Қазақстан Республикасының жұмыссыздық жағдайы, мәселелері

ЖОСПАР

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

I. ЖҰМЫССЫЗДЫҚТЫҢ МӘНІ, ТҮРЛЕРІ, СЕБЕПТЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5
1.1 ЖАЛПЫ ЖҰМЫССЫЗДЫҚТЫҢ ПАЙДА БОЛУ ТЕОРЯЛАРЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...6

II. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ЖҰМЫССЫЗДЫҚ ЖАҒДАЙЫ, МӘСЕЛЕЛЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...10
2.1 ЖҰМЫССЫЗДЫҚ МӘСЕЛЕСІН ШЕШУДІҢ ЖОЛДАРЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...18
2.2 ЕҢБЕК НАРЫҒЫ ЖӘНЕ ТҰРҒЫНДАРДЫ ЖҰМЫСПЕН ҚАМТУДЫҢ МЕМЛЕКЕТТІК САЯСАТЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .21

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .29

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..31
КІРІСПЕ

Еңбек қашанда адамның аса қадірлеп, құрмет тұратын игіліктерінің біріненен саналып келді. Ол материалдық және рухани байлықтарының ғана көзі емес, сонымен қатар адамның аса маңызды өмірлік қажеті мен правосы, оның жеке басының дамуы үшін қажетті қуатты құралы болып ьабылады. Адамның қабілеті еркін де мазмұнды еңбек үстінде көрініп, жетіле түседі. Еңбекке деген ділгірлік негізінен алғанда өндіріс құрал-жабдықтарын иемденушілерге жұмысшы күшін сату арқылы және де ол күш неғұрлым мол пайда табу мүддесіне сай келеіндей мөлшерде ғана өтеледі. Мұндай жағдайда еңбекші қауымның қыруар бөлігі жұмыссыздыққа душар болады. Жұмыссыздық қазіргі кезде үйренішті болса да, ол ешқашан да мұншалықты тұрақты сипат алып, ешқашан да өзінің құрамы жағынан еңбекшілердің осыншалықты кең шеңберін қамтып, басқа да бір әлеуметтік апат – инфляциямен дәл қазіргі уақыттағыдай асталып көрген жоқ.
“Жұмыссыздықтың індетінің” қазіргі бұрқ ете түсуі “бар жұртты жарылқайтын қоғам” жайындағы ағымның күлін көкке шығарды. Жаппай жұмыссыздық еңбекшілердің қайыршылыққа ұшырап, экономикалық жағдайының нашарлап тұрақсыздануының, олардың материалдық күйзеліске душар болып, рухани запа шегуінің басты себебіне айналып отыр. Жұмыссыздық тек әлеуметтік қақтығыстарды ғана емес, сонымен бірге адамзат арасындағы қайшылықтарды да асқындыра түседі. Жұмыстан айрылу еңбекшілер үшін нағыз қасіретке айналуда. Ол тек материалдық жоқшылыққа, кедейшілік пен қайыршылыққа ғана емес, сонымен бірге әлеуметтік-психологиялық күйзеліске, өздерін өздері қандай қыруға, қылмыстың, маскүнемдік пен наша шегудің құжылап көбеюіне душар етуде.
Жұмыссыздықтың тауқыметін тек оған душар болған еңбекшілер, ғана тартып қоймайды. Бүкіл жұмысшы тобының халі мүшкілге айналады. Еңбекшілердің қалың тобы арасында ертеңгі күнге деген сенімділік өрбіп, келешектен қорқып-үрку сезімі пайда болады.
Осы заманғы жұмыссыздықты – оның құрамы мен сұрапыл өсу себептерін, еңбекшілердің жағдайына тигізетін әсерін мемлекеттің еңбекке араласуды реттеу әдістерін және жұмысшы тобының еңбек ету правосы жолындағы күресті өрістету тәсілдерін практикалық, теориялық және тәжірибе жүзінде дәріптету қажет.
Қазір дүние жүзі елдерінің халықаралық жағдайда асқындыруына байланысты жұмыссыздық пен инфляцияның арақатынасы, жанталаса қаруланудың еңбекке араласуға әсері, жөніндегі мәселелер ерекше маңызға ие болып отыр. Ақыр аяғында, жұмысшы тобының жалпы білімі мен мамандық дәрежесінің артуы, оның қажеттерінің өсіп, түрлерінің өзгеруі еңбекке араласудың сан мөлшерінің ғана емес, сонымен бірге сапа белгілерінің де маңызды роль атқаратынын анықтайды.
Кескілескен идеологиялық күрестің түйініне айналып, отырған осы мәселелерге талдау жасау еңбекке араласу мен жұмыссыздықтың теорияларын сынау үшін қажет. Ал бұл теориялар қоғамның дамуындағы жаңа құбылыстарды тануда дәрменсіздік көрсетіп отыр. Мұндай ьалдау жұмыссыздық үшін күнәні жұмысшылардың өздеріне аударуға тырысушы “үлкен бизнестің” насихаттық ақпараттарының екі жүзділігін, сондай-ақ бюджет қаржыларын “үнемдеуді”, инфляцияны тежеуді желеу еткен үкіметтің сұрқиялығы мен өтірігін әшкерлейді.
Экономикалық дағдарыс та, тағы да жұмыстан босату қаупі де еңбекшілердің жаппай бас көтеруін тежей алмады. Мұнда жұмыссыздыққа қарсы, еңбек ету правосы үшін күрес шешуші орындардың біріне ие болуда. Жұмыстан босатуға қарсы бас көтерулер көбіне өндіріске қоғамдық бақылау жасау және басқару ісіне қатысу жолындағы күреске ұласады. Еңбек ресурстарын пайдалануды жақсарту үшін ішінара, жартылай шаралардың жетімсіз екенін жұмысшы тобы барған сайын сезінуде. Еңбекке араласу мен жұмыссыздық мәселелерін тек түбірлі әлеуметтік-экономикалық өзгерістер жолымен ғана шешуге болатынын еңбекшілердің қалың тобы жете түсінуде.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Әкімбеков, “Экономикалық теория”, 282-289 беттер.

2. Винокурова А., “Безработица в Республике Казахстан”, Казахстанская правда, 2001, 27 декабря.

3. Добрынин А.И., “Экономикалық теория”, Санкт-Петербург, 2000.

4. Жандабеков Р., “Жұмыссыздықты жетелейтін жері - қылмыс”, Заң және заман, 2001, №5

5. Кәрібайұлы Ж., “Жастарға жанашырлық жетіспейді” (Жастар арасындағы жұмыссыздық), Егемен Қазақстан, 2003 14 қараша.

6. Қилысбаева М., “Жұмыссыздарға кім жатады?”, Халық кеңесі, 2000.

7. Оразәліқызы Г., “Жұмыссыздық қазақты жұтып қоймай ма?”, Жалын, 1999, №6 54-57 беттер.

8. Төлеген Б., “Жұмыссыздық күрделі мәселе”, Алматы ақшамы, 2002, 3-4 беттер.

9. Тоқтыбеков Ә., “Жұмыла көтерген жүк ауыр”, Түркістан, 2000, 2-4 беттер.
10. Шеденов, Жүнісов, “Жалпы экономикалық теория”, Алматы, 2002, 76-79 беттер.
11. “Қазіргі таңның басты мәселесі”, Саясат, 2004, №8
        
        Қазақстан Республикасының бiлiм жӘне ғылым министрлiгi
Экономика жӘне iскерлiк әкiмшiлiктендiру факультетi
“Қаржы” кафедрасы
Курстық жұмыс
Тақырыбы: “Жұмыссыздық және оның түрлері”
«__» _________________ «__» ... ... ... ... ... түрлері,
себептері...........................................................
....................5
1. Жалпы жұмыссыздықтың пайда болу
теорялары.............................................................
..................................6
II. Қазақстан Республикасының жұмыссыздық жағдайы,
мӘселелері...................................................10
1. Жұмыссыздық мӘселесін шешудің
жолдары...................................................................
............................18
2. ЕҢБЕК НАРЫҒЫ ЖӘНЕ ТҰРҒЫНДАРДЫ ЖҰМЫСПЕН ... ... ... ... ... аса ... ... тұратын игіліктерінің
біріненен саналып келді. Ол материалдық және рухани байлықтарының ғана көзі
емес, ... ... ... аса ... өмірлік қажеті мен правосы, оның
жеке басының дамуы үшін қажетті қуатты құралы ... ... ... ... де ... ... ... көрініп, жетіле түседі. Еңбекке
деген ділгірлік негізінен алғанда ... ... ... күшін сату арқылы және де ол күш неғұрлым мол пайда табу мүддесіне
сай келеіндей мөлшерде ғана ... ... ... ... ... ... ... душар болады. Жұмыссыздық қазіргі ... ... да, ол ... да ... ... ... ... ешқашан да
өзінің құрамы жағынан еңбекшілердің осыншалықты кең шеңберін қамтып, ... бір ... апат – ... дәл ... ... ... жоқ.
“Жұмыссыздықтың індетінің” қазіргі бұрқ ете ... ... ... қоғам” жайындағы ағымның күлін ... ... ... ... ... ... экономикалық жағдайының
нашарлап тұрақсыздануының, олардың материалдық күйзеліске ... ... запа ... басты себебіне айналып отыр. ... ... ... ғана ... ... ... ... арасындағы
қайшылықтарды да асқындыра түседі. Жұмыстан айрылу еңбекшілер үшін нағыз
қасіретке ... Ол тек ... ... кедейшілік пен
қайыршылыққа ғана емес, сонымен бірге әлеуметтік-психологиялық күйзеліске,
өздерін өздері ... ... ... ... пен наша шегудің
құжылап көбеюіне душар етуде.
Жұмыссыздықтың тауқыметін тек оған душар болған еңбекшілер, ... ... ... ... тобының халі мүшкілге ... ... тобы ... ... ... деген сенімділік өрбіп,
келешектен қорқып-үрку сезімі пайда ... ... ... – оның ... мен ... өсу ... жағдайына тигізетін әсерін мемлекеттің еңбекке араласуды
реттеу әдістерін және ... ... ... ету ... жолындағы күресті
өрістету тәсілдерін практикалық, теориялық және тәжірибе жүзінде дәріптету
қажет.
Қазір дүние жүзі елдерінің ... ... ... ... пен ... арақатынасы, жанталаса қаруланудың
еңбекке араласуға әсері, жөніндегі мәселелер ерекше маңызға ие болып отыр.
Ақыр ... ... ... ... ... мен ... ... артуы,
оның қажеттерінің өсіп, түрлерінің ... ... ... сан
мөлшерінің ғана емес, сонымен бірге сапа ... де ... ... ... идеологиялық күрестің түйініне айналып, отырған ... ... ... ... ... мен ... ... үшін қажет. Ал бұл теориялар қоғамның дамуындағы жаңа ... ... ... ... ... ... ... үшін күнәні
жұмысшылардың өздеріне аударуға тырысушы “үлкен бизнестің” ... екі ... ... ... ... “үнемдеуді”,
инфляцияны тежеуді желеу еткен үкіметтің ... мен ... ... та, тағы да жұмыстан ... ... ... жаппай бас көтеруін тежей алмады. Мұнда жұмыссыздыққа ... ету ... үшін ... ... ... ... ие ... Жұмыстан
босатуға қарсы бас көтерулер көбіне өндіріске қоғамдық бақылау жасау және
басқару ісіне ... ... ... ... ... ресурстарын
пайдалануды жақсарту үшін ішінара, жартылай ... ... ... тобы ... ... ... ... араласу мен жұмыссыздық
мәселелерін тек түбірлі әлеуметтік-экономикалық өзгерістер жолымен ... ... ... ... тобы жете түсінуде.
Жұмыссыздықтың мӘні, түрлері, себептері
Жалпы жұмыссыздық термині ... рет 1911 жылы ... 1915 жылы ... ... ... ... Қазіргі
кезде жұмыссыздық дүние жүзінің барлық елдерінде әр түрлі формада, көлмде,
ұзақтықта қатысуда.
Елдегі ңбекке жарамды ... ... ... ... ... Ол ... ... сақтандыруды қамсыздандыруы ең негізгі факторларының бірі болып
табылады.
Әміршіл-әкімшіл экономикадан ... ... ... ... ... ... әкеп ... Рыноктік қатынастардың
дамуы кәсіпкершіліктің қауыпі өндірстік сферадан еңбек, жұмысбастылықтан
туындайды. Яғни ... ... ... мәні – ... ал ... ...... ол жұмыссыздық табиғи деңгейін
сақтандырудың ұйғарымды шегін талап етеді. Оның осы қоғамдық ... ... ... тұғызады.
Жалпы жұмыссыздықты түсіндіруді бүгінгі кезде “қарабайыр” деп атауға
болады: ... ... баға мен ... ұсыныстың өзара қарым-қатынасы деп
айтуға болады. Жалақының төмендеуі еңбекке деген ... ... ... де ... ... жалақы өсімі еңбекке деген ұсынысты өбейтеді,
бірақ ... ... ... ... ... ... ... мектептер береді. Ең алғаш жұмыссыздықты түсіндіру ... ... Т. ... ... өсу ... ... ... айтуы бойынша жұмыссыздық демографиялық себептерге
әкеліп соғады, ... ... ... өсуі ... ... өсу
қарқынынан асып түседі.
Ал Марксистік әдебиетте Мальтустың теориясын “тұрпайы” және ... ... ... ... ... ... айтылады: “жұмыссыздықтың түп
негізін өзінен іздеу емес, оны дәл экономикалық шаруашылық жүйеден іздеу
керек” ... ... ... өзінің “Капитал” ... ... Ол ... ... ... ... ... жабдықтарының
көлемі мен бағасы өседі, жан ... ... 1 ... Бұл жағдай
Марксті сенгіздіреді, экономикалық өркендеу капиталды жинақтау қарқынынан
еңбекке деген ... әкеп ... ... келіп жұмыссыздық себептері
көрінеді. Бұл трактовка байланыссыз болып ... егер ... ... ... онда ... ... ... ең болмаса қысқарады,
капитал жинақтаудан одан әрмен жоғары қарқынмен (нақтаудан одан ... ... ... ... деп санауға болмайды. Маркс және де
басқа ... ... ... ... ... оны ... ... шаруашылықтың
серігі жасайды.
Экономикалық циклдің дамуынан жұмыссыздықты тұжырыдау Маркстен кейін
экономикалық теорияда ... ... ... ... Егер, экономика
циклдік дамыса, өсу мен кему шаруашылық дамуымен ... ... ... ... және өндірісті тоқтату деп тұжырымдайды, жұмыссыздық армиясы
көбейеді.
1. Жалпы жұмыссыздықтың пайда болу ... ... ... ... ... ... ... - “еңбек рыногында бәсекелестік жүреді ”. Бұл, ... ... әкеп ... Сондықтан көптеген экономистердің айтуы бойынша
кәсіпкерлер ... ... ... ... ... ... егер сол маман
өнімнің шығару құнын ... ... ... ... жоғары өнімділігі
нәтижесінде кәсіпкерлердің жұмысшы персоналын қысқартуға мүмкіндігі болады.
Бұл дәрежеде мынадай принцип жүреді:
“Ыңғайлысы, 1 жұмысшы ұстап, оған ... ... ... 5-6 адамға төмен
жалақы беруге қарағанда. Пигу өз ... көп ... ... өз ойын ... қарастырған: “Жалпы ақшалай жалақының ... ... ... ... ... ... дәлелсіз деп қарастырамыз, ол жалақысы ... ... ... ... ... дегенді растайды.
Тұрпайы саяси экономика жұмыссыздықты теңдік жағдайынан “кездейсоқ”
ауытқу деп қарастырады. ... ... ... аса ... ... дағдарыс тұғызған шым-шытырық оқиғалардың ықпалымен
ағылшын экономисі Д.Кейнс капитализм тұсында жұмыссыздықтың ... ... ... ... ... ол өндіріс құрал-жабдықтары мен
тұтыну заттарына жиынтық сұранымның жеткіліксіздігінен байланыстырады. Бұл
ретте Д.Кейнс өндірістің объективті ... мен ... ... мен ... ... ... ... сұранымды мемлекеттің ынталандыруы ... ... ... ... ... ... оның ... түрлі жақтарын соның ішінде
жұмыссыздыққа және оның ... ... ... ... ... дамытып, толықтыра түседі. Бір жағынан, ... ... мен ... ... және ... ... ... абсолютті көлемі
арасындағы олар (арасындағы) анықтаған кері ... ... ... ... ... рухында түсіндіріледі.
Экономикалық сілкіністер, шиеленіскен ... ... ... түсініктерге қарамастан жаппай ... ... ... созылмалы инфляция кейнстің теориялық негізі
ретінде пайдаланған мемлекеттік монополистік реттеу практикасының ... ... ашып ... кезде де даусыз болып қала береді. Қазіргі неоконсерватизмнің
жақтаушылары ... ... ... рыноктік бәсекеден тыс
факторлардың әсерінен болатын жалақының қатаң жүйесін жояды. Жұмыссыздық өз
еркімен де ... ... ... орны ... да ... ... деңгейі
ұнамайды, немесе еңбек сипаты көңілдегідей емес ... ... ... ... қызығушылығы төмен. Амалсыздан, болатын жұмыссыздық
жалақы белгілеудегі рыноктік тепе-теңдіктің сатысын белгілеумен байланысты,
мұнда жұмысшы ... ... ... пен ұсыныстың арасында алшақтық болады.
Қазіргі экономикалық ... ... ... ... ... ерекше бөледі:
Фрикциондық жұмыссыздық - адамдар бір жұмыстан басқа жұмысқа, бір жерден
басқа жерге жұмыс ... ... ... ... - ... қуаттың жетпеуінің нәтижесінде
болады: жеке саланың дамуының кері пропорционалды болуынан және ескі ... мен жаңа ... ... нәтижесі ретінде қараймыз.
Циклдық жұмыссыздық - ... ... ... яғни
экономикалық циклдің осы фазасымен байланысты.
Құрылымдық және фрикциондық (экономикалық) ... оның ... ... Бұл ... ... ... көлемде жүреді. Циклдің
факторлар жұмыссыздықты “табиғи” деңгейден жоғарылатады.
Егер, ... ... ... жағдайда жұмыссыздық деңгейі
“Жұмыссыздықтың табиғи деңгейі” деп айтылады.
Және тағы бір жұмыссыздық түрі бір нақты ... ... ... ... ұсыныс арасындағы сәйкессіздік нәтижесінде туындайды. Ол тең емес
экономикалық аумақтың ... ... етіп ... және де
демографиялық, тарихтық, мәдениеттік тағы басқа да өзгеше факторлар әсер
етеді.
Жалпы ең ... ...... құрылымдық, циклдық болып
келеді.
Жалпы жұмыссыз деп статистиклық тексеру кезінде жұмыссыз ... ... ... және ... ... ... адамдарды айтады. Шетелдік мамандар
жұмыссыздықтың себептерін талдай отырып, оның әр түрлі нысандарын ... ... ... ... ... ... ... жасырын
функционалдық, маусымдық, құрылымдық, технологиялық, институтционалды,
ерікті, жасырын тағы ... ... - ... және ... ақпаратта артық
жұмысшылардың қолданылуы. Қазіргі болмыста ... ... ... ... ... ... олардың жұмыстарын аз жұмыс
күшімен ... ... ... ... рыногының институтынан, құрылысынан,
ұсыныс пен сұранысқа ықпал ... ... ... жұмыссыздыққа әр себеппен, өз еркімен жұмыс істегісі келмейтін
адамдар жатады.
Маусымдық ...... ... тек ... ... ... жасауы:
бұл кейбір өндіріс саласында кездеседі, әсіресе қайта өрлеу өнеркәсібінде
т.б.
Технологиялық жұмыссыздық – адамдарды машинамен ... ... ... ... ... ... ... талап етеді.
Жұмыссыздық – экономикалық белсенді халықтың бір ... ... ... ... ... ... ... жұмыс істеуге қабілетті және жұмыс істегілері келетін, бірақ жұмыс
табылмайтын хал-жағдай.
Жалпы жұмыссыздық – үш критерийге қатар жауап беретін адам ... ... ... ... ... ... ... (табысты жұмыс) жоқ,
б) белсенді түрде іздеп жүр,
в) белгілі бір уақыт аралығында жұмысқа кірісуге даяр ... ... ... ... ...... ... түзетусіз, мемлекеттік
органдарда тіркелген жұмыссыздардың жалпы саны.
Жасырын жұмыссыздық (бүркемелі) – жұмыс істеглері келетін, ... ... ... ... ... алуға құқылы еместігінен пайдасыз
көретін жұмыссыздардың жалпы саны.
Созылыңқы жұмыссыздық – 12 айға және одан ұзақ ... ... ... ... ... себептерін талдай отырып
шетел авторлары олардың жекелеген түрлерін ... ... ... Мысалы, АҚШ-ы Конгресі экономикалық статистика бойынша
комиссияның жүргізген зерттеуі жұмыссыздықтың 70 ... ... ... ... ерекше “себептері” бар. Экономистер барлық
жұмыссыздықтың түрлерін негізінен екі ... ... ... ... тобына – “жиынтық ... ... ... ... жұмыссыздықты айтамыз. Жұмыссыздықтың екінші
тобына – “жиынтық сұраным өзгерісімен байланысты ... ... ... және ... ... ... ... жұмыссыздықтың болуы – қоғам үшін ең ауыр экономикалық және
әлеуметтік ... ... ... пікірі бойынша, адамды жұмыссыз деп
есептегенде, ол тек жұмыстан айырылып қана ... ... ... ... ... ... айырылуды психологиялық зақым ретінде бағалап,
тек ең жақын туысқаны қайтыс болғанда алатын стресс деңгейінде қаралады.
Жұмыссыздқ ... ... ... ... ... – ЖБ – ... деңгейі;
ЖС – жұмыссыздар саны;
ЖК – жұмыс күшінің саны.
Жұмыссыздық қоғамға көптеген зиян келтіреді; ... ... ... ... ... ... адамдардың бар бөлігі өнім өндіруге
қатыса алмайды. Сөйтіп олар ... ... ... ақы ... ... ... мемлекеттік бюджеттің шығыс бөлігі
өсе түседі.
Әйелдердің де, еркектердің де жұмыссыздықтарының негізгі ... ... ... ... ... ... қиындығы және кез келген
жұмыстың табылмауы болып табылады. ... ... ... – олар ... ... штат ... ... жұмыстан
жиірек босатылады және үй шаруашылығын жүргізу қажеттілігі бойынша жұмысты
тастайды.
Жасқа ... ... ... да ... ... ... мен еркектер арасындағы теңсіздікті айғақтайды.
Кесте 1
Жұмыссыздық себептері, 2002 жыл
Дерек көзі: Қазақстан Республикасындағы ... ... 2002 ... ... ... жөніндегі Агенттігі, 2003ж.
II. Қазақстан Республикасының жұмыссыздық жағдайы, мӘселелері
Қазақстан Республикасының жұмыссыздық мәселесі төңірегінде айтылар
әңгіме көп. Жұмыссыздықты қоғамға жабысқан ... жара ... те, ... у ... те ... ... ... әсер етіп бұл ұдың ... ... ... нарықты экономиканың айырылмас серігі деуге ... ... ... ... ... бір деңгейден аспауы нарықты экономикаға тән табиғы құбылыс деп
бейнеледі. Мысалы, кейбір ... Дж. ... 3-4%, М. ... ... ... ... ... деп белгілеген. Ал осы ... аса ... онда ... ... ... ... бола
бастайды.
Санақ бойынша, жұмыссыздық деңгейі жұмыс ... ... ... ... ... ... деңгейі – жұмыс күшінен пайыздық ... ... ... ... ... ... ... қамтылу
мәселелері бойынша халықты ішінара тексеру негізінде есептеледі, тексеруді
ХЕҰ әдіснамасын пайдалану арқылы ... ... ... ... ... Аптасына ең кемі 1 сағат жұмыс істесе де, ол
адам жұмыспен қамтылған болып саналады.
Ресми (тіркелген) жұмыссыздық деңгейі – ... ... ... ... ... жұмыспен қамту органдарында
тіркелген жұмыссыздар үлесі.
Жұмыссыздықтың орташа ұзақтығы адамның ... ... ... ... Жұмыспен қамтылған адам деп – жұмысы барлары, ал жұмыссыздар деп
– жұмысы жоқ немесе соны ... ... ... ... ... ... ... мәніне тоқталып өттім. Енді мен сол адамдардың санақ
бойынша зерттелген, немесе зерттеу құрамына кіретіндер қарастырып, және ... ... ... ... мен еліміздің тәжирібелерін қарастырайын.
Халықтың бір бөлігі ... ... ... күші ... ... (оқушылар,
зейнеткерлер және т.б.) адамдар. Мұндай көзқарас әділетті саналуда, себебі
көптеген ... ... ... ... ... үзеп, еш жерде тіркелмей де,
сөйтіп жұмыссыздар армия ... ... ... Мұндайлардың саны 200 жылы
18,1 пайызға жеткен. Қызметінен төмендегендер мен толық ... ... де ... ... ... жылы ... саны 18,3 пайызды құрады. Бірақ ресми сынақтың
шынында ... ... ... мен ... ... ... анықтау қиын деген пікір екендігі дұрыс.
Жалпы 2002 жылдың қаңтарында ресми тіркелген жұмыссыздық деңгейі
экономикалық белсенді ... 3,7 ... ... (2001 ... 1-
қаңтарында3,9 пайыз). Қазақстан Республкасы статистика жөнінде агенттігінің
сараптамалық бағалауы бойынша 2001 ... ... ... ... жыл ... 13,5 ... ... 12,8 пайызға деген төмендеді.
Жұмыссыздықтың деңгейін анықтаудың негізгі ... ... ... ... ... сәйкес) жұмыссыздардың нақты санын
білу тетігін жетілдіру үшін елде үй ... ... ... ... лны 2002 ... бастап әр тоқсан сайын Статистика жөніндегі
агенттік жүргізеді.
2002 жылы 1 ... ... ... ... ... ... саны 368,2 мың адам ... ал 2001 жылы 1 қаңтарда ондайлардың
саны 362,4 мың ... ... ... ... ... ... саны 115,4 мыңға
жетті, яғни 2000 жылғыдан 5 пайыз өсті. Жұмыссыздық деңгейі ... 6,3 ... ... 6 пайыз, Маңғыстауда 5,8 пайыз және Атырау
облысында 4,9 пайыз болды.
Жасалған талдау көрсеткендей, жоғарыдағы аймақтарда жұмыспен ... ... ... ... біраз өсудің себептерінің бірі –
жұмыссыз ретінде тіркеуге деген ұмтылыстың ұлғаюы. ... өз ... ... ... ... қаражат бөлінуі себеп болды.
Мәселен, Павлодар облысында қаржы бөлу белгіленген мөлшердің 87 пайызындай,
Қызылорда да – 72 ... ...... және ... ... ... болды. Сондай-ақ жұмыспен қамту ... ... ... мен ... ... де өз ... тигізеді.
Жұмыссыздықпен күрес бағдарламасының орындалуы үшін 2001 ... ... ... ... ішкі ... 0,85 пайызы) қаржы бөлу
жоспарлағанда, нақты бөлінгені 16650,3 миллион теңге (жалпы ішкі ... ... яғни ... 85,3 ... ғана ... ... 1 қаңтарына Республика бойынша тұтас алғанда есепте
231,4 мың жұмыссыз адам болды, оның 22,2 мыңы ғана ... ... ... мыңы ... ... ... 2,2 мыңы ... оқытуда біліктілігін
көтеруде және қайтадан даярлауда болды.
Сондай-ақ жұмыспен қамту бағдарламасын қаржыландырудың 80 пайызынан
жоғары көрсеткіші Шығыс Қазақстан (87%), ... ... (81%), ... ... және ... ... (81%) орын ... жұмысқа орналастыру жөніндегі органдарға өтініш жасап
барған жұмыссыздар деңгейі орта есеппен 3,3 пайыз ... ғана ... ... ... оған ... ... ... көрсетеді.
Жұмыссыздықтың табиғы деңгейі: бұл баға мен жалақыны төмендететін
факторлар тепе-теңдік жағдайда ... ... ... ... ... тап ... қазіргі экономикадағы жұмыссыздықтың жоғары жәрежесін
анықтайды және патенциалды өнім шығаруға ... ... Егер ... ... ... өнім көп шығарылса, онда инфляциялық өркен пайда
болады.
Жұмыссыздықтың табиғы дәрежесі нольден жоғары болады, ... ... бір ... өмір сүреді (фрикциондық және құрылымдық). Жұмыссыздықтың
табиғы түрі қажет, ол инфляцияны тежейді.
Жұмыссыздыққа экономикалық саясат та әсер етеді. ... ... бойы ... ... бұрынғы жалақыларының 50%-ін алады,
салық төлемейді , сөйтіп, жалпы бұрынғы жалақысының 60-70%-ін алады. ... ... ... жаңа ... таңдауға талғампаз болады және
асықпайды, төмен ақылы қызметтерден ... ... ... ... ... ... ... (автомобиль құрылысы, болат
қорыту өнеркәсібіндегі дағдарыс, мұнай дағдарысы, ... ... ... ... ... ... пен ұсыныс сайма-сай келегенге
дейін біраз уақыт қажет ... ... ... ... төмендеуі
құрылымдық дағдарыстың бәсемдеуіне қажап-тозуға, қартаюға байланысты.
Жұмыссыздықтың ... ... ... бірі ... ... процесс жаңа қосымша жұмыс үшін ... ... ... ... ... салаларын тудырады, ол материалдық
өндіріс саласында еңбек етуге қабілеті бар ... ... ... түрде өсіру, қабілеті бар тұрғындарды жұмыспен қамтуды тұрақты
түрде өсіру, ... ... емес ... ... ... ... оның ұлғаюы, тұрғындардың әр ... ... ... ... тез өсуімен және халық ... ... ... ... ... ... (көп еңбекші керек қылушылық)
сипатталады.
Жұмыссыздықты ... және де ... ... ... ... Оны ... кестеден байқауға болады:
Кесте 2
Қазақстан Республикасның жұмысбастылық статусы бойынша халықтың
жұмысбастылығы
Кесте 3
2003 жұмыссыз халықты жынысына, жасына тұрғылықты ... ... ... ... денін діңкелетіп отырған аса күрделі ... ... Оның ... ... 1 ... ... әрбір үшіншісі тепсе
темір үзетін жастар. Үкіметтің кедейшілікті қысқарту жөніндегі бағдарламасы
бойынша 2002 жылы жұмыссыздар саны 638 мыңға ... ... ... ... ... ... ойысып, базар
жағалап, болмашы табысты тамағына талшық етіп жүргендердің басым көпшілігі
жас жігіттір мен қыздер емес пе? ... саны жыл ... оқу ... ... еселене түсуде. Мәселен, 2002 жылы 198 мың жас ... ... ... ... мыңы ғана ... ... ... таңдаған мамандықтары бойынша оқуын жалғастыруға мүмкіндік алды.
Колледжлердің, жеке оқу ... саны ... ... ... ... ... ... Өйткені, білім тауарға айналғанда ақы төлеп оқытуға ата-
аналардың шамасы жоқ, қалған 100 ... ... ... боп ... барма? Кез келген қоғамда жастар үшін мемлекет тарапынан дәйеті қам
жасалмаса, онда олар ... ... ... да сол қоғамнан орнын табуға
талпыныс ... ... ... ... да өмір ... ... жастарды түрлі заң бұзушылыққа итермелейді.
Жалпы жұмыспен қамтылғандардың, ... ... ... ... ... ... болады:
Кесте 4
Жұмыспен қамтылғандардың, жұмыссыздардың саны және жұмыссыздық деңгейі
Осы кестеде көріп отырғандай жыл ... ... ... ... ... болады. Мысалы алғанда 2002 жылға қарағанда 2003 жылы
жұмыссыздар саны 89,6 ... ... Ал ... ... ... ... 2002 жылға қарағанда 2003 жылы 1,1 пайызға жұмыссыздық
деңгейі азайды.
Әйелдердің жоғарғы білімділік ... ... ... ... ... сан жағынан басымдылығына септігін тигізеді, жоғары білімі
барлар 16%-ға (2003 жылдың деректері бойынша), арнайы орта білімі ... ... ... ... ... бастауыш білімі бар
жұмыссыздарды қоспағанда, білім ... ... ... еркектердің
деңгейінен жоғары (келесі диаграмма). Бастауыш білімі бар ... ... 5%-ға кем. ... бұл төмен білімді адамдарға ұсынатын
мамандықты талап етпейтін жұмыстарды (сыпырушы ыдыс-аяқ жушы және ... ... ... әйелдердің атқаратынынан болса керек. Жоғары
білімді ... мен ... ... ... ... ... осы фактордың халықтың әл-ауқатына қатысты маңыздылығын тағы бір ... ... 2001 ... ... ... ... ... 223 мың
жұмыссыздар тіркелді. Экономикалық белсенді халық санында ... ... -ды ... Тіркелген жұмыссыздар санының жартысынан астамы -
әйелдер. Жұмыссыздар саны ... ... жоқ оны ... ... іздегендер
және оған кірісуге дайын болғандар) 780 мың ... ... ... ... ... ... арасында әрбір екінші адам - әйел,
әр үшінші адам – 15-24 ... ... Орта ... ... 2001 жылы ... аяғында 17892 теңгені құрады және алдыңғы жылмен салыстырғанда 18,7%-
ға көтерілді, бұл ... ... ... өсуі ... құрады. Ал соңғы
деректер бойынша:
Кесте 5
Жұмыс істейтін еркектер мен әйелдердің ... ... ... 2003 ... ... жылнама. Қазақстан
Республикасының статистика ... ... ... ең жоғары мөлшері қаржы шаруашылығында сақталып отыр –
44187 теңге, ең төменгі мөлшері ауыл ... – 7497 ... ... ... 5,9 есені құрайды. Бұл уақыт ішінде орта есеппен жан
басына ... ... ... 79258 теңгеге жетті және 2001 ... ... ... ... ... ... артты.
Қоғамдық пікірдің республикалық ортылығының мәліметтері ... ... ... тек ... бесінші жұмыссыз көмек сұрауға
келеді.
Қазақстандағы жұмыссыздық Батыс елдеріндегі жұмыссыздықтан үлкен
айырмашылығы бар. ... ... ... қамтылу шектері еңбек
нарығының сыйымдылығының ... ... ... кейінгі
ұлғайтылған өндіріс болып табылады.
Кесте 6
Жұмыссыздар және ... ... ... ... шешудің жолдары
Жұмыссыздықтың проблемасын шешудің бірден-бір жолы бұл еңбек биржалары
туралы көптеген мемлекеттердің практикасының ... ... ... ... ... жұмыспен қамтамасыз ету олай болуының
өзінен жұмыссыздықпен күресудің негізгі ... ... көре ... ... ... ең ... ... дамыған мемлекеттерде жұмыссыздарға
көмек беру мақсатындағы адамгершілік ... ... ... ... өте келе және еңбек қатынастарының дамуына байланысты оның ... мен ... ... ... ... – бұл ... ... барысында
жұмыскерлер мен кәсіпкерлер арасында делдалдық қызметін атқаратын
келісімдер жайын, ... ... ... ... мәселе.
Тәуелсіздік алғашымызға он жылдан асып уақыт өте келе, біздің ... ... ... ... бірақ осыған қарамастан
жұмыссыздар саны ... ... ... ... ... ... ... жұмыс істеуде, әр таңертең сайын базардың алдында жиналған
дұмыссыздар бұл еңбек биржасының мың жылдан жоғары тарихы бар: бұл ... ... мен ... ... ... ... Олар келісімге
келіп өз жұмыстарын атқарып, ал жұмысты ... ... ... ... тауып келіседі. Міне, бұл биржаның жұмыс жасау принципі осы ғана. Бұл
биржа туралы әгімелегенде ... ... ... ... арасынан
сіз не бір аз жұмысына, яғни мамандығына нағыз шын көңілмен беріліп, ... ... ... ... ... ... Ал
бірақ осы адамдардың кейбіреулері күні бойы ... ... ... яғни бір ... ... ... ... не айтарыңызды
білмейсіз. Өкінішке орай Совет өкіметі кезінде ... ... ... істемеді.
Бірақ, болашақта жұмыссыздар санын азайту үшін Қазақстан Республикасының
заңдарына сай жұмыс істеуі керек. Ал, ... ... ... ... мүмкін
емес. Себебі жемқорлықпен күрес жүргізіп жатқанымыз да сол проблемаларды
шешудің негізгі екендігінде. Сонымен ... ... ... тек ... ғана емес ... да ... ... мүмкін. Егер біз
жанұядағы бір адамның жұмыс істеуі, ал басқаларының ... ... елге ... ... ... ... ойлы сөздеріне тура
келеді. Сол себепті жанұяда ... ... ... ... тек Қазақстан ғана емес әлемнің барлық еледерінде ... ... ... ... алдыңқы орындағы Қытай мен Индияда жұмыссыз
адамдардың пайызы 27%, бірақ бұдан ад жоғары ... ... ... ең ... ... Азия ... мен ... орналасқан біршама елдерді
айтуға болады. Көптеген кедей мемлкеттер адамдарды жұмыспен ... ... ... ... ... еңбек күшінің болғанымен экономикалық-әлеуметтік
жағдайымыз төмен.
Осы кезде айта кететін жай ... ... ... ... ... жалдау
арқылы толық түсінуге болады. Ол еңбек нарығындағы ұсыныс пен ... ... ... алу мен бас ... ... тіркеу; жұмысын
ауыстыратын немесе жұмыс іздеген, жұмысқа тұруға тілек білдірген адамдарға
ақпарат беру, жұмыс ... ... ... оқыту мен қайта дайындауды
ұйымдастыру; жастар арасында кәсіптік бағдар беру ... ... ... тарту үшін делдалдық қызмет атқару. Осындай ... ... ... ақы ... ... ... мен
ұйымдардың мүдделерін есепке ала отырып, биржалар арқылы ... ... ... ... ... ретінде және олардың берген жолдама кәсіпкерлер
үшін міндетті болмайды. Ол тек қана ... ... ... ... ... ... ... қабылдауға мүмкіншілігі бар, немесе
өздерінің кадр ... ... ... ... және оны ... ... қазіргі кездегі биржада еңбекке деген сұраныс пен ұсыныс ... ... ... ... Осы ... ... дамыған Батыс елдерінің
тәжирібесіндегі жағдайларды қолдануға болады. Бұл консультацияның көмегімен
бір ... ... ... ... ... ... 40%-ке кемиді.
Сондай-ақ, жұмыссыздарды қаржыландырудың жаңа ... ... ... ... ... ... ... жұмыс тәжирібесі бар және
өз ісінің маманы болғысы келген 400 жұмыссыз ... ... ... ... айға дейін жәрдем ақы береді.
Жұмыссыздықты сонымен бірге жоюдің тағы бір жолы экономиканың неформалды
секторын дамыту, оның ... қала ... ал ... ... ерекше
саласы. Бұл салаға және адамның еңбек ... ... ... өнеркәсіп
және бұл салаға мемлекеттік саясаттың ешқандай ... ... ... Дамушы елдерде және қалаларда формалды емес сектрде 50% жұмысшы ... күші ... ... бұл саланың дамуына ешқандай шек
қоймай, қайта ... ... ... ... ... ... барынша көмектескені дұрыс. ... ... ... ... ... емес ... қаладағы
жұмыссыздар санының азаюына себебін тигізеді дейді.
Сол сияқты қазіргі кезде біздің мемлекетімізде де ... ... ... 2030 жылға дейінгі стратегиялық жоспарында ... ... ... ... ... ету жолдарын айқын ... бұл ... ... ... ... ... ... етіледі деп күтіледі.
Бағаның төмендеуін қоздыру, Бұл да жұмыссыздықты азайтуға ... ... Ол үшін ... шетел валютасына ақша ... ... ... ... ... пен ... тепе-теңдігін қамтамасыз ету,
субалдия көлемін капитал көп қорланатын өнеркәсіпке аз ... ең ... заң ... ... ... ... барьерді азайтып, шектеуді
ауыл шаруашылық өнімдерінің бағасына тоқтату.
Бұл жерде айтылған ... ... ... ... жатыр.
Мысалға: соңғы жылдарда Президент жарлығы бойынша ең ... ... ... және ол 2001 жылдың 1-ші қаңтарынан бастап қайта ... ең ... ... ... мен ... ... ... шешім
қабылдады. Осында айтып кеткеніміздей жұмыссыздыққа байланысты ... ... оның ... ... ... ... білу
көп ізденісті талап ететін мәселе болып қала береді. ... ... ... ... және оның ... созылғанын анықтауды
алмастыру коэффицентінің роліне назар ... ... ...... ... ... ... табыстың жұмыспен қамтамасыз
етілетін кездегі табысқа қатысты.
Жұмыспен қамтылудың тұрақтылығы. Жұмыстан босатылған адамдар жұмыссыз
қалудан онша азап ... ... ... көп ... ... ... жәрдем ақысы жұмыссыздан қорқуға итермелейді; оның
мөлшері жұмыссыздықтың тоқырауы мөлшеріне қосылады дегенге күмән бар. ... ... ... ... ... ... ... кеткен
уақытты қажетсінеді. Соңғы жылдары жұмыссыздар үшін жұмыс істету проблема
емес, себебі олар үшін ... ... деп ... ... ... ... шындығында жұмыссыздардың барлығы жәрдемақы ала
бермейді. Шындығында, жалпы жұмыссыздардың үлкен екі бөлігінен төмендеуі
ғана сақтандырылған ... ... ... жӘне ... ... ... мемлекеттік саясаты
Жұмыспен қамтылу – азаматтардың жеке қажеттіліктерін қанағаттандыру
үшін қажет табыс немесе кіріс әкелетін қызмет.
Еңбек ... – бұл ... ... тауар ретінде сату, сатып алу туралы
экономикалық қатынастардың жүйесі. Еңбектің тікелей әсер ... ... ... еңбектің дәрежесі көтеріледі, әрбір жұмыс ... ... ... және оның ... ... ... ... рыногында өте
қабілетті және іскер жұмыскерлерге қатаң әрі қатал талдау ... ... ... жалқау, әлсіздерді ешқашан аямайды. Ол
еңбектің жоғары шапшаңдығын қамтамасыз ... ... пен ... ... етіп, іскерлік пен бастамашылдықты ынталандырады.
Жұмыссыздық мәселелерін зерттеу кезіндегі туындайтын негізгі қиындықтар:
зерттеу ... ... және ... емес құрылымдар арасындағы
келіспеушілік, еңбек ... және ... ... ... ... үкіметтің және халықтың талғаусыздығы, халықтың социалистік
құрылыс кезіндегі қалыптасқан ... ... ... ... ... ... мен ... заңы әрекет етеді. Ол
еңбекке төлейтін ... ... ... Бұл ... ... ... мен сатып алушыр кездеседі.
Францияда жұмыспен қамтамасыз етумен айналысатын, сол үшін жауап ... ...... ... ету ... ... деп ... Оның
жұмысы еңбек, жұмыспен қамту және білім министрлігінің бақылауында ... ... ... ...... ... келгендердің барлығы
жұмыспен қамтамасыз етілген кездегі жұмыспен ... ... ... ... ... жатқандар есепке алунбайды. Толық жұмыспен
қамтылу кезінде елдің ... ... ... ... ... ұйғарылады. Ал, өздігінен қамтылу – ... ... ... ... мен ... ... өндірісінен түсетін пайдаға тікелей
қатысты болатын жұмыс (мұнда өз тұтынуы табыстың бір ... ... ... ... ... ... ... мен әйелдер
арасындағы, сондай-ақ ауылдық жерлердегі жұмыспен ... ... ... шешімін тапқан жоқ. ... ... ... да ... ... ... ... Қазір ұзақ уақыт жұмыссыз жүргендер ... 75%-ын ... ... ... қамтылған халықтың үлесі
40%-ке дейін ұлғайды. ... ... ... ... ... өсуі
бірқатар проблемаларды шешуді талап етеді: олардың, ... ... ... ... ... және ... қауіптер төнетін жағдайда
кедейшілікке ұшыратпау мақсатында оларды халықты әлеуметтік қорғау жүйесіне
кіргізу керек. ... ... ... ... ... ... ... шамалы бөлігінің ғана тұрмыс деңгейлері мен сапасын
жақсартумен шектелді. Халықты өнімді ... ... ету ... ... тек ... және кен өндіру өнеркәсіптерін ғана емес, сонымен
бірге экономика саласының ... ... де ... ... етеді.
Жұмыспен қамтудың мемлекеттік саясаты сондай-ақ жұмыс берушілер ... ... ... ... абзал, мәселен, өнеркәсіптің
өңдеуші салаларында, ауыл және орман шаруашылықтарында, сондай-ақ ... ... ... және ... көрсететін экономика салаларында
жұмыс органдарын ашу үшін ... ... ... ... ... т.б. ... шаралардың барлығы кедейшілік көзқарасы тұрғысынан
халықтың ең осал ... ... ... ... ... ... ... жағдай туғызады. Жұмыспен қамтылудың ұлттық
бағдарламасын ... осы ... ... оң ... ... ... еңбек табыстары бар және әлеуметтік қауыптер төнген жағдайда
әлеуметтік кепілдік/ қорғаумен қамтамасыздандырылмаған ... ... ... ... ... кәсіпкерлік қызметпен айналысу және шағын
несиелерді қосқанда, ... ... қол ... ... ету үшін ... жағдайлар жасауды талап етеді.
Еңбек нарығы – бұл тауар болып табылатын еңбек ... ... ... ... мен ... оларға сұраныс пен ұсыныстың бір-
біріне әсер етуімен белгіленеді.
Еңбек нарығында бірнеше ерекшеліктер болады. ... ... ... ... ... ... жатады. Бұларға әлеуметтік, дині, мәдени,
саясы және т.б. адамдық қасиеттер тән ... Осы ... ... оның ... ... етеді. Еңбектің бағасы – ресурс бағасының
жабайы бір түрі ғана ... ол ... ... ... ... және оның отбасының амандығының бағасы, құны болып ... ... ... ... өміріндегі еңбектің рөлімен белгіленеді,
еңбек табыстың және жақсы хал-жағдайдың өте маңызды көзі. ... ... ... өте маңызды өндірістік ресурс болып табылады.
Осыған сәйкес, еңбек нарығы ... екі ... ... ... функцияға
адамдардың табыстары мен жақсы тұрмыс жағдайының әдеттегідей дәрежесінің
қамтамасыз етілуі және ... ... ... ... ұдайы өндіруінің қамтамасыз ... ... ... ... ... еңбекке рационалды тарту, оны бөлу, ... ... ... ... ... ... ... функцияларын атқарады,
олар бәсекелестік қабілеттің күшеюіне, ... ... ... ... квалификацияның жоғарылауына, мамандықты ауыстыруға т.б. мүмкіндік
тудырады. Бәсекелік еңбек нарығының классикалық үлгісінің негізін мынадай
принциптер ... ... ... бейнелейтін және еңбекке сұраныс
жасайтын жұмыс берушілердің көп ... ... ... ... ... ... ... жасайтын жұмыскерлердің көп болуы. Еңбек нарығындағы
субъектілердің тәртібі рационалды ... ... ... жетуді және
пайда табуды көздегендігімен белгіленеді. Олар үшін ... ... ... ... ... ... ... Жұмыс берушілер ұсынатын жұмыс
орындары және жұмыскерлер ұсынатын жұмысшы күші біркелкі болады. ... саны мен ... ... ... өлшенеді.
Икемді нарықтық механизімі баға арқылы жүзеге асырылатын еңбек нарығы,
жетілген ... ... ... сипатталады. Осындай нарықта жекелеген
жұмыс берушілер, жекелеген жұмыскерлер жалпы ... ... әсер ... ... ... ... жекелеген фирмалардың немесе
жұмыскерлер топтарының әрекеттеріне тәуелді ... олар ... яғни ... ... ... ... жалпы өзара
әсерлерімен белгіленеді.
Бәсекелік еңбек нарығында еңбекке сұраныстың қисық сызығының еңкеюі теріс
бұрышы болады: жалақының ... ... ... ... ... сұраныс
төмендей түседі. Жұмысшы күшіне сұраныс, жиынтық сұраныспен ... ... мен ... ... ... ... квалификациясы бар
жұмыскерлердің белгілі санымен, жұмыс ... ... ... ... ... ... ... қабілетті
жастағы адамдардың өздерінің қабілеттерін әдеттегідей ... ... ... және ... экономикалық ұсыныспен есептесе отырып,
жақсы хал-жағдайды қолдап тұруға жеткілікті қажеттіліктермен ... та ... әр ... ... әсерімен қалыптасқан баға
дәрежесімен, шығындармен, жалақымен, еңбек ... ... ... ...... құрылымымен, несие-
қаржы, салық, заң жүйесімен, кәсіподақтардың, ... діни және ... ... қалыптасады.
Енді еңбек нарығына байланысты кейбір мәліметтерді қарастырып көрейік:
2004 жылдың үшінші тоқсанында 15 және одан ... ... ... белсенді халық саны 7,9 млн адамды құрады. Бұл өткен жылдың ... 68,6 мың ... ... ... көп ... 7,3 млн адам ... ... болатын, бұл 2003 жылдың
үшінші тоқсанына қарағанда 76,3 мың адамға ... ... ... ... ... – 3,8 млн адам, әйелдер – 3,5 млн ... ... ... қамтылғандардың саны 4,1 млн адамды (жұмыспен қамту деңгейі –
91,1%), ... ... 3,2 млн ... (44,3%) құрады. ... ... ... ... саны 4,5 млн ... ... (жалпы саннан 61,8%), одан ірі және орта кәсіпорындарда 2,5 млн ... ... ... ... ... ... мемлекеттік және
мемлекеттік емес ұйымдар, 12%-ы жеке ... 7%-ы ... ... етті. Өз бетінше қамтылған халық саны 2,8 млн адамды құрады (38,2%).
Жұмыспен қамтылғандар ішінен 1,3 млн адам (олардың ... ... ... орындарында және құрылыс ұйымдарында 2,5 млн адам (34%) ауыл және
балық шаруашылығында, ал 3,5 млн адам (49%) қызмет көрсету ... ... саны ... ... ... оны ... ... кірісуге әзір болғандар) 2004 жылдың үшінші тоқсанында 634,2 мың
адамды құрады немесе өткен жылдың тиісті кезеңіне ... 7,7 мың ... ... ... 8% (2003 ... ... ... 8,2%) құрады.
Жұмыссыздардың жалпы санына әйелдер саны 370 мың ... (59%), ... ... мың адамды құрады (41%).
Жұмыспен қамту органдарында жұмыссыздар ретінде есепте тұрған азаматтар
саны 2004 жылға 126,8 мың ... ... ... ... белсенді
халық санындағы тіркелген жұмыссыздардың үлесі 1,6% болды. Қазіргі уақытта
ваканттық органдарға ... ... ... ... 40% - ... ... 25% - экономикалық пен бухгалтерлік іс, 3% - ... ... ... 2% - заңгер білімі, және басқа да мамандықтар.
Република бойынша тұтас алғанда 127,7 мың адам ... ... ... ... ... ... 35%. Ауылдық жерде ... ... 28% ... ... 2000 ... ... ... тапсырмасы 109,4% орындалды.
Республика бойынша 2000жылғы желтоқсанның аяғында бір бос жұмыс орнына
орта есеппен 25 адам, ауылдық жерде – 137 адам ... ... ... алып ... ... ... ... жұмыс сұрап келген 18 мың адамды орналастыру көзделсе, іс жүзінде
32 мың адам орналастырылды яғни 77,7% ... ... ... ... ... 4 мың және 5,2 мың ... яғни 30,9%, Оңтүстік Қазақстанда – 7,9
мың және 9,5 мың адам ... 20,1%, ... – 4 мың және 5 мың ... ... ... – 5мың және 6 мың, яғни 19,6% ... ... еңбекпен қамтудың төменгі көрсеткіштері бұрынғысынша Жамбыл
облысында, бұл облыста жұмыс сұрап келгендердің тек 13,9%-і ... ... ... ... ... бес облыста
орындалмай қалды.
Еңбекпен қамтуға жәрдемдесудің бір көмегі – бос ... ... ... ... күні оларды ұйымдастыру мен өткізудің
тәжирібесі Қарағанды, Ақмола, Атырау, ... ... ... ... ... ... ... жөніндегі өкілетті органдарында бар.
Кесте7
Қазір де жұмыспен қамту саласында ... ... ... күші ... жұмыстың жағдайына қоятын талабы арасында елеулі қайшылықтар ... ... ... ... көрінеді.
Қазіргі таңда Қазақстанды жұмыспен қамтамасыз ету шамасы қандай?
Жұмыспен қамту бағдарламаларында ... ... және ... ерекше көңіл бөлінуі тиіс. Бұл орайда жұмыссыздықты азайтуға
бағытталған дәстүрлі шаралар (жұмыссыздық бойынша ... ... және ... ... ... ... ... беру) ұзақ
мерзімді жұмыссыздық проблемасын шешу үшін ... ... ... ... ... отырып, консультативтік, психологиялық
қызметтер көрсететін, сондай-ақ ұзақ уақыт жұмыссыз жүргендерді әлеуметтік
қатарға қосу ... ... ... ... ... ... барынша оң нәтижелерге қол жеткізуге болады. Бұдан бөлек, ... ... ... ... ... және мамандықтарға үйрету үшін ұзақ
уақыт жұмыссыз жүргендердің қатарынан ынталы топтар құру, оларға ... мен ... ... ... ... ... көрсету де сондай-ақ
пәрменді шараларға уласуы мүмкін. Жастар ... ... ... өйткені ол болашақтағы кедейшілікті жаңғыртуы ықтимал.
Енді жұмысбастылық теориясындағы көптеген талқыланып отырған мәселелердің
бірі – еңбек рыногінде ... ... бар ... ... ... жұмыссыздыққа тоқталып кетейін.
Жұмыссыздыққа ұшырап отырған көбіне әйел – аналар. Бұрын үйде бала бағып,
отбасының шаруасымен айналысып отырған ... ... ... ... істеуге мәжбүр. Республика бойынша жұмыссыз әйелдердің ... саны 25 ... ... Олардың ішінде 84,4 %-і нағыз еңбек
ететін шақ – 29 жасқа дейінгілер. Алайда, ... ... ... ... ... Себебі, олар бұрын алған мамандығы жоқ, ешбір еңбекке
бейімделмеген, Сөйтіп, ... да ... ... ... ... ... нарық кезінде де қиындық шебінде қалып отыр.
Жұмыссыздықтың гендерлік ... ... мен ... ... ең ... ... рыногынен көрінеді. 2002 жылғы
статистика деректері бойынша экономикалық ... ... ... 4%-ға ... болған. Бұған керісінше, халықтың экономикалық белсенді
емес санатында әйелдер 1,7 есе көп. Осы ... ... үй ... өз ... көшу ... ғана түсіндіруге болмайды.
Әйелдер өз еңбектерін ... ... ... 2001 ... ... ... саны 15%-ға өсті, ал еркектердің мұндай көрсеткіші – ... ... ... ... ... ... ... әйелдердің үлесі
төмендеу.
Жұмыссыздық “әйел шырайлы”: жұмыссыздардың жалпы санында ... ... (2001 жылы - 57%, 2002 жылы - 59%). ... ... ... салыстырғанда әйелдер арасында жоғары (2002 жылғы деректер
бойынша – 11,2 және 7,5).
Қазіргі кезде біздің ... ... ... ... ... ... төмен бағалануда. Мысалы, бір сағатты адам еңбегі Швецарияда
– 30, Германияда – 28, Австралияда – 22, ... – 15 ... ... ... ... Республикасында жұмысшы мен мемлкеттік
сектордағы ... бір ... ... 0,10 доллар тұрады. Ал
Республика аумақтарына жеке-жеке ... ... ең ... жалақы –
Атырау облысында тіркелді. Бұл облыста орташа айлық нақты жалақы ... ... ... ... ... және Оңтүстік Қазақстан, ... ... ... ... ... ... ... 20000 теңгеден асады.
Облыс тұрғындарын жалақы төлеудегі осындай ... ... ... ... ... ... жылғы орташа айлық жалақы – 13,9%-
ға өскен.
Жұмыспен қамту саясаты аясындағы шағын және орта ... ... ... шаралардың ерекше маңызы бар, ол: ... ... салу ... ... ... жетілдіру, кеңсешілдікті
жою және т.б. ... ... ... еңбек рыногының
әртараптандыру әрекеті өз көмегін тигізеді.
Қазақстан Республикасының Президенті ... ... 2004 ... ... ... ... жалдауында шағын бизнес туралы айта кеткен
болатын: біздің шағын және орта ... ... ... ... ... қажет. Біз кәсіпкерлік ортаның басымшылығын іске
асыру үшін қолайлы жағдай туғызуымыз керек.
Республиканың ... ... ... 2004 жылғы 1 шілдеде
есептелген дерек ... 464,1 мың адам ... ... бұл ... ... бірінші ақпанындағы деңгейден 4,9 ... ... ... ... ... ... бойынша 2004 жылдың
шілде айының 1-ші ... ... ... ... ... 138,4 ... ... кәсіпорын тіркелген, бұл көрсеткіш ақпан айының 1-ші
жұлдызындағы деңгейден 5,4%-ға ... ... ... ... ... ... кәсіпорындар. Осы кәсіпорындардың әрбір екіншісі,
яғни 49 мыңнан астамы маусым айында белсенді ... ... ... ... ... ... ... қамту туралы” жұмыссыздығы
үшін олардың, негізгі жалақысының 50%-нан төмен емес мөлшерде кепелдікпен
ақы белгіленеді. Ол ... ... ... ... күн көру
деңгейімен төмен болмауы қажет. Салыстыру үшін ... ... ... ... АҚШ- та ... 50%-ын құрайды, Жапонияда
жұмыссыздардың жас ерекшелігі мен басқада көрсеткішіне ... ... ... 60-80% құрайды, Францияда – 1-2,5 жылдағы ... ... ... ... күніне 40 франк төленеді, ал 3 жыл бойы ... ... ... 52 апта бойы 28,5 фунт ... ... ... жалақысынан шегеріліп, сол жиналған сомалардан аранайы ... ... ... ... ... ... ... нарығындағы әртүрлі
категориядағы адамдарға дифференциалды түрде қарау көзделген. Әсіресе
жастарға. Осы мақсатта ... ... ... ... үшін ... жасалып, ол өмірге ендірілді. Бұл ... ... ... үшін ... ... құру ... ... орын берілген,
кәсіпкер жалақыны төлеу шығындарын ... ... ... ... ... өз ... алады. Қазақстан Реепубликасы
Президентінің “Мемлкеттік жастар саясатын жетілдіру шаралары туралы” шешімі
шығып, онда осы меемелерді ... ... ... айтқанда, азаматтарды жұмыспен қамту саласында мемлекет оларды
әлеуметтік қорғауға, барлық адамдардың ... мен ... ... ... қамтамасыз етілуіне, әлеуметтік көмекті аса қажет ететін
және жұмыс табуда қиындық көріп ... ... 20 ... ... ... ... ... тәрбиелеп отырған жалғыз және көп балалы ата-
аналарға, өз топырағын аңсап ... ... ... ... жүйесі бізде қалыптасқан жоқ.
Жұмыссыздық мәселесін мемлекет тарапынан шешудің жолы – ... ... ... жақсарту. Алматыда жоғарғы аталған
мекемелердің көмегімен жұмыс табу ... ... ... ... ... ... ... “еңбек биржасын” Сейфулина даңғылында
құрды. Бұл тек Алматыда ғана емес, басқа да ... ... ... Осы ... ... ... ... деңгейін айтарлықтай
көтерер еді, себебі қазір көптеген кәсіпорындар ... ... ... ... бұл ... өмір сүру ... ... тиген “алып-сатарлықпен”
айналасуда. Ал бұл жұмыс ... ... ... ... ... ... ішкі ... 35% құрайды, сол себептен үкімет ... ... ... қарстыруы қажет. Егер ... ... ісін ... ... ... ... қолдап, жеке кәсіпкерлікке
салықты азайтса, істің мәнісі басқаша болады.
Бірақ ... ... ... ... ... жетуге болмайды. Өзінің елді дағдарыстан шығаруға ... -2030” ... ... ел ... – “біз осы барлық реформаларды республика ... ... ... ... ... елді ... ... алатын
тек Қазақстан халқы. Шетелден келіп, елге миллион долларға инвестиция беруі
арқылы өмір жақсарды деп үміттенуге ... ... ... да ... ... ... жүреді.
Себебі нарықтық экономика ұсыныс пен сұранысқа байланысты ... ... пен ... ... деп айта ... ... ... алғаннан бірге жылдарда жыл өткен сайын жұмыссыздық
саны өсе түсуде. Бірақ оны экономистер өтпелі экономиканың жазылмаған заңы
деп ... ... Сол ... ... КСРО ... ал ... жаңа
тәуелсіз мемлекеттер елдерінің барлығында жұмыссыздар саны өсу үстінде. Сол
себепті әр мемлекет өздерінің ... ... ... ... қолданылады. 90-шы жылдардың басында, яғни бірінші жартысында
жұмыссыздарды ешкім ... және олар ... ... ... әкелетін зияандары бар ма, бар болса қандай, міне осы сияқты
сан алуан сауалдарға жауап іздеуге ... ... еді. ... оған ... ... жоқтай көрінді. Бірақ бұл мәселені сонау Самуэльсон, К.Маркс,
Кейнстердің ... ... ... еді. ... еңбегі арқылы біз
жұмыссыздықтың экономикалық және теориялық жақтарымен ... ... ... Олар туралы бұл еңбекте толық айтуға мүмкін емес және
барлығын толық ... ... ең ... ... жазып отырмыз.
Біз тәуелсідігімізді кейін өз ... ... ... ... ... бастадық. Бірақ бұл төлем ақылар әр түрлі мамандар үшін
әр түрлі ... ... Олар ... ... сол категорияға
сәйкес коэффицент белгіленеді, бұл коэффиценттер тек мемлекеттік мекемелер
үшін орындалады. Ал жеке меншік ... мен ... үшін ол ал ... әсер ... Бұл жерде айта кететін мәселе елдің ... ... ... ... ... ... де өсуі мүмкін, ал
жеке меншік кәсіпорындар мемлекет тағайындаған коэффиценттен ... ... ... саны ... ... және орта ... қатар азая бастады, яғни егер ... және ... ... ... сөз ... ... ... ашылуы дегенді көрсетеді.
Президентіміздің ... және орта ... ... оларға қолдау беру
дегеніміз жұмыссыздықпен ... деп ... ... Егер ... ... ... қатарына қосылу үшін техника мен ... ... ... жас ... ... ... жігер бола алар еді. Бұл
тек ғана деп қарастыруға болмайды. Әр жетістікке тек сол ... ... ... ... үшін ... қолайсыз, өйткені оның салдарынан жалпы өзінің
патенциалды деңгейінен ... ... ... ... ... ... таптағанына қынжылады. Соынмен қатар ол өзінің қатарластырының, яғни
жұмыс істейтіндердің ... ала өзін ... ... ... ... ... төмендігіне қамтылады.
Жұмыссыздықты қысқартқаннан патенциалды пайда табатынымыз белгілі.
Циклдық жұмыссыздықтың натуралды ... ... ал ... ... ... сол натуралды деңгейде пайда болады.
Осы жерде айта кететін – егер ... ... ... ... шығынды қарастырсақ онда заңдарды пайдалана отырып есептеп
шығаруға ... Ал осы ... ... ... болуы қажетті
деңгейден өнім төмен болады. Әріне бұл қоғамға зиянды екеніне ... ... ... одан ... ... бір жолы ... Осы ... елімізді дағдарыс жағдайынан шығаруға арналған “Қазастан - 2030”
бағдарламасы. Бұл бағдарлама ... біз ... ... экономикасы
дамыған 20 мемлекеттің қатарына енеміз делінеді. Бірақ, бұның жүзеге асуы
тек үкімет пен ... ... ... ... толық түсінушілік
болғанда ғана ... Біз ... ... үкіметті қолдап, өзіміздің
мемлекетті жоғары дамыған елдер ... ... ... қажеттігін
түсінеміз деп үміттенемін.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
1. Әкімбеков, “Экономикалық теория”, 282-289 беттер.
2. Винокурова А., ... в ... ... ... 2001, 27 ... Добрынин А.И., “Экономикалық теория”, Санкт-Петербург, 2000.
4. Жандабеков Р., “Жұмыссыздықты жетелейтін жері - қылмыс”, Заң ... 2001, ... ... Ж., ... жанашырлық жетіспейді” (Жастар арасындағы
жұмыссыздық), Егемен Қазақстан, 2003 14 ... ... М., ... кім ... ... ... ... Оразәліқызы Г., “Жұмыссыздық қазақты жұтып қоймай ма?”, Жалын, 1999,
№6 54-57 ... ... Б., ... ... ... Алматы ақшамы, 2002, 3-4
беттер.
9. Тоқтыбеков Ә., “Жұмыла көтерген жүк ауыр”, Түркістан, 2000, 2-4
беттер.
10. ... ... ... ... ... Алматы, 2002, 76-79
беттер.
11. “Қазіргі таңның басты мәселесі”, Саясат, 2004, ... ... ... ... ... босау
11,1 ... ... ... ... ... ... ... босау ... шарт ... ... ... босау ... ... ... ... шаруашылығын жүргізу ... ... ... ... табылмауы
17,8 ... ... ... ... ... ... ... 2003
Барлығы Соның
ішінде Барлығы ... ... ... адам ... ... халық, барлығы 6201 3792 2409 ... ... ... 3504,4 2541,8 962,6 ... ... ... ... ... 2858,5 ... 3127,5 2238,2 ... ... 439,1 342,2 ... 369,3 ... ... 206,8 0,7 ... 14,3 ... жұмысбастылар 2696,6 1250,2 ... 1017,9 ... ... ... 59,4 39,4 ... 33,2 ... жұмысшылар 2499,1 1183,4 ... 959,8 ... ... 84,9 14,4 ... 15,2 ... ішінде
Мың адам %-бен
Ер адамдар ... адам %-бен Мың адам ... ... 780,3 100 ... 442,3 ... ... ... 15-24 240,3 30,8 ... 124,5 ... 503,5 ... 59,3 303 ... 33,3 ... 6 13,1 ... одан ... 3,2 ... 0,4 1,7 ... ... 522,7 ... 100 305,6 ... ... ... 15-24 139,2 26,6 ... 73,4 ... 354,4 ... 62,1 219,7 ... 26,4 ... 7,1 11 ... одан ... 2,7 ... 0,5 1,5 ... 257,6 ... 100 136,8 ... ... ... 15-24 101,1 39,2 ... 51,1 ... 149,2 ... 54,4 83,5 ... 6,9 ... 4 2 ... ... 0,4 ... 0,1 0,2 ... 2001 2002 ... ... ...... мың адам ... 6698,8 ... 3235,5 3470,2 ... 2945,5 3228,6 ... саны ... 780,3 ... ... ... ... ... жыл 251,4
231,4 216,1 ... ... % ... 10,4 ... ... ... ... ... жұмыссыздар 3,9 ... ... (жыл ... ), ... ... айлық атаулы жалақы, теңге ... ... ... ... ... ... ... ... 2001 2002 ... ... ... мың адам ... ... ... деңгейі % ... ... ... ... 66,5 ... ... 75,5 ... қамтылу деңгейі ... 89,6 ... ... ... 91,1 ... 47,5 88 ... ... ... 92,2 ... ... 87,4 ... ... ... 10,4 ... ... ... 8,9 ... ... 12 ... ... 7,8 ... ... ... 12,6 ... ... ... жұмыссыздық % ... ... ... 6,1 ... ... ... 13,1 ... ... ... 10,1 ... ... ... 10,3 ... орта ... 12,5 ... орта ... 12,2 ... ... 7,4 ... ... ... ... 10,4 ... жас
% ... 10 ... жас ... 24,6 ... жас ... 16,9 ... жас ... 11,9 ... жас ... 9,8 ... жас ... 9,2 ... жас ... 8,5 ... жас ... 7,7 ... жас ... 7,2 ... жас ... 7 ... жас ... 5 ... жас ... 2,6 ... жас және одан ... ... 1,4 ... ... ... ... 19,1 ... ... ... 17,4 ... ... 21,1 ... ... ... 15,1 ... ... 23,6 ... ең ... ... ... ... 4181
Орташа айлық атаулы жалақы ... 19303 ... ... ... 21511 ... ... 12635 ... 2001 2002 2003 ... ... ... (мың адамға) 6201 ... ... 7,3 ... ... 3486,4 ... ... ... 3222,5 ... ... ... ... органдарында 231,4 216,1 ... ... ... ... % 12,8 ... 8,2 ... ... ... 3,7 ... 2,4 ... ... ... ... %

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Еңбек биржасы мен жұмыссыздықтың теориялық мәселелері25 бет
Ағылшын тіліндегі эпитеттердің стилистикада алатын орны12 бет
Батыс Қазақстан экономикалық ауданындағы отын-энергетика кешенінің даму мәселелері58 бет
Бұлтартпау шарасын қолданудың бір қатар мәселелері және оларды шешу жолдары48 бет
Германияның орталық Азиядағы саясаты (1992-2009 жж.)167 бет
Германияның Орталық Азиядағы саясаты (92-2009 жж.)137 бет
Еңбек ақы төлеудің есебі60 бет
Желілерде компьютерлік ақпараттарды қорғау мәселелері94 бет
Каспий теңізі табиғат ресурстарын игерудің саяси-географиялық және экологиялық-экономикалық мәселелері95 бет
Мемлекет дамуының экспортқа бағытталуы73 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь