Мархабат томановтың қазақ тілін оқыту әдістемесіне арналған еңбектерінің әдістемеде алатын орны

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3.4бет

І ТАРАУ ҚАЗАҚ ТІЛІН ОҚЫТУ ӘДІСТЕМЕСІНЕ ҮЛЕС ҚОСҚАН ЖАЛПЫ ҚАЗАҚ ҒАЛЫМДАР ЕҢБЕКТЕРІНІҢ СИПАТТАМАСЫ

1.1 Қазақ тілін оқыту әдістемесінің негізін салған ғалымдар ... ... 5.12бет
1.2 Қазақ тілін оқыту әдістемесінің даму тарихына жалпылай шолу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 12.19бет

ІІ ТАРАУ МАРХАБАТ ТОМАНОВТЫҢ ҚАЗАҚ ТІЛІН ОҚЫТУ ӘДІСТЕМЕСІНЕ АРНАЛҒАН ЕҢБЕКТЕРІНІҢ ӘДІСТЕМЕДЕ АЛАТЫН ОРНЫ

2.1 Тіл тарихын зерттеген кемел ғалым ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .20.23бет
2.2 Мархабат Томанұлы қазақ тілін оқыту әдістемесіне қосқан үлесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..25.27бет

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...28.29бет
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... 30бет
Тақырыптың өзектілігі.Бүгінгі Қазақ сөзінің тарихи қалыптасып, мағыналық, тұлғалық және қызметтік тұрғыдан дамуы, ең алдымен тіл құрамындағы есім сөздер мен қимыл мәнді атаулардың жіктелуімен байланысты. Осы жіктелудің ең негізгі себебін анықтаған Мархабат ағамыз «фонетикалық ұқсас негіздердің тарихи дамуы барысында жасалған» деп бағамдайды. Сондықтан да бір-біріне ұқсас сөздер ежелгі заманда дербес, бір-бірінен бөлек сөздер болмаған, тек контекст құрамында ғана бір-бірінен ерекшеленген синтаксистік элементтер болған дейді. Ғалым есім түбірлердің табиғатын анықтап қана қоймай, олардың даму жүйесін, грамматикалық категорияларының қалыптасу жолдарын да түсіндіріп береді.
М.Томанов алтаистикада, түркі тілінде қалыптасқан ғылыми ойларға, тұжырымдарға сүйене отырып, бірінші рет қазақ тілінің тарихи грамматикасын жазды. Бұл күні бүгінге дейін бірегей еңбек әрі дара оқулық ретінде танылып отыр.
Мархабат Томанов сондай-ақ, түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасын жазып, түркітануға үлкен үлес қосты. Ежелгі деректерді кешенді, жан-жақты салыстыра зерттеу арқылы түркі тілдерінің фонетикалық және морфологиялық құрылысының басты ерекшеліктерін ашып көрсетті. Түркі тілдерінің негізгі жүйелілік ерекшеліктерін анықтап, оларға тән ортақ белгілерді көрсетіп берді. Әлеуметтік, экономикалық, тарихи ерекшеліктеріне сәйкес қазіргі түркі халықтарының тарихи этногенездік тұрғыдан әр диалектіде сөйлеген тайпалардан құралғанын ескере отырып, әдеби тілді қалыптастырған негізгі арнаны тауып, тілдегі басты заңдылықтарды анықтады. Соңғы мың жарым жыл бойында түркі халықтары басқа халықтармен жиі қарым-қатынасқа түсіп, өте кең көлемді мекенді жайлап, түркі тектес емес тайпалардың тілдерін ассимиляциялап, түркілік сипат бергенін дәлелдеді.
Курстық жұмыстың мақсаты:Қазақ тілін оқыту әдістемесіне зор үлесін қосқан Мархабат Томановтың әдістемелік еңбектерін талдау.
1. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы және оны жүзеге асыру жөніндегі негізгі құжаттар. Астана, 2000.
2. Лапатухин М.С. Очерки по методике казахского языка в русской школе. Алматы, 1940.
3. Шонанов Т. Самоучитель киргизского языка для русских. 4-ое перераб.изд. Кызылорда, Каз.гос.изд., 1927 – 122с.
4. Сарыбаев Ш. Орыс мектебінде қазақ тілін оқыту тәжірибесінен. Алматы,1940
5. Сарыбаев Ш. Методика преподавания казахского языка в русской школе. Алматы, 1943 – 125б.
6. Орынбаев А.Ә. Ш.Сарыбаевтың әдістемелік мұрасы.алматы, 1995.
7. Оралбаева Н. Қазақ тілін үйрену курсының программасы. Алматы, Мектеп, 1987 – 75б.
8. Оралбаева Н., Жақсылықова К. Орыс тіліндегі мектептерде қазақ тілі оқыту әдістемесі. Алматы. Ана тілі, 1996 – 20б.
9. Әбдікәрімова Т., Әбдіғалиева Т.Шаймерденова К. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, 1999.
10. БектуровШ. БектуровА. Казахский яык. Алматы, Рауан.1994 -240б.
11. Аяпова Т. Қазақ тілі. Алматы, 1998.
12. Байсақалова Ұ. Қазақ тілі. Астана.Фолиант, 2007.
13. Әлімжанов Д., Маманов Ы. Қазақ тілін оқыту методикасы. -Алматы, 1965.
14. Исабаев У. Қазақ тілін оқытудың дидактикалық негіздері. -Алматы, 1999.
14. Әбілқаев А. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. -Алматы, 1995.
15. Қоянбаев Ж.Б., Қоянбаев Р.М. Педагогика. -Алматы, 2004.
16. Нұржанова Ж. Қазақ тілін тиімді оқыту жолдары. -Алматы, 2001.
17. Құлмағамбетова Б. Қазақ тілін оқыту методикасы. Алматы. 1988 ж.
18. Қазыбаев С. Қазақ тілі методикасы. Алматы, 1990 ж.
19. Абдульдина Г. Қазақ тілін оқытудың жаңа тиімді әдістері. Қазақ тілі мен әдебиеті. Алматы, 2000 ж. № 5.
20. Ғаламторлар жүйелері. Уикипедия.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ...............................................................................................3-4бет
І ТАРАУ ҚАЗАҚ ТІЛІН ОҚЫТУ ӘДІСТЕМЕСІНЕ ҮЛЕС ҚОСҚАН ЖАЛПЫ ҚАЗАҚ ҒАЛЫМДАР ЕҢБЕКТЕРІНІҢ СИПАТТАМАСЫ
1.1 Қазақ тілін ... ... ... ... ... ... тілін оқыту әдістемесінің даму тарихына жалпылай шолу............................................................................................................12-19бет
ІІ ТАРАУ МАРХАБАТ ТОМАНОВТЫҢ ҚАЗАҚ ТІЛІН ОҚЫТУ ӘДІСТЕМЕСІНЕ АРНАЛҒАН ЕҢБЕКТЕРІНІҢ ӘДІСТЕМЕДЕ АЛАТЫН ОРНЫ
2.1 Тіл ... ... ... ... ... ... қазақ тілін оқыту әдістемесіне қосқан үлесі..............................................................................................................25-27бет
ҚОРЫТЫНДЫ...............................................................................28-29бет
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ................................30бет
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. ... ... ... ... ... мағыналық, тұлғалық және қызметтік тұрғыдан дамуы, ең алдымен тіл құрамындағы есім ... мен ... ... атаулардың жіктелуімен байланысты. Осы жіктелудің ең негізгі себебін анықтаған Мархабат ағамыз деп ... ... да ... ... ... ... ... дербес, бір-бірінен бөлек сөздер болмаған, тек контекст құрамында ғана бір-бірінен ерекшеленген синтаксистік элементтер болған дейді. Ғалым есім түбірлердің табиғатын анықтап қана ... ... даму ... грамматикалық категорияларының қалыптасу жолдарын да түсіндіріп береді.
М.Томанов алтаистикада, түркі тілінде ... ... ... тұжырымдарға сүйене отырып, бірінші рет қазақ тілінің тарихи грамматикасын жазды. Бұл күні бүгінге дейін бірегей ... әрі дара ... ... ... ... ... сондай-ақ, түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасын жазып, түркітануға үлкен үлес қосты. Ежелгі деректерді ... ... ... ... арқылы түркі тілдерінің фонетикалық және морфологиялық құрылысының ... ... ашып ... Түркі тілдерінің негізгі жүйелілік ерекшеліктерін анықтап, оларға тән ... ... ... ... ... экономикалық, тарихи ерекшеліктеріне сәйкес қазіргі түркі халықтарының тарихи этногенездік тұрғыдан әр диалектіде ... ... ... ... ... әдеби тілді қалыптастырған негізгі арнаны тауып, тілдегі басты заңдылықтарды анықтады. Соңғы мың ... жыл ... ... ... ... ... жиі қарым-қатынасқа түсіп, өте кең көлемді мекенді жайлап, түркі тектес емес ... ... ... түркілік сипат бергенін дәлелдеді.
Курстық жұмыстың мақсаты: Қазақ ... ... ... зор ... ... ... ... әдістемелік еңбектерін талдау.
Курстық жұмыстың міндеттері:
1. Ғылыми зерттеу көздеріне сүйене отырып, тақырыптың теориялық сипатын ... М. ... ... ... ... тұжырымдама жасау.
3. М.Томановтың теориялық еңбектерінің ерекшеліктерін сипаттау;
Зерттеу ... ... ... ... ... жүйелеу, талдау, сараптау, қорыту, бақылау және тәжірибеден өткізу.
Курстық жұмыстың ғылыми болжамы: Егер М.Томановтың әдістемелік еңбектерін қазақ тілін оқыту ... ... ... ... ... ... жүйемен үздіксіз дамытылып отырылса; білім берудегі инновациялық технологиялар мен кешенді жұмыс ... ... ... ... беру ... ... шығармашылық белсенділігін қалыптастыруға бағытталса, онда оқушының бойындағы өмірге қажетті ... мен ... ... ... кеңейіп, оқытудың нәтижелілігі мен тиімділігі арта түседі.
Курстық жұмыстың құрылымы: ... ... екі ... ... ... ... ... тұрады.
І ТАРАУ ҚАЗАҚ ТІЛІН ОҚЫТУ ӘДІСТЕМЕСІНЕ ҮЛЕС ҚОСҚАН ЖАЛПЫ ҚАЗАҚ ҒАЛЫМДАР ЕҢБЕКТЕРІНІҢ СИПАТТАМАСЫ
1.1 Қазақ тілін ... ... ... ... ғалымдар
Қазақ тілі проблемалары мен оларды оқыту үлгілеріне ерекше мән ... көп ... ... тілші-ғалымдардың ең көрнектісі -- Ахмет Байтұрсынов. Ахмет Байтұрсынов -- қазақ тіл ... қай ... ... өз ізін ... ... ... тілдік проблемалар жөнінде өзіндік пікір айтып қана қоймай, көп жаңалықтар ашқан әйгілі ғалым-тілші. А.Байтұрсыновты ұлт тілін оқыту әдістемесінің іргетасын ... ... ... деп ... ... ... емес. Көрнекті ғалымдардың қазақ тілін оқыту, оның әдіс-тәсілдерін меңгеру, оқу жүйесінде әдістеменің алатын орны туралы ... ... ... ... ... пікірлері мен тағылымдық көзқарастары ұшан-теңіз.
Тіл білімінің әр саласына қатысты нақтылы мәселелерді сөз еткен А.Байтұрсыновтың зерттеу еңбектерін былай ... , , ... ... ... ... ... - өз ... арнайы қарастыруды қажет ететін өзекті мәселе. Кез келген әдіскер мұғалім тілшінің ... оқу ... ... ... танысып қана қоймайды, сонымен қатар оқулықтарда берілген тақырыптарды оқытудың әдістемелерін де үйренеді. Тілшінің оқулықтары оны ... ... ... ... ... ... нақтылы үлгілерімен қатар ұсынылады.
, , , тәрізді еңбектер ... ... ... оқытудың әдістемелері мен тәсілдерін баяндайды. Жалпы бұл зерттеулердің қай-қайсысы да әдістеме-тәжірибелер туралы кең ... ... ... ... әліпби мен оны үйрету әдіс-тәсілдері осы уақытқа дейін өз мәнін жоғалтқан жоқ. Мысалы, А. ... . [1,25], -- деп ... ... ... ең ... ... анықтап береді. Сөйтіп, оқытудың әлеуметтік мәніне ерекше көңіл бөлуді сұрайды: ,-деген тұжырымды баса айтады.
Ғалым-тілшінің сапалы оқытудың кілті - іздену, тиімді ... ... ... ... ... ... ... түрліше әдістерге сүйеніп отыру керек деген ой-пікірі кез келген әдіскерге кажет. Бүл көзқарастар, ... ... ... ... ... ... мемлекеттік тіл есебінде барлық осында түратын халықтардың, ұлттардың қарым-қатынас құралына айналдырамыз, басқа ұлт ... ... ... тиімді жолдарын табамыз деп сан-сала бағдарламалар, оқу-құралдары, кітапшалар шығып ... ... ... ... ... ... деген атқа түрлі әдістерді меңгеріп, соларды оқытуда қолдана білу ... ғана ... ... Бұл ... ... ... өмірдің өзі дәлелдеп отыр.
А.Байтұрсыновтың әдістемеге қатысты еңбектерін және ондағы айтылған мәселелерді бірнеше топқа бөлуге болады:
1. Оқулықпен қатар жазылған, ... ... ... ... ... ... ... негізінде сауат ашу әдісін іске асыратын еңбектер.
3. Ана тілін оқытудың әдістерін баяндайтын еңбектер,
4.Тіл ұстартуды көрнекілік әдіс арқылы дамытуды көздейтін ... ... ... ... ... ... ... қарастыратын еңбектер.
6. Әдістің түрлерін жіктеп көрсететін еңбектер[2,365].
1. А.Байтұрсынов 1912ж. мектеп балаларына арнап ... ... ... ... енді осы ... ... оқытудың әдістемесін көрсететін атты әдістемелік еңбегін жарыққа шығарды. Сол сияқты оқулықтарға қосымша әдістемелік құрал болып табылатын атты ... да ... ... ... ... бұл ... ... өзі жазған оқулықтармен бірге, сол жылдары қатар жазып, шығарып отыруды мақсат еткен. Өйткені тілші оқу құралдары бар болғанымен, енді сол оқу ... ... ... ... ... ... болмаса, бұл оқу құралдарының тигізер пайдасы шамалы деп есептеген.
2. А.Байтұрсынов 1910-1928 жылдар аралығында қазақша дыбыстың, әліпбидің негізінде оқыту ... іске ... ... ... ... ... ... жоғарыда айтылған мен басқа және атты кітапшалары куә.
Автор оқытудың, білім берудің ең ... де ... жолы ... ... ... ... дыбыстарды сауатты жазу, оқу дейді. Сол себепті ғалым тілдің дамуы мен өзгеруіне аса мән беріп отырған. Ол: ... [3,154]- дей ... 1916 жылы ... жаңа ... ... Бұл ... (Қызыл-Орда, 1926) деп атала келіп, қазақ тіліндегі басылған кітаптардың көрсеткішінде: ,- деп ... (, ... ... бірқатар еңбектері ана тілін оқытудың тиімді әдістерін қарастырады. Бұл ... ... ... сапалы болу үшін жаңалыққа құштар, ізденімпаз ғалым-тілші екенін көрсетеді. Оның , атты еңбектері - мектеп оқушылары мен мұғалімдерге қазақ ... ... ... ... ... ... қазақша жазып шығарған соң, қазақ тілін арнаулы пән ретінде оқуға мүмкіндік беретін жаңа ... ... ... ... үш бөлімнен түратын атты кітап жазды да, әрқайсысын І-Тіл танытқыш, ІІ-Тіл танытқыш, ІІІ-Тіл танытқыш деп ... ... ... ... ... ... талдап, жүйелеп көрсетті.
4. Әдіскер ғалым қазақ тілін оқытуда көрнекілік әдіске ерекше мән берген. Тілшінің мектеп оқушыларына ... ... да, ... ... ... да сөйлеуге үйретудің, тіл ұстартудың бірден-бір жолы ретінде суреттерге көп ... ... Ол ... ... ... оқулықтарды түрлі-түрлі суреттермен жабдықтаудың үлкен тәрбиелік және тіл дамытушылық қасиеті бар деп біледі. Сол себепті А.Байтұрсыновтың 1926 жылы ... жаңа түрі ... ... ... Сол ... ... ... да түрлі иллюстративтік материалдар маңызды орын алған. Сонымен қатар ... ... ... да осы ... жөнінде пікір айтып, ой тұжырымдайды.
5. А.Байтұрсыновтың қазақша дұрыс сөйлеп, дұрыс оқып, дұрыс жазудың, ... ... ... ... ... ... - мен . - тіл үйретуге байланысты жазылған жаңаша еңбек. Ол екі ... ... Оның ... ... деп аталған. Ал екінші бөлімі алғашқы бөлімдегі материалдарды тереңдетіп меңгеруге арналған жаттығу-тапсырмалардан тұрады.
Бұл ... өзі ... ... ... ... ... автордың өзі атап өткендей: . - әдістемелік жағынан әр түрлі тақырыпта кеңінен берілген дидактикалық материалдарымен көзге ... ... ... ... ... ... мақсаты өзіндік сөз жүйесінен, тапсырмалардың берілу амал-тәсілдерінен байқалады.
6. Ғалымның әдістің түрлерін баяндайтын еңбектеріне , , атты мақалалары жатады.
Тілді ... ... ... ... ... тәсілдері мен қағидалары мыналар:
1.Тілдік материалды жеңілден ауырға, оңайдан қиынға, жайдан күрделіге қарай оқыту керек деген дидактикалық принципті өте ... ... оны ... Кез ... ... ... , яғни әріптен, әліпбиден бастау қажет.
3. Тілді үйрету ана тілінің сөз, ... ... ... ... ... ... ... оқытуда мақал-мәтелдер, нақыл сөздер, мысалдар, өлең-жыр, қызық әңгімелер маңызды орын алуы ... Тіл ... ... ... суреттерге көп мән берілуі керек.
6. Оқушыларға арналған материалдар аса ... ... ... ... көрнекілік, иллюстративтік материалдар қазақ баласының, халықтың үғымына таныс, жақын ... ... ... ... тіл ... көркем сөзге де ден қойған дұрыс.
9. Тілді үйрету үшін мұғалім ... ... ... қана ... ... өзі қажет әдісті тауып, пайдалана білу керек.
10. Мұғалім балаға білімді өз тәжірибесі ... ... ... ... ... тез үйренуге қарай үнемі бағыт-бағдар сілтеп отыруы қажет [3,154].
А.Байтұрсыновтың ... ... ... ... ... ғана қатысты айтылып қойған жоқ. Сонымен қатар тілдің теориясына, оқу, жазу, сөйлеу ... ... ... да, ... құрылысы мен ерекшеліктерін тұжырымдайтын көзқарастары да қазіргі тіл ... ... орын ... тілі ... мен ... байланысты зерттеу еңбектер жазып, құнды пікір айтқан педагог-ғалымның бірі -- ... ... ... 1922 ... 1924 жылға дейін Қарқаралыда мұғалім болып істейді. 1926-1929 жыл ... ... ... ... ... қызметін атқарады. Осы кезеңдегі жұмыс тәжірибелерін ол бірнеше ... ... мен оқу ... ... ... ... оқыту мәселелеріне қатысты шыққан Ж.Аймауытовтың еңбектерін төмендегідей ... ... ... ... ... тілін сапалы әрі тиімді оқытуға байланысты жазылған еңбектер.
2. Қазақ тілін әліптен бастап үйрету әдісіне арналған ... ... ... жүйелі түрде оқытуға бағытталған еңбектер [4,147].
Қазақ тілін сапалы оқытуды көздейтін ғалымның зерттеулеріне мыналарды жатқызған дұрыс: , Орынбор, Қазмембас, 1924; (, 1925 №2); (, 1928, 23 ... ... ... ... ... ... арналған тілшінің еңбектері: (, 1927, №2), (, 1929, №4). Сабақты жүйелі оқытуға қатысты ... ... ... , ... Қаз. ... 1929; ... (, 1928, ... қандай мәселені соз етсе де, қай пәнді (педагогика, дидактика, психология т.б.) зерттесе де, ең маңызды орынға тіл, оның тазалығы мен ... ... ... ... ... Өйткені, автордың айтуынша, тіл - адам (бала) өмірінің ең алғашқы баспалдағы. Дүниедегі барлық тірлік ең алдымен тілден көрініс ... да, ... ... кейін іске асады.
Бұл мәселелер жөнінде ғалым: ,- деп атап өте ... ... ... ... ... үйрету үшін басты-басты мына қағидаларды есте сақтаған жөн деп есептейді:
1. Бала ... ... ... көру ... Оны ... бала сол зат ... ... яғни сөйлейді. Сондықтан тыңдау, сөйлеу процесі алғашқы болады да, оқу, жазу кейінгі болуы қажет.
2. Баланың өз бетімен сөйлеуіне көп ... беру ... ... материал бала ұғымына сәйкес болып: өмір кітапқа қарай емес, кітаптар өмірге бейімделіп жазылсын.
3. Сөйлеу өмірдегі ... ... ... ... ... ... ой ... мен өмірді ұштастыра отырып, пәнаралық байланысты күшейте келіп, ... ... ... ... мән ... ... ... пікірінше, тілді сапалы меңгеру үшін, баланың ынтасын жетілдіру - ең маңызды шарт. Ол ... ... өз ... ... ... ала ... ... арқылы баланың ынтасын бұру;
2. Баланың ынтасын арттыратын, қызықты мағлұматтарды ғана алу;
3. Баланың ілтипатын қадағалап қоймай, мұғалімнің өзі де ... бар ... ... Жаңа ... ... бүрыннан білетін материалдарымен ұштастыра білу;
5. Қажетсіз мағлүматтардан сақтану;
6. Оқыту барысыңда қолданылатын ... ... ... ... ... ... ... отыру [6,256].
Ж.Аймауытовтың қай көзқарасы болсын осы күнгі тіл ... ... ... ... ... ... ... оқыту жалаң білімге үйрету емес, ол тірі адамның жан ... ... оны ... деп ... , - деп ... Дулатов -- қазақ тілінің сауаттылығы, дамуы үшін күрескен, оқу-ағарту мәселелерін жоғары ... ... ... жанашыры, қамқоры. Ол, әсіресе, қазақ мектебіндегі оқу ерекшеліктеріне, тілді оқыту үлгілеріне, жазу ережелері мен оларды қолдану зандылықтарына аса мән ... ... жазу ... ... ... жазған, өз пікірін ұсынған. Автордың А.Байтүрсынүлының кітабы туралы айтқан ойлары оның тілдің ... ғана ... ... ... ... мұғалім екендігін де аңғартады. М.Дулатовтың қазақтіліне арнап ... оқу ... мен ... ... ... атап ... болады: (, 1923, 27-февр.); (, 1927, 26-фев.); , Қаз., 1913., (, 1916, ... (, 1914, ... (, 1916, ... ... 1923.
Мағжан Жұмабаев -- балаларды оқыту проблемаларын жиі ... осы ... ... ... ... ... мақалалар жазған көрнекті қазақ қайраткерлерінің бірі. Оның (1921, февраль) атты мақаласы мектептер мен оқу құралдары қандай болу керек деген ... ... ... Автор оқыту ісіне байланысты кедергілердің түрлерін атап айта келіп, ... ... ... ... ... ден қою ... екендігін баса айтады. Оның нақты жолдарын көрсетеді.
М.Жұмабаев: [7,154],- дейді. ... ... ... ... ана ... оқыту мәселелерін, осыған байланысты әдістемелерді сөз етеді. Автордың басты пікірі мына ойды ... ... ... хат ... мектебі ғана емес, ол бүкіл болашақта адам меңгеруге тиісті білімнің негізі жөне ұлттық ана тілінің базасы болу керек ... ... ... ... ... ... жөне ... мәселелер мынадай:
1. Мектеп пен түрмыстағы құбылыстардың бір-бірімен ... ... бола ... ... ... ... әсер етуі.
2. Бастауыш мектепте қазақтілін оқыту проблемалары.
3. Тіл дамыту мәселелері.
4. Комплекстік оқыту әдісі мен оның ерекшеліктері.
5. Көрнекті материалдармен ... ... ... ... және емле бойынша жүмыстар жүргізу.
7. Ана тілін оқытуда негіз болатын қағидалар.
8. Жазба тілді жан-жақты меңгеру [8,189].
Қазақ тіліне қатысты М.Жұмабаевтың ... мен ... , ... 1923; , 1924., . М., 1928, 1929, 1930ж.; ( газеті, 1921, ноябрь); (, 1929, 12-жел).
Телжан Шонанов әр ... ... ... жаза ... тіл ... ... ғалым, әдіскер, педагог, тарихшы, аудармашы ретінде көрнекті орын алады. Т.Шонанов 1915 жылы ұстаз болып қызмет істейді. Кейін 1922-1937ж. аралығында ... ... ... жазды. Т.Шонановтың жазған кітаптары, оқулықтары мектептегі білім беру жүйесіне, ... тіл ... ... ... ... ана тілінде ашуға ерекше көңіл болуді талап ете отырып, ... ... ... балалық кезде тиімді екенін дәлелдейді. Ғалым білімге, оқу-ағарту ісіне ден қоя келіп, ілім тек балалар үшін ғана емес, ересектерге де ... ... ... ... мектеп оқушыларына арнап , (Алматы, басп., 1935), (Қызыл-Орда, 1931, ) ... 1936) ... ... ... ... арнап (Қызыл-Орда, 1930), (Алматы, 1933), (Қызыл-Орда, Казиздат, 1936) тәрізді оқу құралдарын шығарды. Осы еңбектерінің әрқайсысы оқу ... ... ... ... ... ... ... көздейді. Мәселен, бастауыш мектепке арналған оқулық болса, - білім табалдырығын тұңғыш аттағысы келген балаға бағытталған алғашқы кездегі оқу ... - ... ... үшін ... ... т.б. ... ... қабілетін, жасын ескеріп, шағын әңгімелерді, мақал сөздерді, қызықты аңыздарды ... ... ... ... басқа ұлт өкілдеріне қазақ тілін үйретуді көздеген кітаптары, оқу құралдары ерекше орын алады. Бұл салаға қатысты жарияланған Т.Шонановтың ... ... ... 1934), (Қызыл-Орда, 1930), (Қызыл-Орда, 1936). Оқу құралдарының ... сол ... ... ... сай ... рет ... ... Мысалы, бес рет басылым көрген. Оқулық төрт ... ... ... ... үш ... әр ... тақырыптағы әңгімелерге, текстерге көп орын берілген. Грамматикалық материалдар соларға жетекші ретінде сұрыпталып, шағындап қосылған.
1922-1931 жылдардың көлемінде ... ... ... ... ... ... ... пікірлер мен көзқарастар сол кезеңдегі , , , , , , , , , ... ... ... ... Мысалы:
Жүсіпбек Аймауытов: (, 1925, №2), (, 1927,27-апр.), (, 1924, 6-февр.)т.б.
Ахмет Байтұрсынов: (, 1927, №5), (, 1929, ... (, 1925, ... ... Дулатов: , (Қазақ мектебінде оқу үлгілері), , 1914, 9-июль ( (, 1923, №23, ... (, 1913, ... ... (, 1921, ... (, 1929, ... Құбайбердіұлы: , , 1929, 19-нау.
1.2 Қазақ тілін оқыту әдістемесінің даму тарихына жалпылай шолу
Қазақстан Республикасының Білім туралы Заңында: - дей ... ... ... бірі ... - деп көрсеткен [11,56].
Ата-бабамыздың ұрпағына мұра еткен бар асылының қаншама ғасырлар бойы өшпей, жалғасып келе жатқаны - тіл ... мен ... ... ... Адам ... өз ... ... тоқып-түйгенін ойлап-толғап, қорытып, келешек ұрпағына мирас етіп қалдырғаны - табиғи заңдылық. Бабаларымыздан қалған мәдени мұраларымыз бен баға ... ... ... ... ... ... ана ... ролі зор. Еліміздің егемендік алып, қазақ тілінің мемлекеттік дәрежеге ие ... орай ... ... оқу ... ... ... мен лицейлерде қазақ тілін ана тілі ретінде, екінші тіл ретінде оқыту жұмыстары жүргізіле бастады. Қазақ тілін оқыту әдістемесі өзіндік тарихы бар ... ... ... ғасырдың екінші жартысында педагогикалық ой-пікірлерді дамытқан қазақ халқының ... ... ... ... ... ... ... ағартушылық кызметті ХХ ғасырдың басында жалғастырған ғалымдар М.Жұмабаев, А.Байтұрсынов, Ж.Аймауытов, М.Дулатов, Т.Шонанов болды.
Қазақ тілін ұлт мектептерінде ... ... ... ұлт ... ... тілін үйрету мәселесі ХХ ғасырдың 30 жылдарында қолға алынып, түрлі оқулықтар, оқу құралдары, бағдарламалар шығарыла бастады. Осы ... ... тіл ... ... ... ... ... Ш.Сарыбаев, С.Жиенбеав т.б. ғалымдардың оқулықтары, әдістемелік еңбектері жарық көрді. Қазақ тілін орыс мектептерінде оқыту әдістемесінің қалыптасуына әсерін ... ... ... бірі - ... Ғалымның көптеген жылдардағы жүргізген зерттеу еңбегінің нәтижесі 1940 жылы шыққан деген ... ... ... [12,25]. Бұл ... орыс мектептеріндегі қазақ тілінің ролі, қазақ тілі сабағына қойылатын ... ... ... ... ауызша сөйлеуге, жазуға үйрету, лексика және грамматика, қазақ тілінен сыныптан тыс жұмыстар т.с.с. ... ... ... ... орыс ... ... ... оқыту әдістемесінің тұңғыш үлгісі.
Басқа ұлт өкілдеріне арналып ... ... ... ... ... тіл мен ... ... салаларында құнарлы еңбек еткен талантты әдіскерлердің бірі - Телжан ... ... - ... ... ... ... тіл білімін зерттеуші ғалым, әдіскер, тарихшы, аудармашы, педагог ретінде көрнекті ... ие. Оның ... ... мен ... әр ... жазылған 100-ден астам ғылыми еңбектерінде мектептегі білім жүйесі, әдістеме, тіл мәселелері қаралады. 1933 жылы ғалымның қазақ ... орыс ... ... ... деп ... ... жарық көріп, кейін бұл оқулық күн талабына сай бес рет қайта басылып шықты [13,89]. ... ... ... ... ... айрықша көп еңбек сіңірген көрнекті ғалым - Шамғали Харесұлы Сарыбаев. Ол қазақ тілін орыс ... ... ... 1933 ... ... ... қарастыра бастады. Ш.Сарыбаев бірнеше жылдық зерттеу жұмысының нәтижесінде /1941/ атты ... ... [4,58], ... ... ... қолданып, тіл үйретудің тиімділігінтәжірибе жүзінде дәлелдей отырып, 1943 жылы атты тақырыпта кандидаттық диссертация ... [5]. ... ... ... ... ... оқыту әдістемесі бойынша тұңғыш ғылым кандидаты болды. ... орыс ... ... ... ... ғылыми негізін салумен қатар, осы еңбегі арқылы оқытудың тәжірибесіне де көңіл бөлді. өз еңбегінде ғалым тілші сан әдісті қолданып, оқу ... ... ... жүйелі, тиянақты түрде меңгеруіне жол ашты. Ш.Сарыбаевтың ғылыми-әдістемелік мұрасын А.Ә.Орынбаев зерттеп, Ш.Сарыбаевтың ... ... көп ... ... [6,123]. ... ... мәселелерін зерттеп, ғылыми еңбек жазған тілші-ғалым Сейіл Жиенбаев орыс ... ... ... ... мәселелеріне, әсіресе тіл дамыту, арнайы тақырыппен жұмыс ... ... беру ... ... ... ... оқу, жазу ... туралы мағлұматтар береді. С.Жиенбаев бірнеше оқулықтар мен әдістемелік кітаптардың авторы.
1930 жылдары оқулықтармен қатар қазақ тілін ... ... ... ... ... да шығарылды. Ол жөнінде әдіскер-ғалым К.Жақсылықова нақтылы дерек береді: .
Қазақ тілін оқыту әдістемесінің мәселелеріне қатысты ғылыми мақалалар да ... ... Бұл ... де ... ... ... ... - Ш.Сарыбаев, С.Жиенбаев.
1987 жылы Республикада қазақ ... ... ... ... үкімет қаулысы қабылданып, 1990 жылы қазақ тілі мемлекеттік тіл дәрежесін алғаннан кейін ... ... ... көзқарас өзгере бастады. Қазақ тілін үйренуге көңіл бөлініп, бұл мәселенің зерттелуі, бағдарламалар, оқулықтар, оқу ... жазу ... ... Оқу ... барлығында қазақ тілін оқыту мәселесі де қолға алынды. Қазақ тілін екінші тіл ретінде ... ... ... оқу ... ... мен ... бағдарламалар шығару сексенінші жылдардың аяғынан бастап қоғамдық саяси сипатқа ие болды. Қазақ тілін дамытуға ... ... ... жұмыстар жүргізіле бастады.
Осы уақытқа дейін қазақ тілін өзге ұлт дәрісханаларында оқытуға арналған бірнеше бағдарламалар жарияланды. Бағдарламалардың ... ... ... 1987 жылы профессор Н.Оралбаеваның авторлығымен шыққан болып табылады [7,26]. Н.Оралбаева жасаған қазақ тілін үйретуге арналған алғашқы бағдарламаны Қазақстан білім беру ... ... ... Осы ... ... 1996 жылы баспасынан атты оқулық жарық көрді [8,158]. Бұл ... оқу ... ... ... ұлтқа қазақ тілін оқытатын, әдістемелік жағынан жетілген мамандар дайындауға арналған ... ... ... ... 1992 жылы ... көрген Н.Оралбаева, К.Жақсылықова құрастырған оқу орыс тілінде жүргізілетін мектептерде қазақ тілін оқыту бағдарламасы бойынша жазылған. Оқулықта қазақ тілін орыс мектептерінде ... ... ... дидактикалық негіздері, тарихи дамуы қарастырылған. Қазақ тілі ... ... оның ... ... қазақ тілін басқа ұлттарға оқыту әдістері, сабақтың құрылысы мен түрлері жүйелі, анық, нақты түрде берілген. Сонымен қатар мұнда тілдік ... ... ... ... ... және ... 1) сөздердің қолдану жиілігі; 2) сөздердің жеңіл-қиындығы; 3) сөздердің синонимдік ... 4) ... ... ... ... 5) екі тілге ортақ сөздерді санатқа кіргізбеу; 6) сөздердің сөзжасамдық қабілеті; 7) сөздің тілдің дыбыстық ерекшелігін қамтуы; 8) сөздің оқушының ... ... ... 9) ... ... ... ... қасиеттеріне ерекше көңіл бөлінуі қажет.
Қазақ тілін оқыту әдістемесі бойынша практикалық және лабораториялық сабақтарды жүйелі ... ... ... ретінде Т.Әбдікәрімова, Т.Әбдіғалиева, К.Шаймерденовалардың авторлығымен шыққан атты еңбегін атауға болады [9,125]. ... ... ... ... жұмыстар, сабақты ұйымдастырудың үлгілері, диктант пен жаттығу жұмыстары, оқушылардың білімін есептеу ... ... ... ... ... ... ... әдістемелік жағынан көмек бере алады.
Қазақстан көп ұлтты мемлекет болғандықтан, осында қалыптасқан тілдік ортаға байланысты ... ... өзі - ... топ, ... топ ... ... ... бөлінеді. Қазіргі кезде жиі қолданыста жүрген оқулықтардың ішінде осы топтарға пайдаланып жүрген оқудық - ... пен ... ... ... жылы Т.Аяпованың деп аталатын үш кітаптан тұратын кешенді оқулығы шықты. Автордың пікірі бойынша бойынша ... ... ... атты ... ... болып саналады. Кешенді оқулықтың мақсаты - [11,158].
Кәсіптік бастауыш және орта ... беру ... ... ... ... ... 2007 жылы шықты. Мемлекеттік тілдің үйретілу мақсаты, міндеті, оған қойылатын талаптар ескеріліп, Қазақстан Республикасының Мемлекеттік жалпы білім стандарты ... ... ... ... мен ... түсініктемесінде айқын көрсетілген. Әр тараудың соңғы нәтиже сабақтар және пысықтау сұрақ- тапсырмалармен түйінделген. Нәтиже сабақтарын оқытушы өз ... және ... ... ... сүйеніп, өзі құруы керек. Бұл оқулық қазіргі кезде кәсіптік ... және орта ... беру ... а қол ... ... осы ... ... ала отырып, жаттығулар жинағын, тест жинағын, жұмыс дәптерін, сынақ тапсырмаларын құрастырдық. Болашақта сөздік құру да ... бар. ... ... ... ... ... ... жұмысын жүргізуге де қолайлы[12,54].
Тіл - мәдениет қаруы. Тіл өмір сүріп ... ... сол ... ... де өмір сүре ... ... оқытудың негізгі мақсаты - тілді ... да ... ... ... ... ... Әрбір тіл үйрену сабағы мәдениеттер тоғысуы, мәдениетаралық қарым-қатынас тәжірибесі, ... ... сөз сол ... ... мен ... ... ой-пікірін, өзіндік ерекшеліктерін көрсетеді. Демек өзге ұлт өкілдеріне қазақ тілін үйрету, тіл үйренушілердің қазақ ... ... жазу және ... ... ... ... қазақ елі жайлы жарнама емес, керісінше қазақ халқының көзімен ... ... ... ... болып табылады. Ол қазақ тілін үйрету сабақтарында елтанымдық мәліметтерді енгізе отырып жүргізгенде жүзеге асады.
Қорыта айтқанда, мәдениеттаным бағытында оқыту әдістемесінде тіл ... тек қана тіл ... қана ... сол ... ... ... ... салт-дәстүрлері, тарихы, географиялық жағдайы, саяси-экономикалық даму бағыты, өнері, ғылым-білімі және қоғамдық ой-пікірлері мен ... ... ... мәлімет бере отырып, сол халықты таныту болып ... ... ... ... ... ғылымында көптеген әдіскер-ғалымдардың еңбектерінде танымдық мәліметтер бағытында оқыту әдістемесі ... ... ... ... жоқ. Біздің мақсатымыз қазақ тілін тіл үйренушіге ауызекі қатысым құралы ретінде ғана ... ... тіл ... ... ... тілдің ұлттық реалилерін таныта отырып, сол тілде еркін ойын жеткізе алатын, пікірталасқа түсе алатын, танымы кең тұлға ретінде қалыптастыру.
Қазақ ... ... ... ғылым болып бірден қалыптасқан жоқ. Оның да өзінің тарихи даму ... бар. ... ... ... ... ана ... оқыту және оқыту әдісіне көңіл бөлу ұлы ағартушы Ы. Алтынсариннен басталды десек, бүгінгі деңгейге жету жолында ... да ... ... ... ... үлес ... ... балаларына ана тілін оқытудың жолын, принциптерін, қағидасын, маңызын, жолдарын ... ... ... ... ... ... ... Байтұрсынов - қазақ балаларының ана тілінде сауат ашуына да көп күш жұмсады. 1902 жылдан бастап ашылған үш ... ... ... ... ... ... орыс тілінде ашатын. Қазақша оқылатын пәндердің тілі қазақша болғанмен, жазуы, яғни ресми түрде қабылданған графикасы жоқ еді. ... әр ... өз ... ... не ... не араб ... пайдаланатын. А.Байтұрсынов бастаған бір топ қазақ зиялылары 1905 жылы 26 шілдеде Ресей Империялық Министрлер Советінің Председателі петиция жазады. Ондағы қойған ... ... т. б. Осы ... ... ... үшін А. Байтұрсынов қазақша оқу құралы (1912) тұңғыш ... ... ... ... 1892 жылы Қазанда басылған деген құралы жеті рет қайта басылып, 1925 ... ... ... ... ... оқу ... ... пайдаланылып келген. А. Байтұрсынов 1926 жылы жаңа ... осы ... ... ... ... кітабын жазды. Ал бұл 1928 жылы Қызылордада шыққан 3-басылымы қазақ ... ... ... ... ... ... .
1912 жылы мектеп балаларына қазақша сауаттандыратын жазғаннан кейін көп ұзамай енді ... ... ... пән ... ... оқулық жазуға кіріседі. Бұл оқулықтың фонетикаға арналған 1-бөлімі деген атпен алғаш рет 1915 жылы жарық көрді. Осы ... ... ... ... 1914 ... ал ... арналған 3-бөлімі 1916 жылы басылып шығып, 1928 жылға дейін ... рет ... ... ... ...
- ... мәдениетінде бұрын болмаған соны құбылыс. Оның қазақ жұртшылығы үшін мүлде тың ... ... ... ... ... арнайы атап өтеді. Ол осы оқулықты қазақ грамматикасына қатысты категориялардың әрқайсысына тұңғыш қазақша терминдерді ұсынады. Күні бүгінге дейін ... ... ... т.б. сан алуан лингвистикалық ғылыми терминдердің баршасы А. Байтұрсыновтікі.
Оқулықтың тағы бір құндылығы ... ... ... ... салалары - фонетика - дыбыс туралы ғылым, морфология - сөз ... ... ал ... ... құрылысын зерттеу т. б. деп саралап тұңғыш тыңнан ғылыми жол салуында болып отыр.
Ғалымның тіл үйретудегі сіңірген еңбегі ... ... Ол ... ... да ... ... Бұл жұмысын деген атпен екі бөлімді кітап етіп, 1928 жылы Қызылордада шығарған еді.
А. ... ... ... оқыту әдістмесінің іргетасын қалаушы. Ол - Қазақ тілін дыбысқа ... ... ... сауаттандыру әдісінің негізін салды. Бұл салада бірнеше әдістемелік мақалалар жазып, соның негізінде 1920 жылы Қазанда деген атпен ... ... ... ... автор мұғалімдерге пайдаланудың, сауат ашу әдістерінің жол-жобасын көрсетіп берді.
Сөйтіп ғұлама ғалым өзінің алдына жүйелі бағдарлама ... ... ... ... ... Ол ... қазақша сауат аштыруды көздеп жазды, онан соң қазақ тілінің ғылыми грамматикасы ұсынды, тілді дұрыс ... білу ... ... , ... - ... ... ... оқытудың әдістемесін жасауды алып, жазды.
А. Байтұрсынов - қазақ тілінен оқулық, бағдарлама жазып, қазақ ... ... ... ... зор үлес ... белгілі ғалым болды. А. Байтұрсынов - ... ... ... ... іргетасын қалаушы.
Жазудың шығу тарихы және даму кезеңдері.
Қазірде біз ... ... ... ... ... жазбаша түрінде әріптердің ... ... деп ... Жазудың тарихына көз жіберсек, әріппен таңбалаудың кейінірек пайда болғанын ... . Жазу өте ерте ... ... ... ... бойы ... ... келді . Жазуды мыңдаған жыл бойы дамып жетілуімен бірге , оның ... де ... ... ... ... таңбалардың жиынтығынан құралады. Ол таңбалар бүтіндей сөзді не ызыңды, немесе ... ... ... жазбаша таңбалық графикалық формасы, белгілі бір мағынасы ... . Жазу ... ... не ... ... не жеке ... не ... не дыбыстық белгілеуіне қарай бөлінеді. Жазу - ... ой - ... , ... ... және ұзақ ... жеткізетін материалдық сызба таңбалардың жүйесі. Жазудың алғашқы нұсқалары өте ерте ... ... ... ... бойы ... ... қатар , оның принциптері де өзгеріп ... Жазу ... ... ... ... суреттер мен шартты белгілерден кейін ... ... Өз ойын ... үшін ... әуелде заттың өзін пайдаланған. Алғашқы адамдар жазу құралы ... саз ... ... ... ... ... , тағы да ... пайдаланған . Жазу жүйесі таңбалардың жиынтығынан құралады . Ол таңбалар ... ... не ... не ... не дыбысты белгілейді. Әр жазбаша таңбаның графикалық формасы , ... бір ... ... Тiл - адам ... аса ... ... ... мен ұлыстардың қоғамдық - әлеуметтiк өмiрiнде ауызекi тiлдiң атқаратын орны ерекше. Әр халықтың тiл өзгешелiгi ... ... оның ... даму, жетiлу жолдары да алуна түрлi.
Әлемде ұлт ... ... iрi ... жiктеледi. Ал қазақ тiлi түркi халықтары тiлдерiне жатады. Бастау көзiн сонау ҮI ғасырдағы , сынды орхон - ... ... ... ... ... тiлiнiң тарихи тамырлары тереңде жатыр. Орта ғасырда тек жинақталу, қалыптасу үрдiстерiн ... ... ... тiлi ХҮ - ХҮIII ... ғана жеке дара ұлт ... айнала бастады.
Қазақ тiл бiлiмiнiң тарихына үңiлiп, сипаттама беру екiауыз сөзбен ... ... Ол ... зерделiк пен тарихи нақтылықты талап етедi. Қалыптасу, даму сатыларының ... ... тiл ... ... iрге тасын қалаушы ғалымдар - Махмұд Қашғари, Ахмет Игүнеки, Жүсiп Баласағұн т.б ортағасырлық ... ... ... ... ... ... лексикологиялық тiл - байлығы қорына биiгiнде молынан енген ... ... ... ... ... ақын - ... шығармаларында қазақ тiлi құнарлана, даралана, салмақтана түскен. Ауызекi тiлдi ... ... ... ... ... ... шебер келiстiрiлiп отырған. Өлең өнерiнiң ұйқасы да осы уақыттарда бiр жүйеге түсе бастаған.
Ал, ХIХ ... ... ... ... ғылыми анықтама берiлiп категориялық негiзде зерттелiп, зерделене бастаған. Ш.Уалиханов қазақ тiлiн түркi тiлдерi арасынан бөле - жара деп ... ... ... ... ұстаз - тәлiмгерi Ыбырай Алтынсарин 1861 жылғы қазақ тiлiнiң әлiп - биiн ... оқу- ... ... тiл ... ... бастауына даңғыл жол салады. Ыбырай Алтынсарин, сонымен бiрге, этнографиялық очерктерiнде қазақ сөздерiнiң көптеген сөз орамдарына ... ... ... түсiнiк бередi.
ХХ ғасыр басында қазақ тiл бiлiмi сындарлы ... сала ... ... ... жүйеге түстi. Алдымен Алты Алаш ардағы Ахмет Байтұрсынұлының ерен еңбегiн ерекше атау орынды. 1914 жылы ... ... ... ... ... ... жазуы мен емлесi, фонетикасы мен грамматикасы, терминологиясы мен әдiстемесi тұрғысында ғылыми бiрiздi жүйе ... ... Күнi ... қазақ тiл бiлiмi ғылымында қолданыста жүрген терминдердiң басым бөлiгi осы Ахметтiң еңбегi негiзiнде ... ... ... ... ... ... ХХ ғасырда қарқынды болды. Ахмет еңбектерiнен жол алған қазақ ғалымдары 1930 жылдардан берi тiл бiлiмi ... ... ... ... ... ... Сәрсен Аманжолов, Халел Досмұхамбетұлы бастаған iргелi ғалымдар қазақ тiлiнiң , , , , ... ... ... Хасенов, Шора Сарыбаев, Әбдуәли Қайдаров, Рабиға Сыздықова, Мархабат Томанов, ... ... ... ... ... ... т.б ... , , салаларында ғылыми тұжырымдамалар жасаған.
Жалпы қазақ тiл бiлiмi ... ХХ ... ... ... ... Нақты дәлелдемелер мен терең тұжырымдамаларға негiзделген тiл ғылымы саласы өзiндiк сипатқа ие болып, ... ... ... шыға ... ... тiл бiлiмi шетел ғалымдарының қызығушылығын туғызып, Европа, Азия, алыс Америка елдерiндегi оқу - ғылым ... ... ... шығыс бөлiмдерi ашыла бастады.
Ғылыми бiрiздiлiк пен тарихи категорияға айналған түркi тiлдерiнiң шоқтығы - қазақ тiлi ... ... ... ... отыр.
ІІ ТАРАУ МАРХАБАТ ТОМАНОВТЫҢ ҚАЗАҚ ТІЛІН ОҚЫТУ ӘДІСТЕМЕСІНЕ АРНАЛҒАН ЕҢБЕКТЕРІНІҢ ӘДІСТЕМЕДЕ АЛАТЫН ОРНЫ
2.1 Тіл ... ... ... ... ... ... ... - филология ғылымдарының докторы, профессор.
1932 жылы Қызылорда облысы Қармақшы ... ... ... ... ... жылы С.М. ... ... ҚазМУ-дың филология факультетін, ал 1957 жылы қазақ тілі кафедрасының аспирантурасын бітірді.
1960 жылы кандидаттық диссертациясын ... ... Ал 1976 жылы ... ... ... ... ... университетінде доцент (1964-1978 жж.), профессор (1978 жылдан бастап), қазақ тілі кафедрасының меңгерушісі (1979-1989 жж.).
Профессор М.Т. ... - ... ... ... тіл ... елеулі үлес қосқан. Оның қазақ тілі граматикалық құрылым тарихының дамуын зерттеуде негізгі жаңа бағыты қазақ тілінің тарихын салыстыру. Түркология ... ... ... ... ... және оның ... ... түркология саласында жоғары бағаланады.
200-ден аса қазақ тілінде және ... ... ... ... ... ... және ... ғылыми және ғылыми-әдістемелік еңбектердің авторы.
Ғылыми әдеби шығармалары үшін Жалпы Одақтың конкурс дипломымен, медалімен марапатталды. КСРО ҒА ОЛЯ ... ... ... ... ... (1979 ж.).
2004 жылы профессор М.Т. Томанов жаңа ... ... ... ерен ... үшін А. ... ... марапатталды.
Мархабат Томановтың (1974), (1974), (1975), (1975 ж. ... ... - Т. ... (1963), , (1971), (1976), (1977) сияқты туындыларының әрқайсысы өз алдына бір ... ... ауыр ... ... ... ... (1974), (1974), (1975), (1975 ж. ... авторы - Т. Қордабаев), (1963), , (1971), (1976), (1977) сияқты туындыларының әрқайсысы өз ... бір ... ... ауыр ... ... тұр. (1968) деп ... ... сөздіктануға арнап жазған мақаласынан бастап, М.Томанов орысша-қазақша сөздіктерді құрастыруға атсалысты. Олардың ішінде екі тілді құрылыс, архитектура, физика, астрология, заң, ... ... ... арналған салалық терминдер сөздігі бар. Көптеген терминдік сөздіктерге алғысөздер жазып, басылып шығуына мұрындық ... ... ... ... ... ... тұлғалық және қызметтік тұрғыдан дамуы, ең алдымен тіл құрамындағы есім сөздер мен ... ... ... ... ... Осы ... ең негізгі себебін анықтаған Мархабат ағамыз деп ... ... да ... ұқсас сөздер ежелгі заманда дербес, бір-бірінен бөлек ... ... тек ... ... ғана ... ... ... элементтер болған дейді. Ғалым есім түбірлердің табиғатын ... қана ... ... даму ... ... ... қалыптасу жолдарын да түсіндіріп береді.
М.Томанов алтаистикада, түркі тілінде қалыптасқан ғылыми ойларға, тұжырымдарға сүйене отырып, ... рет ... ... ... ... ... Бұл күні ... дейін бірегей еңбек әрі дара оқулық ретінде танылып отыр.
Мархабат Томанов сондай-ақ, түркі тілдерінің ... ... ... ... ... үлес қосты. Ежелгі деректерді кешенді, жан-жақты салыстыра зерттеу арқылы түркі тілдерінің ... және ... ... ... ерекшеліктерін ашып көрсетті. Түркі тілдерінің негізгі жүйелілік ерекшеліктерін анықтап, оларға тән ортақ ... ... ... ... ... тарихи ерекшеліктеріне сәйкес қазіргі түркі халықтарының тарихи этногенездік тұрғыдан әр диалектіде сөйлеген тайпалардан құралғанын ескере отырып, ... ... ... ... арнаны тауып, тілдегі басты заңдылықтарды анықтады. Соңғы мың жарым жыл бойында түркі халықтары басқа халықтармен жиі қарым-қатынасқа ... өте кең ... ... ... түркі тектес емес тайпалардың тілдерін ассимиляциялап, түркілік сипат бергенін дәлелдеді.
Қазақ тілі - ... ... ... ... жас тіл ретінде де таныла бастағаны белгілі. Оның дамудың күрделі процестерінен өткен ... ... ... ... тарихы бар тіл екеніне қарамастан, Кеңес заманындағы түркітану ғылымының аса білімпазы саналған үлкен, беделді ғалым С.Малов ... ... ең жас ... қатарына жатқызады. Қай кезде де беделді ғалымдардың айтқан пікіріне қарсы дау ... жаңа ... ... оңай ... ғой. ... ... өзге түркі тілдерінің қай-қайсысымен салыстырғанда да, бастау бұлағы - ортақ, даму жолы - бір, ... оның ... ... жас тіл бола алмайтындығын терең ғылыми пайымдаулармен, тарихи деректермен дәлелдеген ғалым да ... еді. ... сөз ... қатаң дыбыстардың мол айтылатынын тілге тиек еткен ғалым, қатаң дыбыстардың тарихи көне процесс екенін алға ұстай ... ... тілі жас тіл ... ... ... дау ... ... пікіріне қосыла алмайтынын жасырмай, ойын былайша тұжырымдайды: .
Профессор М.Томанов көне түркі ескерткіштерін тек лингвистикалық тұрғыдан ғана ... ... ... ... ... де, тарихи да, археологиялық та мұра ретінде қарастыруды жақтайды. Қазіргі зерттеу жұмыстарында бұл мәселе осындай ... ... ... әрі ... түрде қарастырылуда. Мәселен, Х-ХV ғасырларда жазылған зерттеулерді жүйелеу барысында ғалым мынадай пайымдаулар айтады: . Яки, ... ... ... пен ауыз ... ... қарастыра отырып, олардың орны мен өзіндік ерекшеліктерін үнемі айқындап отырады.
Мұндай ойлар кейінгі зерттеушілердің фольклорға қатысты өздерінің қатынасын қалыптастыруға итермелейді, жетелейді. ... ... ... ... да тіл ... ... ... мәнге ие болады. Ғалымның тіл тарихына қатысты ... ... ... ... ... ... танытады. Қазақ тіліндегі, көне не орта түрік тіліндегі сөздер мен сөзтұлғаларды ғана сөйлетіп қоймай, тілдік деректерді ареальдық бағытта, ... ... ... салғастыра зерттеді.
М.Томанов М.Қашқаридың атты еңбегін ауызекі сөйлеу тілінің жинағы ретінде көрсетеді. Біздің пайымдауымызша, бұл берілген дұрыс баға еді. ... ... ... берілетін мысалдар ретінде алынатын мақалдар мен мәтелдер, аңыздар ауызекі сөйлеу ... ... ... ... ... М.Қашқари еңбегін терең зерттеу арқылы мынадай тұжырым айтады: . Өз кезі үшін бұл өте батыл пікір болатын.
Филология ғылымдарының докторы, ... ... ... ... ... ... М.Томановтың ғылыми еңбектері сан-салалы, жан-жақты. Егер санамалап көрсетер ... ол ... ... тіл ... саласы жоқтың қасы. Сірә, бұл ғалымның қарымдылығы, білімінің тереңдігі болса керек. Және бұл өз ... ... ... жатқан сан түрлі қажеттіліктердің үдесінен шығуды көздеген еңбекқорлық екені анық. Иә, бұл ғылымға ... ... ... ... ... ... ... керек. Ғалым артына қазіргі қазақ тілінің синтаксисі, стилистикасы, морфологиясы, қазақ әдеби тілі, диалектологиясы, қазақ тілінің тарихи грамматикасы, ежелгі ... ... ... ... фонетика, түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасы сияқты күрделі мәселелер жөнінде терең теориялық мәні бар үлкен-үлкен ... ... ... Құны атан түйеге бергісіз сүбелі ғылыми туындылар бүгінгі тәуелсіз Қазақ елінің мемлекеттік тілі саналатын қазақ тілінің болашақтағы ғылыми-теориялық ... ... да ... ... ... ете берері даусыз.
Бұл оқулықтың қазақ тілін толық ... ... оқу, өз ... пікірін білікті, шешен деңгейде жеткіземін деп талап етушілерге үлкен көмегін тигізетіні сөзсіз. ... ... ... ... жазу мен ... сөйлеуге шорқақ және оның ішінде көркемдеп, әдемі жазу әдістерін ... ... ... төмен азаматтар арамызда көбейіп келеді. Осы тұрғыдан алғанда бұл ... ... ... жорналшыларға және қазақ тілін толық меңгерсем деген азаматтарға пайдалылығы өте зор.
2.2 Мархабат Томанұлы ... ... ... әдістемесіне қосқан үлесі
Қазақ тілін оқыту әдістемесі - ... ... жеке бір ... ... осы саласында көш басында Мархабат Томанұлы туған. Басқаша ... ... ... ... ... ... ғылымда тұңғыш рет сөз қозғаған, ол туралы алғаш ғылыми еңбек жазған, мақалалар жазған ғалым да - ... ... ... Мархабат Томанұлы қазақ тілін оқыту әдістемесі ілімінің ірге тасын қалаушы, негізін салушы деп айтуға толық болады.
Ғалымның ... ... ... ... ... ... үлесі турасында жалпылама болса да, жазыла бастады. Алайда Мархабат ... ... ... әлі ... ... арнайы зерттеу нысанасы болған емес.
Мархабат Томанұлы әдіскерлігі ... ... ... бірі ... ... 1990 жылы ... ... Мархабат Томанұлы атты кітабында: дейді. Шынында да ол жат болмақ түгіл, ... ... ... ... балаларының бірнеше буынын тәрбиелеген. 14-15 жыл бойы мектеп ... ана ... ... ... ет ... дүниеге айналады.
десе жұртшылық қазақ тілі оқулығын, оқулық десе, тек қана Мархабат Томанұлыны білетін болған.
Қазақ тіл білімінің қалыптасуында айрықша рөл ... бұл ... ... ... ... ... өрістеуіне даңғыл жол ашқан термин жасау мәселесін тіпті де аттап өте алмаймыз. Әлгіндей оқулықтар түзу ... ... ... ... ... түсінік, нәрсе, затқа, әсіресе грамматикалық категориялардың әрқайсысына қазақша ... ... Сол ... ... ... ... қалыптасып тұрақтанған зат есім, сын есім, етістік, есімдік, одағай, ұстеу, шылау, бастауыш, баяндауыш, пысықтауыш, дыбыс, әріп, қағида, сөйлем, ... сөз, ... сөз, леп ... ... белгісі т.б. толып жатқан терминдер - тіл ... ... зор ... ... ... категорияның өзіне тән атауын дәл тауып, жіліктеп, жіктеп, саралап беру оқу жүйесіндегі ісімізге ... әсер ... ... ... ... ... ... қарай бөліп, саралап, қолмен қойғандай етіп көрсету мамандардың қай-қайсысын да таң қалдырған. Мархабат Томанұлы жасаған ... ... күні ... ... ... ... ... етіп келеді. Жалпы, тіл білімінде, түркітануда үлкен орын алатын - типология, түбір мәселелері ыңғайында Мархабат Томанұлы өте ... ... ... әлі ... ... ойларын келтіруге болады. Ол әлем тілдердің типологиялық ерекшеліктеріне қарай бөлінген терминді қазақша былай атайды.
1. Түбіршік тіл ... 2. ... тіл, 3. ... тіл. ... тіл түпкі қалпынан өзгермей жұмсалады, мәселен, қытай һәм жапон тілдері. Жалғамалы тіл - сөздің ... ... ... ... тіл, мәселен, түрік, фин тілдері. Қопармалы тіл - сөз түбірімен ... ... тіл, ... орыс ... араб ... Біздің қазақ тілі түркі тілдің бір тарауы болғандықтан, жалғамалы. ... ... ... ... ... жалғау қосылып өзгереді. Жалғау екі түрлі: бірі сөздің тұлғасын өзгертсе де, ішкі ... ... ... сөздің тұлғасын да, мағынасын да өзгертеді. Сондықтан бастапқысы ... ... ... жалғау деп аталады. деген сөзге деген жалғау қоссақ, дегенде бастың мүшесінің атын көрсетеді. Егер ... ... ... ... қоссақ, болады. Мұнда тұлғасы да, мағынасы да өзгеріледі. бастың мүшесін көрсетуші еді, ... соң, ... ... ... атын ... тұр. ... ... тысқарғы, ішкергі жалғау болады.
Ұлттық терминологияны қалыптастыруда, ұлттық термин жасам принциптеріне қазіргі заман лингвист-ғалымдары өз зерттеулерінде ғалымның ... ын ... сөз ... оған арқа да ... келеді. Мархабат Томанұлы тұсындағы тіл білімін, қазақ тілін зерттеу сипаты және олардың даму деңгейі мен қазіргі ... ... ... ... ... арасында 70 жылмен өлшенетін үлкен кезең, толық бір ... ... ... ... тіл ... ... ... айтқан ойлар, ол бастаған ғылыми дәстүр бір сәтке де ... ... ... ... ... ... ... қазақ лингвист-ғалымдарының еңбектерімен жалғасты.
ҚОРЫТЫНДЫ
Профессор М.Томанов көне түркі ескерткіштерін тек лингвистикалық тұрғыдан ғана зерттеп қоймай, ... ... ... де, ... да, ... та мұра ... қарастыруды жақтайды. Қазіргі зерттеу жұмыстарында бұл мәселе осындай күрделі аспектіде жан-жақты әрі ... ... ... ... Х-ХV ... ... зерттеулерді жүйелеу барысында ғалым мынадай пайымдаулар айтады: . Яки, ғалым жазба әдебиет пен ауыз әдебиетін ... ... ... олардың орны мен өзіндік ерекшеліктерін үнемі айқындап отырады.
Мұндай ойлар кейінгі зерттеушілердің фольклорға қатысты өздерінің ... ... ... ... ... ... ... туындылар да тіл тарихын анықтауда өзіндік мәнге ие болады. Ғалымның тіл тарихына қатысты жазғандары білім ... ... ... ... ... ... тіліндегі, көне не орта түрік тіліндегі сөздер мен сөзтұлғаларды ғана сөйлетіп қоймай, тілдік ... ... ... ... ... ... салғастыра зерттеді.
М.Томанов М.Қашқаридың атты еңбегін ауызекі сөйлеу тілінің жинағы ретінде ... ... ... бұл ... ... баға еді. ... Қашқари еңбегінде берілетін мысалдар ретінде алынатын мақалдар мен ... ... ... ... ... ... ... анық. Ғалым М.Қашқари еңбегін терең зерттеу арқылы мынадай тұжырым айтады: . Өз кезі үшін бұл өте ... ... ... ... докторы, профессор, халықаралық түркология комитетінің мүшесі болған М.Томановтың ғылыми еңбектері сан-салалы, жан-жақты. Егер ... ... ... ол қалам тартпаған тіл білімінің саласы жоқтың қасы. Сірә, бұл ғалымның қарымдылығы, білімінің тереңдігі болса керек. Және бұл өз ... ... ... ... сан түрлі қажеттіліктердің үдесінен шығуды көздеген еңбекқорлық екені анық. Иә, бұл ғылымға ... ... ... ... ... ... туындаса керек. Ғалым артына қазіргі қазақ тілінің синтаксисі, стилистикасы, морфологиясы, қазақ әдеби тілі, диалектологиясы, қазақ тілінің ... ... ... ... ... тілі, тарихи фонетика, түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасы сияқты күрделі мәселелер ... ... ... мәні бар ... ... ... ... Құны атан түйеге бергісіз сүбелі ғылыми туындылар бүгінгі тәуелсіз Қазақ елінің мемлекеттік тілі саналатын қазақ тілінің болашақтағы ғылыми-теориялық ... ... да ... уақыт қызмет ете берері даусыз.
Бұл оқулықтың қазақ тілін толық меңгеріп, жазу, оқу, өз ойын, пікірін білікті, шешен деңгейде жеткіземін деп ... ... ... ... ... сөзсіз. Қазіргі кезеңде қазақ тіліне жазу мен мәнерлеп сөйлеуге шорқақ және оның ішінде көркемдеп, әдемі жазу ... ... ... қолдануы төмен азаматтар арамызда көбейіп келеді. Осы тұрғыдан алғанда бұл ... ... ... ... және ... ... толық меңгерсем деген азаматтарға пайдалылығы өте зор.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. ... ... Заңы және оны ... ... ... ... құжаттар. Астана, 2000.
2. Лапатухин М.С. Очерки по методике казахского языка в русской школе. Алматы, 1940.
3. Шонанов Т. Самоучитель ... ... для ... 4-ое ... Кызылорда, Каз.гос.изд., 1927 - 122с.
4. Сарыбаев Ш. Орыс мектебінде қазақ тілін оқыту тәжірибесінен. Алматы,1940
5. ... Ш. ... ... ... ... в ... ... Алматы, 1943 - 125б.
6. Орынбаев А.Ә. Ш.Сарыбаевтың ... ... 1995.
7. ... Н. ... ... ... ... программасы. Алматы, Мектеп, 1987 - 75б.
8. Оралбаева Н., Жақсылықова К. Орыс тіліндегі мектептерде қазақ тілі ... ... ... Ана ... 1996 - 20б.
9. Әбдікәрімова Т., ... ... К. ... ... ... ... ... 1999.
10. БектуровШ. БектуровА. Казахский яык. Алматы, Рауан.1994 -240б.
11. Аяпова Т. Қазақ тілі. Алматы, 1998.
12. ... Ұ. ... ... ... ... ... Д., Маманов Ы. Қазақ тілін оқыту методикасы. -Алматы, 1965.
14. Исабаев У. Қазақ тілін оқытудың дидактикалық ... ... ... ... А. ... тілін оқыту әдістемесі. -Алматы, 1995.
15. Қоянбаев Ж.Б., Қоянбаев Р.М. Педагогика. -Алматы, 2004.
16. Нұржанова Ж. Қазақ тілін ... ... ... ... ... Құлмағамбетова Б. Қазақ тілін оқыту методикасы. Алматы. 1988 ж.
18. Қазыбаев С. Қазақ тілі методикасы. Алматы, 1990 ... ... Г. ... ... ... жаңа ... әдістері. Қазақ тілі мен әдебиеті. Алматы, 2000 ж. № ... ... ... ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 34 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Көрнекті тілші-ғалым филология ғылымдарының докторы профессор Мархабат Томанұлы Томановтың туғанына 80 жыл толуына орай өткізілетін «Филологияның қазіргі кезеңдегі басымдықтары: дәстүрі мен болашағы» атты Халықаралық ғылыми-теориялық конференция мақалаларының жинағы435 бет
Ірі шығыстанушы В.В.Бартольдтың еңбектері8 бет
В. фон Гумбольдтың және Ф.де Соссюрдің лингвистикалық еңбектерінің маңызы6 бет
В.А. Сухомлинскийдің педагогикалық идеясы4 бет
М. Байғұт шығармаларындағы табиғат көрінісі мен тіршілік көзі45 бет
М. Байғұттың шығармашылығы63 бет
Әл-фараби және оның ғылми-философиялық еңбектері5 бет
PR-дың әлемдік ірі спорт бәсекелерінде алатын орны60 бет
«Абай жолы» эпопеясындағы кездесетін салт-дәстүрлердің қазақ әдебиетінде алатын орны4 бет
Ірі қара шаруашылығының халық шараушылығында алатын орыны7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь