Жұрнақтардың шығу тектері мен даму тарихының сипаттамалары

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3бет

І ТАРАУ ЖҰРНАҚТАРДЫҢ ШЫҒУ ТЕКТЕРІ МЕН ДАМУ ТАРИХЫНЫҢ СИПАТТАМАЛАРЫ

1.1 Сөз түрлендіруші жұрнақтарының қолжазба тіліндегі сипаты мен ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...4.9бет
1.2 Сөз тудырушы жұрнақтарының жасалу тарихы мен зерттелу жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9.17бет

ІІ ТАРАУ ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ ЖҰРНАҚТАРДЫҢ КЛАССИФИКАЦИЯСЫ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ НЕГІЗГІ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

2.2 Қазақ тіл біліміндегі жұрнақтардың жіктеу мәселесі ... ... ... .18.23бет
2.2 Сөз тудырушы және сөз түрлендіруші жұрнақтардың өзіндік сипаттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 24.27бет

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .28бет
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... 29бет
Тақырыптың өзектілігі: Тіл және сөздің жасалуы – талай заманның жемісі. Тіліміздің сөздік құрамы көптеген замандар бойында дамып, жаңа сөздермен толығып, байып келеді.
Қазақ тілінің лексикасы басқа тілден енген сөздер арқылы да толығып, дамып отырады. Дүниежүзіндегі халықтар бір-бірімен қарым-қатынаста болып, бірінен екіншісіне сөз ауысып отырады. Қазақ тілі лексикасында араб-иран тілдерінен (ғасыр, қайрат, мағлұмат), орыс тілінен (самаурын, жәшік, бәтеңке), батыс еуропа тілдерінен (курорт) сөздері енген. Жалпы қазақ тілі лексикасында орыс тілінен енген сөздер өте көп.
Түбір сөзге қосымша жалғану арқылы жасалған жаңа мағыналы сөзді туынды түбір дейді: жұмыс-шы, біл-ім-гер. Туынды сөзге қосылып жаңа мағыналы сөз тудырып немесе сөзді түрлендіріп, басқа сөзбен байланыстырып тұрған бөлшегін қосымша дейміз. Қосымшаның қазақ тілінде екі түрі бар: жұрнақ және жалғау. Өзінің жалғанған сөзінен жаңа мағыналы сөз тудыратын қосымша сөз тудырушы жұрнақ, ал жалғанған сөзінің негізгі мағынасын өзгертпей, оған тек үстеме мағына қосатын қосымша сөз түрлендіруші жұрнақ деп аталады. Ал олардың ерекшеліктерін айқындай кез-келген тіл маманының міндеті болып табылады. Сондықтан курстық жұмыстың басты көкейтестігі осы болып отыр.
Курстық жұмыстың мақсаты:Қазақ тіліндегі сөз тудырушы және сөз түрлендіруші жұрнақтарының ерекшеліктерін анықтау.
Курстық жұмыстың міндеттері:
1. Ғылыми зерттеу көздеріне сүйене отырып, тақырыптың теориялық сипатын ашу;
2. Жұрнақтардың мағыналық түрлерін, жіктелу тармақтарын анықтау.
3. Сөз тудырушы және сөз түрлендіруші жұрнақтардың ерекшеліктерін сипаттау;
Зерттеу әдістері: теориялық әдістер, баяндау, салыстыру, жүйелеу, талдау, сараптау, қорыту, бақылау және тәжірибеден өткізу.
1. Маманов Ы.Е. «Қазіргі қазақ тілі. Лекциялардың текстері».- Алматы,
1973. – 89 б.
2. Маманов Ы.Е. «Сөз, морфема, қосымша туралы түсінік», «Қазақ тілі мен әдебиеті». – 1991, №7. -17-19 б.
3. Гвоздев А.Н. «Современный русский язык». Часть 1, 1961. – 118.
4. Виноградов В.В. «Русский язык». 1944. – стр. 25.
5. Исаев С. «Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің грамматикалық сипаты». Алматы: Рауан, 1998. – 303 б.
6. Жаңабекова А.Ә. «Сөз формаларын жасаудағы қосымшалардың функциялық ерекшеліктері». Канд. дисс. – Алматы, 2001.-160 б.
7. Маманов Ы. «Қазақ тіліндегі көптік форма», «Қазақ тілі мен әдебиеті. 2-шығуы». – Алматы, 1973.-31-36 б.
8. Омарова А. «Қазақ тіліндегі нөлдік морфеманың функционалдық және семантикалық аспектісі». Ф.ғ.док.дисс. – Алматы, 2006.-281 б.
9. «Қазақ тілінің грамматикасы». – Алматы, 1967. – 264 б.
10. Мырзабеков С. «Қазіргі қазақ тіліндегі етістіктің құрылымына
статистико-лингвистикалық талдау». КД, 1973. – 242 б.
11. Жұбанов Қ. «Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер». – Алматы: Ғылым, 1966. –362 б.
12. Байтұрсынов А. «Тіл тағылымы». – Алматы: Ана тілі, 1992. – 446 б.
13. Маманов Ы. «Қазіргі қазақ тілі. Етістік». – Алматы: Мектеп, 1966. – 156 б.
14. Бондарко А.В. «Принципы функциональной грамматики и вопросы
Аспектологии». – Ленинград, 1983. – 208 б.
15. Түймебаев Ж. «Өткен шақ формаларының транспозициясы», «Қазіргі қазақ әдеби тілінің грамматикалық құрылымы». – Алматы, 1983.-94-101 б.
16. Ұйықбаев И.Қ. Қ»азақ тілі методикасының мәселелері». Алматы, 1996ж.
17. Қараев М.Ә. Қазақ тілі. Алматы, «Ана тілі» 1993ж.
18. Қойшыбаева А. «Бастауыш сыныптарда қазақ тілін оқытудың әдістемесі». Алматы, «Рауан» 1996ж.
19.Құлмағанбетова Б. «Қазақ тілін оқыту методикасы». Алматы, «Мектеп» 1988ж.
20.Дәулетбекова Ж. «Қазақ тілі» (әдістемелік нұсқау) 6-сынып, Алматы, «Атамұра» 2002ж.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ...............................................................................................3бет
І ТАРАУ ЖҰРНАҚТАРДЫҢ ШЫҒУ ТЕКТЕРІ МЕН ДАМУ ТАРИХЫНЫҢ ... Сөз ... ... ... ... ... мен ... Сөз тудырушы жұрнақтарының жасалу тарихы мен зерттелу жолдары................................................................................................9-17бет
ІІ ТАРАУ ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ ЖҰРНАҚТАРДЫҢ ... ЖӘНЕ ... ... ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
2.2 Қазақ тіл біліміндегі жұрнақтардың жіктеу мәселесі.............18-23бет
2.2 Сөз тудырушы және сөз түрлендіруші жұрнақтардың өзіндік ... ... ... ... Тіл және ... ... - талай заманның жемісі. Тіліміздің сөздік құрамы көптеген замандар бойында дамып, жаңа сөздермен толығып, байып келеді.
Қазақ ... ... ... ... ... ... арқылы да толығып, дамып отырады. Дүниежүзіндегі халықтар бір-бірімен қарым-қатынаста болып, бірінен екіншісіне сөз ... ... ... тілі ... араб-иран тілдерінен (ғасыр, қайрат, мағлұмат), орыс тілінен (самаурын, жәшік, бәтеңке), батыс еуропа тілдерінен ... ... ... ... қазақ тілі лексикасында орыс тілінен енген сөздер өте көп.
Түбір сөзге қосымша жалғану арқылы жасалған жаңа ... ... ... ... ... ... біл-ім-гер. Туынды сөзге қосылып жаңа мағыналы сөз тудырып немесе сөзді түрлендіріп, басқа сөзбен ... ... ... ... дейміз. Қосымшаның қазақ тілінде екі түрі бар: ... және ... ... ... ... жаңа ... сөз тудыратын қосымша сөз тудырушы жұрнақ, ал жалғанған сөзінің негізгі ... ... оған тек ... ... ... ... сөз түрлендіруші жұрнақ деп аталады. Ал олардың ерекшеліктерін ... ... тіл ... ... болып табылады. Сондықтан курстық жұмыстың басты көкейтестігі осы болып отыр.
Курстық жұмыстың мақсаты: ... ... сөз ... және сөз түрлендіруші жұрнақтарының ерекшеліктерін анықтау.
Курстық жұмыстың міндеттері:
1. Ғылыми зерттеу көздеріне сүйене отырып, тақырыптың теориялық сипатын ашу;
2. Жұрнақтардың мағыналық түрлерін, ... ... ... Сөз ... және сөз ... ... ерекшеліктерін сипаттау;
Зерттеу әдістері: теориялық әдістер, баяндау, салыстыру, жүйелеу, талдау, сараптау, қорыту, бақылау және ... ... ... ... ... Егер ... түрлерін оқыту барысында оқушыға берілетін білім түрлері логикалық жүйемен үздіксіз дамытылып отырылса; білім берудегі инновациялық технологиялар мен кешенді жұмыс ... ... ... ... беру ... ... ... белсенділігін қалыптастыруға бағытталса, онда оқушының бойындағы өмірге қажетті іскерліктер мен дағдыларды дамытудың мүмкіндігі кеңейіп, оқытудың нәтижелілігі мен ... арта ... ... ... заманғы жаңашыл тәжірибелер оқушының ой дербестігін, оқу әрекетін жандандыра отырып, ... ... ... ... ... жеке ... қалыптастыруына жол ашады.
Курстық жұмыстың құрылымы: жұмыс кіріспеден, екі тарау, қорытынды, ... ... ... ...
І ТАРАУ ЖҰРНАҚТАРДЫҢ ШЫҒУ ТЕКТЕРІ МЕН ДАМУ ТАРИХЫНЫҢ СИПАТТАМАЛАРЫ
1.1 Сөз түрлендіруші жұрнақтарының қолжазба тіліндегі сипаты мен ерекшеліктері
Сөз түрлендіруші ... ... ... шақ, рай, ... және ... ... жасайды: -ар, -ер, -ур, -үр - р ... ... ... мағыналық ауқымы өте кең. Мынадай мағыналарда қолданылады: а. Осы шақ ... (ұлы ... ... ... ... ... ... өзге тәңір жоқ); йа иләһи сығынурма н саңа рижсден (Ей Аллаһ сиынамын ... ... ә. ... шақ ... ... ортағың жоқ, саған қайтамын), (мені сондай адамдардан қыл қаулыңды еститін және қаулыңа мойынсұнатын), ... ... кісі ... ... ... б. Амал ... ... (бұрын, қазір, келешекте) болатынын, яғни шартты түрде ауыспалы осы шақ мәнінде: (жол көрсетеді), ол кидәрүр ... ... (ол ... одан ... (амалдар ниеттермен болады). в. Есімше мәнінде жұмсалады: (жақсылықты жасыратын, жамандықты айтатын жаладан). Бірде осы шақ, бірде келер шақ, енді ... ... ... істелетіндігін білдіретін ауыспалы осы шақ мәнінде жұмсалауы бұл жұрнақтың негізгі ерекшелігі. Себебі ... ... осы шақ және ... шақ ... ... ... ... жоқ. Екеуі де осы жұрнақ арқылы жасалады. Қазіргі азербайжан тілінде - ар ... шақ, ал - ыр осы шақ ... ... ... ... алған кей ғалымдар ашық дауысты варианты мен қысаң дауысты варианттары арасында қолданылу мәні жағынан айырма бар екендігін алға тартады. Ал кей ... тіл ... ... ... ... роль ... дейді [70, 87]. Қолжазба тілінде де мұндай жіктеліс байқалмайды. Әйтседе - ур - үр ең көп ұшыратын, ал - ар, ер ... ... ... - ар, -ер ... әрдайым бір буынды (барлығына емес) етістіктерге ғана жалғанады. Егер ол етістікке сөз ... ... ... - ар да ... дүшер-дүшүрүр.
Бұл жұрнақтың болымсыз түрі қолжазбада - маз, -мез ... ... ... ... ... ... ... бирниче киши ишлесе дүшмез өзгесинден (бірнеше кісі істесе ... ... Бұл ... ... ... ... Түркологияда бұл жұрнақты - ма және - з компаненттеріне бөліп р> ... кім ... ... хақ дін тұрғызған болады); (тәрк етсе хақ дін жыққан болады). ә. Есімше ... ... жер ... (елу ... ... ... б. ... зат есімге айналғандығын да көреміз: ташланмыш (шайтан). - мыш жұрнағының өзінің бұрынғы мағынасымен (есімше, бұрынғы өткен шақ) ... ... ... тілдерінде сақталса, солтүстік батыс (қыпшақ) тілдерінде оның мән-мағыналары - ған ... ... ... ... ... - ған ... ... қолданыс табуы - мыш тұлғасының сирек ұшырасуының себебі болса керек. ... ... - рди, ... ... ... - р есімшесі мен - ды өткен шақ қосымшаларынан құралған құранды жұрнақ. ... ... ... ... ... ... істелгендігін білдіреді: (Әбубәкір қашан әжетқанаға кіргісі келсе жайнамазын төсейтін еді); (осылай істейтін еді); Бұл ... бір ... ... жолмен жасалған өткен шақ формасы болғанын, мынадай даму жолдарынан өткендігін аңғару қиын емес: -р ерди> (топтаспайды менің үммәтім жамандық ... ә. Зат есім ... ... абстракт ұғымдарды білдіреді: тануқлуқ (куәлік): (куәлік беремін, сенен басқа тәңір жоқ). дүшманлық (дұшпандық): ... жоқ, тек ... бар). б. ... ... атын ... ... (ұятты мүше, әурәт): (ұятты жерін жабу шарт). в. Өлшем мағынасын білдіретін зат ... ... ... ... > (бұйрық тәңір тағаладан). йазуқ (жазық, күнә): (Ей күнә кешіруші!). ә. Құрал-жабдық ... ... ... ... (екі қолын үш рет жуу, ыдысқа сықпастан бұрын). дирәк (тірек): (намаз ... ... б. ... зат есім жасайды: тануқ (куә): (куәлік беру /шәһәдәт келтіру/). в. Деректі зат есім ... ... ... ... кейін сідігін, нәжісін суға салу); кисәк (кесек): (таспен немесе кесекпен сүрту су табылмағанда). г. ... ... ... ... ... (құлақ жұмсағы): (бір құлақ жұмсағынан бір құлақжұмсағына дейін). әксүк (кем): (тәрк етуімен кем болады дәрежеде). Бұл жұрнақ ... ... ... де ... бір ... ... не ... (жабық) атауыр ертінде қолданылады [74, 148].
-қы, -ги көне түркі тілінде - ғу, -гү, -қу, -кү ... ... ... ... ... ... Яғни ... әңгімеленген -ық аффиксімен синонимдес болған бұл аффикс жалғанған сөздер субстантивция және адъективация процесі арқылы әрі зат есім, әрі сын есім ... ... ... ... ... соның ішінде қазақ тілінде де шапқы, қалтқы, бұрғы сияқты сөздерде түбірмен жымдасып кеткен зат есімдер құрамында кездессе, сондай-ақ ... ... ... ... ... етістіктен сын есім тудырушы өнімді жұрнақ ретінде де жұмсалады. Э. В. Севортян кейбір түркі тілдерінде осы ... ... ... [58, ... ... ... оқығым келеді, жегісі келді секілді күрделі етістіктер құрамындағы сөз түрлендіруші жұрнақ мәнінде тұрған - ғы осы ... ... ... ... ... осы аффикс арқылы туындаған туынды сөз жеке өзі кездеспейді. Әйтседе осы жұрнақ арқылы ... ... ... ... сөз бар. Яғни ... ... және -қы+ла секілді құранды жұрнақтар құрамында ғана ұшырасады: а. -қы+р+мақ. Алдымен етістік түбірге - қы жұрнағы арқылы есім сөз ... ... соң ... ... ... - р ... ... етістік жасалады. Соңынан -мақ жалғанып, қимылдың, процестің атын білдіреді: қайқырмақ (қайғыру): (қайғыру жоқ оларға). ә. - ... - ги ... ... ... ... ... есім сөзге - ли жұрнағы жалғанып, сын есім ... ... ... (қашан дәрет алу түгессе ол кісіге сүйкімді /жағымды/). б. - ... -қы ... ... ... туындаған есім сөзге - ла жұрнағы жалғанып етістік жасалған: уйуқыла (ұйқта): (үкім дәретсіздік дегеніміз ұйқтау ... ы, -и, -у, -ү ... ... біз сөз ... көне түркілік қимыл есімі жасайтын синонимдес - ық, -ик, уқ, -үк, -қ және - қу, -кү, -ғу, гү ... ... ... бірінің соңындағы дауыссыз дыбыстардың элизияға ұшыраған варианттары. Түркі тілдерінің кейбіреулернде аффикс құрамындағы ғ, қ дыбыстары сақталса, енді ... ... ... ... ... ұлы, кіші, өлі, тірі, толы сөздері құрамында осы жұрнақты көреміз. Алайда дәл осы сөздердің аффикс құрамындағы дауыссыздың түсірілмеген ұлық, кішік, ... ... ... да ... ... белгілі. Қолжазбада да қазіргі түркі тілдеріндегі секіліді түбірмен жымдасып, байырғыланып ... зат ... мен сын есім ... құрамында - ы, -и, -у, -ү түрінде төрт түрлі вариантта кездеседі: а. Етістіктерден сын есім жасайды: ары (ары- ...... ... сын есім ... ... ғ ... ... Таза, пәк): (ғибадат етіңдер тәңірге пәк көңілмен); қаты (қатты): (қатты қатты күлу секілді). улу ... ... ұлы ... ... өлү (өлі): (жаназа намазы ооқу секілді) т.б. ә. Етістіктерден абстракт зат есімдер жасайды: қоқу ... ... иіс ... ... қорқу (қорқыныш): (оларға қорқыныш жоқ). б. Конкретті зат ... ... қапу ... ... тағала оған сегіз жұмақ есігін ашсын). қуйу (құдық): (құдықтар суы секілді).
- ычы, -ичи көне түркілік қимыл ... ... - ғу, -ғү// -ығ, иг және есім ... зат есім ... - чы жұрнақтарынан құралған құранды жұрнақ. Етістік түбірлерге жалғанып, істі ... ... ... зат есімдер және есімше формалы сын есімдер жасайды. И. Е. ... осы ... ... жасалған қазақ тіліндегі сөздерді осы шақ есімшеге жатқызады. Бірақ қазіргі түркі тілдерінде бірте бірте кәсіптік мәнді ... зат ... ... бара жатқандығын айтады [59, 57]. Көне түркі ... - ... ... ... ... сыпатында болған бұл жұрнақ қазіргі түркітілдерінде әр түрлі фонетикалық вариантта кездеседі. Ұйғыр тілінде - ғучы, тува, хакас тілдерінде - ... ... ... ... ... оғыз ... - ыджы//-иджи формаларында жұмсалады. Демек біз ... ... ... ... ... - ычы, -ичи, -йычы,- йичи формалары оғыз элементі. ... ... істі ... ... ... зат есім ... жұрнақ ретінде өте белсенді қолданылған: бағышлайычы (кешіруші), бақычы (қараушы), бәслижи (асыраушы, тәрбиелеуші), виричи (беруші), ... ... ... ... қолжазба тілінде бір-екі етістіктен жасалған сын есімдер құрамында кездеседі: йақын (жақын): (жақын білгенге дейін). йүрүн ... ... ... қан ... Қазақ тілінде бірқатар сын есімдер осы - ын ... ... ... ... ... ... жатын тб.). Сондай-ақ келін, егін, шығын, жиын секілді зат есімдердің ... да ... ... бұл ... о ... қимыл есім тұлғасы болғандығын, кейін субстантивция және адъективация процесі арқылы зат есім және сын есімге айналғандығн айтады. А. Н. Кононов бұл ... - қын ... ... өзгерген түрі деп санайды [73, 151].
Есімнен етістік тудырушы жұрнақтар. -ла, -ле; -де, -те ежелден бері есім ... ... ... ... ... мен ... ... ауқымды өнімді жұрнақтардың бірі. Ескерткіш тілінде негізінде -ла, -ле варианттары ғана қолданылған. Алайда - де, -те аллофондары изде-, ... ... ... ) ... бір ... екі түрлі варианты ретінде ғана кездеседі: изде- (сұрау, қалау): (истинжа үшін менен тас сұрады). исте (сұрау, қалау): (рахметіңді ... ... ... - ла ... ... ... ... беретін лексика-семантикалық мағыналары жағынан қазіргі қазақ тілінен онша айырмашылғы жоқ. Бұл аффикс жайлы ... ... ... ... жарық көрді. Э. В Севеортиян, А. Г. Гулямов, Л. Н. Харитонов, А. Хасенова секілді ғалымдар еңбектерінде бұл ... ... ... Қолжазбада негізінде зат есімдерге ғана жалғанып, туынды ... ... ... ... мен ... түркі тілдеріндегі секілді сын есімдерге жалғануы кездеспейді. а. Түбір зат есімдерге жалғанып туынды етістік жасайды: башла-(бастау): ... ... ... қапла- (қаптау, жабу): (басыңды сүрткенде баршасын қаптау /жабу/). ишле- (істеу): (осы ... ... еді) т.б. ә. ... ... зат ... ... ... жасайды: уйуқла- (ұйқтау): (үкім дәретсіздік дегеніміз ұйқтау сияқты...) уғурла- (ұрлау): (ғулул дегеніміз ол соғыс дүниесінен ұрлау). б. ... ... бұл ... ... ... ... түбірлерге жалғанып, туынды етістік жасауы. Дұрысын айтқанда етістіктің өзгелік етіс формасына жалғанып, туынды етістік ... Яғни ... ... бұл аффикс әрі есім, әрі етістік түбірге жалғанады. - Ла жұрнағының бұл қасиеті көне түркі ... мен ... ... ... ... ... ... синкретикалық қосымшалар болса керек. Себебі бұл жұрнақ өзі жалғанған түбірге ырықсыз етіс ... ... ... ... бір ... ... мүмкін: йарадла- (жаратылу): (тәңірдің рахметі, саламаттығы жаратылған жақсының үстіне). ... ... > (ол ... сол ... ... шөл ... ... кездесетін тағы бір етістік тудырушы - р, -үр аффиксі есім сөздерден етістік тудырушы - ар, -ер ... ... ... ... ... Ал бұл жұрнақтар көне түркілік - ғар ... ... ... ... М. ... ... қатғур, тозғур сөздерін бір морфологиялық сипатта екендігін айтады [77, 71]. ... - ғыр - ғар ... бір ғана ... ашық және ... ... дегенге саяды. Қолжазбада бір-екі жерде зат есімге жалғанып туынды етістік жасайды: сүмгүр- ... ): (сол ... ... ... ... ): (қайғыру жоқ оларға).
Етістіктен етістік тудырушы жұрнақтар. Қолжазба тілінде етістіктен етістік ... ... ... етіс жұрнақтары болып келеді. Түркологияда етіс қосымшаларының сөз тудырушы не сөз тудырушы жұрнақтар қатарына ... ... бір ... жоқ. Кей ... оны сөз түрлендіруші жұрнақтар қатарына қосса, енді біреулері етістіктен етістік тудырушы жұрнақтар деп еспептейді. Ғалымдардың ... бір тобы бұл ... ... ... ... ... кейде етістіктің сөз түрлендіруші жұрнақтарының қызметін атқаратындығын алға тартады. Әйтсе де көпшілік тілшілер екінші, сөз тудырушы жұрнақтар деген ... ... ... М. Ергин (Түрік тілбілімі) атты еңбегінде сөз тудырушы жұрнақтар бөлімінде етіс жұнақтарын етістіктен етістік тудырушы жұрнақтар ретінде қамтиды. Біз де осы ... ... ... етіс жұрнақтарын етістіктен етістік тудырушы жұрнақтар ретінде қарастырдық.
-ыл; -ил; -ул; -үл Орхон-енисей жазбаларынан бастап кейінгі дәуірлердегі ескерткіштер мен ... ... ... барлығында қолданылатын өнімді аффикс. Етістікке жалғанып ырықсыз етіс жасайды. ... ... ... ... ... ... ыңғайына қарай сирек те болса өздік етіс қызметін де атқаратындығы мәлім. Оның бұл қызметін сонау Орхон - ... ... мен ... ... де ... ... қоп анта ... арылтық (ты там совершенно изнемог и изнурился (КТ. ДТС, 52). өлик ... [77, 127]. Біз ... ... ... - ыл, -ил, -ул ... етістікке жағанып, тек ырықсыз етіс жасайды: бузул- (бұзылу): (қашан имамның дәреті бұзылса); ... ... (бір ... ... ... ... (жазылу): (уақытпен жазылды). йапыл- (жасалу): (ислам құылды бес /нәрсе/ үстіне) т.б.
Өте ерте ... бері ... келе ... және ... ... ... кең тараған -ын, -ин, -үн, -н жұрнақтары бірде өздік, ... ... етіс ... ... өнімді жұрнақ. Олар контекстегі мағынасына қарай ажыратылады. ... - ын, -ин, -н ... ... ... бұрын қалыптасқандығын айтады. Және де, -н қосымшасының ертеректе қазіргі дәуірге қарағанда мағынасы мен қолданылу өрісі едәуір кең болғанға ... А.Н. ... ... ... ... - н тұлғалы өздік етістіктерде алты түрлі мағыналық ренк бар десе [61, ... М. ... М. ... сөздігінде -н жұрнағы негізгі, өздік, ырықсыз және ... етіс ... ... сондай-ақ -н қосымшасының етіс мағынасынан басқа да мынадай мағыналарда жұмсалғандығын айтады: Амалдың өту сипатын білдіреді: Ер ... ... [77, 163]. ... бір адамның өзі ғана орындағандығын білдіреді: Ол түгүн түгүнди [77, 166]. Амал-әрекеттің орындалу, орындалмауын мақсат ету ... ... да ... Ол ... күнгә йазынды [78, 163]. Аз да болса амал әрекетті бастау, соған ... ... да ... Ол ... ... қазынды [77, 181]. Амал-әрекеттің өзі үшін істелгендігін білдіреді: Ол тарығ тарынды [77, 186]. Бұл ... ... дәл осы ... ... ... ... - н ... қолданылмайды. Біз қарастырып отырған қолжазбада басқа орта ғасыр ескерткіштері тіліндегі секілді өздік және ырықсыз етіс ... ... Буын және ерін ... ... - ын, -ин, -үн, -н ... төрт ... ... кездеседі. а. Өздік етіс мағынасында: арын-(арылу, тазару): (тазаланбаса үш ... ол кісі ... ... ... кісі жуынды); йығлын-(сақтану, тыйылу): (Тәңір тыйым салғаннан тыйылу /сақтану/) т.б. ә. Ырықсыз етіс мағынасында: дөшән- (төселу): (төселген жер ... ... ... (жүз ... ... ... /нәрсе/); силин- (сүртілу): (егер үш таспен сүртілсе) т.б. Рамстедт - н өздік етіс қосымшасын тым ерте ... бері ... келе ... ... ... - ні ... ұялас деп есептейді [56, 151]. Жалпы бұл жұрнақтың арғы тегі жайлы нақты еш нәрсе айтылмайды. Өйткені қолда бар ... ... ... ашып ... дәрменсіз. М. Оразов та мұның тарихын орхон жазбаларынан бұрынғы дәуірлерден іздеу керек дейді.
-т аффиксі де ... етіс ... ... ... бастап, кейінгі қараханиттер дәуірінде және Алтын Орда, Хорезм және Мәмлүк қыпшақтары тілінде жазылған ескерткіштер тілінде қолданылған. ... ... ... де ... А. Қ. ... та XIII-XIV ... ... қыпшақ ескерткіштері тілінде - т қосымшасының өзгелік етіс мағынасында қолданылғандығын айтады [63, 33]. Яғни - т да ... сөз ... ... етіс ... ... өте ерте ... бері қолданылып келе жатқан қосымша. Зерттеушілер - т аффиксінің ертеректе тек өзгелік етіс ... ... ... айтады [62, 47; 30, 253]. Мәселен Қашқари сөздігіндегі: Тәңирлерде арытдымыз (тәңірлерден құтылдық); ол аңар сув ... (ол оған су ... [78, 346] ... сөйлемдере - т тұлғалы етістіктер негізгі етіс мәнінде жұмсалған. М. Оразов Бұл жерде - т ... өзі ... ... сабақты етістік екендігін көрсетіп тұр дей келе, бұл аффикстің ертеректе өзгелік етіс мағынасында қолданылудан бұрын, салттық, сабақтылықты білдіру ... ... ... ... ... ... ... алға тартады. Китаб Муқаддима тілінде буын үндестігіне сәйкес - т, -ыт, -үт түрінде үш фонетикалық вариантта мынадай мағынларда ... а. ... ... және ... түркі тілдеріндегі секілді етістік түбірлерге жалғанып, амал-әрекет басқа бір субъекті арқылы іске асқандығын, яғни ... етіс ... ... ... ... (киіміңді тазарт); бәңзәт- (ұқсату): (ол Алла бір, ... жоқ, ... ... ... ... (ол кісі ұятты жерін сүртсін). ә. Негізгі етістік құрамына ... ... ... ... Мұндай жағдайда өзгелік етіс емес, негізгі етіс мәнін береді: айыт- (айту):

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 35 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
АХМЕТ БАЙТҰРСЫНҰЛЫ11 бет
Прагматикалық педагогика16 бет
Сөз түрленуіндегі ерекшеліктер4 бет
Сөз, наным және оларды еркін білдіру құқығы6 бет
Сөздің құрамы мен құрылымы17 бет
Қазақ әдебиетіндегі мінәжат жанры: ежелгі поэзия мен қазіргі әдебиеттегі көрінісі49 бет
Қазақстанның тәуелсіздігі Түркияның қоғамдық пікірінде8 бет
Біржақты баспа плата3 бет
Бағдарламалық қамтаманың сапасы5 бет
Буындар түрлері және сипаттамалары6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь