М. жұмабаевтың шығармашылығының жалпы қазақ әдебиетінде алатын орны

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3.4 бет

І ТАРАУ М. ЖҰМАБАЕВТЫҢ ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫНЫҢ ЖАЛПЫ ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІНДЕ АЛАТЫН ОРНЫ

1.1 Мағжан Жұмабаевтың шығармаларының пайда болу тарихы ... ... ... 5.7
1.2 Мағжан Жұмабаевтың қазақ лирикасына қосқан үлесі ... ... ... ... ... .7.16

ІІ ТАРАУ МАҒЖАН ЖҰМАБАЕВ ШЫҒАРМАЛАРЫН ОҚЫТУ ТИІМДІЛІГІ

2.1 Мағжан Жұмабаев шығармаларының өзектілігі және тәрбиелік мәні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 17.24
2.2 Мектеп білім алушыларына М.Жұмабаев шығармаларын оқыту ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .24.31
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..32
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .33
Тақырыптың өзектілігі. Жұмабаев Мағжан (Әбіл-мағжан) Бекенұлы – Алаш қозғалысының қайраткері, ақын, қазақ әдебиетінің көрнекті өкілі.
Өз поэзиясының алғашқы қадамдарынан бастап ақтық демі біткенге дейін ұлт азаттық тақырыбын үзбей толғанды, оны өз поэзиясының өзегі етті. Бүкіл халықты тап, топқа жіктемей, Қазақ елін әлемдік мәдени жетістіктсрге қол жеткізуге қандай күш кедергі деген сауал қойып, оған басты кедергі - отаршылдық деген шешімге келді.
Бастапқы кезде бұл тақырып туған жердің табиғатын тамашалаудан барып қайран жердің ендігі күні не болады деген уайым-қайғыға ұласады, ақыры келіп кіндік қаны тамған нулы, сулы өлкені жаулап жатқан қара шекпенді отаршылдыққа қарсы наразылық оты болып тұтанды («Туған жерім – Сасықкөл»). Ақын халқымен бірге күйзелді, осыдан келіп романтикалық әуенге бөленді халыктарының бірлігі тақырыбы Мағжан поэзиясының әуелден қалыптасқан алтын арқауы іспетті.
Жұмабаев қазақ лирикасының сыршылдығын тереңдетті, адамның нәзік сезімдеріне тіл бітіре білді. Бұл қасиет оның, әсіресе, махаббат лирикасына тән («Сүй, жан сәулем», т.б.) әлемдік поэзияда экологиялық тақырыпты алғаш жырлаушылардың бірі («Айда атынды, Сәрсембай», «Шойын жол»). Ол технологиялық прогреске қарсы болған жоқ, оның ұлттық-мәдени, рухани дәстүрлерді бұзуына қарсы еді.
Техника жетістіктерін қызыға жырлай отырып, туған жердің әсем табиғатынан айырылып қалмауға үндеді. Жұмабаев қазақ поэмасының баяндау стилін, шешендік мәнерін өзгерту қажет екендігін алғаш айтқандардың бірі болды. Қазақ поэмасын суреткерлік арнаға бұрды. Адам жанының, психологиялық әлемінің құпия сырларын, иірімдерін, даму диалектикасын шеберлікпен Анкарадағы (Түркия) М. Жұмабаевқа қойылғап ескерткіш кестелеіп өрнектей білді.
1. С.Қалиев, Ж.Молдабеков, Б. Иманбеков Қ Этнопедагогика: Оқулық. –Астана: Фолиант, 2007. 302-б.
2. Жұмабаев М. Педагогика. Алматы. 19923. Әбиев. Педагогика. Алматы. 2004. 286-б.
3. С.Сеңкібаев. М.Жұмабаевтың тәрбиелік ілімі – ғасырлар тоғысында // Ізденіс, 2002. №4 Б: 8-12
4. С.Сеңкібаев. Мағжанның тәрбиелік идеялары – тәуелсіз ел мектебінің негізі // Ұлт тағылымы. 2001. №6 Б: 3-6
5. Б.Базарбаева, О.Бөдесова. М.Жұмабаев атындағы педагогикалық бағдарлы мектебінің болашағы // Ұлағат. 2003. №1 Б:16-18
6. М.Бағыбаева. М.Жұмабаевтың психологиялық мұрасы // Ұлағат. 2003. №2 Б: 25-27
7. С. Мұқанов Сынға сын. // Еңбекші қазақ. 31.1.1926. 183-б.
8. М.Бағыбаева. М.Жұмабаев және ұлттық тәлім-тәрбие // Ұлағат.2004. №5 Б: 36-38
9. С.Сеңкібаев. Мағжанның ұстаздық-тәлімгерлік идеялары және олардың дамуы // Білім. 2001. №3 -306-б.
10. Т. Жұртбай Алаш ақиықтары. – Астана: Отырар. 2004. 8-б.
11. К.Құнантаева, И.Халитова. Қазақ мектебіне негіз іздегенде //Қазақстан мектебі. 1993. №10
12. Б.Дәрімбетов. Мағжанның бір мақаласы // Қазақстан мектебі. 1993. №2Оқулық және оқулыққа қосымшалар. – Алматы: «Санат», 2003. – 528-б.
13. М. Жұмабаев Таңдамалы: (Өлеңдер, поэмалар, зерттеулер, аудармалар). – Алматы: Ғылым, 1992. – 272-б.
14. Ж. Аймауытов , Мағжанның ақындық туралы. «Лениннін жас» журналы, №5, 1923; Б: 9-13.
15. Ғ.Тоғжанов, Әлебиет және сын меселелері, К..-0., 1929;
16. Мағжан Жұмабаевтың, Ахмет Байтұрсыновтың және Жүсіпбек Аймауытовтың творчестволык мұрасын зерттеу жөніндегі комиссиясының қорытындысы. «Социалистік Қазақстан» газеті. 198У, №29М.
17. Елеукенов Ш. Магжам. А., 1995; Қойгелдиев М., Алаш қозғалысы, А., 1995; -603-б.
18. К. Нұрпейісов, Алаш һөм Алашорда, А., 1995. -408-б.
19. Ж. Смағұлов, Қазақ әдебиеттану ғылымының тарихы. – Қарағанды: 2008. 553-б.
20. С. Жұмағұлов ХХ ғасырдың екінші жартысындағы қазақ әдебиеттану ғылымы. – Қарағанды: 2008. -552-б.
21. Д. Қамзабекұлы, С. Сәдуақасұлы. – Алматы: 1995. 256-б.
22. Н. Төреқұлов, Асау тұлпар // Темірқазық. №1.1922. 453-б.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ................................................................
..............................3-4 бет
І ТАРАУ М. ЖҰМАБАЕВТЫҢ ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫНЫҢ ЖАЛПЫ ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІНДЕ
АЛАТЫН ОРНЫ
1.1 Мағжан ... ... ... болу ... ... ... қазақ ... ... ... ... ... ШЫҒАРМАЛАРЫН ОҚЫТУ ТИІМДІЛІГІ
2.1 Мағжан Жұмабаев шығармаларының ... және ... ... ... ... М.Жұмабаев шығармаларын
оқыту.......................................................................
..............................................24-31
ҚОРЫТЫНДЫ..............................................................
................................32
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... ... ... Бекенұлы – Алаш
қозғалысының қайраткері, ақын, қазақ әдебиетінің көрнекті өкілі.
Өз ... ... ... ... ... демі біткенге дейін
ұлт азаттық тақырыбын үзбей толғанды, оны өз поэзиясының өзегі ... ... тап, ... ... ... елін әлемдік мәдени жетістіктсрге қол
жеткізуге ... күш ... ... ... қойып, оған басты кедергі -
отаршылдық ... ... ... ... бұл ... ... жердің табиғатын тамашалаудан барып
қайран жердің ендігі күні не болады деген ... ... ... ... қаны ... ... сулы ... жаулап жатқан қара шекпенді
отаршылдыққа қарсы наразылық оты болып тұтанды («Туған жерім – Сасықкөл»).
Ақын халқымен ... ... ... ... ... ... бөленді
халыктарының бірлігі тақырыбы Мағжан поэзиясының әуелден қалыптасқан алтын
арқауы іспетті.
Жұмабаев ... ... ... ... адамның нәзік
сезімдеріне тіл бітіре білді. Бұл қасиет оның, әсіресе, махаббат ... ... жан ... т.б.) ... ... экологиялық тақырыпты алғаш
жырлаушылардың бірі («Айда атынды, Сәрсембай», ... ... ... ... қарсы болған жоқ, оның ұлттық-мәдени, рухани
дәстүрлерді бұзуына ... ... ... қызыға жырлай отырып, туған жердің әсем
табиғатынан айырылып қалмауға ... ... ... ... ... ... мәнерін өзгерту қажет екендігін алғаш айтқандардың бірі
болды. ... ... ... ... ... Адам ... психологиялық
әлемінің құпия сырларын, иірімдерін, даму ... ... ... М. Жұмабаевқа қойылғап ескерткіш кестелеіп өрнектей
білді.
Акын шығармашылығының үлкен бір ...... ... ... ... Мектеп оқушыларына, мұғалімдерге арнап «Педагогика»
(1922, 1923), «Бастауыш мектепте ана ... ... ... (1925) ... Ақан ... Базар жырау, Әбубәкір Диваев туралы зерттеу еңбектер
жазып, ауыз әдебиеті үлгілерін жинауға жәрдемдесті. ... ... ... мән ... ... ... Әбу ... А.В.Клльцов, М.Ю.Лермонтов,
А.А.Фет, И.И.Дмитриев, И.П. Мятлов, А.А.Блок өлеңдерін, ... ... т.б. ... ... ... ... прозалык шығармалар аударумен қоса «Шолпанның күнәсі» ... ... ... ... ... сана ағымы әдістерін енгізді.
Кеңестік жүйенін қуғын-сүргінінің ... ... ... ... ... ісі 1958 ж. қолға алынлы. Осы жылы ресми комиссия құрылып, ақынның
тандамалы лирикаларын жариялау жөнінде ... ... ... одан нәтиже
шықпай, Мағжан шығармалары басылмай қала берді. 1960 ж. ... ... ... ... ... ... Мағжан Жұмабаев толығымен,
біржола ақталды.
Мағжан есімі ақталса да, ол ... ... ... ... мен
ғылыми мекемелергс хабарланбады. Осылайша, Қазақстан халқы ұзак уақыт бойы
Мағажан Жұмабаевтың шығармаларымен жете таныса ... ... ... ... жарық көргенімен, олар қазақ оқырмандары қолына тимеді. ... ... 1989 ж. ғана ... жариялана бастады. 1995 жылдан
М.Базарбаев, С.Қирабаев, Х.Абдуллин, Ш.Елеукенов, Б.Дәрімбет, Ш.Сариев
бастаған ғалымдар тобы Мағжан ... 3 ... ... шығаруды
қолға алды. Мағжан Жұмабаевтың шығармашылығын тереңірек зерттеу еліміздің
егемендік алуынан бергі кезеңде ғана нақтылы ... ... ... ... есте ... ... да ... жұмыстар атқарылды. Алматы және
Петропавл қалаларында бір-бір көшеге Жұмабаев есімі берілді. ... және ... ... ... ... ... де осы мәселені шешу және зеттеу ... ... ... «М. Жұмабаев шығармаларын оқыту» деп алдық.
Курстық жұмыстың мақсаты: М. ... ... ... ... ... жұмыстың міндеттері:
1) М. Жұмабаевтың шығармаларының пайда болу тарихын зерттеу;
2) М. Жұмабаев шығармаларының өзектілігі және тәрбиелік мәнін анықтау;
3) ... ... М. ... ... ... жұмыстың әдістері: зерттеу бағытына сәйкес әдебиеттерге талдау
жасау, сауалнама, интервью алу, тестілеу, әңгімелесу, бақылау, құжаттармен
танысу, білім беру саласындағы мемлекет ... ... ... ... ... ... ... педагогикалық тиімділігін тәжірибе арқылы
тексеру.
Курстық жұмыстың ғылыми болжамы: кейбір орта мектеп ... ... оқу орны ... ... ... ... ... пәнін оқытуда, «Мағжан Жұмабаевтың шығармаларын ... ... ... ... ... пайдалануға болады. Зерттеу
нәтижелерін педагогика пәндерінде, мектепте пән үйірмесін ... ... ... ... ... атқара алады деп есептейміз.
Курстық жұмыстың құрылымы: кіріспеден, екі бөлімнен, қорытындыдан,
пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
І ... М. ... ... ... ... ... ... Мағжан Жұмабаевтың шығармаларының пайда болу тарихы
Ақын тұңғыш ... ... ... ... ден қойып,
ағартушылық, ұлт-азаттық, демократияшыл бағытты ұстанды. Абай ... ... ... ... оны ... деп атады, ұлы ақынның «мың жыл
жұтса дәмі кетпес» сөзін жаңа жағдайда ... ... ... пен ... қазынасын сабақтастыру негізінде қазақ поэзиясын тақырып, түр ... ... ... ... ел ... ... ... («Шын сорлы»), халқын өнер-білімге шақырды.
Бірқатар өлеңдерін махаббат тақырыбына арнады. Өз поэзиясының ... ... ... демі ... ... ... ұлт ... үзбей толғанды, оны өз поэзиясының өзегі етті. Бүкіл халықты тап,
топқа жіктемей, ... елін ... ... ... қол ... күш кедергі деген сауал қойып, оған басты кедергі – отаршылдық деген
шешімге келді.
Бастапқы ... бұл ... ... ... табиғатын тамашалаудан барып
қайран жердің ендігі күні не болады деген уайым-қайғыға ұласады, ... ... қаны ... ... сулы ... жаулап жатқан қара шекпенді
отаршылдыққа қарсы наразылық оты ... ... ... ...... ... бірге күйзелді, осыдан келіп романтикалық ... ... ... ... ... ... әсіресе, оның
символистік арнада жазған ... ... ... Ақын ... пердесін ашатын жаңа мифология ... ... ... ... ... ... ... деген сенімге айналды. Ақын дыбыс-
буынның соны үндестіктерін тауып, қазақ жырын байыта ... ... ... ... бірі – түркі тақырыбы. Түркі халықтарының
бірлігі тақырыбы М.Жұмабайұлы поэзиясының әуелден қалыптасқан алтын арқауы
іспетті.
Ақын ... ... ... ... оқуы көп ... Ол жас өрен ... түрікке деген бауырмалдық сезім туғызды.
«Шолпан» жинағындағы «Орал тауы» өлеңінде:
«Қосылып батыр түрік балалары,
Таптатпа, жолын ... ... ... – деп ... ... атап ... жәйт – Жұмабайұлының түрік халқының шет ел басқыншыларына қарсы азаттық
қозғалысына үн қосуы. Мұнда реалистік, романтикалық ... ... ... ... ... ... ... халқының ұлт-азаттық тақырыбына ұласып,
отаршылдыққа қарсы күреске алып. Сондай-ақ, Жұмабайұлы ... ...... арғы ... ... «Түркістан» атты өлеңінде «Түркістан – ер
түріктің бесігі ғой» деп асқақ рухпен жырлады.
Түрікшілдік сезімі 1919 – 1923 жылы ... ... ... ... ... ... ... арналған «Алыстағы бауырыма» атты өлеңінде
айрықша байқалады. Оның бұл ... ... ... «Яш Түркістан» журналында
(1930, №1) жариялай отырып, оны түрікшілдік күресі үшін ең қымбатты және ең
пайдалы өлең деп ...... ... ... ... ... ... жақсылық пен жамандық, әділдік пен әділетсіздік тәрізді қарама-
қайшылықты философиялық ұғымдарды шебер шендестіре білуінен ... ... ... құбылыс ретінде алып, адамды сол ұлы табиғат, жаратылыстың
бір туындысы, бөлшегі ретінде суреттейді. ... ... ... Ал ... ... да күн көре береді. Бірақ сана оған бағынбайды,
дене бағынса да сезім ... ... ол ... ... ... ... ... кең көлемде, жалпыға бірдей қалыпта тани білуде ақын,
ең алдымен, ненің болса да ... ... ... жалпы адамзатқа
тән әуенге бой ұрады, ... өз ... ғана ... құбылыстардың
ішкі құпия астарын ұғынғысы келеді. Жұмабайұлының ойынша ақын деген болжап
білмес жолға сапар шеккен пір, ... жын, ... ... сол ... ... қайыспай көтеретін, не дүниені тәрк етіп, бәрінен безінетін жан
(«Қиял құлы мен бір ... Ақын ... ... философиядағы мәңгілік
тақырып – өмір мен өлім ... ... пен ... ... ... Ажал – хақ, ... да өмір ... түйінінде өлімді болмай
қоймайтын өмір ақиқаты ретінде қабылдау қажет деп санайды ол.
Жұмабайұлы қазақ ... ... ... адамның нәзік
сезімдеріне тіл бітіре білді. Бұл ... ... ... ... ... ...... поэзияда экологиялық тақырыпты алғаш
жырлаушылардың бірі. Ол техикалық ... ... ... жоқ, оның ... ... ... ... қарсы еді. Техника жетістіктерін қызыға
жырлай отырып, туған жердің әсем табиғатынан айырылып қалмауға үндеді.
Жұмабайұлы ... ... ... ... ... ... ... екендігін алғаш айтқандардың бірі болды. Қазақ поэмасын ... ... Адам ... ... ... ... ... иірімдерін,
даму диалектикасын шеберлікпен кестелеп өрнектей білді. М.Жұмабайұлы
поэмаларына лирикалық тереңдік пен эпикалық кең ... ... ... адам мен ұлт ... драм. сюжетте үйлестіріп, көркемдік зор
қуатпен жырлай білді.
Ақын ... ... бір ...... білім беру,
педагогика саласы. Мектеп оқушыларына, мұғалімдерге ... ... 1923), ... ... ана тілін оқыту жөні» (1925) еңбектерін
жариялады. Ақан ... ... ... Әбубәкір Диваев туралы зерттеу еңбектер
жазып, ауыз әдебиеті ... ... ... аударма саласына үлкен мән берді. И.Гете, Г.Гейне, ... А.В. ... М.Ю. ... А.А. Фет, И.И. ... И.П. Мятлов,
А.А. Блок өлеңдерін, А.М. Горький, В.В. Иванов, Д.Н. Мамин-Сибиряк, ... ... ... ... ... ... ... аударумен
қоса М.Жұмабайұлы «Шолпанның күнәсі» әңгімесі арқылы қазақ әдебиетіне
психологиялық талдау, сана ағымы ... ... ... ... қазақ лирикасына қосқан үлесі
Ұлылар ешкімге ұқсамайды, олардың әрқайсысы өзінше өзгеше. ... ұлы ... ... де осы ... ... Абайда ой басым
болса, Мағжанда сезім басым. Абай ... ... ... ... Мағжан
адам жанының сиқырлы сезімдерін жырлауда алдына жан салмады.
Махаббат — әлем поэзиясында мәңгілік ... бірі ... ... Абай ... жаңаша жаңғырды. Ол жырлаған «Айттым сәлем,
Қаламқас», «Көзімнің қарасы» сияқты ... ... ... ... айналдырып жіберді.
Ал табиғатынан лирик М.Жұмабаевтың шығармашылығында да ... ... ... ие. ... өз кезінде ақын ретінде танытқан да
осы махаббат жайлы ... ... Бұл ... ... ... ... ... жүрегі сезеді, махаббатсыз өмірде мағына бар деп
білмейді.
«Көңілді ашатын, жалынды басатын, жалғыздыққа, зарыққанда, талыққанда
жүрекке ем болатын ... ғана ... адам шын ... ...
жүректі жаралайтын тікенек! Жар сүйсу жүрек жазылады, сүймесе өледі,
махаббат – бір ... у, ... ... жүрекке махаббаттай күшті әсер бере
алмайды», міне ақынның махаббатына көзқарасы.
Бірақ махаббатты мәңгі деп ұқпайды. ... ... тез ... қалуға
мүмкін деп қарайды» (Мағжан Жұмабаев Шығармалары. А., 1989, 421-бет) – деп
жазған болатын.
«Махаббат – бір тікенек,
Жүрекке барып қадалар.
Бақытсыз ғой бұл ... одан қан ... ... бүл ... тілімен сүйсы жар.
Сүймесе жүрек, дариға,
Өлер жүрек, қансырар.
Махаббат – бір ... ... ... ... ... у мен ... ... оятпас» (сонда, 144-бет) -
деген шумақтарын оқып ... ... ... Содан соң «Суйген анық» ... ... яғни ... да өзгеретіндігін жырлаған.
«Алдағаным жоқ,
Арбағаным жоқ,
Сен сөзіме, сұлу қыз!
Тап сол сағат Сүйгенім хақ,
Куә мынау көп ... - ... ... ... – деп ... ақын үшін ... қүшті нәрсе жоқ.
Өмірлегі ең қымбат, ең асыл – махаббат. Ол оны тақ пен тәжге де, ... ... да ... ... Шын ... ... ... бақыт жоқ.
Сүйгенімен ләззатты шақты бірге көру – адам ... ... ... нәр ... әр беретін бақытты шағы. Сондықтан да ақын:
«Сүй, жан сәулем, тағы да сүй, тағы ... ... у ... ... ... бір минутын бермеймін
Патша тағы, бүкіл дүние малына», —
Деп жырлайды. ... ... ... жырлау бұрын-соңды қазақ
поэзиясында кездесе бермейтін. Мағжан Абайдың «Айтты сәлем, ... ... мал мен ... ... ары қарай дамыта, тереңдете алып
кетіп, махаббаттың сиқырлы сезімінің ... ... жан ... ... ... ... бос, ... оны қосыңдар» десе, Мағжан
махаббатсыз көп күндерден адамның ең асыл сезімі ... ... бір ... ... ... адам – ... адам. Сүйіспеншілік сезімдерінсіз
адамдардан адамдық істер күтуге болмайды. ... – адам ... ... тағы бірде ғашығыңды:
«Жалындап күйіп,
Бір ғана сүйіп,
Өлсең де болмай ма?» - деп, сауал ... ... ... адам қып ...... ... ақын қылатын да
– махаббат. Гүл болмаса, ... ... ... ... болмаған
ақын да жырлай алмайды. Шын сүйген ақын ғана шабыттанып, шын жырлай біледі.
Сондықтан да ақын тағы бірде өзін ... ... ... ұшатын қөбелекке
теңейді («Жас сұлуға»).
Сүйіспеншілік – Мағжан поэзиясының өзегі, қаны, жаны, бүлкілдеп соғып
тұрған жүрегі. Оның ... жан ... ... ... ... ... ай»,
«Шолпан», «Н-ға», «Сүйгенім анық», «Хор сипатты қарындас», «Жас сұлуға»,
«Сәуле», ... ... ... «Жұлдызды – жүзік, айды – алқа қып
берейін», т.б. өлеңдерінде адам ... ... ... не бір ... әсем ... ... Осы өлеңдердің қай-қайсысы болса да өзінше бір
әлем; бір бірін ... ... ... ... ... ... ғажап бір күйге бөлейді.
Табиғат тақырыбында біршама ғалымдар пікір білдірді. М. Базарбаев
Мағжанның «Жазғы жолда», ... ... ... «Айға» өлеңдеріне тоқталып,
былай дейді. «Ақын тау ... ... не ... ... ... ... көл, ... жазғы таңды, қысқы кешті, егінді, не жер, күн,
ай жайында айтсын, бірінші кезекте өзінің дүние түсінімі, ішкі жан ... ... ... ... ... ... ... тебіренеді»
[1,15].
Рымғали Нұрғали «Әуезов және алаш» кітабында, «Ақын шыққан аса биік
эстетикалық тұғырдың бірі – ... ... ... ... Абай
дәстүріндегі жыл маусымдарына қатысты әлеуметтік терең сарындардан алынған
үлгілерді дамыта келе, ... ... ... ... ... ... тәжірибелерге ден қоя отырып, жаңа ... ... – деп, ... ... ... [2, ... Әлімбаев «Толқыннан толқын туады» кітабында «Еділде» деген ... ... ... ... ... ... ... бүгін
де өзі сұранып тұрған өлеңдері аз емес. ... ... ... ... Бұл ... ... ... туындыларына тән!», – деп, ... ... ... ... ... ... ... жұртын оятқан» атты Мағжан туралы
монографиясында табиғат лирикасына қысқаша түйіндеу жасай кетеді. ... ... да ... жан ... жырлайды. Оны «Күзді күні»
өлеңіндегі табиғатты адам ... ... ... сырластыруынан,
«Сең» өлеңіндегі сары аяз бен қардың ғашық жардай қыс кезінде құшақтасып
бірге жүргенімен, ... ... жер ери ... ... ... шыдай
алмай еріп кетуін жанды суреттеуінен білеміз. ... қара ... ... қар ... ... ... түс көріп жатқан адамға балауы да
осы ойымызды нығыздай түседі. Аймауытов айтқандай, қазақ ... жан ... ... ... ... ақынның жоғы рас» [3,45].
Қуандық Мәшһүр-Жүсіп «Қазақ лирикасындағы стиль және бейнелілік»
монографиясында ... ... ... ... былай дейді: «Табиғатты
бейнелегенде де, белгілі бір ... ... бір ... ... ... ... сол кездегі қазақ даласының, өзен-көлі, теңізінің көшірмесін жасаумен
шектелмеу, ... сол ... ... ... мол ... ... ... әспеттеу талабы жүзеге асады», – деп, ... ... ... ... ... ... ... әрі айрықша, әрі шартты қалыпта
алып бейнелеу ... бір ... ... соның бір көрінісі
–Мағжанның «Жиіленді қара орман» өлеңі» [4, 194].
Мағжан мен Абай ... ... ... ... ... мына ... аңғарамыз: «Тегінде, пейзаждың өзін
суреттеуде көп ақын өздерінің стильдік ... анық ... ... ескі ... ... дәл ... таулық, шындық қалпын
суреттемей, салыстыру үшін әр ... ... ... ... Тауы
кейде тауға ұқсаса, кейде қиялап, шұбарлап, әсірелеп айтқан тұманды,
жұмбақты бір ... ... ... еді.
Орыс поэзиясының, әсіресе Пушкиннен бері ... ... ... ... ... ... оның аса айқын бір өзгешелігі – әрдайым
дәлшілдігі, шындыққа жақындығы ... ... Абай да осы ... ... ... жайын және барлық күйлерін, сол орыс поэзиясындағы дәлшілдік
негізге құрады [5, 105].
Мағжан кезінде Абайдан ... ... ақын ... 1918 ж. ... №5 ... Ж. ... пен М. Әуезовтың «Абайдан соңғы
ақындар» мақаласында былай баға ... ... әсер ... ... көбінесе Мағжан, Міржақып, кейде Сұлтанмахмұт әм Ахмет Мәметовтыкі.
Бұлардың өлеңінде өзгеше бір сарын бар, жүрегінің ... ... ... ... ... бір ... бар. Бұлар – сыршыл (лирик)
ақындар».
Мағжан өлеңдерінде қасірет те, реализм де бар. Қай ... ... та, ... ... ерекшелігін көреміз. Мысалы, «Жазғы
жолда»:
«Дала. Дала. Сар дала!
Жапан түзде бір ... ... ... ... ... ... жағым дала – жер де көк.
Жылауға да таяумын.
Шілде. ... ... ... ... Жоқ бір ... де жатыр тұншығып.
Жол жыландай иірілед,
Шаң ерініп, үйірілед.
Ешбір леп жоқ, ... ... бұлт ... түсі ... ... тылсым билеген.
Ыңыранғандай әлдекім,
Жылай ма екен әлде жын?
Перілер ме екен күйлеген?
Жел жыландай иірілед,
Шаң ерініп үйірілед.
Ешбір леп жоқ, тып-тымық,
Аңсап есім жия ... екен ... ... романтизм бар. Өз ... ... жан ... ... ... ... шілдеде даладағы жалғыз жолаушы
сағым арасында есінен адасып келе ... ... оған ... ... ... қалың әскер боп көрінеді. Абайдың «Жаздыгүн шілде болғанда» өлеңі
нақты өмірді сипаттайды. ... жаз бен ... ... ... ырғаққа
түсіріп, бірыңғай әдемі бояумен суреттейді. Ал Мағжан өлеңінде тылсым дүние
қоршауындағы лирикалық кейіпкердің аласұруы асқақ түрде ... ... ... жел ... ... дем ... тартып осқырып,
Кейде қатты ысқырып,
Аңдай ұлып бір мезгіл,
Екі санын шапақтап,
Біресе сақ-сақ күледі.
Кейде ... ... ... ... ... сыбырлап,
Жерді жапқан кебінді.
Сүйіп ақырын құшақтап,
«Әпсүн» оқып үреді [6,366]».
Бұл – қысқы боранның суреті. Мұнда да лирикалық кейіпкер ... ... өзі ... келе ... үдеп бұл боран
Жанымда жоқ тірі жан.
Тоңазыды денем де.
Адаспай дұрыс келем бе?
Қорқып жүрек ойнайды,
Көз ... ... ... ... ... ... ... бастады.
Көрінген бір жарық жоқ,
Босаңсиды Қаракөк...
Сар далада адасып,
Суық кебін жамылып
Қаларын кім біледі? [7,268]-деп ... ... Бұл өлең ... ... ... ... ұқсас. Екеуінде де жалғыз жолаушы
табиғатпен алысып, өліммен де ... ... ... ... кейіпкерлер бірнешеу, көпшілік болса, Мағжанда жалғыз «мен». Бұл
– Мағжанның табиғат лирикасының бір ерекшелігі. Осы екі өлең ... ... ... жолдан» (1989) кітабында былай деп еді: ... ... ... ... ... сиқырлы дүниеге ауытқуға әуестенеді.
Одан бірде өзі қорықса, ... ... ... ... ... ... жын-
пері іздеп, солармен сұхбаттасқысы келеді, осының бәрі ... ... ... ... ... бітеді» [6, 58].
Ал Әуезов керісінше, Абайды сүйетінін айта келіп, «Бұдан соң Мағжанды
сүйемін. ... ... ... сүйемін. Қазақ ақындарының қара
қордалы аулында туып, Европадағы мәдениет пен сұлулық ... ... ... арқа ... ... сезгендей боламын» – дейді. [7, 407].
«Қысқы жолда» боран бейнесі кейіптеу арқылы жасалған, Абай ... ... өз ... танытады. Боран бірнеше қимылда беріледі.
Әуелі ол ызғарлы, екі ... дем ... ішін ... ... ... қатты
ысқырады, одан соң, аңдай ұлиды, біресе екі санын шапақтап кенет сақ-сақ
күледі. Жалғыз жолаушыға күлгендей. Сонан соң ... ... ... ... ... ... ... иманын үйіріп, «Әпсүн» ... ... ... ... қарды әлсін-әлсін үрлеуі молданың «Әпсүн» оқығанына
ұқсайтынын ақын шеберлікпен көз ... ... ... ... ... ... оған да боран «Әпсүн» оқиды дегенді байқатады. Қарды ... ... ... ... ... Бұл да – ... ... қаһарман сезімі де боранмен бірге өзгеріп отырады, жүрегі қорқып
ойнайды, ... ... ... де ... тәсілімен ойнақы жазылған. Абайдың
«Жазғытұры өлеңінде» күн – күйеу, жер қалыңдық боп ... ... ... ... ... бала етіп басқа қырынан келеді. Абай әуелі ... ... ... күн мен жерге көшеді. Ал Мағжан бірден Күннен бастайды.
М.Әуезов: «Күнді – ... ...... етіп, осындай образбен
теңеу мәдениетті әдебиетінің үлгі дәстүрінен ескіріп қалған, мифтік теңеу
болады», – ... [5, ... ... дәл алты ... ... еркетай
Ұйқың қанды, тұр қозым,
Аш көзіңді, жұлдызым!»
Деп маңдайдан ақырын.
Жұмсақ жылы сәулемен.
Сипап жерді Күн күлер.
Аяқтарын ... ...... жас ... оянып жатқанда
Жұмсақ, ыстық бетінен
Тәтті ғана сүйсем деп,
Күбірлеп жылы жер жүрер.
Дамыл алмай жылар қар,
Ақ ... ... ... ... деп ... сүйінші
Сұрайтын жас баладай,
Асығып сулар жүгірер.
Керіліп ерке жер тұрар,
Мөлдір сумен жуынар,
Үлде менен бүлдеге,
Түрлі түсті гүлдерге,
Ши жібекке оранып,
Қарағанда көз тоймас,
Бүлдіршіндей ... сұлу ... ... ... ... ... ... сүйеді.
Ұзын күнде ару жоқ,
Періштем деп айналып,
Алтын ана Күн жүрер.
Мұны көріп бұлттар,
Күңіреніп етер зар:
«Біздерде ... ана ... та жоқ ... ... ... ... жас ... [8,259].
Ақын мұнда ана мен бала арасындағы махаббатты ... ... ... ... ... ұғым ... көп қолданылады. Ш.
Айтматовтың «Ана – Жер-Ана» повесін мысалға келтіруге болады. Мағжан болса,
нақты ... ... ... ... ... ... ... де анасыз бала тумайдындықтан Жерді – бала, Күнді – ана етіп ... Күн, Жер ... ... кәдімгі ана мейірімін, бала
еркелігін сипаттап отырған ... Күн – Ана ... ... ... жер ... ... ... деп еркелетіп, жылы сәулесімен сипап оятып
алады. Жер – бала аяқтарын көсіліп, есінеп, еркелеп ... жел де ... ... қарама-қарсы қар жылайды, ериді деп алмаған, себебі бастан-аяқ
бәрі адам кейпінде болу ... ... ... сұрап жүгірген жас
баладай деп, ұлттық өрнек береді. ... ... жер ... ... ... ... ... қимылдарының реттілігін сақтаған.
Шынында, адам әуелі көсіліп, ... ... ... ... соң ... Мұндағы жердің жуынуы – қардың еруі, киінуі – ... ... Ең ... ... ... ... ана да, тұрақты жер де жоқ деп
бұлттар жылап алады. Бұлттың жас төгуі – жаңбырдың ... Ақын өлең ... ... ... ... ... әрі көктемдегі заңды құбылысты
сақтаған: күн жылынады, қар ериді, жер көгеріп, ... ... ... ... жинақы, ықшам.
«Жаз келеді» өлеңінде шыншылдық пен кейіптеу ... ... ... ... ... бала ... бу.
Белден батып күртікке
Енді ізде қызыл су.
Қара көз таста кестеңді,
Үйде отырып қуарма!
Тысқа шығып-кіргенде
Екі беті – екі ... ... ... ... аһ ... анық ... та ... сыбырла.
Күн батқан соң қатқақ боп
Қуанғанда ессіз қар,
«Жаз келеді, жаз,жаз!» – деп,
Жымыңдайды жұлдыздар [9,145].
Бұл өлеңге адам сезімін, қыс бойы дертті боп үйде ... қара ... ... Дертің болса, оған дауа жаз келді дейді.
«Сең» өлеңінде табиғатқа тағы да ғашықтық, тастап кету, соған ызалану
секілді сезімдерді береді
Сары аяз – ... ... ... ... ... ... біткен соң,
Жел сипап, күн күліп,
Мазақ қып сүйген ... бір ... ... ... мұз кәрленіп,
Қара көк түс алды... [10,258].
Мұнда сары аяз сүйген жар қарамай кеткен соң қалың қар ... ... ал ... мұз жел мен күн ... ... соң, кәрленіп, қара көк түске
енеді, бір сұмдықтың боларын ішінен түйіп, кетуге ойланады, анасы – ... ... ... ... сары аяз, ... қар, жел, күн, қалың
мұз, мұз теңіз, ерке өзен. Ақын оған ... жете ... ... ... деп, өзі де ... сегізінші бейне боп қосылады.
Көп уақыт жатқан мұздың қара көк түске айналатыны белгілі. Ақын осыны
мұздың кәрленуімен байланыстырып, ... да ... ... ... ... ... Суреткер табиғи көріністен адам кейпін
дәл байқаған, әрі өлеңдегі мұздың рөліне де бұл сипаттау .тура келіп ... ... ... ... ... ... лирикалық кейіпкер
біреу ғана болатын. Ал «Жазғытұрым» ,«Сең» өлеңдерінде кейіпкерлер бірнешеу
болып, табиғаттағы тұрақты болып тұратын құбылыстар мен ... ... ... әртүрлі әрекеттер, сезімдер, қарым-қатынастар ұқсастығына
қарай бір-бірімен қабысып жатады. Мысалы, «Сең» ... ... ... болатын махаббаттағы тұрақсыздықты, алданып қалуды көрсетеді.
Мағжанның табиғатындағы кейіптеу ... ... ... ... Бұл – ... табиғат лирикасының екінші бір ... ... ... жар ... ... ... еркелеп
Меруерт көбікке оранып
Жыландай жүзге бұралып
Жарға жетер ентелеп.
Күміс кәусар суымен
Суының алтын ... ... ... көз ... жуып жартасын
Сүйіп сылқ-сылқ күледі.
Сылдыр-сылдыр, сылдырлап
Бірінің сырын бірі ұрлап
Толқынды толқын қуады.
Жарына бал береді.
Береді де өледі.
Өледі толқын – ... ...... ... Ақын ... күнде болып жататын
табиғаттың заңды құбылысының өзінен адам тіршілігін, ... тән әр ... көре ... Ақын ... ... ... ... тәнті боламыз.Орыс ақыны Бальмонттың «Белый пожар» ... де ... ... стою на ... в ... прибоя,
И волна, проблистав белизной в вышине,
Точно конь, распаленный от бега и ... ... ... домчалась ко мне [12,36].
Бальмонт толқынды шауып келе ... ақ ... ақ ... ... ... ... жоқ ... «өледі» деген сөзбен береді. Бальмонттың
лирикалық кейіпкері үшін жай ат емес, соғыстан келе жатқан ақ ат, ақ ... ... түсі ақ ... оның аты мен ... да ... ... басқа өлеңдерінде отты ең әдемі құбылыс деп санайды. Толқын
мен жалынның қимылдары бір-біріне ұқсас ... да ақ ... ... ... күн, ... таңның жыры» өлеңі азамат лирикасына жатса да,
мұндағы табиғат көрінісі де жоғарыдағы ойымызды нақтылай ... күн ... ... күн ... ... ...... жар,
Қан жылап күнді көмеді.
Күн өлді. Көк күңіренді.
Жер жамылды қарасын…
Жер жарынан айрылып,
Жамылды қара басына…[14,233].
Бұл өлеңнен де жар ... бұлт пен ... ... Жай ... ... Күнде қайталанатын күннің батуын, қараңғылық түсуін, күн
батып бара жатқандағы бұлттардың қызыл шапаққа бөленуін тұтас, ... ... етіп ... ... ... ... ... мен содан
кейінгі болатын өзгерістер жарынан айрылып, қара жамылған адам әрекетінен
аумайды.
Қорыта ... ... ... лирикасы ақынның стилін айғақтай
түседі. Табиғат ... ... өз ... ... ешкімге ұқсамайтын
суреткерлік бай қиялы аңғарылады. Табиғат жұмбағы мол тылсым дүние болса,
Мағжанның табиғат лирикасы да сол ... өзі ... Бұл ... ... ... жаңалық қосқаны даусыз.
ІІ ТАРАУ МАҒЖАН ЖҰМАБАЕВ ШЫҒАРМАЛАРЫН ОҚЫТУ ТИІМДІЛІГІ
2.1 Мағжан Жұмабаев шығармаларының өзектілігі және тәрбиелік мәні
Мағжан Жұмабаевтың алғашқы ... ... ... ... ... еді. Мағжан өмір сүрген уақыт қаншалықты күрделі саяси, қоғамдық
тақырыптарды алға тартқанымен, оның ... ... ... Абайлар бастап
кеткен ағартушылық ой-пиғыл бұл кезең әдебиетінде ... ... ... ... ... жыр ... ұлы ... үлгісін жалғастырды. Алғашқы
өлеңдерінің бірін ... ... ... деп ... өзінен ақынның ұлы
Абайды ерекше құрмет тұтқаны ... Өз ... ... арасындағы әр
түрлі келеңсіз мінез-құлықты, әрекетсіздік пен ... ... Елін ... ... өнер ... ... ... таң», «Өнер-білім
қайтсе табылар», «Қазағым», т.б. өлеңдерінде ақын осы тақырыпты көтереді.
Мағжанның ... ... ... ... ел мен жер тағдырына
алаңдаушылық жатады. Ақын туған елін ... ... ... әрбір пұшпағын
жүрегіне жақын тұтты. Ол:
Басқа жұрт аспан-көкке асып жатыр,
Кілтін өнер-білім ашып ... ... ... арасында мұндай
ұмтылыстың әлі де жоқ екеніне өзегі ... ... ... бар ... ... да, азын-аулақ оқыған төрелер де өз басының қамын ойлаумен жүр.
Халықтың жайына алаңдайтын ... жоқ. ... ... де ... ... Қыз ... ... сатылуда. Өзара дау-жанжал, айтыс-тартыс көп.
Міне, Мағжанның өкініші – осылар.
Дегенмен Мағжанның ойлары мұнымен шектелмейді. Бір ұлттың өз ... ... ғана ... қоймайды. Мағжанның азаматтық ... ... ... ... ... ... ... туралы
айтқанда, оның кешегі өткен жолын еске алады, оны бүгінгі жағдайымен
салыстырады. ... де ... ақын ... түріктік идея көтереді. Түркі
тектес халықтардың бәрінің болашағынан үміт ... ... ... ... Бұл қатарда ақынның «Пайғамбар», «Күншығыс», «Түркістан», ... ... ... ... ... ... жақсылық атаулының бәрі
де Шығыстан келмек, Батыстан торлаған қою қара ... ... ... ғана ... Бұл ... ... туған жерге, өз
топырағына, Шығысына деген ғажайып сүйіспеншілігі, перзенттік патриотизмі
айқын көрінеді.
Мағжанның бұл тақырыптағы ... ... ... ... ... ... ... ойға алу арқылы түсіндіріледі. Ол Шығыстың, оның
ішінде түркі елдерінің кешегі тарихына көз ... Бір ... ... еске ... ... ... ... айқын айғағы.
...Түркістан – екі дүние есігі ғой,
Түркістан – ер түріктің ... ғой – деп ... өлең ... тарихқа жетелейді. Ертеде Тұран аталған бұл жерді мекендеген ата-
бабаларымыздың өмірінен елес ... Ақын ... жері мен ... көлі ... ... тауларын, Теңізі мен Аралын, Ыстықкөлін, Жейхун мен
Сейхун дарияларын, Тянь-Шаньдай, Памир мен ... ... ... ... ... ... ... ер түріктің билері мен
батырларын, ғұлама ғалымдарын, ел басқарған хандарын еске ... ... ... өмір ... ... ... ... түрік дүниесі бүгінде
бірнеше елге бөлініп ... ... енші ... ... қара шаңырақ қалған жоқ па? – деп, Мағжан қазақты да сол ер
түріктің бір ... ... ... ... ... ... ... Мағжан осылайша
Шығыс әлемін, бүкіл түркі дүниесін мақтан ете жырлайды. Оның ... ... шолу ... ... тарихтың небір ерлікке толы, бейбіт өмір жайлаған
беттерін парақтайды. Оларды өз заманымен салыстырады. Көп ... ... Бір ... ... ... ... ер ... бүгінде бірлігі
азайған. Бас-басына ел болған, жеке халықтарға ... ... ... өлеңдерінде Мағжан осынау түркі халықтарын бірлікке шақырады.
Сонда ғана Батыстан келген ... ... ... ... ... ... ... ұқтыруға тырысады.
Бұған дәлел – ақынның «Орал тауы» атты өлеңі. Өлең кейіпкері – Орал
тауы. Мағжанның ... ол – ... ... ... ... ... көкпеңбек таулар. Қарағай, шыршасы ... не ... ... жортқан, қойнауында алтыны мен алмасы тұнған Орал
тауы. Тау табиғатының әсем ... сала ... ақын ... ... ары ... ... ... иең түрік еді,
Орын ғып көшіп-қонып жүріп еді.
Қорықпайтын таудан, тастан батыр түрік
Қойыныңа жайыменен кіріп еді.
Ер түрік ен ... ... ... ... ... – ерік ... бақыт құсы бастарында,
Іргесі жел, күн тимей, берік еді.
Мұндағы ақынның «ер түрік» деп отырғаны – түркі дүниесі, түрік, қазақ,
қырғыз, ... ... ... т.б. ... ... ... Бір ... даланың көркі болған осынау халықтардың бүгінгі халі ... ... ... түкті шет елдері» – Ресей патшалығы. Соның қысымымен бір кездегі
асқақ Оралдың да жүзіне қаяу түскен. Өлеңнің ... ... ... ... ... ... аяқтайды:
Анамыз бізді өсірген, қайран Орал,
Мойның бұр тұңғышыңа, бермен Орал!
Қосылып батыр түрік балалары,
Таптатпа, жолын кесіп, тізгінге орал.
Туған халқының, түркі ... ... ауыр ... ... өлеңдерінің өзін Мағжан айрықша ... ... ... ... ... – аса батыл, нені болса да кесіп айтатын өткір
жан.
Арыстанмын, айбатыма кім шыдар?
Жолбарыспын, маған қарсы кім ...... ... ... ... ...... жөнін кім сұрар? – деп басталатын «Мен кім?» атты
өлеңінде ... ... ... ... дәл ... ... да
қайратты, адал да қайсар бейнесін ашып береді. Ақынның «мені» өзін ... ... ... ... мол ... ... тұлпарға теңейді. Патшадай
қаһарлы, казыдай әділ, бидей шешен де өзі. Олай ... оған ... ... күш
бар ма?
Өзім – тәңірі, табынамын өзіме,
Сөзім – кұран, бағынамын сөзіме!
Бұзушы да, түзеуші де өзіммін,
Енді, ескілік, келдің өлер кезіңе, – ... ... ... ... күш-жігер мен шынайы шындық қатар өрілген.
Ақын өзін немесе өзінің лирикалық кейіпкерін ғана емес, айналасындағы
жастарды да ... ... ... ... қалыпта көргісі
келеді. Халқының болашағы үшін күресетін негізгі күш –жастар. Олай ... бойы ... ... ... ... ... үшін ... орны бөлек.
Өзінің «Мен жастарға сенемін» деп аталатын өлеңінде ол жас ... ... ... ... бойынан кыранның қанатындай күштілікті,
таза ... пен ... ... ... жерге деген шексіз ... ... ... ... жырлайды. «Мен жастарға сенемін!» деп
асқақтай сөйлейді.
Мағжан өлеңдеріндегі ең ... ... – ел мен жер ... О ... ... азаттық өмір тілеген ақын туған елінің өткен тарихына үнемі ... ... Сол ... ... ... ... ашады.
Атап айтқанда, «Өткен күн» атты өлеңінде Еділ мен Ертістің арасын
жайлаған ... бір ... ... ... мен ... шалғынды
жайлауын, айна көлдері мен алаңсыз күн кешкен тұрмысын, қаһарман ... әділ ... ел ... сәні болған ұлттық салт-дәстүрлерін мақтан
ете отырып:
Өткен күнді ойласам,
Ойға терең бойласам,
Кешегі қайран қазақтың
Сәулеті мен ... ... ... - деп, ... ары ... осы ... шырқы
бұзылғанын баяндайды. Өткенді аңсап емес, қолда бар ... ... ... себебі неде? Бейбіт өмір неге қара түнекке айналды?
Қазақтың қазіргі күйі ... ... ... ... ... ... ... деп аңдып тұр
Қылышын ұстап таяулап, –
деп, ақын сол заманның шындығы арқылы әлгі сауалдарға ... ... ... 1917 ... ... ... ... жырлауда
да ақын дәл осындай шыншылдықтан жаңылмады. «Бостандық», «Есімде... тек ... т.б. ... ... ... ... ... ... етер ерекше қайраты сезіледі. «Бостандық» өлеңінде:
...Көк есігі ашылды,
Жұмақ нұры шашылды.
Келді ұшып бостандық, – деп ... ... ізгі ... ... ... ... сезімі аса күшті. Екі дүние
алмасып, аласапыран болып жатқан тұста өмір сүрген ол ... ... ... сезеді. Әйтсе де оған жету оңай емес. Сенімінен гөрі
үміті ... ... ... ... күйде жазылған Мағжан өлеңдерінің
бірі – «Сағындым». Өлең абақтыда отырған ... жан ... ... қара тас абақты іші қара көлеңке. Сасық иіс қолқаны атады.
Кіп-кішкене терезеден келіп жететін ... та, таза ауа да ... ... ... ... ақын сары даласын, алыстағы анасын, туған елін,
құрдастарын, сүйген ... ... ... ... ...... өткен күнді сағындым,
Желдей зулап кеткен күнді сағындым.
Жыл құсындай ұшсам, қонсам ерікті,
Ойдағыны өткен күнді сағындым, – деп адам ... ... өмір ... Сол ... жету ... ... азабын тартып отырғанын ақын
өлең жолдарына түсіреді. Онда мұңнан гөрі жеке ... ... ... ... сәттердің суреті басымырақ. Ақын жырында болашаққа ... ... де алаш үшін ... атақ ... үшін өлгенім! –
деген жолдарда Мағжанның ... ... ... ... ... одан ... ... қалың кара ағашым,
Қайраты мол, айбынды ер, алашым!
Өзі-ақ құлар, сырың берме, сабыр қыл,
Ақымақтар байқамаған шамасын, –
деген жолдардан оның ертеңгі болашақтан ... ... ... да ... ... азат ... келеріне деген сенімі көрінеді.
Өмірге құштарлық, айналасындағы адамдарға, туған табиғатқа, жер-анаға
ғашықтық туралы ойлар – Мағжан ... ... ... ... Ақын
нені жырласа да, ерекше махаббатпен, шынайы жүрекпен жырлайды. Сол себепті
де оның өлеңдері сырлы, сазды, ... атты ... ақын ... ... ... ... жүрген қарапайым жарына деген сезімін суреттеуден бастайды.
Өлеңде өмірдің ... ... ... ... суреті бар. Ана да, жар да әркімге
қымбат екенін есіңе қайта салғандай.
Мағжан нені айтса да, бейнелеп айтады. Ол үшін ... тауы да, ... желі де ... Ақын ... адам мен табиғат астасып жатады. ... да ... осы екі ... ... алып ... Бір ... жарына, жалпы адамға деген махаббатын туған жерге ... ... ... енді бір ... сол ... асыл ... адамды бәрінен жоғары кояды. Бұған дәлел – «Сен сұлу» өлеңі.
Өлеңде сұлулықтың көркіне көз тоймай, айналасына таңырқай көз салған
ақынның ... бар. Ол ... ... үстінде. Оның көңіліне ... ... ... кең ... ... ... көктемнің арайлы күні,
күміс табақтай көкте жүзген сұлу Ай, жібектей есіп, жанды жадыратар ... тау, ... ... аққулар, көк аспанда нұрын шашын тұрған Күн. Ақын
осы көріністің тамаша картинасын ... ... әр ... ... әр ... ... ... белгілерін көреді. Сонда да болса,
дүниедегі ең сұлу жаратылыс Мағжан үшін бұл ... ... ...... ... ... адамы.
Толып жатыр түрлі сұлу дүниеде,
Бәрінен де маған, сәулем, сен ... таза ... ... ... ... – аса көркем
мұра. Табиғатынан жаны сұлу сыршыл ақын адамның ең асыл ... ... ... ... ... лирикалық қаһарманы үнемі ғажайып сезімнің кұшағында жүреді.
Шын сүю – ... ... әрі ... әрі ... күй. Қуанышы да мол,
азабы да аз болмайтын ... ... ... ... мөлдір. Сонымен
бірге, ол махаббатқа шексіз адал. Сүйген жанының бір сәттік ... ... ... да, дүниенің малына да айырбастамайды. Сүйген жары үшін ... да ... ... ... Айды алқа ғып ... өлеңі дәл осындай кіршіксіз
махаббаттан туған шығарма.
Сүйгеніне қол созған ғашық жан:
Кел, жұлдызым, жылжып қана жібектей,
Жұлдызды жүзік, Айды алқа ғып ... ... ... ... ақтарады. Оның ғашығы – сөзі сиқыр, шашы ... ... ... ... ... ... Ақын осы сұлулыққа жету
жолында бәрін де ... ... даяр ... ... бар ... ... ... кестелермен береді. Лирикалық кейіпкерінің ... ... ... ... ... ... ... айды алқа етіп
ғашығына сыйға тартқызады.
Мағжан – қазақ өлеңінің көркіне көрік ... ... ... ... ... Жоғарыдағы өлеңдерінің бәрінде де ол қарапайым
өмір кұбылыстарын әсем суретке айналдыра жырлайды. «Толқын», «Шолпы», ... ... ... тән ... бір ... ... көрінеді.
Мағжан Жұмабаев – бірнеше көркем поэма жазған құлашы кең эпик ақын. Ол
өз заманының ... ... ... ... өткен тарихын жырлау арқылы
көрсетуге ұмтылды. Өйткені артта қалған казақ елін алға ... ... өз ... ғана ... ... да ... күш ... осындай
ерлік қайнарын Мағжан тарихтан іздеді. Өз шығармаларында кешегі өткен батыр
бабаларымыздың ерлігін жырлады. ... ... ... ... Сол
арқылы халқының қайратын ұштап, санасын оятуды ойлады.
Бұл тұрғыдан келгенде, «Батыр Баян» поэмасының маңызы ерекше. Поэманың
оқиғасы бір ... ... пен ... ... ... ... қарсы жорыққа аттанбақ болған Абылай хан қол астындағы
батырларын жинайды. Жалғыз Баян батыр ғана ... ... ... бір
кезде жорықта қолға түскен қалмақ қызы мен батырдың інісі Ноян ... ... ... ... кашып бара жатқан жерінен Баян қуып жетіп, екеуін де
оққа байлап ... ... ... ... да ойы ... Бірақ қалмақ қызы
әр түрлі айламен жақындатпай жүріп, күндердің күнінде інісі Ноянмен ... ... ... қолы ... ... Сол жорықта Баян батыр
ерлікпен қаза табады.
Оқиға желісін Мағжан жай ғана ... ... Биік ... құрылған бұл поэмада батырлық та, достық та, адамгершілік ... ... да бар. ... бас кейіпкері Баян батырдың өзі шығармада екі
сипатта көрінеді. Інісі Ноян мен қалмақ қызының қылығына ашуланып, ... ... ... Баян мен екі ... өлім ... ... Баянның
көңіл күйі, кескін-кейпі екі түрлі, бірақ нанымды. Бәрі де ... ... ... ... таныс жағдайлар.
Алыстан екі кара көрді Баян,
Кілегей қара бұлттай төнді Баян.
Ой жоқ боп, жүрек шоқ боп, құр екпін боп,
Сұңқардай ... ... ... – Баян ... екі жастың артынан қуып жеткендегі ... ... ... ... ... ашу мен ... оты ... алапат
күш иесі. Алдынан тау кездессе де төңкеріп ... ... ... ... ағасының мына түрінен шошынып қалады.
...Ойламай, белді бекем будым неге?
Қозымды қас дұшпандай қудым неге?
Майысып Ноян қалқам, ерке марқам,
Қасқиып ... ... ... ... тас ... жібімеді-ау,
Бір ата, бір анадан тудым неге?
Салдырап шіріп ... ... өз ... ... неге?
Күнәсіз екі жасты өлтіргенше,
Өлмедім ішіп уын удың неге?
Туған бауырын оққа байлап, екі ... ... ... ... ... егіледі. Бірақ болар іс болды, өз қолын өзі кесе алмайды. ... ... ... өзі ... көп ... жауап іздейді.
Жоқ, әлде, жоқ, жоқ... Әлде... Өлтірдім бе,
Інімді алты алаштың намысы үшін?! –
деп өзін жұбатады. Осылайша өзін-өзі ... Баян ... ... сол ... ... қаза табады.
Поэманың бас кейіпкерлерінің бірі – қалмақ қызы. Ол Мағжанның ұғымында
жай ғана тұтқын емес. Атағы ... ... Баян ... ... болған қыздың
көркіне ақылы сай еді. Қыздың сұлулығын Мағжан аса ... ... сұлу сұлу екен ... ... ... бар сұлулық жиылғандай.
Торғын ет, шапақтай бет, тісі меруерт,
Сөздері – су сылдырлап құйылғандай.
Бір улап, көзқарасы бір ... ... ...... ... ... ... тартқан адам қалар қанбай.
Осындай ерекше сұлулық иесі – қалмақ қызының қайсарлығы мен ақылы да
қайран ... Сөз ... ... ... ... жүріп, өзіне
қарындас ретінде қарауға мәжбүр еткен. ... ... ... ... ата-анасы
жатыр.
Алаштың аруы боп кетсе-дағы,
Жанымен өз жұртынан айырылмаған, –
күйі, ақыры, жас ... өз ... ... Ноян қанша батыр болса
да, қыздың сөзіне бас иеді. Мағжан суреттеген Ноян ... ... ... ... ... хан ... «кең ойлы данышпан», елге қорған болған хан ретінде
көрінеді. Қол астына алаштың атақты батырларын ... ... ... ... ... ... ... амалсыздан кері қайтуға
мәжбүр болады. Батырларының бәрі осындай бәтуаға келеді. Тек жалғыз Баян
ғана:
«Апырым-ай, алаш арын ... бұл ... мәні ... – деп, қасына жүз жолдас ... ... ... ... ... өне ... ... тартысты, кейіпкерлердің көңіл
күйін, іс-әрекетін, мінез-табиғатын Мағжан айрықша шабытпен ... ... ... ... ... сондай-ақ ниетінің
ақтығын, жанының тазалығын қатар сипаттау ... ақын ... ... ... ... жеткізеді. Оқиғаны баяндау барысында тау ... күн мен ... ... ... ... ... ... кызының сұлулығымен астастыра отырып, поэмадағы әр түрлі характерлер
кақтығысын ... ... ... ... ... ... өлең ... көркемдігі, образды суреттеу, романтикалық асқақтық тәрізді қасиеттер
де поэмада кеңінен көрінеді.
Қорыта айтқанда, «Батыр Баян» ... – тек ... ... ғана ... бүкіл қазақ поэзиясының қазыналы қорынан
лайықты орын алатын аса көркем де құнды туынды.
2.2 Мектеп білім ... ... ... оқыту
Практика жүзінде М. Жұмабаев лирикасын оқыту ... біз ... ... ...... ... тақырыбы: Мағжан Жұмабаев (1893 - 1938) «Қысқы жолда»
өлеңі
II. Сабақтың мақсаты:
1. ... ... ... жыр әлемімен танысу, өлеңнің
мазмұнын, идеясын ашу, мәнерлеп оқыту. Өлеңнің көркемдік ... ... ... ... ... ... танымын, белсенділігін арттыра
отырып, өз бетімен оқуға үйрету, сөйлеу тілін дамыту.
3. Тәрбиелік: Өлеңдегі табиғат суреті арқылы эстетикалық тәрбие ... ... елге ... ... арттыру.
III. Сабақтың типі: жаңа сабақ
Сабақтың түрі: дәстүрлі сабақ
Сабақтың әдіс - тәсілдері: түсіндіру, талдау, ... ... ... сын ... ... ... ... көрнекілігі: тірек – кесте, ақын суреті, иллюстрациялық
суреттер, интерактивті тақта
Пәнаралық байланыс: қазақ тілі, ... ... ... ... ... ... ... қатысын тексеру
б) Оқушылардың зейіндерін сабаққа аудару
Үй тапсырмасын ... ... үйге ... ... ... ... «Сағындым» өлеңін жатқа сұрау
1. Ақын нені, кімдерді сағыныпты?
2. Ақын абақтыға ... үшін ... ... ояту ... қозғау» стратегиясы
«Кім тапқыр?»
Күншығыстан таң келеді, мен келем,
Көк күңіренеді, мен де ... ... ... ... ... жүзіне нұр беремін, Күн берем!
─ Балалар, бұл өлең жолдарының авторы кім?
Қайталау сұрақтары:
1) М. ... ... Ақын қай ... қай ... ... ... ... неше жасында сауатын ашты?
4) Қандай тілдерді жақсы меңгерген?
5) Қандай ... ... Жаңа ... ... ... ... ... - 1938)
«Қысқы жолда» өлеңі
2. Сабақ мақсаты түсіндіріледі.
3. Тірек - сурет (М. Жұмабаев)
4. «Топтастыру» стратегиясы
Педагог қоғам қайраткері, ақын Мағжан ... ... ... ... – жүрегі от, рухы биік, жалынды ақын.
Балы жасынан ... ... ... ... «Табиғаттың өз тілі ... ... Соны ... ... ... Мөлдіріне ұзақ қарап, көл
жағасындағы ақ маржан тастарды уыстап ... ... ... жұмып, рақаттанып
тұрғаны да шындық. (апасы Күләндәм, қызы Күлзипаның естеліктерінен).
«Табиғатты Мағжаннан көп, онан артық суреттеген қазақ ... ... ... ... Ж. ... ... лирикасына арналған бірнеше өлеңдері бар:
Табиғат лирикасы → «Жазғытұрым», «Жазғытұры», «Жазғы таң», «Күз», «Жаз
келеді», «Күзді күні», «Қысқы жолда», «Жазғы жолда»
Балалар, біз ... ... ... ... ... ... деген сөзді естігенде көз алдарыңа не елестейді? Өз ойларын
парақшаға бір сөзбен жазу.
1. ... ... ... ... ... ... Балалар, өлең сендерге ұнады ма? Несімен ұнады? Қандай әсер
алдыңдар?
Өлеңде қай жыл ... ... ... ... қай ... қазақ ауылындағы қыс мезгілі суреттеледі. Табиғаттағы
өзгерістер, қысқы боранның суреті, ... сар ... қыс ... ... ... қаупі бейнеленген.
Өлеңді оқып отырғанда боранның дауысын естіп, денеміз тоңып, жалғыз
атты жолаушыны жылы үйге кіргізіп ... ... ... Сорап – ескі жолдың сүрлеуі, сілемі
2) Құлағын қайшыландырып – ... - ... ... Борт - борт желеді – аттың жайсыз желуі
4) Құр – ... бос, жай, ... ... – аң ... аңға ... ... – аттың аты
Эвристикалық тапсырмалар
Сұрақтар:
1) Қыста табиғат қалай өзгереді?
2) Адамдар мен жан - жануарлардың ... ... ... Қыста адамдар қалай киінеді?
4) Өлеңдегі қыстың кейпінен нені аңғарамыз?
Мәтінмен жұмыс
1 - ... ... мен ... ...... айтар ойының қазығы
Идея – ақынның айтар ойы мен мақсаты
Өлеңнің тақырыбы – қыс мезгілінің ерекшелігі, долы ... ... - ... ... ... – қыс сипатын күшейтіп, суреттеп, адамдарды табиғаттың
долы күшіне ... тұра ... ...... неше ... неше ... ... (5 шумақ, 21 тармақ)
Қыстың ерекше сипатын қай шумақтардан аңғардыңдар?
3 – тапсырма
Әдебиет теориясы
Өлеңнен кейіптеу, теңеу, эпитеттерді табу.
Кейіптеу:
Екі иінінен дем алып
Ішін тартып ... ... ... ұлып бір ... санын шапақтап
Біресе сақ - сақ жүреді.
Теңеу: Аңдай ұлып
Эпиттеттер: қараңғы түн, сар дала, ызғарлы жел, суық кебін
4 – тапсырма
«Салыстыру» ... ... ... өлеңімен салыстыру
Ақын шығармасы-------------------------------- Ұқсастығы------------
Ерекшелігі--------- Менің ойым
1. А. Құнанбаевтың «Қыс» өлеңі
2. М. ... ... ... өлеңі
Сергіту сәті
Жұмбақтар шешу
1. Қолы жоқ, сурет салады
Тісі жоқ, тістеп алады (Аяз)
2. Қанаты жоқ, ұшады,
Аяғы жоқ, жетеді
Аузы жоқ, ұлиды. (Боран)
5 – ... ... ... ... ... әр әріптен қысқа байланысты сын есімдер құрастыру
Қ - ... ... ...... ... – суық, салқын
Бекіту.
Үйге тапсырма: 1. Өлеңді жаттау
2. Қыс туралы әңгіме жазу, сурет салу
Бағалау
Сабақ - 2.
Сабақтың ... ... ... ... ... мақсаты:
1. Білімділік. М. Жұмабаевтың шығармашылығы жайлы алған ... ... ... ... ... ... ... Дамытушылық.«Түркістан» өлеңі туралы алған білімдерін әр түрлі
тапсырмалар ... ... ... тез ... ... ... ... дағдыландыру.
3. Тәрбиелік. Оқушының тіл байлығын жетілдіру, М. Жұмабаев секілді өз
тілін, елін, жерін сүйе білуге тәрбиелеу.
Сабақтың ... ... ... ... ... сұрақ – жауап, мәнерлеп оқу, жаңа ... ... ... ... ... М. Жұмабаев шығармалар жинағы, өлеңдер жинағы,
слайдтар.
Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру
ІІ. Үй тапсырмасын сұрау.
1. Балалар, біз ... ... ... ... өмірі – поэзиясында»
деген тақырыпқа тоқталғанбыз. Бәріміз тақтаға назар аударайық.
Осы тақырыптар аясында өз ойымызды ортаға салсақ.
1) ... ... ... оның ... ...... Мағжанның барлық өмірі – поэзиясында . Ақын ел ... ... ... белсене араласады. Соларға ақындық үн қосып, өз
өлеңдері мен ... ... ... жиі ... ... ... жинақтары жарық көреді. Мысалы, «Шолпан» атты тұңғыш өлеңдер жинағы
Мағжан өлеңдері негізінен халқының, ел – ... ... ... ... ... ... ... нәсілдес, қандас халықтарға деген
сүйіспеншілігі, оның жырларынан анық көрінеді.
2) Неге Мағжанды ұлы ақын ...... ... – ұлы ақын. Қазақтың кемеңгер жазушысы М.Әуезов:
«Абайдан ... ... ... культурасы зор ақын...Сыртқы
кестенің келісімі мен күйшілігіне қарағанда бұл бар ... ... ... ... күннің бар жазушысының ішінен келешекке бой ұрып,
артқы күнге анық қалуға жарайтын сөз – ... ... деп, оның ... ... тарихындағы орнын да дөп басып айтқан.
3) Мағжанның лирик, сыршыл ақын аталу себебі неде?
3 – оқушы: ...... ... ... Оның ... – қомақты жағы–
лирикалары. Олары романтикалық асқақ сезіммен ... Жай ... ... сұлу ... ... Ақын ... тақырыптары сай
алуан: туған жер, атамекен, халық тағдыры, адамгершілік, шынайы ...... ... ... сөзіндей тілген жұмсақ, жүрекке ... ... ... әуез ... ... ақындарында болған емес. Ол
жүректің қобызын шертеді, не ... да, ... ... ... ... ... сен – ... жоқ бәрі сенен жан – тәнім.
Сенен басқа жерде мәңгі ... ... ... ... сен – ... түсініктеме күнделігі бойынша талдау жасату
4 – оқушы: Мағжан – эпик ақын. Оның қаламынан «Батыр Баян», ... ... ... ... ... ... поэмасында өзінің халқына,
Алашына деген перзенттік жүрегінің ыстық сезімін өлең өрнегіне шынайылықпен
түсірген. Ақылгөй, далагөй ақын бабаларымыз бен аты шулы ... ... ... ... ... ... ... М. Жұмабаевтың ақындық өнері туралы өте ... ... ... суретшілігі туралы Ж. Аймауытов
қандай пікір айтты? Қане, кім айтып жібереді?
5 – оқушы: «Мағжанның ... ... ... ... ... ... толық көрінеді. Абай айтқан сөз патшасы «Баянда» бар. Адамдардың
мінезін дұрыс келтіру, ... ... ... ... ... түйе білгендігін көрсетеді. «Баян» - қазақ әдебиетінде бола бермеген
табыс.
Мұғалім: Өте жақсы. Міне, балалар, ақындық ... ... ... ... ... ... пікірі осындай болмақ. ... ... ... ... ... аударайық.
1. «Артқы күнге анық қалуға жарайтын сөз – Мағжанның ... ... – Абай мен ... қазақ поэзиясының арасындағы
поэтикалық көпір» (Ғ.Ибрагимов).
3. «Мағжанның ақындығы да, кісілігі де ... ... еді. ... біліміне келсек, алаштың екі күшті адамының бірі, ... ... ... ... ... Бірі – ... осы ... М.Әуезов».
(С.Мұқанов)
Халқымыздың осындай аптал азаматтарының пікірлеріне ... ... ... ... ... ... нұрланып, жанып,
жарқырағанын байқауымызға болады.
М.Жұмабаев өз өлеңдерінде туған жерге деген махаббат тақырыбын айрықша
жыр арқауы еткен. ... ... жер, ... тақырыбына арнаған қандай
өлеңдерін білесіңдер?
6 – ... ... ... ... ... «Туған жерім –
Сасықкөл», «Көкшетау», «Орал тауы», «Жел» т.б.
М.Жұмабаев өлеңдерін ... ... ... өз өлеңдерінде туған жерге деген жүрек жарды жырын Сарыарқасына,
дүниеге келген жері ... ... ... ... жолы ... толы.
«Сағындым» өлеңі мен «Көкшетау» өлеңін мәнерлеп оқиды.
Мұғалім: Міне, балалар ақын поэзиясында оның мінезі ... ... Оның әр ... әр ... әр ... ... өз ... жан жылуын, жан арпалысын, ыза-кегін, адамға ... толы ... ... сезінеміз.
Мағжан бойындағы бүкіл қасиет – оның поэзиясында. ... ... мына өлең ... арқылы ойымызды түйіндейміз.
Ақын болу дегенің – теңіздейін тебірену,
Ақын болу дегенің – анадайын емірену.
Ақын болу дегенің – арыңа бір шық ... болу ...... тұтқындау.
Ақын айтқан осы қасиеттің бәрі Мағжан бойында бар ... ... Жаңа ... ... ... ... ... мақсатында бүгінгі өтетін
сабағымыз – ақынның ... ... ел ... ақ ... ... ... бір қарт ... құдіретіне бас иген, -
Сол қағазда нақыл сөз бен аты қалған жақсының,
Тауып айтқан ... адам ... тас ... - деп
Шығыс жұлдызы Әбдірахман Жәми жырлағандай, М.Жұмабаев өлеңдерінің
құдіретіне табынбасқа болмайды. ... ... ... ... ... қай өлеңін алсақ та, адамның сезімін селт еткізіп, ойлағаныңды
дөп басып айтады.
1. Ой қозғау.
«Түркістан» деген өлеңі – елім, жерім, ерім деп ... ақын ... ... ... ... ... да шебер үлгісі.
Тұран – көне мәдениет бесігі, сәулет өнерінің кең сарай көрінісі.
Нелер ұлы ... ... ... халқының өткендегі тарихы, тағдыры,
мәдениеті Тұранмен ұштасып жатыр.
М.Жұмабаев - өз тілін, ел дінін, мәдениетін, тарихын, жер – суын ... ... көне ... ... көрсету.
«Түркістан» өлеңін мәнерлеп оқып беру, жекелеген шумақтарына түсінік
беру. Ақынның еліне, жеріне деген ... ... ... ... ... байқауға болады. Түркістанға, Тұранға оқушыны ... ... ... ... ... ... ... алаламай, Түркістан, Тұран – тұтас түндік, бәрі – түрік
жері, қазақ жері деп есептеген. ... ... ... бір ... деп таныған.
Өлеңге жоспар құру.
1. Қасиетті Түркістан - ... ... ... жері – ... ... Кең ақыл, отты қайрат, жүйрік қиял ер түрік.
4. Тұран топырағындағы ұлы тұлғалар.
5. ... жер – ... ... ... ... ... Елім деп еміренген ер азаматтарын,
ел зиялыларын асқан сүйіспеншілікпен жыр етеді. Осы ... ... ... ... хан, Асқақ Темір, Ұлықбек, Ибн Сина Әбуғали, Әл – Фараби,
Қасым хан, Есім хан, Тәуке, Абылай ... ... ... еске ... үлгі ... ... ... беру
Мағжан –халқының болашағына сенген, келешектен зор үміт күткен.
Кейінгі ... ... күн ... ... ... ... ...
ұлтжанды ақын. Ол бүкіл ақындық талантын ұлтына, Алашына ... ... ... адал перзенті болған. Алаш жұртын бөлмей, оған өз ... жан ... ... ... Өлең ... әсем сөз маржандары
оқушыны сұлулық әлеміне ендіріп, сүйіспеншілік ... ... ... үлгі-өнеге еткен Түркістанның 1500 жылдық мерейтойы ЮНЕСКО көлемінде
тойланды. Той 2000 жылы 19 ... ... ... өзінен-ақ Түркістан жерінің
тарихи тамыры тереңде жатқанын байқауымызға болады.
Өлеңнің көркемдік тіліне талдау жасау.
Эпитет: Ер түрік, кең ... отты ... ... ... от болып туған, отқа ұқсап, Арқаның ардагері – ... ... ... ... ... енді ... назар аударайық. Осы өтілген тақырып бойынша
сұрақтар ... ... ... ... бересіңдер.
1. «Түркістан» өлеңі қай тақырыпқа арналып жазылған? (туған жер,
атамекен)
2. Бүкіл түрік елі ... ... жер – ... ... ... ... неде? («Бабаның басына барып қайту-үлкен сауап», - деп
саналады)
3. «Ер ... ... «ер» ... ... ... қолданысындағы
мәні неде деп түсінесіңдер?
4. «Тұранда түрік ойнаған ... ... ... от ... жан туып па?
Көп түрік енші алысып тарасқанда,
Қазақта қара шаңырақ ... жоқ ... осы ... ... ... ... ойын анықтаңдар.
5. Бұл өлең қандай лирикаға жатады?
Қорытынды:
- Міне, балалар, ақын ағаларыңның туған ... ... жан ... ... ... қалдырмайды деп ойлаймын.
Туған еліміздің жыр маржанын төккен асыл ұлдарын әрқашан ардақтап,
жадымыздан шығармауымыз керек.
V. Балаларды бағалау.
VІ. Үйге ... ... ... ... «Жыр ... ... ... үшін ұмытылмас ұлан-ғайыр еңбек қалдырған данышпандар қазақ
ұлтында аз емес. Олар ... ... ... ... ... істерін халқының болашағына бағыштады. Елімен бірге
еңіреп, соның жарқын ертеңін ойлап, жарғақ құлақтары ... ... ... ... ... ... сияқты алаштың ардақты ұлын ешуақытта
есінен шығармайтын болады. « ... аты ... ... хаты ... ... сөзі ... ... тәуелсіздігін алып, көк туын желбіреткен
елінің кемел ... ... ұлы ... Оның ... ... ... болады:
Не көрсем де Алаш үшін көргенім,
Маған атақ ұлтым үшін өлгенім.
Мен өлсем де. Алаш өлмес, көркейер,
Істей берсін қолдарынан келгенін.
Өзінің көкейтесті ойларын ақын ... ... ... ... биік ... аранған ғалымның езілген еліне өсиет еткен сөздері де
қанатымен су сепкен қарлығаштай үлкен әсер қалдырды.
Өткен ... басы ... ... үшін ... шақ ... ... ауыр күн келді. Дәл осы аумалы-төкпелі кезеңде елі үшін еңіреген
ерлер қазақтың болашағы үшін ... ... ... ... ... ... ... алаш арыстарының арасында Мағжан Жұмабаев та болды.
Қараңғылықта қалып, келешегін көре алмаған қазақтың мұң-мұқтажын ақын
жанымен терең түсінді. Ол ... мал ... ғана жүре ... ... алға ... ... ... Жұмабаевтың шығармаларын зерделей отырып, ақынның табиғаты өте
күрделі, жұмбақ, сырға толы екен десем, қателеспеспін. Оны ... ... ... ... ... ... - ... деп Есенин жырлағандай, Мағжанды
түсіну үшін өлеңіне үңілеміз. Қайталанбас саф гауһар жыр ... ... бас ... мас ... отырып сыр аңдимыз... Тәңірінің ... ... ... ... ... оттай ыстық ақынды тар сөздердің
шеңберіне сыйғызуға тырысамыз. Ойға ... ... ... ... айды ... ... ... екенін біле тұрсақ та, үмітсіз
шайтан деп ... ... іске ... ... теңіз
шексіздіктен, мұхиттай тұңғиық тереңдіктен тамшыдай даналық, болар-болмас
сыр ұштығы бұйыра ма ... ... ақын ... ... бастаймыз...
Шынымен де, Мағжанның сыры неде? Оның сыры ... ... ... ... Алаш жұртына өзінің өлеңдерін насихаттап, бүгінде
қаны қазақ ұрпақтар Мағжан ... пір ... ... артық болмас. Ақын
жас ұрпақтың білімді, ақылды болуын арман етеді, соған үндейді.
Елінің келешегін ойлап, осы ... ... зор ... ... ... ... біз үшін ... үлгі болып қала бермек.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1. С.Қалиев, Ж.Молдабеков, Б. Иманбеков Қ Этнопедагогика: Оқулық. ... 2007. ... ... М. ... ... 19923. ... Педагогика. Алматы. 2004.
286-б.
3. С.Сеңкібаев. ... ... ...... ... //
Ізденіс, 2002. №4 Б: 8-12
4. С.Сеңкібаев. Мағжанның ... ...... ел мектебінің
негізі // Ұлт тағылымы. 2001. №6 Б: ... ... ... ... ... ... бағдарлы
мектебінің болашағы // Ұлағат. 2003. №1 Б:16-18
6. М.Бағыбаева. М.Жұмабаевтың психологиялық мұрасы // Ұлағат. 2003. №2 ... С. ... ... сын. // ... ... 31.1.1926. 183-б.
8. М.Бағыбаева. М.Жұмабаев және ұлттық тәлім-тәрбие // ... №5 ... ... ... ұстаздық-тәлімгерлік идеялары және олардың дамуы
// Білім. 2001. №3 -306-б.
10. Т. Жұртбай Алаш ақиықтары. – Астана: Отырар. 2004. ... ... ... ... ... ... іздегенде //Қазақстан
мектебі. 1993. №10
12. Б.Дәрімбетов. Мағжанның бір мақаласы // ... ... ... және ... қосымшалар. – Алматы: «Санат», 2003. – 528-б.
13. М. Жұмабаев Таңдамалы: (Өлеңдер, поэмалар, зерттеулер, аудармалар). –
Алматы: Ғылым, 1992. – ... Ж. ... , ... ... туралы. «Лениннін жас» журналы, №5,
1923; Б: 9-13.
15. Ғ.Тоғжанов, Әлебиет және сын меселелері, К..-0., ... ... ... ... ... және Жүсіпбек Аймауытовтың
творчестволык мұрасын зерттеу жөніндегі комиссиясының ... ... ... 198У, ... Елеукенов Ш. Магжам. А., 1995; Қойгелдиев М., Алаш қозғалысы, А., 1995;
-603-б.
18. К. ... Алаш һөм ... А., 1995. ... Ж. ... ... ... ғылымының тарихы. – Қарағанды: 2008.
553-б.
20. С. Жұмағұлов ХХ ... ... ... ... ... ... Қарағанды: 2008. -552-б.
21. Д. Қамзабекұлы, С. Сәдуақасұлы. – Алматы: 1995. 256-б.
22. Н. ... Асау ... // ... №1.1922. 453-б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 33 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әдеби тек. эпос. лирика,драма13 бет
Әдебиеттің көркем шығарманың көркемдеу құралдары мен тілі. Өлең сөздің теориясы. Шығармашылық әлемі және әдеби жанрлар мен олардың түрлері. Әдеби үдеріс, әдеби әдіс, бағыттар мен көркемдік тәжірибелер13 бет
С.Торайғыровтың өмірі мен шығармашылығы5 бет
Шығармашылық құқық37 бет
Қазақстан Республикасындағы адамдардың және азаматтардың жағдайының конституциялық негіздері10 бет
Құддыс Қожамьяровтың өмірі мен шығармашылық жолы5 бет
Құқық және мемлекеттік - құқықтық. Құбылыстардың негізгі түсінігі10 бет
PR-дың әлемдік ірі спорт бәсекелерінде алатын орны60 бет
XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі жыраулық дәстүрдің көрінісі38 бет
XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі нәзиралық шығармалар38 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь