы, дегендей. Әдеби-теориялық білім бастауыш ұғымнан бастап, сынып ... ... ... жас ... ... күрделене түсуі керек. Эпикалык шығармаларды оқытуда, талдауда міндетті түрде мына ... ... ... ... ... ... көтерген тақырыбы, проблематикасы.
* Көркем образдары, образдар галереясы.
3.Автор -- көркем туындыны ... ... ... ... ... және ... ... шығарманы талдау оны оқудан басталады. Көркем туындыны толық оқымай, мазмұнын ... ... ... оны ... ... емес. Әңгіме, мысал сияқты шағын жанрларды талдау (барлық көркем компоненттерін қосып) роман, эпопеяларға қарағанда әрі ... әрі ... ... ... мен ... ... мүғалімнің олардың көркем табиғатын таныту, барлык бітім-болмысын сөз етуге мүмкіндігі мол. Ал роман, эпопеяны ... ... ... сағаттарда толық дөрежесінде талдау мүмкін емес. Сондыктан, өсіресе, осындай көлемді шығармаларды оқыту үшін, мүғалім айрықша еңбектенеді. Ең бастысы, қандай ... ... бөлу ... ... қай түрі ... ... әдіс-тәсілдер нәтижелі болмақ міне, осы мәселелерге мұғалім ерекше назар аударады. Оқушылар роман, повестерді оқи отырып, автормен , онымен ... ... олар ... да, оның ... да өз ... ... ... арқылы кабылдайды, ал мүғалім мақсаты - сол ... ... ... ... ... бағыттау, дұрыс бағыт-бағдар беру болып табылады. Көлемді ... ... да ... ... ... жұмысқа ерекше ден коюы керек. Әрі оны тұтастай карастыруды ойластырғаны жөн (мазмұн мен ... ... ... ... ... ... әр буында өзіндік ерекшеліктерімен даралана талданады (сыныбы, ... ... ... ... буында (5-7) сюжеті, композициясы, кейіпкерлеріне назар аударылса, 8-9-сыныптарда ол тереңдей ... ... ... оның ... жатқан проблематикаға көңіл бөлінеді, ал жоғары сыныптарда әдебиеттану ғылымының басты талаптарымен талдау, әдеби-теориялық негізде тереңірек талдау жүзеге асуы тиіс.
М.Әуезовтің ... ... ... ... ... ... ... ынтасы, таным белсенділігін арттыру мақсатында, әңгімедегі оқиғалар өмір шындығынан алынғанын, Бақтығұл - өмірдегі Рысқүлдың прототипі ... ... ... ... беру қажет) косымша материалдарды пайдалана отырып, әңгімелеу қажет. Яғни Тұрар Рысқұлов жайында деректер, қуғын-сүргінге ұшырауы, т.б. ... ... ... ... ... ... замандағы қорғансыздар, кедейлер тағдыры, әділетсіздік, жауыздық, ел ішіндегі барымта, ұрлық, күндестік сияқты сахара өмірінің небір ... ... ... ... ... шындық іздеу, сол жолдағы адасу, кек қайтару сияқты бас қаһарманның жанталасқан іс-әрекеті, психологиялық күй-жағдайлары повестің негізгі ... ... ... ... тек ... ғана емес, ең бастысы, оның негізгі проблематикасы, ... ... ... сол ... ... сөз етілуі керек. Сюжет, композиция тұтастығы, тіл керкемдігі, характерлердің жасалу жолдары айналасындағы еңбек те ең ... ... ... ... тереңдету, хикая, прототип, кейіпкерлердің психологиялық күй-жайы, сюжет, композиция, суреттеу, портреттеу, баяндаулар туралы да түсінік беру сабақтың ... ... бірі ... ... ... ... ең алдымен мазмұнын меңгеруден басталмақ. көлемі жағынан, көтерген проблемасы жағынан ... ... ... ... ... ... ішінде оны талдау да күрделі мәселе. Сондықтан мүғалім ең тиімді деген әдіс-төсілдер іздеуі керек. Мазмұнын сыныпта, әрі үйде ... жөн. ... ... ... әрі ... тез ... қызығуын ұйымдастыру мақсатында, тарауларына тақырып қойып, ол талдаулардағы басты оқиғаларды көрсетіп, төмендегі үлгіде көрнекі етіп жазып, пайдаланып ... ... ... ... ... ... ... ауруы, ауыр тағдыры.
2. Аянышты өлім
П
Кек жолындағы жортуыл
1. Бақтығұлдың өш алу жолындары Сөлмен жылқысына барымтаға аттануы.
2. ... ... ... ... ... ... алуы.
2. Қуғыншылар үстінен дөптүседі.
3. Масқара соққыға ұшырауы.
4. Намыс, ар, қорлану
IV
Пана іздеу
1. Арқар атуы.
2. ... ... оны ... етуі
3. ... ... өтініші, тілегі
V
Адасу
1. Жарасбайдың сенімді серігі.
2. Бақтығұлдың ақ ... ...
3. ... ...
4. Әділет іздеп, әділетсіздікке еріксіз баруы
VI
Екі жүзді аярлык
1. Ел ішіндегі тартыстың ұлғаюы.
2. Жарасбайдың сатқындығы.
3. ... ... ... ... ...
2. Қуғын
VIII
Өш алу
1. Тау-тасқа жасырыну.
2. Жарасбайды атып өлтіріп, өш ... ... ... кезде мұғалім оқылып жатқан бөлімдердің басты-басты эпизодтарын ашатын сұрақтар қойып, тұжырымдап отырады. Ал үйге берер алдында сол ... ... ... ... өзі ... беріп, өз беттерімен окуды тиімді ұйымдастыру үшін сұрақтар беріп, соған жауап дайындауды ... ... ... IV ... үйге өз ... оқьш келу ... ... сұрақтар, тапсырмалар жүйесін ұсынуға болады:
* Соққыдан оңалған Бақтығүл қандай шешімге келеді?
* Архар ату ... ... Оны ... неге ... тартады?
* Жарасбайға қандай тілек, өтініш айтады?
* Жарасбай ол ... ... ... Мәтінмен жұмыс кезінде мұғалім, әсіресе, оқиғалармен қабаттаса ... ... ... ... ... көңіл бөлуі керек. Сол себептен де осы үйге берілген бөлімді сұрақтар арқылы ... ... ... ... яғни ... ... ... портреттеу, суреттеулерді таптырып, олар қандай тілмен берілген, оның шығармадағы орны, маңызына да ... ... ... ... ... оқытуды қандай әдіс-тәсілдермен жүзеге асыру керек, ол солардың өзіне тән ерекшеліктеріне байланысты.
Мысалы, осы практикалық жұмыстардың рөлі ерекше. Себебі, ... ... ... ... ... ... әр түрлі жан дүниесінің сипатталуы өте жиі кездеседі, тілі де күрделі (сөйлемдердің ұзақ, құмалас ... ... ... ... ... ... ... молынан кезігуі, диалогтер мағынасының, астарлы ойларының тереңдігі, т.б.). Тіпті, мазмұнын меңгерту де, яғни мазмұндату да мұғалімге оңайға түспейді. Мысалы, оқулықтың ... келе ... ... сайының көрінісін суреттейтін жерді балалардың айтып беруі - мүмкін емес нәрсе. Мұғалімнің өзіне де сол ... ... беру ... ... еді. ... да мазмұнын айтқызу кезінде ондай суреттерді кітаптан оқи отырып айтқызу тиімді болмақ. ... бұл ... оқу ... ең тиімді әдістердің бірі - мәтінге жуық мазмұндату, портреттеу, көріністер, диалогтегі ұтымды сөздер, көркемдегіш айшықты сөздерді ... ... ... ... ... Осы ... жүзеге асыру үшін, шығармадағы суреттеулер, портреттеулерді жинақтап, ұнтаспаға мәнерлеп оқу арқылы жаздырып, тыңдатып, ... ... ... ете ... сол ... ойша кез ... сол ... көріністерді келтіріп отырудың да маңызы ерекше. Мазмұнын меңгерту жұмысынан кейін идеялық-эстетикалык мөніне әдеби талдауды проблемалық сипаттағы, пікірталас тудыратын, іздендіру ... ... ... ... болады. Әңгімелеу, пікірлесу, әдеби шағын пікірталастар бұл сабақтарда да жетекші әдіс болмақ.
Сұрақтар мен ... ... ... ... ... ... мән ... Ол елімнің шығармадағы орны?
* Бақтығұлдың барымтаға аттануы, ұрлық жасауына қалайқарайсың? Ақтайсың ба, қаралайсың ба?
а) Қуғыншылар ізге ... ... ... неге ... ... Жарасбай болысқа баруын құптайсың ба, жоқ па?
* Бақтығұлдың басты-басты қателіктерін, адасуларын ата.
* Ол адасуларға тек Сәлмен, Жарасбайлар ғана кінәлы ма? ... кінә қояр ма ...
а) ... мен ... ... ... бер.
* Жарасбайды өлтіру қылмыс па? ( десең де, десең де,ойыңды дөлелдеуге тырыс.)
* Билер алдындағы , ... ... ... ... ... қайта оқып шық. Осы монологтің маңызы неде деп ... Сол ... ... деп ... ... ... ... түсіндір. Осы абзацтың Бақтығұл бейнесін ашуда маңызы бар ма?
9.Ақылды, әрі күшті рухы бар Бақтығұл неге қол шоқпар,барымташы, сорлы ... ... ... ... ... мәселелердікөтерген? Шығарма неге деп аталған?
* ... бас ... ... ... сезімі, қарым-қатынасы қалай? (Мәтіннен үзінді оқи отырып ... ... ... ... ... қақтығыс, күншілдік,бақталас, ырду-дырду шығармада қалай берілген? Олардың бас кейіпкер тағдырындағы орны бар ма? Шығармадағы ... ... ... ... ... сөз қозғағанда, тағы да мынадай тапсырмалар орындатуға ... ... ... ... оқы. Ол ... ... бейнесін, іс-әрекетін, жан дүниесі, психологиясын көрсетудегі рөлін ашуға тырыс.
* Шығармада осы ... неге көп орын ... осы ... ... ... қалайтүсіндірер едің?
Сабаққа Бақтығұл бейнесін ашатын, оның адасып-адасып ... кек ... сол ... азапты да аянышты тағдырын тұжырымды түрде көрсететін көрнекілік - сызба пайдалануға болады.
Үл г і:

* ... ... ... ... ит ... ... барымта.
* Пана іздеу.
* Жарасбай жанында.
* Бактығұл - ұры, барымташы, Жарасбайдың қол шоқпары.
* Сатқындык. Бақтығүл - күндестік кұрбаны.
* ... - ... алу. Әділ ... ... ... съезд жайында, оның қазақ даласындағы сұмдық ылаңы туралы да осы шығармамен ... ... ... ... Кейбір күрделі, қазіргі балалар түсінбейтін, бүгінгі күнде күнделікті тіршілікте пайдаланылмаған сөздерге де түсінік жүргізіледі, яғни түсіндірме сөздік жұмысына да орын беру ... ... ... ... әдебиеттің қай жанрын оқытканда да, міндетті түрде қатар жүріп отыруы керек. Оқушылардың түсінбеген сөздеріне, тарихи, архаизм сөздерге үнемі түсіндірме ... ... ... ... жұмыстар тіл байлығын дамытады, танымын арттырады, шешен де ... ... ... ... ... ... өзі де осы.
Әңгіме жанрын жоғары сыныптарда оқытудың өзіндік ерекшеліктері бар. Теменгі ... ... ... ... ... ал ... сыныптарда өтілгелі отырған ақын, не жазушының бірнеше әңгімелері көтерген тақырыбы, ортақ мәселелері бойынша қатарынан топтап беріледі. ... ұлы ... ... алғашқы әңгімелерінен , , , , , т. б. ... ... ... ... шолу ... олар ... талданған). Бұл әңгімелер - жиырмасыншы жылдардағы әңгімелері. ... ... ... ... ... ... үндестігіне қарай топтап алып, талдау керек. Мысалы, алғашкы әңгімелерінің ішінен , , көтерген проблемалары негізінде деген ... ... ... ... ... ... шығармалардың санына байланысты топ-топқа бөліп, берілген әңгімелерді өз ... оқып ... ... ... керек. Жазушының алғашқы әңгімелері қысқа, оқиғасы қызықты болып келетіндіктен, өз ... ... ... ... ... Жоғары сыныптарда көркем шығармаларды өз беттерімен талдауға көп көңіл бөлу ... үш ... ... ... ... - қорғансыз тағдыры. С.Мұқанов айтқандай: . Еуропалық прозаның өлемдік алыптары: Бальзак, Мопассан шығармаларында ақша, тек қана ақша билеп тұрған буржуазиялық ... ... та, ар да, ... ... та, әке мен баланың махаббаты да - бәрі-бәріне ақша үстемдік ететіні айдай шындықпен көрсетіледі. Жалғыз қызы үшін бөрінен ... ... ... боп, пансионатта жалғыз қалған Горио әкей (Бальзак), тағдыр жезөкше етсе де, адамдық рухынан, мейірімділіктен ада болмаған Пышка, т.б. ... - ... де ... ... қорғансыздары да сахара тағылары, жауыздарының құрбаны болып көрсетіледі. 13-тегі сәби, қорғансыз Ғазиза, жалғыз ұлдан айырылып, тас бауырлар түбіне жеткен ... ана, ... ... ... - жеке ... жеке ... тағдырлары емес, ол өркениет пен гуманизм дәні көктемей жатқан, мал, байлыққа деген аш көздік жайлаған ... ... оның ... тағдыры. Әңгімелер негізіндегі осындай басты-басты проблемаларды дөп тауып, тұжырымды, нақты ғана талдау жасау - ... ... ... ... ... ең бір ... мөселесі. Проблеманы шешу төмендегідей сұрақтармен жүзеге асырылмақ.
* Қалай ойлайсыңдар, осы үш әңгімеде де қ орғансыздар тағдыры сөз ... деп ... ... оларға кез қарасы қандай? Қорғансыздарын қорғай ма, қорғаса, қалай корғайды?
* Үш әңгімеде де бас кейіпкерлер тағдыры трагедиямен ... ... осы ... ... ма? ... ... ... туралы не айтар едіңдер? Деталь, штрихтердің әңгіме идеясын ашудағы маңызы бар? (дәлелде).
Е с к е р т у: ... ... ... нақты мысалдар ала отырып, берілуі керек.
Ғылыми еңбектер, сыншы, өдебиетшілер пікірлеріне иек арту, сол арқылы тақырыптың ғылыми жағына ... ... ... ... беру де ... сыныптарда әңгіме жанрын өтудің бір маңызды жағы. Салыстыру, өз беттерімен қорытынды жасау, пікір айтыстыра білуде де мұндай жұмыстардың маңызы зор. ... осы ... ... ... әдеби пікірлерді ұсына отырып, реферат, пікір жаздыруға болады.
Тақырыптар:
1. .
2. Алғашқы әңгімелеріндегі жазушы шеберлігі, әңгімелердің тарихи негізі.
Енді оқушыларға берілген тапсырмалар үлгісімен ... ... ... ала ... ... әңгімесі бойынша тұжырымды,қысқа ғана аннотация, талдау жазу. Сол бойынша әңгімеоқиғасының ең өзекті, түйінді мәселелерінен хабарламажасауға ... ... ... ... ... алу.
Е с к е р т у: Тапсырма осы мазмұнда орындалады. ... ... ... өзі ... бойынша өз пікірлері мен ойларын жинақтапкелу (ауызша).
а) Әңгімеде боранның суреттелуі. Оның әңгіме идеясынашуда маңызы бар ма?
Портреттеуге назар аудар. Оның маңызы, яғни ... ... жан ... ашудағы маңызы.
б) Жазушы әңгіме кейіпкерлерінің тағдырын дұрысшешкен бе? Ол шешімге өзің қосыласың ба?
2-нүсқа:
* ... ... ... ... үлгісімен).
Әңгіменің құрылысы,
Кейіпкерлер тағдыры
Жазушының
Негізгі оқиғасы
көркемдік әдісі
мен тәсілі
Жолаушылар.
Боран
Ақан мен Қалтай қо-
натын жер ... ... ... ... соқыр анасы,
Кәрі әжесі. Сорлы
кәріп корғансыздар
Портреттеу,
баяндау
Кәрі кемпірдің
мұңын шағуы
Жалғыз ұлы өлген.
Туыстардан қайыр
жоқ. Келіні су ... ... ... ... қорған-
сыз күйін айтып, жы-
лайды
Әңгімелеу,
лирикалық
шегініс
Шөп қорадағы
хайуандық
Азаптан кұтылу.Боранның ашылуы
Қорғансыз Ғазизаның
аянышты халі
Арының ... ... Мына ... ... пікірлерін жинақтап келу.
а) Әңгіме неге деп аталған? Әңгімедегі жазушының мақсаты мен мұратын қалай түсінесің?
ә) Осы әңгімедегі қорғансыздар кімдер? ... ... ... авторлық шешімге қалай қарайсың?
Жеке-даралап тапсырмалар беруге болады.
1. әңгімесі бойынша портреттеу,пейзаж жөне суреттеулерді үлестірме қағазға жазып келу.
2. әңгімесіндегі пейзаж, портреттеу жәнемақал-мәтелдерді ... ... ... келу.
4077970123190003. А.Әуезовтің кітапшасы бойынша, өңгімелерінің жазылутарихы туралы деректер жинау.
Үлгі-нұсқау:
М.Әуезов.
.
Пейзаж
Күнбатыс батуға айналған күннің
қызғылт сәулесімен ... ... ... ...
2.2 ... ... ... талдай отырып оқыту жолдары.
Мектепте әдебиетті оқытудың мән-маңызы көркем туындыны оқыту, талдау, оқырмандық пікір қалыптастырумен ашылмақ. Көркем туындыны оқу бар да, ... бар. ... ... ... ... Оқу ... өз еңбегімен жүзеге асады, талдау мұғалім, оның ұйымдастыруы, жобалауы, тиімді жағын ойластыруы арқылы жүзеге асады. Көркем мәтінді ... ... ... ... ... ой ... өз ... қалай жеткізеді - бұл оқушы мен мұғалімнің бірлескен еңбегінің жемісі болмақ.
Қазіргі әдістемеде талдау жасаудың 4 түрі: образ ... ... ... ... немесе автор ізімен ұсынылып жүр. Қандай талдау түрі ... да, не ... ... Бұл ... ... ... ... негізгі ала жауап берсек:
1. Оқушының туындыны қабылдауы, әсері, эмоциясын ... ... ... ... сеп ... Таным қабілеті, ойлау белсенділігі мен дербестігін ұштау,
4. Ең бастысы - көркем туынды бойынша талдау жасау, пікір айту жолдарын ... ... ... ... ... ... сюжеттік-композициялық ерекшелігі, көркемдік-эстетикалық жағын т.б. кешенді түрде қарастыру/.
Көркем туындыны ... ... ... қол ... үшін ... ... ойын ... әрбір деталь, көркемдік тәсілді дәл танып, жазушы шеберлігін ... ... ... білу ... ... ... ... белсенділігін дамытатын, өз жоба-жорамалын ұсыну, салыстыру негізінде дұрыс шешім ... ... ... бірі - ... ... ... ... негізіндегі проблеманы дәл танып, ізденіске, әдеби айтыс-тартысқа жетелейтін сұрақтар әзірлеуді қажет етеді. Сұрақ авторлық идея, проблема, кейіпкер ... т.б. ... ... ... талдаудың мынадай жобасын, үлгілерін ұсынамын:
ІІ. Көркем туынды негізіндегі автор ойы, идеясына талдау жасау.
10-сыныпта М.Дулатовтың азаматтық лирикасын оқытуда ... ... және ... ... ... ... езгіге қарсы күрескерлік үні, әсіресе жер мәселесін ХҮІІІ ғасырдағы жыраулар поэзиясы, ХІХ ғасырдағы , Махамбеттің күрескер ... ... ... тиімдірек. Дәстүрлі тақырып, оған Міржақыптың жаңаша көзқарасы, ... ... ... сөз ... ... өткен материалға қайта үңілуіне, негізгіні саналы игеруіне мүмкіндік туғызады.
ІІ. Кейіпкерлердің іс-әрекетін салыстыру арқылы автордың ... ... ... ... ... ... оқытуда мына сұрақтар негізінде ізденіп, әрі кейіпкерге мінездеме беруге, ... ... мән ... болады:
1. Баян батыр ел намысын ойлаушы күрескер ме, әлде ... ... ... ... ... ... ... өлтіруі/ саналы, мақсатты әрекет пе, әлде қызғаныштан туған әрекет пе?
3. Ноян ел намысын ... ... ... ба, әлде ... сезім, махабаттың құрбаны ма?
4. Қалмақ қызы неге деп ... ... ол ... көзқарасы қандай?
М.Әуезовтың әңгімелерін /, т.б./ оқытуда:
1. ... ... ... Олар неден қорғалуы керек?
2. Қорғансыздар тағдыры қандай ой тастайды?
3. Автор қорғансыздарына қандай көзқараспен ... ... ... ... ... ... талдау.
Бұл үндес, үқсас мәтіндерді салыстыру арқылы жүзеге асады. 11-сыныпта С.Сейфуллиннің мен М.Жұмабаевтың дастандарының тілін талдау үшін екі ақын ... сұлу ... ... салыстырып, стильдік ерекшелігін ашуға болады. Төменде оқушының жұмысы көрсетілген:
Көкше келбеті
Сәкенше Мағжанша
1. Арқаның кербез сұлуы Сарыарқаның аралы
2. Сексен көл - ... кесе ... ... ... ... Жан-жақтан ертелі-кеш бұлттар келіп, Бұлт құшқан мәңгі мең-зең Көкшетауға
жүреді ... ... ... ... Сұлу ... ... ... жуған Көкшенің тас жүрегі жаралы да
Тағы бір оқушы І.Жансүгіровтің ... ... ... ... қорытынды ұсынады: .
ІҮ. Тақырыптас шығармаларды қатар, салыстыра талдау.
Бұл жұмысты 10-сыныпта ХХ ғасырдың басындағы қазақ әдебиетіндегі ... ... ... ... ... ... ... дастаны, С.Көбеевтің , С.Торайғыровтың романдарын өткенде жүргізуге болады, яғни сұрағы төңірегінде ... ... ... ... ... ... ... оның өзегіндегі автор идеясын, онымен байланыста кейіпкер тағдырының әртүрлі шешілуін, суреткер түсінеді.
Ұқсастығы:
1. Тақырыбы - ... ... ... ... ... жастарды бостандыққа, теңдікке шақыру.
3. Бас кейіпкерлер оқыған, ескіше көзі ашық, бостандықты аңсап, баянды махаббат, ... қол ... Осы ... оларды қолдаушылар бар /не шешесі, не достары/.
Осылайша айырмашылығы да талданады.
Ү. Тарихи және ... ... ... ала талдау.
Мұнда мұғалім тарих рең ғана болатынын, жазушы кейіпкер бейнесін жасауда өмір шындығын қалай ... ... ... керек. Ш.Құдайбердіұлы мен М.Абайұлының дастандарын, кейін М.Әуезовтың пьесасын оқытуда мұғалім үш туындының арқауы - махаббат ... үш ... де ... сипаты, ел іішіндегі әлеуметтік жағдайға сәйкес қарағанына мән береді. Оқушыны мына сұрақтар ... ... ... Трагедиялық оқиғаның тууына қандай қоғамдық, әлеуметтік жағдайлар себеп болды?
2. Неге Шәкәрім ... өз ... ... етіп ... ... трагедиясына кім, не кінәлі? Бұған өзің қалай қарайсың?
Осыған орай оқушы ой-толғанысының үзігі:
.
т.б.
Осылайша оқыту-талдаудың ұтымды жағы мынада:
1. Ақиқатқа жету, проблеманы шешу үшін ... ... ... ой ... ... ... негіз болады.
3. Оқушы мәтінге жүгініп, өз ойы, болжамын, көзқарасын айтуға машықтанады.
4. Оқытудың жалғаспалық, жүйелілік принципі тоғыса келіп, ... ... ... беру ... ... ... -- оқиғаны қарасөзбен баяндайтын шағын көркем шығарма жанры. Әңгіменің жанрлық ерекшеліктері оқиғаны баяндау тәсілі, композициялық, сюжеттік ... ... ... ... ... Әңгіменің көлемі шағын, кейіпкерлер саны аз, сюжет ... ... ... ... ... шегі мен шешімі болады. Онда адам, оның өмірі мен тағдыры, аса маңызды деген оқиға жинақы беріледі. Мұнда бір айтылған ... ... ... тәтпіштеп баяндауға, ұзақ суреттеуге орын жоқ. Әңгіме жанры аз сурет арқылы көп жайды аңғарта білетін айрықша көркемдік ... ... ... ... ... ... жақтан баяндалып, әңгімешінің оқиғаға тікелей қатыстылығын көрсетеді. Б. Майлин, Ж. Аймауытов, М. Әуезов, Ғ. Мүсірепов тағы ... ... ... оның ... ... ... ескеріледі, бұлар пәндік салада кең ауқымды жұмыс ... ... ... ... ... ғана ... сонымен қатар жеке тұлға, тұлғааралық қарым-қатынас психологиясының, этиканың, мінез-құлық мәдениетінің дамуына, үздік моральдық қасиеттердің ... ... ... ... ... әңгіме эстетикалық өзара әрекеттесу арқылы іске асырылады, ол . Әңгімені талдай, зерделей отырып, оқушылар нені ... ... ... ... мен ол өмір ... ... ... ойлар мен сезiмдер өзгере отырып қалай дамитынын түсіну; мәдени дискурс (тілдік тәжірибе) қарым-қатынастың тиiмдi құралы ... ... ... ... ... ... ... оқыту, талдау, оқырмандық пікір қалыптастырумен ашылмақ. Көркем туындыны оқу бар да, талдау бар. Талдау оқусыз жүзеге аспайды. Оқу баланың өз ... ... ... ... ... оның ... жобалауы, тиімді жағын ойластыруы арқылы жүзеге асады. Көркем мәтінді оқушы қалай оқып, қабылдайды, қандай ой туады, өз ... ... ... - бұл ... мен ... бірлескен еңбегінің жемісі болмақ.
Қазіргі әдістемеде талдау жасаудың 4 түрі: образ бойынша, ... ... ... ... автор ізімен ұсынылып жүр. Қандай талдау түрі болса да, не мақсат көзделеді? Бұл ... ... ... ... ... ала ... ... Оқушының туындыны қабылдауы, әсері, эмоциясын тану,
2. Эстетикалық ... ... сеп ... ... ... ... белсенділігі мен дербестігін ұштау,
4. Ең бастысы - көркем туынды бойынша талдау жасау, пікір айту жолдарын ... ... ... ... ... жүйесі, сюжеттік-композициялық ерекшелігі, көркемдік-эстетикалық жағын т.б. кешенді түрде қарастыру.
Көркем туындыны оқытып, сауатты талдауға қол ... үшін ... ... ойын білдіретін әрбір деталь, көркемдік тәсілді дәл танып, жазушы шеберлігін оқушыға дұрыс таныта білу ... ... ... ... белсенділігін дамытатын, өз жоба-жорамалын ұсыну, салыстыру негізінде дұрыс шешім табуға жетелейтін әдістің бірі - проблемалық ... ... ... ... ... дәл ... ... әдеби айтыс-тартысқа жетелейтін сұрақтар әзірлеуді қажет етеді. Сұрақ авторлық идея, проблема, кейіпкер іс-әрекеті т.б. негізінде туындайды.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... Қ. ... ... түрлері мен үлгілері. - Алматы: ... 1994 ... ... Қ. ... ... ... - ... Рауан, 1994 ж.
3. Бадырақов Қ. Жоғары кластарда қазақ әдебиетінен тапсырмалар жүйесі. Алматы: мектеп, 1977 ж.
4. ... Ә. ... Қ., ... Г., Беркімбаева Ш. Әдебиет. 5- сынып. - ... ... 2001 ... Дайырова Ә., Тілешова С. Әдебиет. Оқулыққа нұсқау. 5- сынып. - Алматы: Рауан, 1996 ж.
6. Жарықбаев Қ. Психология. - ... 1982 ... ... Г., ... Е. Әдебиет. Оқыту әдістемесі: 5- сынып. Алмты: Атамұра, 2003ж.
8. Құтқожина Р., Бітібаева Қ. ... ... ... 7- ... - ... Атамұра, 2003 ж.
9. Құтқожина Р. Әдебиет. Оқулыққа нұсқау. 7- сынып. - Алматы: Р9. Ақшолақов Т. ... ... ... таныту. Алматы: Рауан, 1994.
10. Бітібаева Қ. Әдебиетті оқыту әдістемесі. Алматы: Рауан, 1997
11. Беспалько В.П. Слагаемые педагогической ... -М,: ... 1989 ... ... В.П. ... и ... ... обучения.- М., 1995 г.
13. Давыдов В.В. Теория развивающего обучения. -М., 1996 г. ... В.К.
14. ... ... ... ... М., ... тарихы, Қызылорда, 1927
16. Сейфоллаұлы С., Қазақтың ескі әдебиет нұсқалары, Қызылорда, 1931
17. Қазақ фольклористикасының тарихы, А., 1988
18. Қазақ ... ... А., ... ... Қ., ... эпосы мен әдебиет тарихының мәселелері, А., 1958
20. Ғабдуллин М., Қазақ халқының ауыз әдебиеті, А., 1972

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 30 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тәуелсіздік кезеңіндегі прозаның қалыптасуы мен дамуы73 бет
Қазақтың қиял-ғажайып ертегілері5 бет
Баққожа мұқайдың әңгіме жанрындағы замана мәселелері173 бет
Кеңес дәуірі әдебиетіндегі әңгіме жанры37 бет
"Ыбырай – шағын әңгіме шебері" тақырыбындағы ашық сабақ3 бет
«Олжабай батыр» жырының тарихи-фольклорлық сипаты3 бет
«қайым және алаш» сценарий6 бет
Ілияс Есенберлин10 бет
Алаштың бас шығармасы13 бет
Ахмет Байтұрсынов - әдебиеттанушы12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь