Жалғаулы сөздердің классификациясы және олардың сипаттамасы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3бет

І ТАРАУ Жалғаулы сөздердің классификациясы және олардың сипаттамасы

1.1 Жіктік және көптік жалғаулардың ерекшеліктері мен жіктелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..4.8бет
1.2 Тәуелдік және септік жалғауларының жіктелу формалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .9.13бет
ІІ ТАРАУ МЕКТЕПТЕ ЖАЛҒАУЛЫ СӨЗДЕРДІ ОҚЫТУДЫҢ ТИІМДІ ЖОЛДАРЫ

2.1 Жалғауларды оқытуға арналған тиімді жаттығулар мен тапсырмалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 14.19бет
2.2 Қазақ тілі сабағында жалғаулардың түрлерін меңгерту жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...20.23бет
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...24бет
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... 25бет
Тақырыптың өзектілігі. Грамматикалық мағынаның белгілі бір түрі, атап айтқанда, категориялық грамматикалық мағына грамматикалық формалар арқылы беріледі. Қазақ тілінде грамматикалық формаларға жалғаулар да жатады.
Сөздерді бір-бірімен байланыстырып, оларға грамматикалық мағына үстейтін қосымшаны жалғау дейміз. Казақ тілінде төрт түрлі жалғау бар: көптік, тәуелдік, септік, жіктік жалғаулары.
Жалғаулар сөйлемдегі жеке сөздерді өзгертіп, түрлендіру арқылы оларға белгілі грамматикалық мағына үстейтін морфологиялық формалар болып есептеледі. Қазақ тіліндегі төрт түрлі жалғаудың әрқайсысының өзіне тән грамматикалық мағыналары және сол мағыналарына орай арнаулы грамматикалық формалары бар. Сол себептен олар өз алдына категория деп танылып, әрқайсысы бас - басына септеу категориясы, көптеу, тәуелдеу, жіктеу категориясы делініп есептеледі.
Жалғау − қимыл иесінің кім екенін білдіру үшін қолданылатын қосымша, ол сөз бен сөзді жақ жағынан қиыстырып тұрады.
Жалғаулар есім сөзге де, етістікке де жалғанады. Тек қана синтаксистік қызмет атқарады.
Курстық жұмыстың мақсаты: оқушыларға жалғаулардың қызметін меңгерте отырып, тілдік материалдарға деген қызығушылығын арттыру.
Курстық жұмыстың міндеттері:
1. Ғылыми зерттеу көздеріне сүйене отырып, тақырыптың теориялық сипатын ашу.
2. Оқушыларға жалғау тақырыбы бойынша берілетін білім көлемін анықтау.
3. Оқытуда қамтылатын инновациялық технология түрлерін саралау.
Курстық жұмыстың әдістері: әңгімелеу, түсіндіру, баяндау, бақылау-зерттеу, талдау-жинақтау.
1. Аханов К. «Тіл білімінің негіздері». А., 1993 жыл.
2. Балақаев М., Сайрамбаев Т. «Қазіргі қазақ тілі» .А., 1990 жыл.
3. Балақаев М., Қордабаев Т. «Қазіргі қазақ тілі». А., 1966 жыл.
4. Балақаев М., Жанпейісов Е., Томанов М., Манасбаев Б. «Қазақ тілі стилистикасы». А., 1974 жыл.
5. Бектұров Ш., Серғалиев М. «Қазақ тілі». А., 1994 жыл.
6. Белбаев М. «Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы». А., 2001 жыл.
7. Дәулетбекова Ж. «Қазақ тілінің оқыту әдістемесі». А., 2001 жыл.
8. Исаев С. «Қазақ тілі». А., 1996 жыл.
9. Қараев М. «Қазіргі қазақ тілі». А., 1993 жыл.
10. Құлмағанбетова Б. «Қазіргі қазақ тілін оқыту методикасы». А., 1998 жыл.
11. Құлмағанбетова Б., Исанова А. «Қазақ тілін оқыту әдістемесі». А., 2000 ж.
12. Мейірманқұлова Т. «Қазақ тілін оқыту әдістемесі». Астана, 2010 жыл.
13. Оразбаева Ф., Сағидулла Г. «Қазіргі қазақ тілі». А., 2005 жыл.
14. Ұйықбаев И.К. «Қазақ тілі методикасының мәселелері». А., 1969 жыл.
15. Ысқақаов А. «Қазіргі қазақ тілі». А., 1991 жыл.
16. Ысқақов А. «Қазақ тілінің грамматикасы». А., 1967 жыл.
17. Ысқақов А. «Қазіргі қазақ тілі, морфология». А., 1964 жыл.
18. Тұрғынбаева Б. «Шығармашылық қабілеттерін дамыту». Қазақстан мектебі. №4, 2005 ж.
19. Тұрғынбаева Б. «Жеткіншектердің шығармашылық қабілетін дамыту». Қазақстан мектебі. №8, 2004 ж
20. Балкенов Ж. «Студенттерді шығармашылық іс-әрекетке оқытудың ғылыми-дидактикалық негіздері». Қарағанды, 2005 ж.
21. Тұрғынбаева Б. «Оқыту барысында бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілеттерін дамыту». Алматы , 1998 ж.
22. Мырзабаев А. «Оқушылар шығармашылығын дамытуда белсенді оқытудың дидактикалық мүмкіндіктері». Алматы, 2005 ж.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ...............................................................................................3бет
І ТАРАУ ЖАЛҒАУЛЫ СӨЗДЕРДІҢ КЛАССИФИКАЦИЯСЫ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ СИПАТТАМАСЫ
1.1 Жіктік және көптік жалғаулардың ерекшеліктері мен жіктелуі..................................................................................................4-8бет
1.2 Тәуелдік және ... ... ... ... ТАРАУ МЕКТЕПТЕ ЖАЛҒАУЛЫ СӨЗДЕРДІ ОҚЫТУДЫҢ ТИІМДІ ЖОЛДАРЫ
2.1 Жалғауларды оқытуға арналған тиімді ... мен ... ... тілі ... жалғаулардың түрлерін меңгерту жолдары.......................................................................................................20-23бет
ҚОРЫТЫНДЫ...............................................................................24бет
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ................................25бет
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Грамматикалық мағынаның ... бір ... атап ... ... ... ... ... формалар арқылы беріледі. Қазақ тілінде грамматикалық формаларға жалғаулар да жатады.
Сөздерді бір-бірімен байланыстырып, оларға грамматикалық мағына ... ... ... ... ... ... төрт түрлі жалғау бар: көптік, тәуелдік, септік, жіктік жалғаулары.
Жалғаулар сөйлемдегі жеке сөздерді өзгертіп, түрлендіру арқылы оларға белгілі грамматикалық мағына ... ... ... ... ... Қазақ тіліндегі төрт түрлі жалғаудың әрқайсысының өзіне тән грамматикалық мағыналары және сол мағыналарына орай арнаулы ... ... бар. Сол ... олар өз ... ... деп ... әрқайсысы бас - басына септеу категориясы, көптеу, тәуелдеу, жіктеу категориясы делініп ... ...... иесінің кім екенін білдіру үшін қолданылатын қосымша, ол сөз бен ... жақ ... ... ... есім ... де, ... де ... Тек қана синтаксистік қызмет атқарады.
Курстық жұмыстың мақсаты: оқушыларға жалғаулардың қызметін меңгерте отырып, тілдік материалдарға деген ... ... ... міндеттері:
1. Ғылыми зерттеу көздеріне сүйене отырып, тақырыптың теориялық сипатын ашу.
2. Оқушыларға жалғау тақырыбы бойынша берілетін білім көлемін ... ... ... ... ... ... ...
Курстық жұмыстың әдістері: әңгімелеу, түсіндіру, баяндау, бақылау-зерттеу, ... ... ... болжамы: егер оқыту барысында жалғауардың қызметін оқытуда берілетін білім түрлері логикалық жүйемен үздіксіз дамытылып отырса, оқушының білімі мен ... ... ... ... әдістер мен ұстанымдар негізінде жүргізілсе, оқытудың нәтижелілігі мен тиімділігі арта ... ... ... ...
1. ... таңдап алу, сол бойынша іздену.
2. Бекітілген тақырыпқа байланысты материал жинақтап, жұмыстың жоспарын құру.
3. Жоспарға сәйкес курстық ... ІІ ... ... ... ... ... ... жұмыстың практикалық бөлімін жазып, жұмысты аяқтау және қорғау.
І ТАРАУ ЖАЛҒАУЛЫ СӨЗДЕРДІҢ КЛАССИФИКАЦИЯСЫ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ СИПАТТАМАСЫ
1.1 Жіктік және ... ... ... мен ... және оның түрлері. Сөздерді бір-бірімен байланыстырып, оларға грамматикалық мағына үстейтін қосымшаны жалғау дейміз. Казақ тілінде төрт түрлі жалғау бар: ... ... ... ... жалғаулары.
Жіктік жалғауы - қимыл иесінің кім екенін білдіру үшін қолданылатын қосымша, ол сөз бен ... жақ ... ... ... ... Мен ... Сіз оқушысыз. Біз келеміз. Ол келеді.
Жіктік жалғауы есім сөзге де, етістікке де жалғанады. Жіктік жалғау тек қана ... ... ... тіліндегі сөздер төрт түрлі үлгі бойынша жіктеледі: бірінші - ... тұр, жур, ... ... (мен тұрмын, сен тұрсың, сіз түрсыз, ол тұр) есімшелер (мен барғанмын, сен барғансың, сіз барғансыз, ол барған), зат ... (мен ... сен ... сіз ... ол ... сан ... (мен аласамын, сен аласасың, сіз аласасыз, ол аласа), сын есімдер (мен ушіншімін, сен үшшшісің, сіз үшіншісіз, ол үшінші), есімдіктер (мен ... сен ... сіз ... ол кім), ... (мен біргемін, сен біргесің, сіз біргесіз, ол бірге); екінші - ... шақ
1. a, -e, -й ... (мен ... сен ... сіз ... ол барады).
2. -п, -ып, -іп көсемшелер (мен барып-пын, сен барыпсың, сіз барыпсыз, ол барыпты); үшінші 1) айтты, өтті т.б. ... ... шақ ... (мен ... сен айттың, сіз айтты-ңыз, ол айтты). 2) оқыса, білсе т.б. шартты рай формасы. (Мен оқысам, сен окысаң, сіз ... ... ол ... ... - ... бұйрық рай формасы: қара, еле, жаз, без т.б. (мен қарайын, сен ... сіз ... ол ... 1 ... ... және ... ... шығармаларында жекеше форманың анайы түрінің екінші жағына - ғын -қын, -гін, -кін) қосымшасы қосылып та ... ... ceн ... сен ... сен ... сен ... Көпше түрдің бірінші жағының қосымшасы -лық (-лік) болып қолданылады Кел, балалар, оқылық, Оқығанды көңілге Ықыласпен тоқылық (Ы. A.) ... ... ғой, тұр ... Жүз ... өзгенщ бәрі надан, Жалыналық Абайға, жүр, баралық! (Ш. Қ.) ... ... ... сияқты, қазірде -лык; (-лік) формасы - йық, -(йік) формасымен қатар жиі ... ... ... ... ... ... ... (сен -- сіз, сендер -- ... ... ... Осыған орай, жіктік жалғаудың да, тәуелдік жалғаудьщ да екінші жақтарының қосымшалары жекеше, көпше, ... ... ... сәйкес келеді.
Есім сөз бен етістіктің жіктелуіндегі кейбір ерек-шеліктер: Есім сөздің ...
1. Есім ... ... ... ... ... жалғанады, мен жұмысшымын, үлкенмін, Сен жұмысшысың, үлкенсің, Сіз ... ...
2. Есім ... III жақ ... ... ... Ол жұмысшы. Ол үлкен.
3. Есім сезге жіктік жалғаудың толық түрі жалғанады.
Көптік жалғау. Заттың біреу емес ... (көп) ... ... ... ... ... дел аталады. Зат есмдердің көптік формасы көптік жалғаулар -лар, -лер, -дар, -дер, -тар, -тер ... ... ... ... ... жасалады.
Көптік жалғауы дегенде екі түрлі үғым бар: бірі - ... ... ... ... ... ... (-дар, -дер, -лар, -лер, -тар, -тер) түрі деген үғым болса, ... - ... ... ... өзі ... ұғым.
Сөздердің көптік мағынада жұмсалуының үш түрлі тәсілі бар, ол - морфологиялық, лексикалық және синтаксистік тәсіл.
I. Тиісті қосымшалар ... ... ... көптік үғымының берілуін морфологиялық тәсіл дейміз. Көптік жалғауының қосымшалары: -лар, -лер, -дар, -дер, -тар, -тер. ... ... ... ... ... бағына жалғанады. Бұл - олардың жұрнақтарға ұқсастығы.
* Ең алдымен, буын үндестігі бойынша жуан буындардан кейін -лар, -дар, -тар, ... ... ... -лер, -дер, -тер жалғаулары жалғанады. Мысалы: бала-лар, қыз-дар, кітап-тар, ісмер-лер, өзен-дер, мектеп - тер.
* ... ... ... ... ... ... ... л, д, т, дыбыстарынан басталуы жалғанатын сөзінің соңғы дыбысына байланысты болып келеді. Мұны мынадай кестемен ... ... ... ... ... өз ... ма-ғынасы арқылы білдіруді лексикалық тәсіл деп атайды.
* ... ... ... ... сұйық, ұсақ зат-тардың аттары: су, сут, сорпа, қымыз, тұз, жарма, жүн, құм, т. б.
* Ру, халық, ел ... ... ... керей, арғын, қазақ,қырғыз, өзбек, тәжік, белорус, украин, француз, т. б.
* Әрқилы жәндік, аң, хайуан аттары: ... ... ... ... қой, қоян, т. б.
* Өсімдік аттары: шөп, арпа, ... ... ... ... ... т. 6.
* ... әр алуан қоғамдық ұйымдардың атаулары: жас алаш, өсімдіктану, дін, мәдениет, қайраткер, астрономия т. б.
* Адамның ішкі сезімі, жай-күйі ... ... ... ақыл, достық, ізгілік, кәрілік, жалқаулық, білгірлік, туыс,еріншектік, т. б.
Көптік ұғымдарды сөз тіркестері арқылы ... ... ... Олар ... Көп, аз, ... ... ... қыруар сияқты сөздер затесімдердің алдынан келсе, ешқандай көптік жалғауынсыз көптікмағына береді. Мысалы: көп ... аз ... ... ... Зат ... ... сан есім ... ешқандай көптік жалғауынсыз-ақ көптік мағынаны білдіреді. Мысалы: бес кісі, отыз кісі,қырық кісі, жеті ... ... ... ... өлі ... делініп жүрген -ыз, -із, жұрнақтары арқылы берілетін көптік мағына морфологиялык тәсілге жатқызылып жүр. Бұл ... ... ... көп байқала бермейді. Мысалы: біз, сіз, көз, егіз. Кейбір кос сөздер де ... ... ... ... ... алады. Мысалы: ән-күй, бала-шаға.
Көптік жалғауы бірыңғай мүшелі сөйлемнің ішіндегі бірыңғай мүшелерінің әрқайсысына жалғанып жатпай-ақ, ең соңғы мүшеге ғана жалғанады. ... ... ... ... ... ... ... көрдік.
Көптік жалғау
Алдыңғы буын
Соңғы дыбыс
Дауысты және үнді р, й, у
Ұяң з, ж және үнді м, н, ң
Катаң және ұяң б, в, г, д ... ... ... ... ... ... ...
Жіңішке
-лер
-дер
-тер
үй-лер, бөлме-лер
өзен-дер, гүл-дер
төсек-тер, мектеп-тер
Қазақ ... ... ... оқыту принциптері. Жалпы адамзат жарық дүние есігін аша салысымен заттық ұғымдағы нәрселерге, құбылыстарға тап болады. Бірден белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... бірден ол не бұл не деген сұраулар арқылы айналасын, қоршаған ... тани ... ... деген қызығушылығы осы екі сұрақтан оянады. Мысалы, мама деші әке, апа, ата деп ... ... ... ... ... ... тез ... қызық көреді. Бірден , деп жатпаймыз. 2-3 жастағы балаға ол қызық емес, оның үстіне осы жастағы ... ... көп ... ... ... тілі ... келе ... балаға жас, кәрі деген түсінік жоқ. Зат деген ұғым тек ... ... ... ... жай ... ... нәрселер ғана емес, табиғат пен қоғамдық өмірдегі ұшырасатын әралуан құбылыстар мен оқиғаларды, ұғымдар мен ... де ... ... ... ... әрбір грамматикалық тақырып оқушының жасына, сыныбына сәйкес, ... ... ... жеңіл түрде берілу керек. Көбінесе қарапайым түрде мысалды яғни сөйлемдерді молырақ ... жаңа ... сол ... сүйене отырып түсіндіру керек. Бірақ оқулықтарда тақырыптарды оқытудың методикалық жақтары ескерілмеуі ... ... ... ... пәнін сол оқулық көлемінде ғана емес, оны тереңірек және басқа да материалдармен толықтырып өткен жөн. Оқулықта ... ... сол ... ... ... онда ... де, сабақтың да оқушылар арасында беделі бола қоймайды. Ондай сабақты оқушылар шын пейілмен зейін қойып, қызығып ... ... ойда ... ... ... ... өз ... көтеріп, мамандығына байланысты шығатын еңбектерді үздіксіз қарастырып, не көп қазір дидактикалық материалдар, көрнекіліктер тіпті слайд түрінде анық әрі нақты ... ... Әр жаңа ... ... ... ... слайд шоу жасау арқылы түсіндірсе баланың жадында ... ... Жаңа ... ... әсіресе Оксфорд, Кембридж әдістемесі деп аталатын батыстық үлгідегі методиканы пайдалана отырып әрі ондағы жаңалықтарды ... ... өз ... ... ... соғұрлым қызықты және түсінікті болмақ.
Қазіргі қазақ тілінде біраз тақырыптар зерттелгенімен әлі де болса талас пікірлер орын алып келе жатыр. ... ... ... оның ішінде жекелеген сөз таптары әбден зерттелді деп айту қиын, енді ... ... ... деп ... болмайды.
Орта буын Y-YI сынып оқушыларына арналған мектеп оқулықтарында ... ... ... ... ... ... ... жалаң грамматикалық ережемен ғана берілген. Көптік форма қандай жағдайда көптік мағына береді грамматикалық және семантикалық мағынасы қандай ... ... ... арқылы ашылу керек. Тек қана -лар, -лер, -дар, -дер, -тар, -тер ... ... ... ... ... шектелуге болмайды.
Көптік форманы үйретудің тағы бір кезеңі бар. Белгілі бір заттың ... ... зат ... ... сан есім ... зат ... көптік жалғауы жалғанбай айтылатын түрлері де кездеседі. Қазақ тіліндегі мөлшерлік үғымды ... ... бар: көп, мол ... ... ... ... Бұл ... ешқандай морфемасыз көптік ұғымды білдіреді, сондай-ақ бала-шаға, ән-күй, ата-ана, ақын-жыраулар, т.б. осы сияқты қос сөздер көптік ұғымнан гөрі жинақтық мағына ... ... осы ... ... ... формалардан туған грамматикалық мағына емес, ол сол сөздердің ішкі лексикалық мағынасы болып табылады.
Қазақ тілінде ... ... ... ... ... ... ... беріледі. Қос сөз тұлғалы зат есімдер де көптік мағынада жұмсалуы екі ... жолы бар: 1) ... ... жуық келетін зат есімнің қосарлануы (құрал-сайман, ағайын-туған, таныс-тамыр). 2) мөлшер мәндегі зат есмідердің дүркін қайталануы, екі рет қайталана отыр ... қос ... де бар ... , ... сала-сала).
Ғылымда зат есімнің жекеше - ... ... ... ... деп айту ... ... 1954 ... оқулықта көптік категориясы ғана сөз болды. Ал кейінгі грамматикаларда (1962,1967) зат есімнің жекеше түрі мен көпше түрі жеке тақырып етіп ... ... ... ... ... ... бөлінбеген, тек қана көптік мағына мен оның берілу жолдары ... ... ... да ... ... ... ... пікірінше, . Одан әрі А.Ысқақов көптік категориясының жасалу жолдарын тілдік нақты мысалдармен дәлелдеген, бірақ ... ... ... ашылмаған. Осыны жіті аңғарған проф. С.Исаев ,- деген.
Адам атын білдіретін жалқы есімдерге және туыс атауларын білдіретін жалпы есімдердің тәуелді ... ... ... жалғанып, бір адамның тобын білдіреді: Сәрсендер, Айгүлдер, ... ... ... ... ... ... көптік мағынаны аңғаруға болады. Мысалы: Сендердің басшыларың бар ма? Бөлмелерің жарық екен. Бұл жерде ... ... ... білдіріп тұрған жоқ, бұлардың сол қызметкерлерге ортақ басшы екендігін, бөлменің ортақ екендігін білдіреді.
Қазақ ... ... ... барлық есімдерге, оның ішінде сан есімге де жалғанады. Сан есімнің мағыналық ... бірі ... ... сан ... ... ... жалғана отырып санның мөлшерін білдіреді: Ол жұмысқа сағат екілер шамасында ... ... ... жасы ... Уақыттың дәл мезетін білдірмеседе шамалап мөлшерін көрсетеді. Шамасында, жуық, мөлшері, шамалы, тарта сияқты көмекші сөздердің қатысуы арқылы ... ... ... ... ... сөз ... дерлік түгелдей жалғанады. Бірақ бәрінің бірдей көптік мағынасы бірдей емес, негізгі сөздің семантикасына, оның қай сөз ... ... ... ... ... әртүрлі мағыналық қырлары болады. Көптік мағына беретін ... оның ... ... ... ... формадан бөлек бір грамматикалық құбылыс деп тану дұрыс емес.
1.2 ... және ... ... ... ... ... ... жалғау бір заттың екінші бір затқа немесе біреуге (адамға) тәуелді, меншікті екенін ... ... сөз үш ... ... ... ... айтылады. Тәуелдік жалғау өзі жалғанған сөзді ілік септік жалғаулы сөзбен байланыстырып ... ... екі ... ... оның бірі - ... ... - ... екіншісі - ортақ тәуелдену. Бір ... ... ... бір ғана ... немесе адамға меншікті екенін білдіруді оңаша тәуелдену дейді. Мысалы: дәптер-ім, ... ... ... ... ... ... дәптер-лер-і. Бір не бірнеше заттың көп затқа немесе ... ... ... ... ... ортақ тәуелдену дейді. Мысалы: біздің дәптер, біздің дәптер-лер-і- міз.
Тәуелдік жалғауы дегенде, меншіктенуші (иеленуші) жақ пен ... ... ... зат ... жүреді. Иеленуші (меншіктенуші) жақ жіктеу есімдіктерінің үш жағының (анайы түрі; мен, сен, ол, біз, ... ... ... ... сіз, ... ... байланысты болып отырады. Осылардың қай-қайсысы болмасын ілік септігінің ... ... ... ... ... ... жақ зат есім болғанда да, ілік септіктін жалғаулары жалғанады.
Меншіктелуші (меншігіне айналатын) заттың да ... тән ... ... бар, Олар ... ... заңының сингармонизм ыңғайына қарай жалғанады.
Жақ
Дауысты дыбыстан соң
Дауыссыз дыбыстан ... ... ... ... -ім, ... ... ... келінім, қызымыз, келініміз
ІІ
-ң, -ңыз, -ңіз, әкең, апаң, әкеңіз
-ың, -ің, -ыңыз, ... ... ... -сі, ... ... -і, ... ... тәуелдік жалғауын қабылдауын олардың тәуелденуі дейді.
Тәуелдік жалғауының II жағының анайы және сыпайы түрі болады. Мысалы: апаң, апаңыз.
Сөз жекеше де, ... ... де ... Егер сөз (зат) жекеше түрде тәуелденіп тұрса, бір зат бір ғана адамға не затқа тән екендігін білдіреді. Тәуелдіктің бұл түрі ... ... деп ... Ал сөз (зат) көпше түрде тәуелденіп тұрса, көп зат я ... ... зат бір ... (я бір ... ғана ... ... білдіреді. Тәуелділіктің бұл түрі ортақ тәуелділік деп аталады.
Мысалы:
* Менің ... ... ... ... ... ... атаңыз, қаламыңыз
* Оның атасы, қаламы
Ал бір не бірнеше зат я ... бір ... ... ... ... ... ... ортақ тәуелдеу дейді. Мысалы: біздің апамыз, қаламымыз, сендердің апаларың, қаламдарың.
Тәуелдік жалғауының I, П жақтары үнемі адамға, ... ... ... да, III жақ ... да, басқа заттарға да қатысты болады. Мысалы:
* Менің көлігім
* Сенің көлігің
* Сіздің көлігіңіз
* Оның көлігі
Ескерту. Біздің, сіздің деген ілік жалғаулы ... ... ... ... ... ... ... те айтылуы мүмкін. Мысалы: біздің үй, біздің ел, біздің бала, сіздің ауыл, сіздің мектеп. Мұнда бірі -- анықтаушы, ... ... сөз ... ... тәуелдік категориясын білдіреді.
Тәуелдену мағынасы кейде -нікі (-дікі, -тікі) жұрнағы арқылы да ... ... ... ... сіздікі, біздікі, сендердікі, біреудікі, институттікі, кітапхананікі, Әсеттікі, т.б. Мұндай жағдайда меншігіне ... ... зат ... ... ... ... тұрады. Мысалы, қаламсап менікі (менің қаламсабым), дәптер Асандікі (Асанның дәптері).
Ілік жалғаулы сөз бен ... ... ... ... ... қатар келе беруі шарт емес, кейде айтылуға жеңіл болу жағы көзделіп, өлең стилінде ықшамдалып, ілік жалғаулы ... ... те ... ... ... Ағайын бек көп, Айтамын ептеп, Сөзімді ұғар адам жоқ (Абай). Жас болғанда төбеме секірдің. Тәуелдік жалғауы ... ... ... ... ... әкем, шешем, ағам, інім, апам, нағашым, т. б.
Сонымен бірге адамның дене мүшелеріне қатысты зат ... ... ... ... қолым, ішім, бүкіл денем. Сондай-ақ заттанған (субстантивтенген) басқа сөз табына да жалғана береді. Мысалы: Шашының ағы молайып ... ... ... ... ...
әке-м, терезе-м
қыз-ым,
ат-ым
ел-ім, үй-ім
II Сенің


-ың
-ің
аға-ң, қапа-ң
әке-ң, терез- ең
қыз-ың, ат-ың
ел-ің , үй-ің
Сіздің
-ңыз
-ңіз
-ыңыз
-іңіз
аға-ңыз, қала-ңыз
әке-ңіз, терезе-ңіз
қыз-ыңыз, ... ...
III ... ... ... ... ... ат-ы
ел-і, үй-і
Буын
жуан
жіңішке
жуан
жіңішке
Ортақ ... ... ... Біздің
-мыз
-міз
-ымыз
-іміз
ата- мыз, қала-мыз
іні-міз,
терезе-міз
қыз-ымыз,
ат-ымыз
ел-іміз,
үй-іміз
IIСендердің
-ың
-ің
-ың
-ің
ата-лар-ың, ... ... ... ... ...
ел-дер-ің, үй-лер-ің
Сіздердің
-ыңыз
-іңіз
-ыңыз
-іңіз
ата-лар-ыңыз, қала-лар-ыңыз
іні-лер-іңіз, терезе-лер-іңіз
қыз-дар-ыңыз, ат-тар-ыңыз
ел -дер- іңіз, үй-лер-іңіз
IIIОлардың
-сы
-сі


ата-сы, қала-сы ... ... ... ат-ы ... үй-і ...
жіңішке
жуан
жіңішке
Тәуелдік жұрнақтар -нікі, -дікі, -тікі. Меншіктік форма ... ... ... ... ... ... ... ілік септіктің -ның (-нің-дың, дің-тың-тің) жалғалуы және -кі, -қы, -ғы, -гі жұрнағынан бірігіп пайда болған. Бұл ... ... ... меншіктілік меншіктелуші (иеленуші) заттан жеке де айтыла береді. Тәуелдік жұрнақтардың басқа жұрнақтардан ерекшелігі - жуан ... ... ... ме-нікі, се-нікі, сіз-дікі, біз-дікі, сеңдер-дікі, кім-дікі, мына-нікі, кітапхана-нікі, Әсет-тікі, Нұргүл-дікі, ... ... ... ... ... ... үстеп, оларды бір-бірімен жалғастырып, септестіріп, байланыстырып тұратын ... ... ... деп атайды.
Сөздердің жалғауларды қабылдап, өзгерту жүйесін сөздердің септелуі деп немесе септеу деп атайды. ... екі түрі ... 1) жай ... 2) ... септеу. Тәуелденбей тұрған сөздердің септелуін жай септеу дейміз. Ал сөздердің тәулденгеннен ... ... ... ... ... ... жай және тәуелді формаларында 7 септік, 6 ... ... ... Атау ... Атау септігіндегі сөз кім? не? кімдер? нелер? деген сұрақтарға жауап береді. Атау ... өзге ... ... ... Бұл септіктегі сөзге тәуелдік жалғауы жалғануына қарай сұрақтардың да кімім? нем? кімің? нең? кіміңіз? неңіз? кімі? несі? тәріздес ... ... ... Атау ... сөз ... бастауыш болады.
2. Ілік септік. Ілік септігіндегі сөздер кімнің? кімдердің? ... ... ... ... ... ... Ілік ... жалғаулары: -ның -нің, -дың, -дің, -тың, -тің. Бұл жалғаулар буын ... мен ... ... заңдылықтарын сақтап жалғанады. Ілік септігіндегі сөз көбінесе анықтауыш ... ... ... ... септігіндегі сөздер кімге? кімдерге? неге? нелерге? қайда? деген сұрақтарға жауап береді. Барыс септігінің жалғаулары: -қа, -ке, -ға, -ге, -а, -е, -на, -не. Бұл ... буын ... мен ... үндестігі заңдылықтарына сәйкес жалғанады. Барыс септігіндегі сөздер кімге? кімдерге? ... ... ... ... ... ... ... болады да, қайда? сұрағына жауап бергенде пысықтауыш болады.
4. Табыс септік. ... ... ... кімді? нені? кімдерді? нелерді? деген сұрақтарға жауап береді. Табыс септігінің жалғаулары: -ны, -ні, -ды, -ді, -ты, -ті, -н. Бұл ... буын және ... ... ... ... ... ... септігіндегі сөз тура толықтауыш қызметін атқарады.
5. Жатыс септік. Жатыс септігіндегі сөздер кімде? кімдерде? ... ... ... ... ... ... жауап береді. Жатыс септігінің жалғаулары: -да, -де, -та, -те, -нда, -нде. Бұл ... буын және ... ... ... ... ... ... септігіндегі сөздер кімде? неде? деген сұрақтарға жауап ... ... ... да, ... ... деген сұрақтарға жауап бергенде пысықтауыш болады. Жатыс септігіндегі сөздер көбінесе пысықтауыштың қызметін атқарады.
6. Шығыс септік. Шығыс септігіндегі сөздер кімнен? ... ... ... ... ... ... ... жауап береді. Шығыс септігінің жалғаулары: -дан, -ден, -тан, -тен, -нан, -нен. Бұл ... буын және ... ... ... ... жалғанады. Шығыс септігіндегі сөздер жанама толықтауыш және мекен, мезгіл пысықтауыш қызметін атқарады.
7. Көмектес ... ... ... ... ... ... ... нелермен? қалай? деген сұрақтарға жауап береді Көмектес септігінің жалғаулары: мен (-менен), -бен ... -пен ... Бұл ... ... ... заңдылықтарына сәйкес жалғанғанымен, дыбыс үндестігіне бағына ... ... ... ... жуан сыңарлары жоқ. Сөздің соңғы буыны жуан болса да, жіңішке болса да жіңішке жалғау (-мен,-менен, -бен,-бенен,-пен,-пенен) жалғанады. ... ... ... толықтауыш және пысықтауыш кызметі атқарады.
Септіктер білдіретін мағынасына, ... ... ... екі ... ... ... және көлемдік септіктер.
Септік жалғаулары
Септіктер
Сұрақтары
Септіктердің жалғаулары
Атау
Ілік
Барыс
Табыс
Жатыс
Шығыс
Көмектес
кім? не?
кімнің? ненің?
кімге? неге?
кімді? нені?
кімде? неде?
кімнен? неден?
кіммен? немен?
жалғауы жоқ
-ның,-нің,-дың,-дің,-тың,-тің
-ға,-ге,-қа,-ке,-на,-не,-а,-е
-ды,-ді,-ты,-ті,-ны,-ні,-н
-да,-де,-та,-те,-нда,-нде
-нан,-нен,-дан,-ден,-тан,-тен
-мен,-менен,-пен,-пенен,-бен,-бенен
Септіктер
Жай септеу
Тәуелді септеу
Атау кім? не?
Ілік ... ... ... ... кімді? нені?
Жатыс кімде? неде?
Шығыс кімнен? неден?
Көмектес кіммен? немен?
бала, шеге
бала-ның, шеге-нің
бала-ға, шеге-ге
бала-ны, шеге-ні
бала-да, шеге-де
бала-дан, шеге-ден
бала-мен, шеге-мен
Бала-м, ... ... ... ... ... ... шеге-м-ді
бала-м-да, шеге-м-де
бала-м-нан, шеге-м-нен
бала-м-мен, шеге-м-мен
ІІ ТАРАУ МЕКТЕПТЕ ЖАЛҒАУЛЫ СӨЗДЕРДІ ОҚЫТУДЫҢ ... ... ... ... арналған тиімді жаттығулар мен тапсырмалар
Жаттығу жұмыстары
1-тапсырма. Септік жалғаулы сөздерді ... ... ... ... қай септеудегі сөз екенін тауып, жалғауын түсіндіріңіздер
* Апама жездем сай. (мәтел.)
* Досыңа достық - ... ... әділ бол. ... ... ... ... елінде көгерер. (мақал.)
4. Отанын сатқан оңбас. (мақал.)
5. Арғын, найман жиылса,
Таңырқаған сөзіме.
6. Сырмақ қып астына
Байының тоқымын,
Отының басына
Төрінің қоқымын
Қоқсытып келтірді. ... ... ... ... ... ... ... кейін басқа жалғаулар ретімен жалғана береді, ал басқа жалғаудан соң көптік жалғауы жалғана ма? Жалғанса, қай ... соң ...
+ Бір ... екі көптік, екі тәуелдік немесе екі септік, екі жіктік жалғаулары жалғана ма?
+ Жалғаулардан соң жұрнақ жалғанған сөздер ойлаңыз. ... ... көп ... ... ... жалғанбайтын сөздер бар ма? Мысал келтіріңіз.
+ Қай сөз табына жұрнақ жалғанбайды? ... ... ... ... ІІІ жағы қай сөз ... ... қай сөз ... жалғанады?
+ Бір аттас жалғаулар түбірге бірінен соң бірі жалғана ала ма? (септік- септік немесе ... ... ... ... ... ... ... сөздерді пайдаланып, сұрақтарға жауап беріңіз
Сіз кімнің әндерін тыңдайсыз? (қазақтың жас ... ... ... ... ... ... ... Кімнің мақаласын аудардыңыз? (белгілі қазақ жазушысы). Кімдердің көрмесі ашылды? (жас суретшілер). Кімнің өлеңдерін аудардыңыз (жас қазақ ақындары).
5-тапсырма. Берілген сөздерді ... ... ... ... ... ... қайдан келді?
2. Сіздің ата-анаңыз қайдан келді?
3. Сіздің ағаңыз қайдан келді?
4. Сіз қайдан келесіз?
Берілген ... ... ... ... саябақ, министірлік, жұмыс
Жіктік жалғау. Сөзге жіктік жалғауының жалғанып түрленуі сөздің жіктелуі деп ... ... ... ... (зат ... сын есім, сан есім, есімдік) де, етістіктер де жақ бойынша түрлене алады. Жіктік жалғаулары жақтык, мағына берумен ... ... ... ... да бере ... Қай сөз табы ... да, ... баяндауыш қызметін атқарғанда жіктеледі. ... ... ... емес сөзінің тіркесуі арқылы жасалады да, жіктік жалғау емес сөзіне жалғанып, I, ... ... ... түрде болады. ПІ жаққа жіктік жалғау жалғанбайды.
Жіктік жалғауы басқа қосымшалар сияқты сөз бен сөзді байланыстырып, қарым-қатынасқа келтіріп тұрады. Жіктік ... ... сөз ... баяндауыш қызметінде жұмсалып, бастауышпен жақтық, шақтық жағынан ... ... ... ... ... ... қызметінде келетін барлық сөзге, тіпті жеке әріпке, сан есімдерге де жалғанады. Мысалы: Мен ... Сен ... Бұл ... Біз ... Мен келдім. Сен келдің. Сен сұлусың. Ол - бес, сен алтысың.
Сөздерге жіктік жалғауы үш жақта, ... ... ... ... ... жіктелуі дейміз.
Қазақ тілінде сөздер төрт топқа бөлініп жіктеледі.
Бірінші ... ... ... ... тұр, жүр, ... ... мен ... үстеулер баяндауыш болып, жекеше де, көпше де жіктеледі.
Отыр, тұр, жүр, жатыр етістіктерінің жіктелуі.
Жекеше:
47161744450Мен ... ... ... ... Сен тұрсың, жүрсің, жатырсың, отырсың. Сіз тұрсыз, жүрсіз. жатырсыз, отырсыз. Ол тұр, жүр, жатыр, отыр
00Мен тұрмын, жүрмін, жатырмын, ... Сен ... ... ... ... Сіз ... жүрсіз. жатырсыз, отырсыз. Ол тұр, жүр, жатыр, ... ... ... ... ... ... ... жүрсіңдер, жатырсыңдар, отырсыңдарСіздер тұрсыздар, жүрсіздер, жатырсыздар, отырсыздарОлар тұр, жүр, жатыр, отыр
00Біз (біздер) тұрмыз, жүрміз, жатырмыз, отырмызСендер тұрсыңдар, жүрсіңдер, ... ... ... ... ... отырсыздарОлар тұр, жүр, жатыр, отыр
Бұларға тән ерекшеліктер: біріншіден, олардың ... ... ... ... жалғанады; екіншіден, үшінші жақта жіктік жалғауының көрсеткіші болмайды.
Екінші топтағы сөздердің жіктелуіне -а, -е, -й және -ып, -іп, -п ... ... ... ... келемін, қараймын, сөйлеппін
Сен барасың, келесің, қарайсың, сөйлепсің
Сіз барасыз, келесіз, қарайсыз, ... ... ... ... ... ... барамын, келемін, қараймын, сөйлеппін
Сен барасың, келесің, қарайсың, сөйлепсің
Сіз барасыз, келесіз, қарайсыз, сөйлепсіз
Ол барады, ... ... ... ... ... ... ...
Сендер барасыңдар, келесіңдер, қарайсыңдар, сөйлепсіңдер
Сіздер барасыздар, келесіздер, ... ... ... ... ... қарайды, сөйлепті
00Біз барамыз, келеміз, қараймыз, сөйлеппіз
Сендер барасыңдар, ... ... ... ... келесіздер, қарайсыздар, сөйлепсіздер
Олар барады, келеді, қарайды, сөйлепті
Екінші топтағы сөздердің жіктелуінде бір ғана ерекшелік бар: ол - үшінші ... -ды, -ді, -ты, -ті ... ... Бұл ... осы ... сөздердің жіктелуінде жекеше түрде де, көпше түрде де біркелкі келе ... ... ... ... ... жедел өткен шақпен өте ұқсас, сөйлем талдауда оқушылар осы екеуін жиі шатастырады.
Үшінші топтағы сөздерге етістіктің жедел өткен шақ формасы ... ... және ... рай ... ... келсе) жатады. Бұлар жекеше де, көпше де жіктеледі. Мысалы:
Жекеше:
452103944Мен айттым, кеттім, оқысам, білсем
Сен айттың, кеттің, ... ... ... ... ... ... білсеңіз
Ол айтты, кетті, оқыса, білсе
00Мен айттым, кеттім, оқысам, білсем
Сен айттың, кеттің, ... ... ... ... кеттіңіз, оқысаңыз, білсеңіз
Ол айтты, кетті, оқыса, білсе
Көпше:
Көпше:
450215144145Біз айттық, кеттік, оқысақ, білсек
Сендер айттыңдар, кеттіңдер, оқысаңдар, білсеңдер
Сіздер айттыңыздар, кеттіңіздер, ... ... ... ... ... ... ... кеттік, оқысақ, білсек
Сендер айттыңдар, кеттіңдер, оқысаңдар, білсеңдер
Сіздер айттыңыздар, кеттіңіздер, оқысаңыздар, білсеңіздер
Олар айтты, кетті, ... ... ... ... ... I, II жақтарының жалғаулары тәуелдік жалғауының I, II жағының жекеше түрімен ұқсас (мысалы: әкем, әкең, ... ... ... түрінің бірінші жағы жоғарыдағы екі топқа да ұқсамайды (-қ, -к), ал көпше түрінің II ... ... ... ... ... ... топтағы үлгіге ұқсас арнаулы жалғаулары болмайды.
Төртінші топтағы сөздерге ... ... рай ... (бар, кел) ... ... да жекеше әрі көпше формада жіктеледі:
Жекеше
Көпше
І Мен барайын, келейін
ІІ Сен бар, ... ... ... Ол барсын, келсін
І Біз барайық, келейік
ІІ Сендер барындар, келіндер
Сіздер ... ... Олар ... ... ... ... де; көпше түрде де жіктеледі. Мұндағы жіктік жалғаулары 1, 2, 3-топтағы жіктік жалғауларына мүлде ұқсамайды. I жағы ... ... ... қалғаны таза бұйрық райлы етістікке жатады. Осылардан кейін -шы/-ші қосымшасы жалғанғанда II, III ... өзі ... ... ... ... ... есімдердің жіктелуі ... ... түрі ... түрі
І ... ...
І ... ... дәрігер емес-пін
II Сен
оқушы-сың дәрігер-сің
ІІ Сен
оқушы емес-сің, дәрігер емес-сің
ІІІ Сіз (сыпайы түрі)
II Ол
оқушы-сыз
дәрігер-сіз
оқушы дәрігер
Сіз ... түрі ... ... ... ... ... ... дәрігер емес
Көпше түрі
І Біз
оқушы-мыз, дәрігер-міз
І Біз
оқушы емес-піз
дәрігер емес-піз
ІІ Сендер
оқушы-сыңдар дәрігер-сіңдер ... ... ... ...
дәрігер емес-сіңдер
Сіздер
оқушы-сыздар, дәрігер-сіздер
Сіздер
оқушы емес-сіздер,
дәрігер емес-сіздер
III Олар ... ...
III Олар ... ... дәрігер емес
Жаттығу жұмыстары
1-тапсырма. Сөздерді жай септеу мен тәуелді септеуге қойыңыз
Үлгі; І.с ... ... ... ... ... ... қайық, көлік
2-тапсырма.Сөздерге көптік жалғауын жалғап жазыңыз
Үлгі; мемлекет-тер
Кооператив, жүлдегер, ток көзі, банк, жол жөндеуші.
3-тапсырма. Көп нүктенің орнына септік жалғауларының ... ... мен ... ... тілі ... ... ... кітап ..., сөздік... жұмыс жасайды. Сергей мәтін... сөздікпен аударады. Екеуі сабақ... қазақша сөйлесті. Сәкен Сергей... қиын сөздер... үйретті, Сергей ... ... ... ... ... ... ... сөз бар. Ол оқытушы... дәрісхана.... жабдықтауына көмектесті.
4-тапсырма. Мына сөздерді тәуелдеңіз
Үлгі: Менің балам, сенің балаң, сіздің балаңыз, оның баласы.
Бала, үй, ... ... ... ... ... сөмке, пәтер, машина.
5-тапсырма. Сұрақтарға жауап беріңіз.
Жексенбіде сіз ... ... ... ма ... ма? Сіз ... ... ... клубқа ма, стадионға ма? Таңертең сіз қайда бардыңыз: асханаға ма, сыраханаға ма? Анам ... ... ... ма, ... ме? ... орын ... тілінде қосымшалардың өзіндік жалғану тәртібі бар. Түбір сөзге жұрнақ, содан кейін септік, тәуелдік, септік және жіктік жалғаулары бірінен соң бірі ... нақ ... ... ... ...
Септік
жалғау
Жіктік
жалғау
ән-ші-лер-іңіз-ден-біз
ән - түбір сөз ... - сөз ... ... ... - ... ... ... - II жақ, ... ... ... түрі ... - септік жалғауы ... - I жақ ... ... ... ... ... ... оқып, ілік септігі бар сөзді табыңыз
Қамшының сабындай қысқа ғұмырда халқыңның көшінің ... ... ұлы ... ... ат салысудан артық қандай мәртебе керек?! Ары үшін жанын садаға ететін қазақтай қасиетті халықтың, осы елдегі сан ... ... ... басын қосып, басшылығында жүру тұрмақ, қосын тігіп, ... ... өзі ... ... ... емес пе?!
Н. ... ... ... ... ... ... Білімгерлер педагогика институтына келді.
1. Білімгерлер педагогика (институтқа) келді.
2. Профессор ІІІ курстың (білімгерлерге) лекция оқыды.
3. Профессордың (лекцияға) көп ... ... Оның ... ... ... соң біз кураторлық (жиналысқа) бардық
6. Жиналыс институттың (оқу залы) болды.
3-тапсырма. Көшіріп, көп нүктенің ... ... ... ... ... ... ... ата-бабаларымыз... сан ғасырлық азаттық күресі... заңды өтеуі Жаратқан Ие... жасаған ... ... ... ... ... ақ найза... ұшы... , ақ білек... күші... қорғап қалғаны... арқасы. Мұндай жер болмаса, мұндай ел де болмас ... ... ... және ... ... бар сөздердің астын сызыңыз
Біздің жатақханада асхана бар. Жұмысшылар, қызметшілер асханаға барады, ... ... Біз ... ... ішеміз. Онда түрлі тамақ бар. Онда тамақты тарелкамен әкеледі. Сорпаны, щиді ... ... ... шанышқымен жейміз. Біздің асханада шәй мен какао береді, сүт ... Мен күн ... ... бір ... какао ішемін, нан жеймін. Какаоны стаканмен ішеді. Біздің асханада тамақты жақсы пісіреді. Онда ыдысты өте таза ұстайды.
5-тапсырма. Көшіріп, көмектес ... бар ... ... ... де ... ... жолымен, қоғамдық дамудың деңгейін жан-жақты, нақты ескере отырып жүргізілуі керек. Ең бастысы - ел ... ... ... ... ... асырылуы шарт. Өте-мөте нәзік бұл істі баяғыдағыдай революциялық жолмен қолдан жеделдетіп жіберуге әсте ... ... ... ... ... тілі сабағында жалғаулардың түрлерін меңгерту жолдары
Қазақ тілі сабағы. 7 ... ... ... ... ... (презентациясымен)
Сабақтың мақсаты:
модулі бойынша өткенді қайталау арқылы лексикалық және грамматикалық тақырыптарды бекіту, меңгерту.
Оқыту мен тәрбиенің міндеттері:
Білімділік: тақырыбы бойынша оқушылардың ... ... ... ... ... ... ... ойлау қабілеті мен танымдық қызығушылығын дамыту, сауатты жазу мен айтуға және өз ойын еркін жеткізе білуге үйрету, белсенділігін арттыру;
Тәрбиелік: осы ... ... ... ... тани ... дұрыс таңдау жасауына көмектесу, еңбекқорлыққа тәрбиелеу.
Сабақтың түрі: Қорытынды қайталау сабағы.
Сабақта ... әдіс - ... ... - ... ... жұмыс, тіл дамыту жұмыстары, тест.
Көрнекілігі: Power Point презентациясы, грамматикалық кестелер, тақырыптық суреттер, үлестірмелі материал.
Сабақ барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
1. Сәлемдесу.
2. ... ... ... ... барысымен таныстыру.
- Балалар, біз сіздермен модулінен өткенді ... ... ... ... іс - ... қолдана білуге үйренеміз, жаттығамыз.
1. Сұрақ - жауап (жалғаудың түрлері бойынша)
2. тақырыбына байланысты сөздерді ... ... ... (XIV ... бойынша жұмыс)
1. ойыны. (Еңбек туралы мақал - мәтелдер).
- ... ... - ... ... ... ... - ... шешен, дана халық. Қазақ тілінде жақсы, әсем сөйлеп, өз ойларымызды жеткізуде мақал - мәтелдердің пайдасы зор екенін ... ... ... ... ... мақал - мәтелдердің жалғасын тауып көрейік.
1. Еріншектің ертеңі...
2. Күшіңе сенбе,...
3. Ердің ... ... ... ... Еңбек қылсаң ерінбей,
Тояды....
6. Байлықтың атасы - еңбек,...
7. Не ексең...
8. ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыру)
Мұнайшы, аудармашы, тәрбиеші, сәулетші, күйші, ғарышкер, сазгер, шахтёр, мұғалім, құрылысшы - Осы мамандықтың иесі болу үшін не істеу керек?
IV. Негізгі ... ... ... ... ... ... тапсырмалар.
а) суретпен жұмыс.
Балалар, мына суретте мамандық түрлері бейнеленген.
Қане, балалар, қандай мамандық иелерін көріп тұрсыңдар?
(дәнекерлеуші, дәрігер, ... ... ... заңгер, құрылысшы, шахтёр, мұғалім, аспазшы, жүргізуші, мұнайшы)
ә) Мәтінмен жұмыс.
... ... ... ... ... ... Қаныш Сәтбаев кім?
2. Қаныш бала күнінен қандай болды?
3. Қаныш ... қай жылы және қай ... ... ... ... ... астам ғылыми еңбек жазды?
5. Қаныш Сәтбаев қай қалада мыс рудалы ауданын ашты?
6. Ол қандай ордендермен марапатталды?
7. Тоқтар Әубәкіров ... Ол қай жылы және қай ... ... Ол нені ... ... ... қандай оқу орнын бітірді?
11. Тоқтар Әубәкіров қашан және қандай атаққа ие болды?
12. Ол қай жылы ... рет ... ... Грамматикалық тақырып бойынша жұмыс.
1) Кестемен жұмыс.
Жалғаулар:
Көптік
Тәуелдік
Жіктік
Септік
2) Жалғаудың түрлеріне байланысты тапсырмалар.
а) Тәуелдік жалғауларға байланысты тапсырма
деген сөзді тәуелдеңіз!
ә) Жіктік жалғауларға ... ... ... Біз ... ... ... суретші...
Сіз суретші....------------ Сіздер суретші...
Ол суретші....------------- Олар суретші...
б) Көптік жалғауларға байланысты тапсырма
Төмендегі ... ... ... ... оқыңыздар
Дәрігер, ғарышкер, заңгер, құрылысшы, шахтер, мұғалім, аспазшы, жүргізуші, мұнайшы
в) септік жалғауларға ... ... ... ... ... ... жазыңыз.
Біз хайуанаттар паркі... бардық. Онда біз аю... көрдік
V. Сабақты қорытындылау. Тестпен жұмыс.
1. Қазақ тілінде ... неше түрі ... ... ... 4
2. Қазақтың тұңғыш ғарышкері кім?
А) Т. Мұсабаев
Ә) Т. Әубәкіров
Б) Т Бигелдинов
3. Қ Сәтбаев ... ... ... ... ... деген сөздің жалғауын анықта
А) көптік
Ә) жіктік
Б) тәуелдік
5. Т. Әубәкіров тұңғыш рет қай жылы ... ... ... ... ... ... мен сөз ... дұрыс аудармасын тап.
1) тәрбиеші --------------- честь
2) сәулетші --------------- выдающийся
3) көрнекті --------------- архитектор
4) жалын ----------------- ... ... ... пламя
7. Тоқтар Әубәкіров қай қалада туған?
А) Алматы
Ә) Астана
Б) Қарағанды
8. Қ Сәтбаев қай жылы ... ... ... 1964
Б) 1972
9. Тоқтар Әубәкіров қай жылы туылды?
А) 1964
Ә) 1946
Б) 1972
10. Жатыс септігінде тұрған сөзді көрсет.
А) үйде, партаны
Ә) ... ... ... ... ... б 2. ә 3. а 4. б 5. б 6. (1) в, 2) б, 3) ә, 4) г, 5) а.) 7. б. 8. ә. 9. ә. 10. ... ... болса 5
7 - 8 дұрыс болса 4
5 - 6 дұрыс болса 3
1 - 2 ... ...... ... ... ... Рефлексия.
- Балалар, сендерге бүгінгі сабақ ұнады ма? Қандай әсер ... ... Үйге ... ... эссе ... ... байланыстырып, оларға грамматикалық мағына үстейтін қосымшаны жалғау дейміз. Казақ тілінде төрт түрлі ... бар: ... ... ... жіктік жалғаулары.
Жіктік жалғауы - қимыл иесінің кім ... ... үшін ... ... ол сөз бен сөзді жақ жагынан қиыстырып түрады. Мысалы: Мен ... Сіз ... Біз ... Ол ... ... есім сөзге де, етістікке де жалғанады. Жіктік жалғау тек қана синтаксистік қызмет атқарады.
Заттың біреу емес бірнешеу (көп) ... ... ... ... ... дел аталады. Зат есмдердің көптік формасы көптік жалғаулар -лар, -лер, -дар, -дер, -тар, -тер ... ... ... ... ... жасалады.
Көптік жалғауы дегенде екі түрлі үғым бар: бірі - ... ... ... беретін көптік жалғауларының (-дар, -дер, -лар, -лер, -тар, -тер) түрі деген үғым болса, ... - ... ... ... өзі туралы ұғым.
Сөздердің көптік мағынада жұмсалуының үш түрлі тәсілі бар, ол - ... ... және ... тәсіл.
Тәуелдік жалғау бір заттың екінші бір затқа немесе біреуге (адамға) тәуелді, меншікті екенін ... ... сөз үш ... ... ... ... айтылады. Тәуелдік жалғау өзі жалғанған сөзді ілік септік жалғаулы сөзбен байланыстырып тұрады.
Сөздің тәуелденуі екі түрге бөлінеді: оның бірі - ... ... ... - ... тәуелдену. Бір немесе бірнеше заттың бір ғана затқа немесе адамға меншікті екенін білдіруді ... ... ... ... ... дәптер-ің, дәптер-іңіз, дәптер-і, дәптер-лер-ім, дәптер-лер-ің, дәптер-лер-іңіз, дәптер-лер-і. Бір не бірнеше заттың көп затқа немесе бірнеше адамға ... ... ... ... ... ... Мысалы: біздің дәптер, біздің дәптер-лер-і- міз.
Тәуелдік жалғауы дегенде, меншіктенуші (иеленуші) жақ пен меншіктелуші (меншігіне айналатын) зат ... ... ... ... жақ ... есімдіктерінің үш жағының (анайы түрі; мен, сен, ол, біз, сендер, олар; сыпайы түрі: сіз, ... ... ... болып отырады. Осылардың қай- қайсысы болмасын ілік ... ... ... ... ... ... ... бір-бірімен жалғастырып, септестіріп, байланыстырып тұратын қосымшапарды септік жалғаулары деп атайды.
Сөздердің жалғауларды қабылдап, өзгерту жүйесін сөздердің септелуі деп ... ... деп ... ... екі түрі ... 1) жай ... 2) ... септеу. Тәуелденбей тұрған сөздердің септелуін жай септеу дейміз. Ал сөздердің тәулденгеннен кейін септелуін тәуелді септеу дейміз. Септеудің жай және тәуелді ... 7 ... 6 ... ... ... ... ТІЗІМІ
1. Аханов К. . А., 1993 жыл.
2. Балақаев М., Сайрамбаев Т. .А., 1990 ... ... М., ... Т. . А., 1966 ... ... М., Жанпейісов Е., Томанов М., Манасбаев Б. . А., 1974 жыл.
5. ... Ш., ... М. . А., 1994 ... ... М. . А., 2001 ... ... Ж. . А., 2001 жыл.
8. Исаев С. . А., 1996 жыл.
9. ... М. . А., 1993 ... ... Б. . А., 1998 ... ... Б., Исанова А. . А., 2000 ж.
12. Мейірманқұлова Т. . Астана, 2010 жыл.
13. ... Ф., ... Г. . А., 2005 ... ... И.К. . А., 1969 ... ... А. . А., 1991 ... Ысқақов А. . А., 1967 жыл.
17. Ысқақов А. . А., 1964 жыл.
18. ... Б. . ... ... №4, 2005 ж.
19. Тұрғынбаева Б. . Қазақстан мектебі. №8, 2004 ж
20. Балкенов Ж. . Қарағанды, 2005 ж.
21. ... Б. . ... , 1998 ... Мырзабаев А. . Алматы, 2005 ж.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 23 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Іле-Алатауы кейбір мүктерінен биологиялық белсенді заттарды алудың сызба-нұсқасын жасау және анализдеу56 бет
Кәсіпкерлік [ дәрістер ]40 бет
Педагогикалық менеджмент ұғымы негізгі анықтамалары20 бет
Сахна тілі интонациясының дискурстық сипаты24 бет
Зат есімнің грамматикалық категорияларын оқыту25 бет
Шылау сөз5 бет
Қазақ тіліндегі сөздердің байланыу тәсілдері33 бет
"Қазандықтардың арматурасы. қазандық агрегат арматурасының классификациясы"3 бет
"қауіпті жүктер. олардың классификациясы"4 бет
«Есте сақтау құрылғыларының классификациясы.динамикалық жад контроллері»5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь