Морфология саласының теорияларын зерттелу сипаттары

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3.4бет

І ТАРАУ МОРФОЛОГИЯ САЛАСЫНЫҢ ТЕОРИЯЛАРЫН ЗЕРТТЕЛУ СИПАТТАРЫ

1.1 Қазақ тілі морфологиясының зерттеу аясы туралы ... ... ... ... ..5.11бет
1.2 Сөздің морфологиялық құрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...11.17бет

ІІ ТАРАУ МОРФОЛОГИЯНЫ ОҚЫТУ ТИІМДІЛІГІ МЕН ЖОЛДАРЫ

2.1 Морфологияны оқыту жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 18.23бет
2.2 Морфологияны оқыту аясында ойын элементтері ... ... ... ... ..23.26бет

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 27бет
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... 28бет
Тақырыптың өзектілігі.Мектепте оқылатын пән атаулының бәрі тіл арқылы түсіндіріледі, сондықтан қазақ тілінен теориялық білім берудің нәтижесінде оқушылардың ой - өрісін, дүниетанымын қалыптастырып, сөйлеу, жазу тілін дамыту іске асырылады. Тіл білімі салаларының ішінде морфологияның да оқушының тілдік қабілетін арттыруда өзіндік рөлі бар. Себебі, морфологиялық ұғымдарды жан- жақты меңгермеген оқушы сауатты жазу, дұрыс сөйлей білу дағдысын қалыптастыра алмайды.
Морфологияны оқыту арқылы оқушыға сөздердің грамматикалық мағынасы, сөз таптардың өзара байланыстылығының мәні түсіндіріледі. Сөз таптарының ерекшеліктері, сөз табына жататын сөздердің сөйлемдегі қызметі өмірмен байланыстырылады. Көптік, тәуелдік, септік жалғауларды қолдануда стильдік нормаларды жете білдіру көзделеді. Демек, оқушы Морфологияны оқыту арқылы оқушыға сөздердің грамматикалық мағынасы, сөз таптардың өзара байланыстылығының мәні түсіндіріледі. Сөз таптарының ерекшеліктері, сөз табына жататын сөздердің сөйлемдегі қызметі өмірмен байланыстырылады. Мұғалім құрғақ ережені оқушыға жаттатудың зиян екенін естен шығармау керек. Жаттанды нәрсенің көпке бармай тез ұмытылып қалатыны әсте анық. Оқушының сөз таптарының қызметі, олардың орын тәртібі, түрленуі мен өзгеруі туралы жүйелі білім алуы шарт. Сабақта айтылған материалдардың барлығы оқушының есінде түгел қалмаса да оның ішінен ең негізгісі оқушының есінде қалдыруға қол жеткізу керек. Мысалы: оқушылар арасында зат есім туралы толық мағлұмат алғандары жиі ұшырасады. Нақтылы зат атаулары қалам, қағаз, дәптер, орындық т.б зат есім екенін біледі. Ал адамның ойлау қабілеті арқылы топшылаумен түсінетін заттық ұғымдардың атауы абстракты зат есімдерді ақыл, ой, сана, қуаныш, реніш, уайым, қайғы т.б келгенде оқушы тосылып қалады. Осы жағын нақтылы мысалдар арқылы түсіндіру қажет. Сын есім мен сан есімнің алдында тұратын, етістіктің сөйлемнің соңында келетіні сияқты тіл заңдылықтарын оқушының сөйлеу әрекетінде дұрыс қолдануын қадағалап отыру тіл мәдениетінің нормаларын сақтауға да үйрету.
Курстық жұмыстың мақсаты:морфологияны оқытуда оқушылардың тақырыпты түсінгендігін жаттығу жұмыстары арқылы белсенділіктерін арттыру.
1) Б. Кәтембаева, М. Нұрғалиева «Морфологияны оқытудың методикасы» Алматы: «Мектеп» баспасы, 1975 жыл.
2) Ж. Мұсаұлы, Р. Әміренова «Қазақ, орыс тілдерінің салыстырмалы грамматикасы» Көкшктау, 2003 жыл.
3) Ш. Есмағанбетова «Оқушылардың танымдық іс- әрекетін қалыптастыру» Алматы «Ғылым» Ғылыми баспа орталығы, 2002 жыл.
4) А. Әбілқаев «Қазақ тілін оқыту әдістемесі» Алматы, 1985 жыл.
5) Ә. Алдамұратов «Оқушыларға грамматикалық ұғымдарды меңгерту психологиясы» Алматы, 1997 жыл.
6) А. Арғынов «Қазақ методикасы» Алматы, 1974 жыл.
7) Р Адамбаева «Қазақ тілі оқулықтарына методикалық нұсқау» Алматы, 1988 жыл.
8) Е. Елубай «Тапқырлар тапсырмасы» Алматы, 1996 жыл.
9) М. Балақаев «Тіл мәдениеті және қазақ тілін оқыту» Алматы, 1988 жыл.
10) Б. Құлмағамбетова «Қазақ тілі сабақтарында техника құралдарын пайдалану» Алматы, 1986 жыл.
11) Ш. Сарыбаев «Қазақ тілі методикасының кейбір мәселелері» Алматы, 1992 жыл.
12) «Жалпы білім беретін мектептің оқу бағдарламасы» Алматы, 1994 жыл.
13) «Қазақ тілі мен әдебиеті» журналы, 2005 жыл.
14) «Қазақ мектебі» 2000-2005 жыл.
15) «Дауыс» журналы, 2004-2005 жыл.
16) М. Тәтенбаева «Морфологияны оқыту методикасы» Алматы, 1994 жыл.
17) «Әдіскер» журналы. 2005 жыл.
18) «Қазақ тілі мен әдебиеті орыс мектебінде» журналы, 2001 жыл.
19) Б.Катембаева «Қазақ тілін оқыту әдістемесі» Алматы, 1991 жыл.
20) С. Әлемжанов, М.Маманов «Қазақ тілін оқыту методикасы» Алматы, 1965 жыл.
21) Ә. Исабаев « Қазақ тілін оқыту дидактикасының негізі» Алматы, 1994 жыл.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ...............................................................................................3-4бет
І ТАРАУ МОРФОЛОГИЯ САЛАСЫНЫҢ ТЕОРИЯЛАРЫН ЗЕРТТЕЛУ СИПАТТАРЫ
1.1 Қазақ тілі ... ... аясы ... ... морфологиялық құрылымы...........................................11-17бет
ІІ ТАРАУ МОРФОЛОГИЯНЫ ОҚЫТУ ТИІМДІЛІГІ МЕН ЖОЛДАРЫ
2.1 Морфологияны оқыту жолдары................................................18-23бет
2.2 Морфологияны оқыту аясында ойын элементтері..................23-26бет
ҚОРЫТЫНДЫ....................................................................................27бет
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ................................28бет
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. ... ... пән ... бәрі тіл ... ... ... ... тілінен теориялық білім берудің нәтижесінде оқушылардың ой - өрісін, дүниетанымын қалыптастырып, сөйлеу, жазу тілін дамыту іске асырылады. Тіл ... ... ... ... да ... ... қабілетін арттыруда өзіндік рөлі бар. Себебі, морфологиялық ... жан- ... ... ... ... ... ... сөйлей білу дағдысын қалыптастыра алмайды.
Морфологияны оқыту арқылы ... ... ... ... сөз ... ... байланыстылығының мәні түсіндіріледі. Сөз таптарының ерекшеліктері, сөз табына жататын сөздердің ... ... ... ... ... тәуелдік, септік жалғауларды қолдануда стильдік нормаларды жете білдіру көзделеді. Демек, оқушы Морфологияны оқыту арқылы оқушыға сөздердің грамматикалық мағынасы, сөз ... ... ... мәні ... Сөз ... ... сөз табына жататын сөздердің сөйлемдегі қызметі өмірмен байланыстырылады. Мұғалім құрғақ ережені оқушыға жаттатудың зиян ... ... ... ... ... ... ... бармай тез ұмытылып қалатыны әсте анық. Оқушының сөз таптарының қызметі, олардың орын тәртібі, түрленуі мен өзгеруі туралы жүйелі ... алуы ... ... айтылған материалдардың барлығы оқушының есінде түгел қалмаса да оның ішінен ең негізгісі оқушының есінде қалдыруға қол жеткізу ... ... ... арасында зат есім туралы толық мағлұмат алғандары жиі ұшырасады. Нақтылы зат атаулары қалам, ... ... ... т.б зат есім екенін біледі. Ал адамның ойлау қабілеті арқылы топшылаумен түсінетін заттық ұғымдардың атауы ... зат ... ... ой, сана, қуаныш, реніш, уайым, қайғы т.б келгенде оқушы тосылып қалады. Осы жағын нақтылы ... ... ... ... Сын есім мен сан ... алдында тұратын, етістіктің сөйлемнің соңында келетіні сияқты тіл заңдылықтарын оқушының сөйлеу ... ... ... ... отыру тіл мәдениетінің нормаларын сақтауға да үйрету.
Курстық жұмыстың ... ... ... ... ... ... ... жұмыстары арқылы белсенділіктерін арттыру.
Курстық жұмыстың міндеттері: сабақта айтылған материалдардың ... ... ... түгел қалмаса да оның ішінен ең негізгісі оқушының есінде қалдыруға қол ... ... ... арасында зат есім туралы толық мағлұмат алғандары жиі ... ... ... ... ... ... ... ғылыми болжамы: морфологияның да оқушының тілдік қабілетін арттыруда өзіндік рөлі бар. ... ... ... жан- ... меңгермеген оқушы сауатты жазу, дұрыс сөйлей білу ... ...
І ... МОРФОЛОГИЯ САЛАСЫНЫҢ ЗЕРТТЕЛУ СИПАТТАРЫ
1.1 Қазақ тілі морфологиясының зерттеу аясы туралы
Тіл білімі тарихын ... ... ... ... ... ... бойынша, әр дәуірде қалыптасқан, өмір сүрген алуан түрлі тілдік мектептер, ... сол өз ... ... ... ... ... не бар еді, ... оған не қосты, кейінгілердің өздерінен бұрынғылардан артықшылығы қандай деген тұрғыда қаралуы керек. Қазіргі заман тіл білімі - ... биік ... ... келе ... кең ... көп ... ... Оның құрамында әртүрлі лингвистикалық бағыттар, мектептер, зерттеудің әртүрлі әдіс-тәсілдері бар. Оның ... ... ... ... бөлініп алынған жеке бір мектеп, я зерттеудің жеке бір әдіс-тәсілі көрсете алмайды, оған өресі жетпейді. Сол бағыттарды, ... ... ... алып ... жағдайда ғана тіл білімінің қазіргі күйін, сипатын ... ... ... ... ... ғалымдардың мұрасын оқып-үйрену - ғылым үшін, оның болашағы үшін аса маңызды қажеттілік. ... ... ... ... тіл ... соның бірі түркі тілдерінде, ғылым туралы ғылым ретінде әбден орныққан, қалыптасқан дәстүр болып табылады. Қазақ тіл білімінде бұл мәселе 1970 ... ... ... (А., 1971) атты ... ... ... одан ... жеке ғалымдардың мұралары монографиялық тұрғыда зерттеле бастады. Бұл қатарда К.Ертаев, Ж.Тектіғұлова, Г.Әмірова, А.Иманғазина, О.Жұбаева еңбектерін атауға болады.
Осымен байланысты деген ... ... ... ... ғалымның жалпы тіл білімі, қазақ тіл біліміндегі морфология саласы бойынша орнықты пікірлері ғылымның қазіргі кездегі қол ... ... күні ... ... ... жоймағаны байқалды.
Ғалымның ғылыми танымы қазақ тіл білімінің ... ... ... Р.Сыздықова, С.Исаев, Т.Қордабаев, Ә.Құрышжанов, Н.Уәлиев т.б. ғалымдар еңбектерінде талданды. Ғалымның еңбектерінің мәнділігі, құндылығы туралы Ә.Қайдар, А.Хасенова, Ш.Сарыбаев, С.Омарбеков т.б. ... мен ... жас ... ... Г.Әмірованың зерттеу еңбектеріндегі пікірлерін атауға болады.
Дегенмен Ы.Маманов еңбектері тіл ... ... ... ... ... өз бағасын толық алған жоқ. Бұған қатысты ғалым жөнінде білдірілген Қ.Есенов пен М.Томанов, М.Серғалиевтің 1963, 1967 жылдары газетіне берген ... жылы ... мен ... атты ғылыми мақаласын (А., 2007) айтуға болады.
Доцент Ы.Е.Мамановтың қаламынан туған ірілі-уақты ... ... ... ... саны ... асады. Көзі тірісінде жарық көрген еңбектерінен басқа ғалымның ҚР ҒА Тіл білімі институты ... ... ... 2007 жылы атты ... ... ... көргенін ерекше атап өткен жөн.
Ы.Е.Маманов - қазақ тіл білімінің әр ... ... ... ғалым. Қазақ тіл білімінің мәселелеріне байланысты ғылыми еңбектерде, монографияларда, шолу іспетті мақалаларда ... ... ... ... ... Соның бір дәлелі ретінде 2002 жылы баспасынан жарық ... ... ... ... ... морфология бөлімінде етістік категориясына байланысты зерттеушінің тұжырымдары, көзқарастары, пікірлері негіз етіп ... ... ... оның ... қатысты концепциялары қазіргі ғылыми таным тұрғысынан жан-жақты, жүйелі түрде қарастырылып, арнайы зерттеу ... ... ... ... ... ... ең ... қазақ тіліндегі етістік мәселесі, оның категориялық ерекшеліктері, грамматикалық ... ... Осы ... ... қазақ тілінің табиғатына, атап айтқанда, қазақ тілінің жалғамалылығына жіті көңіл аудара отырып, салыстырмалы түрде орыс грамматикасымен ... ... ... тіл ... ... ... ... Тіл дамуының ішкі заңдылықтарын, ішкі және сыртқы факторлар мен себептерді анық ашып ... ... ... ... ... ... өңдеп, топтап және соның негізінде теориялық қорытындылар жасайды.
Доцент ... ... ... ... ... ... ... еңбектерінің саны 70-тен асады. Көзі тірісінде жарық көрген еңбектерінен ... ... ҚР ҒА Тіл ... ... ... қолға алуымен 2007 жылы атты шығармалар жинағы жарық көргенін ерекше атап өткен жөн.
Ы.Е.Маманов - қазақ тіл ... әр ... ... тартқан ғалым. Қазақ тіл білімінің мәселелеріне байланысты ғылыми еңбектерде, монографияларда, шолу іспетті мақалаларда ... ... ... ... ... Соның бір дәлелі ретінде 2002 жылы баспасынан жарық көрген алуға болады. Ғылыми басылымның морфология бөлімінде етістік категориясына байланысты ... ... ... ... ... етіп ... ... Дегенмен оның морфологияға қатысты концепциялары қазіргі ғылыми таным тұрғысынан жан-жақты, жүйелі түрде қарастырылып, арнайы зерттеу объектісі ... ... ... ... ... ең ... қазақ тіліндегі етістік мәселесі, оның категориялық ерекшеліктері, грамматикалық сипатары айқындайды. Осы ... ... ... ... табиғатына, атап айтқанда, қазақ тілінің жалғамалылығына жіті көңіл аудара отырып, ... ... орыс ... ... ... ... тіл білімінің жетістіктерін кеңінен пайдаланады. Тіл дамуының ішкі заңдылықтарын, ішкі және сыртқы ... мен ... анық ашып ... ... ... арқылы материалдарды жинап, өңдеп, топтап және соның негізінде теориялық қорытындылар жасайды.
Типология тілдік жүйенің әртүрлі деңгейде ... ... ... ... мен ... ... дамуын анықтайтыны белгілі. Әртүрлі тілдердегі тілдік белгілердің тоғысуы барлық немесе көптеген тілдерге сәйкес келетін кейбір жалпы заңдылықтардың (құрылымдық белгі, заң, ... ... ... ... Бұл заңдылықтарды тіл білімінде тілдік универсалдар деп атау қабылданған. Мысалы, орыс, ұйғыр тілдерінің материалдарына сүйенген ғалым қазақ ... ... ... салыстыра, салғастыра қарайды, нәтижесінде қазақ тіл білімінің ... ... ... ат салысады. Сондықтан Ы.Маманов кез келген тілді өзіндік табиғатына сәйкес зерттеу үшін ... ... ... ... бір ... мен ... ... тілдердің материалдарын өзінің ретімен, орынды пайдаланғанды ұсынады: , - деп жазады ... ... оқу ... ұзақ ... бойы ... ... тілші-ғалым. Бүгінгі таңда ғалымның көзін көрген, дәріс алған шәкірттерінің дені - тіл ... ... ... ... Олар ... өз ... терең меңгерген білгір ғалым болғандығын үлкен құрметпен еске алып, морфология саласы бойынша ... сол ... ... ... ... мен ... тұжырымдарының қазіргі тіл білімінің жаңа бағыттарымен, өзекті мәселелерімен ... ... ... ... ... ... ... морфологиясы бойынша кейінгі жас зерттеушілер еңбектерінде ғалым еңбектерінің мүлде аталмайтындығын да атап айту керек. Бұл ғалымның зерттеу ... ... оқу ... ... оқу ... ретінде жазылмауынан болса керек. Морфология бойынша жоғары оқу орындарына арналған оқу ... ... ... ... ол ... рет ... өңделіп, күні бүгінге дейін осы оқулықпен оқытылуда. Ы.Мамановтың ғылыми зерттеулерін осы сала бойынша арнайы ізденгендер ... ... біле ... ... ... ... көрген еңбегінің морфологиялық зерттеулердің көш басында тұратын ... ... дау жоқ. Онда ... ... құрылымынан бастап, қосымшалар, олардың жіктелуі, сөз таптары, морфологиялық категориялар т.б. негізгі мәселелердің ... ... ... ... жекелеген мәселелерін зерттеу кезінде бұл оқулықта айтылған тұжырым, қағидалардың ... ... ... ... ... ететін тұстары баршылық екендігін қазіргі қазақ тіл білімінің барысы байқатып отыр.
Ы.Е.Маманов еңбектерінде осы аталған оқулығында ... ... ... ... ... одан ... ... берілген пікірлер кездеседі. Әсіресе, ғалым шығармашылығының бір ерекшелігі - ... тіл ... қай ... ... ... ... ... ғылымда әбден қалыптасқан, даусыз мәселелерді қайталамай, үнемі мәселе етіп қоятындай тілдік фактілерге ерекше назар ... ... ... ... ... қазақ тіліндегі қосымшаларды тілдік материалға сәйкес бөліп қарауы, әлі де әртүрлі пікір қалыптастыруға негіз болып жүрген ... ... ... ... ... ... топтарына байланысты құнды пікірлері қазақ тіл білімінің ... ... ... қазіргі қазақ тілінің функционалды грамматикасын қалыптастыруға қосылатын құнды ... ... деп ... Міне осы ... зерттеу нысанына алынып отырған тақырыптың өзектілігін көрсетеді.
Қазақ тілінде морфология атауы мен ... ... ... ... және ... келді. Сол басы даулы басталған мәселенің әлі күнге дейін шешімі толық табылды деп айта алмаймыз. Өткенге көз ... ... тіл ... ... салушы ғалым А. Байтұрсынов еңбегінде деген термин ... ... ... ... , [1,55] деп ... ... ғалым нақты атап көрсетпесе де, этимология деп қабылдағанды дұрыс көреді. Себебі, оған дейінгі ғалымның негізге алған еңбектерінде ... ... ... ... бір ... ретінде енгізілсе, морфология деп аталып, оған синтаксистің кейбір элементтері де кіреді. ХІХ ғасырдың аяқ кезіне дейін этимологияны ... бір ... оның ... - ... мен ... ... ережелерін зерттеу деген түсінік қалыптасқаны белгілі.
Профессор Қ. Жұбанов морфологияны деп алып, [2,163] деп анықтама ... С. ... деп, [3, 66] ... уәж ... К. ... [4,269] ... анықтама береді. 1967 жылғы (І бөлімінде) және оқулығындағы А. ... [5,10] ... ... ... ... негізгі бағдар ретінде қолданыста. Бұл оқулықтың морфологиялық зерттеулердің көш ... ... ... ... күмән жоқ. Онда сөз және оның морфологиялық құрылымынан бастап, сөздің морфологиялық құрамы мен жасалу жолдары, сөз формалары мен ... ... ... сөз ... мен ... ... тәсілдеріне қатысты мәселелер ғылыми тұжырымдар арқылы нақты көрсетілген.
Н. ... [6,4], Т. ... , Б. ... [7,197] ... анықтама береді.
А.Салқынбай терімсөзін (термин - автор) морфологияның баламасы ретінде қабылдап, оған ерекше терімдік мағына ... Сөз ... - сөз ... біріктіретін, олардың грамматикалық тұлғалары мен категорияларын, сөздің ... ... ... бір ... ... деп жаңа ... ұсынады.
Морфология грек тіліндегі morphe - форма және logoz - ілім деген мағынаны білдіреді. ... сөз ... ... ... ... ... ... Тілші‑ғалымдардың анықтамалары бойынша, тіл білімінің морфология саласы сөздерді жеке алып қарастырмай, оларды жалпы алып, сөз топтарына топтастырып, әр сөз ... ... тән ... ... ... ... Жеке дара тұрғандағы сөздің лексикалық мағынасы болғанымен, басқа сөздермен байланысқа ... үшін ... ... қажет ететіні белгілі. Лексикалық мағына да, грамматикалық мағына да сөздердің байланысуынан анық аңғарылады. Екеуінің де обьектісі - сөз. ... осы ... ... ... сөздің негізгі түбірін, сөздің түрлі қосымшалар қосылғандағы түрлерін, сөз тіркестерін тексеретін ... ... ... ... ... ... ... қарай топтарға бөлу, әр сөз табына тән категорияларды анықтау міндетін де қоса атқарады.
Десек те, соңғы кезде ... ... аясы ... ... ... ... ... болып табылатын қосымшаларды сөзжасамға бөліп, ал жалғауларды синтаксистің үлесіне тиесілі деген ... бой ... ... Осы ... қатысты профессор‑ғалымдар да өз күмән‑күдіктерін де жариялаған болатын.
Профессор Б. Момынова [9,6] деп ... сөз ... ... үш ... бірі - ... принциптің бағдары өзгеріп бара жатқандығын айтса, профессор Т. Сайрамбаев атты мақаласында: [10, 232-233] ... ... ашық ... қосымшасынан айырылған морфология саласының келешегіне жанашырлық танытады. Ғалымдар бұл ... ... ... отыр. Қазіргі таңда күмәнді мәселенің басы ашылмаса, морфологияның келешегі де, зерттеу ... да ... ... ... ... ... ... сұрақтарға жауап таба алмауымыз мүмкін.
Кезінде Ы.Е. Мамановтың: [11,156] ... ... ... де ... ... одан ... ... сөздердің морфологиялық құрылымы, олардың сөз тудыру, форма тудыру ... мен ... ... даму процесін бастан кешірді.
Қазақ тілінде жазылған грамматикаларда, атап айтсақ, 1967 жылы жарық көрген академиялық сөз тудыратын, сөз ... сөз ... ... деп ... А. ... [5,25], Т. ... [4,25], А. ... (жұрнақ, жұрнақша, жалғау) [12,15] т.б. ғалымдар еңбектерінде, сол ... ... тілі ... ... ... еңбектерде қосымшалар сөз тудырушы, форма тудырушы, сөз байланыстырушы болып үш топқа ... Ы. ... С. ... сөз ... және ... ... ... жұрнақтар) [13,15] деп екіге жіктейді. Н. Оралбай грамматикалық ... ... ... ... ... ... мен сөзжасамдық қосымшалар (сөзжасамдық жұрнақтарды жатқызады) [6,5],-деп жіктесе, А. Салқынбай қосымшаларды деп ... ... ... ... ... мен ішкі грамматикалық ерекшеліктеріне байланысты былай жіктейді:
Лексика-грамматикалық тұлға тудырушы қосымшалар (сын есімнің шырай жұрнақтары, рең мәнді жұрнақтар, сан есім жұрнақтары, ... ... ... ... ... ... ... тудырушы қосымшалар: рай, шақ, жақ тұлғалары; зат ... ... ... ... тәуелдік), жіктік жалғауы;
Қызметтік мән туғызушы қосымшалар: қимыл есім, есімше, көсемше;
Қос қызметтегі (қос функциялы - Е. ... ... ... ... [8,214].
Демек, ғалымның пікірінше, жоғарыдағы тұлға тудырушы қосымшалар морфологияның үлесіне тиеді де, ... ... ... ... ... жаңа ... атаудың жасалу жолдары мен тәсілдерін анықтайды. Морфологияда негіз сөз сөздің түбірі ... ... ... ... ... ... айқындалады. Яғни, сөзжасамдық ұя, сөзжасамдық саты, сөзжасамдық тарам, сөзжасамдық тізбек бойынша қарастырылады, оның өзіндік ұғымдары, ... бар ... ... ... ... - ... сөз. Ал ... сөз морфологияның зерттеу нысанына айналған қосымшалар арқылы да жасалады.
Бұл мәселе сөздердің грамматикалық ... ... ... сан ... есімдік, үстеу т.б. сөз таптарының грамматикалық категориясы болмауы ... ... бұл сөз ... белгілі парадигмалық жүйеге бағынбайтын, грамматикалық, тұлғалық түрлері жоқ сөздер. Ал грамматикалық категориялары бар сөз таптары - зат ... сын ... ... ... ... ... ... болсақ, зат есімнің сан‑мөлшер (көптік) категориясы, сапалық сын ... ... ... ... ... категориясы, етіс, рай, шақ, жақ категориясы. Байқап отырғанымыздай, грамматикалық категориялардың түрлену жүйесі ... ... ... ... ... ... табылатын грамматикалық тұлғалары бірде таза грамматикалық мағына үстеп тұрса, бірде лексика‑семантикалық сипатқа ие ... ... ... көптік, септік, тәуелдік жалғаулары түбір білдіретін грамматикалық заттық мағынаға ешбір нұқсан келтірмей, сандық, мөлшерлік, меншіктілік т.б. ... ... ... ... ... ... Соңғы қызметіне қарап ол жалғауларды синтаксис саласының зерттеу нысанына беру керек пе, жоқ па деген ой да қылаң ... ... ... тілі ... көшбастауы болған еңбектерде жалғауларды синтаксисте қарастыруы да ойланарлық жағдай.
Қорыта келгенде, морфологияда басы ... ... ... ... ... морфология саласына, оның зерттеу нысанына қатысты ғалымдардың ... ... ... ... ... қарауды, тереңірек зерттеуді қажет ететін тұстары бар екендігіне көз ... ... ... ... ... түйінделген ұғымдар сөзбен белгіленгенімен, органикалық бірлікте емес. Сол себептен әр ... тілі әр ... Әр тіл ... ішкі дамуына сәйкес әр алуан өзгеріске түсіп, тілдің грамматикалық құрылысы қалыптасады. Сөз және сөздің грамматикалық құрылымы ... ... беру ... ... ... қолданылатын кейбір грамматикалық терминдерді қолданбас бұрын, тілдік материал негізінде анықтап алу қажет.
Сөздердің ... ... ... ... дегеніміз не және ол қандай тұлғаларға бөлінеді деген мәселеге тоқталады. Сөзге анықтама берудің әртүрлілігі қай ғалымның қандай тілді ... қай ... ... ... ... әртүрлі болып келе береді. Сол сияқты түркі тілдерін зерттеуші мамандар тарапынан сөзге берілген анықтамалар ішінде де айырмашылықтар кездесіп ... Оған ... (1963), ... (1971) ... анықтамаларды, сондай-ақ белгілі қазақ ғалымы Н.Сауранбаев дәлелдемелерін келтіруге болады. ... ... сөз, ... ... пікірі жоғарыда айтылған анықтамалардан басқаша. еңбегі мен атты мақаласында ... сөз бен ... ... ... ... ... ... сипаттап көрсетеді [1, 18-20 б.], [2, 6-8].
Белгілі лингвист ғалымдардың дейтін анықтаманың флективті тілдерге ... ... ... ... ... ... ... тілі - флектив (жүйелі) тіл, ал ... тілі - ... ... тіл. Орыс ... ... ... ... атауыш сөздер лексика-грамматикалық формалар (словоформа), яғни орыс тіліндегі сөздер түбір сөз және сөздің грамматикалық формалары деп екі ... ... ... ... ... ... ... түбір сөздерді, орыс тілінің үлгісімен механикалық түрде, морфемаға жатқызу дұрыс емес. Орыс тілінде түбір сөз ... ... сөз ... ол - ... Орыс ... сөз ... ... мужской род формасындағы зат есімдер ғана. Олар ... ... ... ... ... ... ... тәрізді өзінің бастапқы қалпын сақтайды. Бірақ бұлар зат есімнің мужской родын білдіретін грамматикалық форма болып ... Ал, ... ... түбір сөздер грамматикалық форма емес, олар сөз таптарының форма тудырушы қосымшаларымен түрленгенде ғана грамматикалық ... ... [1, ... құбылыстар жөнінде пікір алалығы түркі тілдерін зерттеушілер арасында жиі кездеседі. Осымен байланысты ... ... ... мен жалғауларға берілген түсініктемелер әлі де жеткіліксіз бе ... ойға ... ... қазақ тіліндегі қосымшаларды тілдік материалға сәйкес, тілдің аглютинативті табиғатына сүйенген ғалым Ы.Е.Маманов сөз тудырушы және форма тудырушы деп екі топқа ... ... ... ғана сөздің морфологиялық құрылымын лингвистикалық тұрғыдан дұрыс тануға болады деп ...
1.2 Қос ... ... Қазақ тілі аглютинативті тілдер тобына жатады. Сонымен байланысты сөзжасам және сөзтүрленім қызметін ... ... ... Қосымша термині алғашқы грамматикаларда , , делініп түрліше аталды. терминін алғаш қазақ тіліне ... ... ... ... жалғанған сөзінің тұлғасын ғана өзгертіп, мағынасын өзгертпейтіндерді - ... деп ... ... ... ... терминінің орнына терминін қолдануды ұсынған.
Ал Ы.Е.Маманов қосымшаларды, ең алдымен, не сөз ... ... не ... ғана жасайтын қосымшалар деп жіктеу қажет деген концептуалды ... ... ... ... осы концепциясын дамытқан ғалым С.Исаев қосымшаларды осы негізде бөліп көрсеткен. ... ... ... осы ... жіктеуде өзгешелік кездеседі. Ол сөзжасам қосымшаларының бір ... етіп - ... ... ... бөлікті қосады. Бұл қосымшалар - -дай, -дей, -ша, -ше, -сыз, -сіз, -ғы, -гі қосымшалары. Ғалым бұл қосымшаларды жаңа сөз де ... ... да ... контексте ғана өмір сүретін сөзжасам қосымшаларының ерекше қолданысы деп атайды [5, 226 б.]. ... тіл ... ... сөз ... қосымшалардың тілдік табиғаты туралы ең алғаш тың пікір айтқан ғалым Ы.Е.Маманов болды. Ғалымның қазақ тілі морфологиясының өзекті мәселелеріне, оның ... ... мен ... ... мен есім сөз ... ... қаралып жүрген қосымшалардың сөзжасамдық, формажасамдық қызметтерін анықтауға арналған. Ы.Е.Мамановтың ... ... ... тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады (1973)
Қазақ тіл білімінде жоғарыда аталған қосымшалар Ә.Болғанбаев, Ә.Төлеуов, Ибатов, Ғ.Қалиев, М.Томанов, А.Ысқақов т.б. ғалымдар ... ... ... ... ғана ... ... форма тудыру қызметін ашып айтпағанмен, өзіндік ерекшелігіне баса ... ... ... пен ... болды.
Бұдан кейінгі кезекте әртүрлі пікір қалыптастырып, әр бағытта қарастырылып жүрген аталған қосымшалар туралы айтқан Ы.Е.Мамановтың ... ... ... талдау жасалады. Бұл қосымшалар А.Ә.Жаңабекованың кандидаттық диссертациясында талданып, Ы.Мамановтың ... ... ... ... ... ... ... тіліндегі шырай категориясы туралы. Қазақ тілінде сын есімнің шырай категориясының зерттелуіне біраз ғалымдарымыздың үлес қосқандығы белгілі. Алайда шырайдың ... ... ... ... ... ... байқалады. Мәселен, кейбір оқулықтарда - қыл, -ғыл, -қылт, -тым, -шыл, -шіл, -ғыш, -гіш ... ... ... құрамында беріледі. Яғни шырай түрлерін анықтауда қандай принципке сүйенеміз деген мәселенің басы ашық емес ... ... ... ... ... ... екі түрлі жағдайға баса назар аударған. Оның бірі - жоғарыда аталған сынның белгісін білдіретін ... ... ... ... ... пе, әлде ... категориясында қарала ма деген сұрақ болса, екіншісі - жай шырайдың шырай парадигмасының құрамына ене ме, яғни ... бір түрі ... ... ... (граммема) жата ма деген мәселе.
Қазақ тіл білімінде шырай категориясының грамматикалық сипатына А.Байтұрсынов, Қ.Жұбанов, Ғ.Мұсабаев, Ә.Төлеуов, ... ... ... С.Исаев т.б. ғалымдар арнайы тоқталған.
Ы.Маманов нөлдік форма теориясын сөз ете отырып, жай шырай, негізгі етіс деп аталып ... ... етіс ... жоқ ... ... тек ... ... тұлғалас келетінін дәлелдейді [2, 76-77 б.]
С.Исаев жай шырай мәселесінде Ы.Мамановтың пікірлерін толық қолдаған [5, 140 б.].
Сонымен, Ы.Маманов шырай ... ... екі ... ... ашып ... бірі - шырай категориясындағы жай шырай деп аталатын түрінің шырай формасы бола алмайтындығы, оның басқа ... ... ... ... ... сөз ... ... - ғыш, -шыл, -қай т.б. жұрнақтарының шырай жұрнақтарына жатпайтындығы, оларды ... ... ... ... ... ... ... Ғалымның пікірінше, қандай да бір тілдік құбылыс сол тілдің тілдік заңдылығына бағынуы керек. Олай болса, шырай жұрнақтарын сөзжасам қосымшалары мен ... ... ... ... ... ... саралаған ғалым пікірлерінің құндылығы дау тудырмайды.
1.4 Қазақ тіліндегі көптік форма туралы. Көптік категориясы жайлы тіл білімі жөніндегі ... ... ... ... ... ... ірі ғалымдарымыз Малов, А.В.Баскаков, А.Н.Кононов, Н.К.Дмитриев еңбектерінде көптік ... ... ... ... Ал ... ... бұл ... алғашқылардың бірі болып арнайы тоқталған ғалым - профессор М.Балақаев (1940). ... ... (1959), ... (1965), ... (1965) ... ... ... ...С.Исаевтың қазақ тіліндегі көптік жалғаудың негізінен жұрнақтық функциясы жайлы айтқан пікірі шын ... ... ... оның ... заңдылықтарына сүйеніліп жасалғандығы анық. Көптік жалғаудың жалғаудың басқа түрлерінен ... осы ... - ... ... мәселесінде ескерілуі қажет.
Ы.Маманов көптік формаға байланысты мынадай тұжырым жасаған: [1, 31-36 б.]... Қазіргі функционалды ... бір ... ... ... берілу тәсілі бар. Яғни, [Тіл білімі сөздігі.А.,1998. 417 б.]. Ы.Е.Маманов көптік ұғымның түрлі берілу жолдарын танып, оларды әр басқа ... деу ... ... дәлелдейді. Функционалды грамматика тұрғысынан келгенде, ғалымның болжамын біз дұрыс шешім деп қабылдаймыз.
1.5 Ы.Маманов қазақ грамматикасындағы нөлдік форма туралы. Тіл білімінде ... ... ... сөздер грамматикалық көрсеткішсіз-ақ нөлдік формада қолданылады. Нөлдік форма термині ғылымда нөлдік жалғау, нөлдік ... ... ... ... ... нөлдік таңба т.б. терминдермен белгілі болды. Нөлдік форма теориясының пайда болуына Фердинанд де Соссюрдің тілдік таңба теориясы негіз болды. ... ... ... ... көрсеткіші жоқ сөз формасы басқа сөз формаларымен салыстыру арқылы, солардан өзгешелігі ... ... ... ... ... ... алғаш Ф.Ф.Фортунатов еңбектерінен басталады. Ол атау септік формасын ең ... рет ... ... ... ... ... мағына бере алатын, көрсеткіші жоқ нөлдік форма деп таныған.
1960 жылдардан бастап нөлдік форма теориясы ғылыми ... ... Орыс ... ... ... И.П.Иванова, А.М.Пешковский т.б. ғалымдар нөлдік форма туралы пікірлерін ортаға салып, әртүрлі терминдер ұсынды.
Қазақ тіл білімінде Ш.Х.Сарыбаев, Н.Т.Сауранбаев, ... ... т.б. ... ... ... ... тасалануы, септік жалғауларының ашық, жасырын қолданылуымен байланысты айтылып келді. Аталған ғалымдардың ой-пікірлері ғылыми мақалаларда, қазақ тілі оқулықтарында жарық көрді. Бұл ... ... ... ... ... ... нөлдік форманы Ы.Маманов, С.Исаев, Н.Оралбаева, Ж.Балтабаевалар арнайы зерттеген. Ғалымдар еңбектерінде бұл тілдік құбылыс алдыңғы аталған ғалымдар еңбектеріндегідей септік жалғауларының ... ... ... ... ... тұрғысынан емес, нөлдік морфема терминдерімен аталады.
Ы.Маманов еңбектерінде нөлдік формаға ілік, барыс, табыс септіктерінің жасырын ... мен ... ... 2-жақ жекеше түрін жатқызылады. Ал атау септікті бұл қатарда ... ... мен ... ... атау ... ... форманың ең бірінші элементі болып табылады. Бұл ... ... ... ... ... ... (біздің ауыл), жіктік жалғаудың үшінші жағын, 2-жақ жекеше, бұйрық рай формасын нөлдік форма деп анықтайды.
Кейінгі ғылыми зерттеулерде нөлдік ... ... ... ... кең аяда қарастырыла бастады. А.Қ.Омарова атты докторлық диссертациясында бұл ұғымның ... да ... ... ... ... дәлелдейді. Зерттеуші аталған еңбекте нөлдік морфеманың семантикалық-функционалдылық ерекшеліктерін ашу мақсатында нөлдік морфеманы грамматикалық нөлдік морфема (септік жалғаулары мен т.б. грамматикалық ... және ... ... ... деп ... алады. Бұл тілдік бірліктер диссертацияда функционалды-семантикалық аспектіден сипатталады ... ... ашық және ... ... (нөлдік форманы) бірнеше жылдар бойы түркі тіл білімін зертеуші ғалымдар белгілілік-белгісіздік категориясымен ... ... ... бір тобы бұл ... ... ... бар ... түрлі дәлелдер келтіреді. М.Балақаев оқулығында (1961) грамматикалық белгілілік не белгісіздікті мағыналық белгілілік я белгісіздікпен бір деп ... ... ... ... оның ... ... тілі үшін белгілілік-белгісіздіктің грамматикалық тұлғасы мынау дерлік дербес қосымшасы жоқ деген ... ... ... ... ... ... ... қазақ тілінде мүлде жоқ деп айтуға болмайды деген де пікір айтады.
Ы.Е.Маманов қазақ тілінде белгілілік-белгісіздік категориясы бар деп көрсетеді. Олардың ... ... ... де анықтайды. Ғалым табыс, ілік септіктерінің ашық, жасырын келу ерекшеліктерін қазақ грамматикасындағы белгілілік-белгісіздік ұғымымен байланысты қарау ... ... ... ұсынады. Мысалы, ілік және табыс септіктерінің ашық келуі белгілілікті көрсетеді. Осыған байланысты кісі есімін белгілілік деп ... ... үйі - Асан үйі деп ... ... пайымдауынша, ілік, табыс септіктерінің түсірілмей айтылуы - белгілілік, ал түсіріліп айтылуы - ... ... ... ... ... бір, ... ... белгісіздік мағынаның көрсеткіші болып табылады деп есептейді.
Белгісіздік мағына, ұғым тіл білімінде әлі де кеңірек зерттеуді қажет ... ... ... ... , ... ... сөз бен табыс септіктің жасырын түрімен ғана байланыстыру жеткіліксіз. Белгісіздік ұғымының ... ... ашу үшін ең ... ... ... жағынан, яғни осы белгісіздік ұғымын білдіруі жағынан талдау жасау керек. Белгісіздік мағынаны ... сөз ... ... да ... ... деп ... ... зат есім болатын ағаш деген сөзде жалпылық, көптік ұғымдармен қатар, ... ұғым ... сын ... ... ... ғана белгісіздік ұғым бар (Белсенділер алдыға шықты). Сан ... ... ... ... ... шамасы) белгісіздік мағына болса, бұл ұғым есімдіктің бірнеше түріне тән.
Сөз таптарының ішінде грамматикалық категорияға бай, күрделісі - ... ... ... Белгісіздік мағына түбір етістіктерде де кездеседі. Белгісіздік ... ... шақ ... ... ме ... ... еді), сыпат категориясында, аналитикалық етістіктерде де кездеседі.
Жалпы алғанда бұл категория туралы мәселе жеке зерттеуді қажет ... ... ... ... мен көзқарастары деп аталатын екінші тарауда түбір етістіктер, күрделі етістіктер және көмекші етістіктер, сондай-ақ етіс, есімше, көсемше, рай, шақ ... ... ... ... көрсетіліп, оларға мағыналық-құрылымдық талдау жасалды.
2.1 Түбір етістіктердің мағыналық ерекшеліктері. Тілдің сөздік қорының баюы, молаюы түрлі ... ... ... ... көне ... ... даму ... Семантикалық даму бойынша сөз дыбыстық, морфемдік құрамын өзгертпей-ақ бірте-бірте өзіне жаңа ... ... ... ... ... ... бір сөз ... лексикалық мағына білдіреді, тілдегі қызметі артады. Семантикалық даму арқылы сөз саны көбеймегенімен, сөздердің мағыналық ... ... ... тілдерінде етістік семантикасы біршама зерттелген. Атап айтқанда, Э.Р.Тенишев (1961), Н.З.Гаджиева, А.А.Коклянова (1961), Б.И.Татаринцев (1987), ... (1977), ... (1980), ... (1973), ... (1983) т.б.
Қазақ тілінде грамматикатанушы ғалымдар етістікке қатысты арнайы зерттеулер жүргізіп, монографиялар жариялаған. Етістікті әрі сөз табы ... әрі ... ... қоса ... ... ... ... Ы.Е.Маманов, А.Ысқақов, Н.Оралбаева еңбектерін ерекше атаған жөн.
А.Хасенова ... ... ... ... ... ... сөздерді іс-әрекет, амал, қалып процесінің динамикасын білдіруі жағынан қарастырып, оларды бірнеше лексика-семантикалық топтарға бөлуге болатынын атап көрсетеді. Ұйымдастыру, жорғала, мияула, ... ... ... ... де ... ... ... енгізілген. Жұмыста басқа түркі тілдерінде қалыптаспаған жаңа үлгіде топтастыру да ұсынылған, алайда бөлудің принциптері ашып ... [9, 127 ... 1983 жылы ... ... ... ... ... 12 лексика-семантикалық тобын көрсетеді. Ғалым етістіктерді мағыналық топтарға бөлуде сөйлесу етістіктерін семантикалық жағынан бөлгенімен, ... ... де ... алып ... ... ... ... лексика-семантикалық топтарға жіктелгенімен, оларды бөлудің ғылыми принциптері көрсетілмеген ... ... ... ... жағынан бірнеше топқа бөлуінде басқа ғалымдармен салыстырғанда алшақтықтар бар. Ғалым түбір етістіктерді семантикалық ... ... ... ... А.В.Бондарко, З.Ахметжанованың функционалды грамматика теориясына байланысты теорияларымен үйлесіп жатыр. ... ... ... ... ... функционалды семантиканың негізгі принципі. Ы.Маманов қазақ тілінде етістікті лексика-семантикалық топтарға жіктеп көрсеткен ғалымдардың ... ... ... ... жекелеген лексика-семантикалық тобы арнайы зерттелуде.
ІІ ТАРАУ МОРФОЛОГИЯНЫ ОҚЫТУ ТИІМДІЛІКТЕРІ МЕН ЖОЛДАРЫ
2.1 ... ... ... ... ... аттаған еліміз әлемнің дамыған елдерінің қауымдастығына кіруге бет алды. Сондықтан ... туын ... ... ... ... ... ... ұрпақ тәрбиелеу біздің алдымыздағы ең басты міндет.
[11,24] - ... ... ... ... ... ... ... ұлттық және жалпы азаматтық құқықтар, ғылым мен практика жетістіктері негізінде жеке адамдарды қалыптастыруға, дамытуға және кәсіби шыңдауға бағытталған білім беру және жеке ... ... ... күш - қуатын жетілдіру, жеке ... жан - ... ... ... жасай отырып, зерделі азамат даярлау міндеті көзделген.
Жаңа білім алу үрдісі оқытушы мен оқушыға шығармашылықпен ... ... ... ... оқушы білімді өздігінен іздену арқылы алу керек болса, мұғалім оқушының білім алуына себептер, жағдайлар тудыру керек. Ол үшін ... ... ... ... ... ... ... қандай болмасын оқушы тарапынан әртүрлі сұрақтар туындау мүмкін сол жерде мұғалім қажетті бағдар ... ... тура ... ... ... заман талабына сай мұғалім емес, жеткізуші, яғни ... алу ... ... ... Осы кезде мұғалімнің талапқа сай оқушының білім алу белсенділігін жоғарылату ... жаңа ... ... ... ... отыр.
Қазір білім саласындағы болып жатқан мемлекетаралық бақылау, ұлттық бірыңғай тест, 12 жылдық оқуға көшу ... ... ... ... ... және ... деңгейге жеткізуді көздейді. Осы проблемалар мектептегі биология пәнінің оқытылуына да тікелей ... ... ... ... бағытталған технологияларға сын тұрғысынан ойлау, жобалау, проблема туғызу, ұжымдық қарым-қатынаста оқыту ... ... деп - ... бір ... ... қоюын, кейбір заттар мен құбылыстарды танып білуге ұмтылуын айтамыз.
Сабақта интерактивті тақта қолдану сабақ үрдісін тиімді қолданумен ... ... ... ... ... ... ... оқушылардың өз бетінше білім алуына себеп болады. Өз бетінше білім алу - ... ... ... ... бір жолы екенін естен кетірмеу қажет.
Мұғалімнің алдындағы мақсат оқушының оқуға ынтасын көтеру, қызығушылығын арттыру, бұл білім сапасын көтеру ... сөз. ... құру ... оқушылардың жұмысын ұйымдастыру. Бұл сабақтың маңызың және әдісін анықтайды. Сондықтан таңдалған әдіс сабақ барысының тиімділігін көрсетеді. ... ... ... ... ... ... оқушылардың жеке қабілеттерін, білім алу деңгейін тыс қалдырмау ... Қиын ... ... тек ... ... ... беру ... Шығармашылық деңгейі жоғары тапсырмаларды орта деңгейлі қабілеті бар оқушыларға беру олардың өзі-өзіне деген сенімін түсіріп, ... ... ... ... ... ... ...
Оқушылар сабақ меңгеру барысында әртүрлі іс-әрекет жасайды: мұғалімді тыңдайды, ... ... ... ... ... ... зертханалық тапсырмаларды орындайды. Жоғарыда аталған әр іс-әрекет бөлек психикалық үрдіске жатады: жады, қабылдау, ойлау, ойша ... ... ... ... ең ... ... ... Ойлау мен жады арасында тығыз байланыс бар. Ой елегінен ... ... ... ... ... Ойлау басқа да танымдық әрекеттерге әсерін тигізеді.
Оқушының танымдық іс-әрекетін белсендіру дегеніміз - ол ойлау қабілетін белсендіру деп ... ... ... оқу ... тек ... ... тапсырмаларды орындау әдістерін үйрету ғана емес, сол тапсырмаларды өздігінен орындауға ынталандыру ... ... ... деген ынтасы мен қызығушылығын арттыру казіргі заманғы мектептің басты ... ... ... ... ... жай ... мәлімдеу керек емес, тақырып айтпас бұрын қызығушылығын арттыру керек, өтетін тақырыптың маңыздылығын, бұрын өткен сабақпен байланысын көрсету маңызды. Оқушы тақырыптың ... ... ... ... ... жасау керек, әр сабақтың басты міндеті-білім алушының танымдық құзырлылығын дамыту. Ол үшін мыналарды ескеру қажет:
- Оқушының материалды ... ... ... Оқыту үрдісіндегі ашықтық, еркіндік.
- Оқушының тұлғалық қасиетін қалыптастыру
- Жеке дара оқыту үрдісін ұйымдастыру.
Танымдық ... ... ... ... ... ... ... Мәселелік жағдаятты туғызу.
- Әдеби, ғылыми-көпшілік әдебиеттерді қолдана білу
- ... ... ... ... ... оқушыларға берер танымдық тәрбиесі мол десек, соның ішінде қазақ тілі пәнінің де ... ... ... ... ... ... зор. Оқушыларға танымдық тәрбие берудің алғашқы баспалдағы деп оқытудағы саналылық принципін атауға болады, себебі табиғатты, сыртқы ортаны, ... ... ... ... ... ... де шешілетіні белгілі.
Қазақ тілі құбылыстарының, қоғамдық-әлеуметтік өмірдің мәнін, заңдылықтарын терең түсінудегі өздігінен өзінің білім дағдылары мен ... ... ... ... қадамы оның дүниетанымын кеңейте түседі.
Қазақ тілі ішіндегі оқыту барысында оқушылардың танымдық қызметін белсендіу-білім мазмұнын тереңдетеді, қоғамдық әлеуметтік өмір мен ... ... ... ... дүниетанымын кеңейтеді, өзінше ой-пікір түйіндеуге үйретеді.
Таным ... ... ... бен ... ... әрекеті арқылы іске асса, екіншіден, олардың әрқайсысы жеке ... ... ... әсерге бөленеді.
Морфология тарауын оқытқанда танымдық тұрғыдан ... ... ... ... ... білім мазмұнын бағдарламаға сәйкес тақырыптың ереже қағидаларын басшылыққа ала ... ... ... ... қоса ... мақсатын жүзеге асыруға ықпал етеді. Бұл оқушыны ... ... мен ... ... ... ... ... қазақ тілі заңдылықтарын меңгеруге жетелейді.
2. Сабақ барысында жеке тұлғаның ... ... ... ... есте ... қабілетін, жадысын, кез - келген ақпаратты қабылдау дағдысын, дәлелді мысал келтіре алу ... ... сөз ... ... жүргізе білуімен байланысты. Берілген тақырып ішінен ең қажетті, ең пайдалы ... ... ... білу оқушының ойлау қабілетін ұштап, соған сай әрекет етуге ... ... ... ... шеңберінен шығып, қоғамдық ортамен ... ... бола ... одан әсер ... күнделікті қоғамдық өмірмен астасып, ұштасып жатса, теориялық ... ... ... ... ... ... кеңейтеді.
Оқушының танымдық белсенділік қабілетін жаттықтырады.
Танымдық белсенділік пен оқушының ... ... ... ... ... белсенділігі оның білімге деген қабілетін сипаттайды. Ал басқа қабілет-қасиеттері ... ... ... ... Тиісті жағдай, мүмкіндік болмаса белсенділік те өркен жая ... ... да ... ... ... мейілінше дамыту тәжірибелік іс-әрекеттің өркендеуіне, ақыл-ойға қозғау салады. ... өзі ... ... ... ... оны ... пайдаланудың жолын кеңейтеді.
Танымдық белсенділік көрсеткіштеріне тұрақтылық, оқу саналылығы, шығармашылық ... ... тыс оқу ... тәртібі, оқу міндеттерін шешудегі өз беттілігі жатады.
Таным үрдісі - өте ... ... ... қорының молаюы да осыған байланысты. Таным белсенділігін арттыруда биология пәнінің қосар үлесі ерекше. Ал, ... ... ... негізгі шарты проблемалық оқыту.
Іздену - оқу -таным проблемасын шешуге бағытталған оқушылардың іс-әрекеті. Оны ... ... ... зерттеу әдісі туады, ал одан проблема шешіледі.
Алдымызға қойған проблеманың басты мақсаты - оқушылардың белсенділігін, ойлау ... ... ... және ... тыс ... ... өз ... еңбектене білуге дағдыландыру. Жеке оқушының таным белсенділігін арттыра түсуге болады. Нәтижесінде:
1.Оқушылардың ... ... ... ... қиын, түсініксіз болып көрінетін тақырыптың өзіне бейімділік белсенділігі артады.
3.Оқушылардың бойында деген сияқты намыс белсенділігі ... ... ... ... арттырудағы өз дәрежесінде жабдықталған кабинеттік жүйенің әсері мол. Кабинетте оқушылар да, мұғалімдер де өз жұмыс орнына қалыптасады. Мұғалім жұмыс жүргізуге ... ... ... оны оқушылар алдында дұрыс дәресінде көрсете білуге дағдыланады.
Білім берудің негізгі сатысында биологияны оқытудың мақсаты - ... ... ... ... ... ... ... сөйлеу мәдениеті қалыптасқан, бәсекеге қабілетті дара тұлға даярлауға мүмкіндік туғызу.
Морфологияны оқытуда оқушының жан-жақты жұмыс істеу мүмкіндіктеріне жол ашу үшін ... ... ... міндеттер қойылады.
Қазіргі заман мұғалімінен тек өз пәнінің білгірі болу ... ... жаны ... ... жаңа ... ... меңгерген, білімі мен білігі ... ... ... ... ... талап етіледі.
Оқу құрылысын жүйелі талдау негізінде оқушылардың танымдық әрекетінде екі іс - ... ... ... ... оқушының мұғаліммен бірге араласа отырып орындаған әрекеті;
- оқушының ... іс - ... ... танымдық қызығушылығын дамытпай оқыту үрдісін жүзеге асыру мүмкін ... ... әрі ... ... білу ... ... көп ... білімділікті, қабілеттілікті және тапқырлықты қажет етеді. Менің ойымша сабақты сәтті ұйымдастырудың бірнеше ... ... ... ... сай ... ... жасау;
- тақырыпқа сай сабақ түрін, оның әдіс-тәсілдерін түрлендіріп отыру;
- ... ... ... сай ... іріктеп алу;
- дидактикалы, техникалық құралдарды, электрондық оқулықтарды мақсатқа сай, оқушы сезіміне әсер ететіндей ... ... ... ... ... озық ... мен жаңа технологияларды пайдалану.
Қазіргі таңда оқыту үрдісінің интерактивті әдіс - тәсілдері өте көп. Педагогикалық ғылым мен озық ... ... даму ... ... ... ... әдіс ... бәрін де еркін игеріп, нақтылы жағдайға орай ең ... ... алу және ... ... ... әрі ... қолдану - сабақтың сәтті өтуінің кепілі.
Морфологияны оқытқанда тақырып сайын оқушылармен түрлі ... ... өз ... ... ... түрлендіріп отырамын. Өзімнің тәжірибемде әрбір оқушыны жеке тұлға ретінде қалыптастыруда және рухани-адамгершілік ... ... ... ... ... ... ... тарауында әр тақырып сайын оқушылармен түрлі шығармашылық жұмыстарды өз шеберлігіме ... ... ... ... ... ... тәжірибемде оқушыны тұлға ретінде қалыптастыруда осы сабақтарымдағы жеткен нәтижем:
- оқушылардың тақырыпты оқуға және пәнге ұмтылысы артады;
- оқу процесінің сапасы, оқу ... ... ... сабақ кезінде және сабақтан тыс жан-жақты ізденуге үйретеді;
- оқушы өзін - өзі тану жолы арқылы сынып қоғамның, ... ... ... жақсы түсінеді;
- оқушы білім алу жолында өз бетінше жан-жақты терең жұмыс істеуге талпынады;
- зерттелетін ... ... ... ... ... ... оны дәл ... жолын ізденуге үйренеді.
Әрбір сабақ - мұғалімнің шығармашылық жұмысы. Сондықтан да әр сабақты оқушының есінде қалатындай етіп түрлендіріп ... жөн. ... ... мен ... ... ... ... білім деңгейін тереңдету, ғылыми тұрғыда дамыту, өз бетімен жұмыс ... ... ... ... дамыту, сөйлеу шеберліктерін арттыру, өз беттерімен ізденушіліктерін, ақпараттық құралдарды іздестіру және оны ... білу ... жаңа ... ... ... ... - ұстаз шеберлігінің белгісі.
Білім - ... оның ... ... аша ... ғана бойлай алады. Ондай адамдарды дайындайтын, білім беретін, бала ... ... - ... ... білімді оқушы санасына сабақ арқылы жеткізеді. - дейді,
Ж. Қоянбаев. Ендеше келер ұрпаққа тәрбие мен ... ... ... ... ... бірден-бір жолы - жаңа технологияларды қолдану. Бүгінгі таңда озат ... ... ... ... ... ... түрлендіре өткізудің неше түрлі жаңа тәсілдері жеткілікті. Қазақстанда да мектептер үшін оқыту технологияларын дайындау мәселесімен айналысып, ... мен ... қоса алып ... ... ... баршылық.
ХХІ ғасырдың жан-жақты зердері, дарынды, талантты адамын қалыптастыру ... ... беру ... ... басты назарында. Егеменді ел болып, таңдаулы елу елдің ... ену ... ... ... соң, ... мен ғылым саласы дүние жүзілік деңгейге сай болуы керек. Елімізде болып жатқан өзгерістер мектеп жұмысына да елеулі жаңалықтар ... ... ... ... оқыту аясында ойын элементтері
Ойын - оқу үрдісіндегі оқытудың әрі формасы, әрі әдісі ретінде дербес ... ... ... ... ... мұғалім мен оқушылардың бірлескен оқу әрекетінің өзара байланысты технологиясы ретінде қолдануға болады, қазақ тілі сабағында ойын формаларын енгізу барысында ... ... да ... ... өте зор. ... сынып оқушыларының мектепке келгенге дейінгі негізгі әрекеті - ойын ... ... ... олар ... ойын әрекетінен оқу әрекетін орындауға бейімделуі тиіс. Ол сабақ барысында пайдаланылатын дидактикалық ойындар арқылы жүзеге асады.
Ойынның мақсаты - ... ... ... ... тиянақтау, пысықтау.
Міндеті - баланың қызығушылығын ояту, белсенділігін арттыру.Дидактикалық ойындар - ... ... ... құралы. Сабақта ойындарды қолданудың түрлі жолдары бар. Дидактикалық ойындар арнайы мақсатты көздейді және нақты міндетті шешеді. Ойын ... ... - ... ... еске ... ортасында - көңіл-күйін сергітеді, ерік-жігерін дамытады, сабаққа ынтасын арттырады. Сабақтың соңында - ... ... ... ... білімді жинақтау мақсатын көздейді. Ойын - оқушылардың оқуға деген ынтасын арттыратын құрал. Сондықтан ... ... ... ... ... ... ойынды көп қажет етеді. Оларға пайдаланылатын ойындар оқушылардың жас ерекшеліктеріне қарай күрделеніп отырады. Мысалы, дайындық сыныбында қарапайым ғана ойын ... ... ... үлкейген сайын баланың жас ерекшелігіне сай болып ... ... Олай ... ойынды пайдаланудың маңызы зор. Мұндай ойынның көптеген түрлері бар. Сондықтан ойын балалардың жас ерекшеліктеріне және өтілетін ... ... ... сай етіліп таңдалып алынғаны дұрыс. Бала ойын іс-әрекеті үстінде білімді қалай игеріп жатқанын, ал оқу үрдісінің қалай ойынға ... ... ... ... ... тілі сабағында ойын түрлерінің қолдану тиімділігі:
- жаңа ... ойын ... ... не бір ... ... жетуге болады;
- ... ... ... ... ... ... ... арттырады;
- ... ... ... пайда болады, логикалық ойлау қабілеті дамиды.
ойыны.
Мақсаты: ... ... қала ... ... есте сақтағандарын тексеру. Қала атауларын дұрыс жазуға дағдыландыру.
Ойын шарты: Тор көздің ішіндегі шашыраңқы ... ... қоса ... тор ... ішінен қала атауларын тапқызу.
С
З
Ы
Л
А
Е
У
А
Т
Қ
Ы
П
А
Р
Д
А
Н
А
А
Р
А
В
А
Қ
Т
А
Р
О
Р
Ғ
Л
О
Д
С
Т
А
Л
А
А
П
Д
Ы
А
Р
З
ойыны
Мақсаты: Сөз таптарды есте сақтау қабілеттерін арттыру.
Ойын шарты: Сөз таптарды екі қатарға жазылады. Бірінші ... сөз ... ... ... ... жазылады. Оқушының міндеті тілдік сызықшамен қосу арқылы әр сөз табын толық мағынасын шығару.
А) Зат есім ... Сан есім ... Сын есім ... ... сен
Г) ... ... ... ... ... ... үш
Е) Еліктеу сөз ... ... ... ... ... ... тез, әрі ... жауап бере білуге дағдыландыру.
Ойын шарты: Бұл ойынның әр ... ... ... ... ... бір тақырыпты өткеннен кейін бекіту мақсатында жургізуге болады. Мұғалім тақырыпқа сай сұрақтарды айтады, шабандозшылар тез әрі ... ... беру ... ... ... ... бір қадам алға жылжу.
Мысалы: тақырыбынан кейін мынандай сауалдар ... ... Сөз ... ... ... Неше сөз таптары бар?
3. Зат есім дегеніміз не?
4. Зат есімнің түрленуі дегеніміз не?
5. Сын есім дегеніміз не?
6. Сан ... ... ... ... ... ... ... не?
9. Шылау жалғаулары?
ойыны.
Мақсаты: Сөз таптары туралы алған білімдерін ... ... Әр ... ... кестеден әр сөз таптарына қажетті сөздерді теріп жазу.
Қ
Ы
Б
Е
С
О
Қ
Ы
А
Й
Д
Ы
І
Ш
К
Д
Л
С
Ы
Н
Д
Ы
Ө
Ы
А
А
Р
Ы
П
П
К
С
Ж
А
З
Б
И
І
К
Н
Қ
Т
А
Й
С
Е
Г
І
О
Қ
Р
Ә
П
К
Е
З
Н
А
А
Т
Ы
Р
Н
А
Зат есім : қонақ, ...
Етістік: оқыды, ... ... ... ... ... ... тақтадан суреттер көрсету. Әр қатардан 4 оқушы сурет бойынша сөйлем ойлап айтады. Интерактивті тақтадағы суреттерді (қозы, ... бор, нан, ... ... күн, қыз, ... ай, тышқан) қатыстырып тез сөйлем ойлайды. Қозы, аңшы, бор, нан т.б. ... ... және ... ... ... ... ... Материалды түсіндіру барысында мұғалім әдейі қате жібереді. Оқушылар сол арада мұғалімнің қателескенін шартты белгі арқылы ескертеді.
Б) Оқушыға әдейі жіберілген қателері бар ... ... өзін ... ... ... ... беріледі.
ойыны.
Берілген сөйлеммен аяқталатындай етіп, әңгіме құрау.
.
.
ойыны.
Қойылған сұрақтарға берілген әріптерден басталатын сөздермен жауап беру. (Е,Б,Ә)
* Сен бүгін нешеде тұрдың?
* Сен ... ... ... ... ... барасың?
* Сабақ нешеде басталады?
ойыны.
Берілген сөз тіркестерінің мағынасын ашу
* Шай ... ... Аяқ ... ... қаққанша
ойыны.
Суреттерді жасырып, соның белгілерін айту арқылы не жасырылғанын табу
логикалық ойыны.
* Етікші аспабының ... ... ... түрі (біз)
* Басқасының бәрін өзі сұрайды, өзінен ешкім сұрамайды (сұрау ... ... ... орысша, ағылшынша аудармасын табу
ойыны.
Берілген сөздің соңғы ... ... жаңа бір сөз ... ... ... Ойынның мақсаты: Сөздерге дұрыс сұрақтар қоя білу. Ойынның шарты: Тақтаға кім? не? ... ... ... ... қою. Бұл ... ... ... сөздерді қатты қағазға жазып, оқушыларға тарату. әр ... ... ... ... ... ... ... барып тұрады. Бұл ойынды ұпай беріп ойнауға болады.
ойыны. Ойынның ... ... ... ... ... Ойынның шарты: оқушыларды екі топқа бөлу. Қатты қағазға сөз таптарын бөліп жазу. Оқушыларға карточкаларды таратып ... ... ... сөз ... ... ... ... мысалын оқушы қасына барып, жалғасын оқиды.
ойыны. ... ... ... суреттер көрсетіледі. Топта сөйлемдер арқылы мәтін түрлері немесе хат, эссе, ой-толғау, хабарландыру, ... ... ... ... ... аттаған еліміз әлемнің дамыған елдерінің қауымдастығына кіруге бет алды. Сондықтан еліміздің туын биікке ... ... ... ... ... ... тәрбиелеу біздің алдымыздағы ең басты міндет.
- деген Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаев.
Қазақстан Республикасының заңында ұлттық және ... ... ... ... мен ... ... негізінде жеке адамдарды қалыптастыруға, дамытуға және кәсіби шыңдауға бағытталған білім беру және жеке адамның ... ... күш - ... ... жеке ... жан - жақты толысуына жағдай жасай отырып, зерделі азамат ... ... ... ... алу ... ... мен оқушыға шығармашылықпен жұмыс жасауға итермелейді, себебі оқушы білімді өздігінен іздену арқылы алу керек болса, ... ... ... алуына себептер, жағдайлар тудыру керек. Ол үшін мұғалімнің сабақты жан-жақты дайындауы ... ... ... ... ... ... ... әртүрлі сұрақтар туындау мүмкін сол жерде мұғалім қажетті бағдар беріп жіберуіне тура ... ... ... ... ... сай ... емес, жеткізуші, яғни білім алу жетекшісі болуы тиіс. Осы кезде мұғалімнің ... сай ... ... алу ... жоғарылату мақсатында жаңа технологияларды менгеру ... ... ... ... ... ... ... мемлекетаралық бақылау, ұлттық бірыңғай тест, 12 жылдық оқуға көшу барлығы Қазақстандық білім сапасын көтеруді және ... ... ... ... Осы ... ... биология пәнінің оқытылуына да тікелей қатысты.
Оқушылардың танымдық қызығушылығын арттыруға бағытталған ... сын ... ... жобалау, проблема туғызу, ұжымдық қарым-қатынаста оқыту жатады. Қызығушылық деп - оқушының бір нәрсеге зейін ... ... ... мен ... ... білуге ұмтылуын айтамыз.
Сабақта интерактивті тақта қолдану ... ... ... ... қатар оқушылардың сабақты жақсы меңгеруіне, үнемделген уақыт оқушылардың өз бетінше білім ... ... ... Өз ... ... алу - ... сапасын көтерудің бірден бір жолы екенін естен кетірмеу қажет.
Мұғалімнің алдындағы мақсат оқушының оқуға ... ... ... ... бұл ... сапасын көтеру деген сөз. Сабақты құру негізі ... ... ... Бұл ... ... және әдісін анықтайды. Сондықтан таңдалған әдіс сабақ барысының тиімділігін ... ... ... ... Б. ... М. ... Алматы: баспасы, 1975 жыл.
2) Ж. Мұсаұлы, Р. ... ... 2003 ... Ш. Есмағанбетова Алматы Ғылыми баспа ... 2002 ... А. ... Алматы, 1985 жыл.
5) Ә. Алдамұратов Алматы, 1997 жыл.
6) А. Арғынов ... 1974 ... Р ... ... 1988 ... Е. ... Алматы, 1996 жыл.
9) М. Балақаев Алматы, 1988 жыл.
10) Б. ... ... 1986 жыл.
11) Ш. ... ... 1992 ... ... 1994 ... журналы, 2005 жыл.
14) 2000-2005 жыл.
15) журналы, 2004-2005 жыл.
16) М. Тәтенбаева ... 1994 ... ... 2005 ... ... 2001 ... Б.Катембаева Алматы, 1991 жыл.
20) С. Әлемжанов, М.Маманов Алматы, 1965 жыл.
21) Ә. Исабаев > ... 1994 жыл.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 32 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Морфология тарауын оқытуда жеке тұлғаның белсенділігін арттыру жолдары30 бет
Тіл біліміндегі морфология саласындағы грамматикалық мағына және сөзжасамның тәсілдері35 бет
Мұнай және газ саласындағы терминологиялық өрістің ерекшелігі93 бет
Қазақ тілінің практикалық курсы — фонетика, лексика, грамматика, орфография, стилистика180 бет
Аллаға иман 8 бет
Тұлға туралы ақпарат3 бет
"Тілдің жүйелік, құрылымдық, таңбалық сипаттары"6 бет
"Қазақстан жерінің зерттелу тарихы"20 бет
1.Қазіргі қазақ тілі фонетикасы пәнінің зерттелу жайы.2.Фонема туралы ілімнің алғашқы негізін салушылар 3.Фонетика ғылымын зерттеуде қолданылатын әдістер.4. Дауысты жане дауыссыз фонемалар6 бет
Chenopodiaceae Vent тұқымдасының Climacoptera B. туысы C.lanata өсімдігінің түрінің морфологиялық және анатомиялық ерекшеліктері31 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь