Дыбыстық өзгерістерінің теориялық сипаттамасы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3.4бет

І ТАРАУ ДЫБЫСТЫҚ ӨЗГЕРІСТЕРІНІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ СИПАТТАМАСЫ

1.1 Дыбыс өзгерістері туралы жалпы түсінік ... ... ... ... ... ... ... ... ..5.8бет
1.2 Мектепте дыбыстардың өзгерістерін оқушылар санасына қалыптастыру жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9.12бет

ІІ ТАРАУ МЕКТЕПТЕ ДЫБЫСТАР ӨЗГЕРІСТЕРІН ОҚЫТУДЫҢ ЖАҢА ТЕХНОЛОГИЯЛАРЫ МЕН ОЛАРДЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

2.1 Дыбыстар өзгерістерін оқытудың дидактикалық және методикалық мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 13.15бет
2.2Дыбыстар өзгерісіне арналған жаттығулар орындату ... ... ...15.18бет
2.3 Оқушының өздігінен жүргізетін жұмыстары ... ... ... ... ... ... ...19.22бет

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...23.24бет
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... 25бет
Тақырыптың өзектілігі. Дыбыс өзгерістерінің басты-басты түрлері: игерулі (комбинаторлық), шектік (позициялық), игерусіз (спонтанды). Игерулі өзгерістердегі бір дыбыстың екінші дыбысқа тигізетін іргелес, алшақ, ілгерінді, кейінді, тоғыспалы ықпалдар. Дыбыстардың игерулі өзгерістердің сөз ішінде қолданылатын орындары. Игерулі өзгерістердің қазақ тілінде жиі кездеспейтін түрлері: 1) ассимиляция, оның түрлері: дауыстылардың ассимиляциясы немес үндесуі, езулік немес таңдай аттракция мен еріндік аттракциялар. Дауыссыздардың қиюласуы. Ассимиляция мен сингармонизмнің ортақ жақтары және олардың айырмалары. 2) аккомодация (дауыстының дауыссызға немес дауыссыздың дауыстыға әсері); 3) метатеза (сөз ішіндегі дыбыстардың орнын ауыстырып айтылуы); 4) диссимиляция (ұқсатпай өзгерту), 5) орынбасар дыбыспен алмастыру; 6) айтуда дауыссыздарды үнемдеу, түсіріп тастау. Бұлардың кездесетін орындары. Шектік (позициялық) өзгерістер, олардың игерулі өзгерістерден айырмасы. Шектік өзгерістердің басты-басты түрлері: үчстеліп айтылатын сыналық дыбыстар (протеза, эпентеза, эпитеза), дауыстының әлсіреуі (редукция), оның сандық, сапалық, элизиялық, гаплологиялық түрлері, ұяң дауыссыздардың сөз соңында кідірістің алдында тұрып қатаңдауы.
Әдіскер болса, ол осы салалардың барлық заңдылықтарын ескере отырып, сөйлеуге үйретудің тиімді үлгілерін табуды және ұйымдастыруды жалпы сөйлеу әрекетін жүзеге асыруды көздейді. Бұл салада ғалымдар кімді оқытатынын: оларды неге үйрету керектігін: не үшін, не мақсатпен және калай оқыту қажеттігін қарастырады. Тілші - әдіскерлердің ең бірінші мақсаты сапалы оқытудың жолдарын табу, яғни қалай оқытсақ, ісіміз жақсы нәтиже береді деген сауалға жауап іздеу. Оны практикалық жағынан дәлелдеп, теориялық тұрғыдан жүйелеп көрсету.
1. «Қазақ тілі оқулығы 5-сынып». Алматы, 2003ж.
2. Асқарбаева А. «Кластан тыс оқыту методикасы. Бастауыш
сынып мұғалімдеріне арналған» - Алматы, 1992ж.
3. Айтазин Қ. «Кәсіби лексика мәселелері». -Алматы 2000ж.
4. Әлметова Ә.С. «Көп мағыналы сөздер мен омонимдерді оқыту». -
Алматы, 2001 ж.
5. Әуелбаев Ш. «Бастауыш сыныптарда қазақ тілін оқыту
әдістемесі». -Алматы 1997 ж.
6. Әлімжанов Д., Маманов Ы. «Қазақ тілін оқыту методикасы».-Алматы 1965 ж.
7. Әміров Р. 6-класс. «Қазақ тілі оқулығына методикалық нұсқау».
-Алматы, 1969 ж.
8. Әміров Р. Асылов Ұ. 7-класс, «Қазақ тілі оқулығына әдістемелік
нұсқау». Алматы, «Рауан» 1997.
9. Балақаев М.О. «Қазақтілінің мәдениеті». -Алматыв 1991.
10. Бектұров Ш., Серғалиев М. «Қазақ тілі». Алматы 2001 ж.
11. Бегалиев Г. «Бастауыш мектепте қазақ тілі методикасының
мәселелері».- Алматы, 1980ж.
12. «Оқушылардың жазу дағдысын қалыптастыру»-Алматы 1998ж.
13. «Біз қалай жазамыз?». - Алматы, Жалын 2001 ж.
14. Бектаев Қ. Молдабек Қ. «Бастауыш класс оқулықтары тексінің
сөздігі». Шымкент, 1989ж.
15. Ғаббасов С. «Ізгіліктің әліппесі». - Алматы, 1993ж.
16. Кенжеахметов С. «Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-
ғұрыптары». -Алматы, Ана тілі 1999 ж.
17. Қазыбаев С. «Қазақ тілі методикасы». - Алматы 1990ж.
18. Құлмағанбетова Б. «Мемлекеттік тілді меңгертудегі тіл дамыту».-Бастауыш мектеп, 1996ж. №11.
19. Исаев С.М. «Қазақ тілі» - Алматы, 1996ж.
20. Ишмұханбетов Ә. «Қазақ тілі сабағындағы грамматикалық
ойындар». -Алматы, 1964ж.
21. Самуратов Г.Б. «Халық педагогикасы негізінде тәрбие беру -
өмір талабы. Әдістемелік құрал». - Арқалық, 1992ж.
22. Салқынбай А. «Қазақ тілі. Сөзжасам». -Алматы 2003ж.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ...............................................................................................3-4бет
І ТАРАУ ДЫБЫСТЫҚ ӨЗГЕРІСТЕРІНІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ СИПАТТАМАСЫ
1.1 Дыбыс өзгерістері туралы жалпы түсінік..................................5-8бет
1.2 Мектепте дыбыстардың өзгерістерін оқушылар санасына қалыптастыру жолдары........................................................................9-12бет
ІІ ... ... ... ... ... ЖАҢА ТЕХНОЛОГИЯЛАРЫ МЕН ОЛАРДЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
2.1 Дыбыстар өзгерістерін оқытудың дидактикалық және методикалық мәселелері....................................................................................................13-15бет
2.2 Дыбыстар өзгерісіне арналған жаттығулар орындату...........15-18бет
2.3 Оқушының ... ... ... ... ... ... Дыбыс өзгерістерінің басты-басты түрлері: игерулі (комбинаторлық), шектік (позициялық), ... ... ... өзгерістердегі бір дыбыстың екінші дыбысқа тигізетін іргелес, алшақ, ілгерінді, кейінді, ... ... ... игерулі өзгерістердің сөз ішінде қолданылатын орындары. Игерулі өзгерістердің қазақ ... жиі ... ... 1) ... оның түрлері: дауыстылардың ассимиляциясы немес үндесуі, езулік немес таңдай аттракция мен еріндік аттракциялар. Дауыссыздардың қиюласуы. Ассимиляция мен сингармонизмнің ... ... және ... ... 2) аккомодация (дауыстының дауыссызға немес дауыссыздың дауыстыға ... 3) ... (сөз ... ... орнын ауыстырып айтылуы); 4) диссимиляция (ұқсатпай өзгерту), 5) орынбасар дыбыспен алмастыру; 6) айтуда дауыссыздарды үнемдеу, ... ... ... ... ... Шектік (позициялық) өзгерістер, олардың игерулі өзгерістерден айырмасы. Шектік өзгерістердің басты-басты түрлері: үчстеліп айтылатын ... ... ... ... ... ... әлсіреуі (редукция), оның сандық, сапалық, элизиялық, гаплологиялық түрлері, ұяң дауыссыздардың сөз соңында кідірістің алдында тұрып қатаңдауы.
Әдіскер болса, ол осы ... ... ... ... ... сөйлеуге үйретудің тиімді үлгілерін табуды және ұйымдастыруды жалпы сөйлеу әрекетін жүзеге асыруды көздейді. Бұл ... ... ... ... ... неге үйрету керектігін: не үшін, не мақсатпен және калай оқыту қажеттігін қарастырады. ... - ... ең ... мақсаты сапалы оқытудың жолдарын табу, яғни қалай оқытсақ, ісіміз жақсы нәтиже береді деген сауалға ... ... Оны ... ... ... теориялық тұрғыдан жүйелеп көрсету.
Курстық жұмыстың мақсаты: мектепте сынып оқушыларына ... ... ... ... ... ... ... арқылы тиянақты білім беру, олардың ынта-жігерін арттыру, пәнге деген қызығушылығын қалыптастыру.
Курстық жұмыстың міндеті:
* Дыбыс өзгерістерінің ... ... ... ... ... ... ... Теорияны практикамен ұштастыру.
Курстық жұмыстың әдісі: жұмысты орындау барысында талдау, жинақтау, әңгімелесу, салыстыру, байқау т.б. әдіс-тәсілдерін пайдалануға болады.
Курстық жұмыстың ... ... Егер ... ... ... әдістемесінің оқыту барысында оқушыға берілетін білім түрлері логикалық жүйемен үздіксіз дамытылып ... ... ... мен ... мәдениетін жетілдіру ұтымды әдістер мен ұстанымдар негізінде жүргізіледі.
Курстық жұмыстың құрылымы: жұмыс кіріспеден, екі тарау, қорытынды, ... ... ... ... ... ... ... ТЕОРИЯЛЫҚ СИПАТТАМАСЫ
1.1 Дыбыс өзгерістері туралы жалпы түсінік
Жазуда фонемалардыңң позициялық, комбинаторлық өзгеріспен пайда қосымша мәндері ... ... ... ... ... игерілуі, әртүрлі қосалқы мәні елене берсе, орфография тым күрделеніп, қолдануға өте қолайсыз болып шығар еді. ... ... ... ол ... Фонемалардың қосалқы мәнінінң (позициялық, комбиаторлық өзгерістердің) еленбеуінің негізгі себебі - ... ... ролі ... Дыбыстардың позициялық игерілуінен пайда болған өзгерістер, сонымен, жазуда елене бермейді. Бірақ бұндай принципке мынадай құбылыс қайшы келетін тәрізді. Мысалы: а) ... ... ... ... ... жап-жауып т.б. ә) ақ-ағар, көк-көгер, үк-үгер, бүк-бүгер, жақ-жағын, тақ-тағын т.б. б) тарақ-тарағы, құрақ-құрағы, шырақ-шырағы, сырық-сырығы, жарық-жарығы т.б. Бұндағы п/б, қ/ғ, к/г, п/у ... ... де ... бір ... (дауыстылардың аралығы) тәуелді тәрізді. Олай болса дыбыстардың мұндай алмасуы жазуда неге еленіп жүр? ... ... ... күнгі т.б. деп дбыстардың позициялық игерілуін елемей жазған соң, ақар, көк-ер, сеп-тепіп, кеп-кепіп, тарақ-тарақы, тақ-тақын деп неге ... Бұл ... ... ... ... алдымен мынадай бір ерекшелікке назар аударайық [1,258].
Мысалы, с-ның ш реңкіне көшуі үшін нақты бір фонетикалық жағдайдың ... с мен ш ... ... тұруы шарт: ашша ашса, ташша тасша, жұмүшшү жұмысшы т.б. Егер бұл шарттылық (с ш, ш с ... ... ... ... ... ... ... жұмсалады. Бұл заңдылықтан с мен ш немесе ш мен с фонемалары іргелес ... ... сөз, ... ... ... ... ... айтьқанда дыбыстардың комбинаторлық игерілуінде талғампаздық болмйды. Дыбыстардың позициялық, комбинаторлық игерілуі үшін морфемалардың мәні жоқ. з ... с ... ... да осыны айтуға болады: бессе безсе, біссіз бізсіз, ассың азсың т.б. з фонемасының с реңкі пайда болуы үшін мейлі ол ... рай ... ... жоқтықты білдіретін аффикс болсын, немесе жіктік жалғауы болсын, бәрі бір. Міне, осы екі ерекшелік ... ... ... ... реңктерінің пайда болуына тән басты қасиет.
Ал жоғарыда айтылған қ-ғ, к-г, п-б -у дыбыс өзгерістерінің де (ақ-ағар, тарақ-тарағы, терек-терегі, жүрек-жүрегі, кітап-кітабы, ... ... ... ... бір ... ... байланысты екендігі байқалады. Бұл өзгерістер интервокал позицияға тәуелді сияқты. Яғни ғ қ-ның, г ... б ... ... ... ... тәрізді көрінеді. Бірақ олай емес. Өйткені бұл тәуелдік - белгілі бір морфемалар жігінде ғана болатын дыбыс өзгерістері. Алайда мұндағы ... қ, к, п ... ... ... ... деп ... ... айтқанда с - ш з- с құбылыстарымен бірдей деп қарауға болмайды. Олай ... ... ... ... қ - ғ-ға, к - г-ге, ... ... ... жігінде талғаусыз түрде өзгеріп отыруға тиіс. Бірақ қ, п фонемалары кез ... ... ... ... түрде ғ, г,б дыбыстаына өзгеріп отырмайды:
Күп күпін тық тықыл, тығыл
Топ, тобыр топыр бақ, бағыл бақыла, бағыл
Теп, тебін теперіш жақ жақын, ... сақа ... қапы қалу ... ... ... ... тіг, ... тіке жүр
Сап, сабы сапы: еңбек бүк, и бүгіл, бүкір, бүкірей
Осымен байланысты қазақ графикасының ерекшелігі бойынша ... ... ... ... ... ... ... қосалқы мәні болғандықтан жазуда еленбейді де, екінші ... ... ... ... ... ... негізгі мәнін сақтап жазу принципіне сәйкес орфографияда ескеріліп отырады.
Бұл айтылғандар фонемалар реңкінің, фонема алмасуларының жазуға қатысты жалпы мәселері ... ... Енді осы ... жеке жақтары да, жеке сөздерге қатысты тұстары да ... ... ... ... қ-ғ, к-г, п-б (у) ... екі ... ... жүзеге
асады да, сөздердің белгілі бір тобын қамтиды. ... бұл ... ... ... ... ... ... болады: құрық-құрығы, балық-балығы, себеп-себебі, жауап-жауабы, шап-шауып, тап-тауып т.б. Осы аталған дыбыстардың моорфема жігіндегі алмасуынан өзге диахрониялық сипаттағы түрі бар. Соңғы ... ... ... ... ... емес, морфемалардың өз ішінде кездескеді. Мысалы: айкай-айғай, тақат-тағат, садақа-садаға т.б.
қ/ғ, к/г, п/б ... ... бір ... ішкі алмасуынан әртүрлі варианттар пайда болды. Олардың кейбір ... ... ... ... ... ... жеке сөз ретінде қалыптасқандығы байқалады: бықы-бығы, шақа (қызыл шақа), шаға әтимологиялық байланыстағы сөздерді де жатқызуға болады: бүк-бүгіл-бүкір; ... ... т.б. ... қ/ғ, к/г, п/б ... кез келген жағдйда мағына айырымдық, сөзтанымдық функқияда жұмсалып, вариантртардың барлығы бірдей сеантикалык филиақияға үшырады деуге болмайды. Орфографияда қиындық тудырып, ... ... ... ... бір ... осы ... ... Мысалы: айқай, садақа-садаға, қым-қуыт-қым-ғуыт, кереқар-кереғар, ала-көбе-ала-гөбе, алакеуім-алагеуім, алакүлік-алагүлік, алақаншық-алағаншық, сайкүлік-сайгүлік, аракідік-арагідік, миғүла, тым-тырақай - ... ... ... ... -- түғжыңда, қылқындыру -- қылғындыру, қыз-қырқын-қыз-ғырқын, ада-күде - ада-гүде, адың-күдің-адың-гүдің, апыл-қүпыл - апыл-ғүпыл, кіші-кірім - кіші-гірім, ... ... ... ... алғанда сөз құрамы екі (үш) түрлі морфемадан құрылуы ықтимал. Бірақ синхрониялық тұрғыдан оларды екі (үш) ... ... ... ... ... синхрониялык тұрғыдан алагеуш сөзін және ; алағаншық сөзш және ; ... ... және ... ... ... деп ... ... айту қиын. Морфемалық құрамы көмескі, жазылуы бірізге түспеген бұл тәрізді сөздерді үяңдаған вариант бойынша бірыңғай жазу ... ... ... саяр ... ... б-п) дыбыстарының алмасуына байланысты әркелкі жазылып жүрген сөздер бар: қақбас-қақпас, көнбіс-көнпіс, төртбақ- тқртпақ, дегбір-кегпір, ақбар-ақпар, етбетінен-етпетінен, бетбақ-бетпақ, шүберек-шүперек, ... ... т.б. Бұл ... ... ... ... сөздердегі [к], [п] қатаңдарын көршілес дыбыстардың ықпалына бағындыра жазу бағытын ұстануға болатын тәрізді. Мысалы: қақпас (қақбас емес), тәбділ (тәптіл ... ... ... ... төртпақ (төртбақ емес), ақпар (акбар емес), дақпырт (дақбырт емес), етпетінен (етбетінен емес), ... ... ... ... ... ... кебе қозы ... қозы емес), ептейлі (ебтейлі емес).
Бұл жүйеден тек -дан, дар морфемаларымен келген бірер сөздің ғана ... ... ... ... ... ... ... (қасабдан емес), есепдар (есебдар емес).
Сонымен фонемалардың қосалқы мәнін негізгі мәнінен ажырата білу белгілі бір жүйемен жазуға, бірізді ... ... ... ... бүрыңғы, алдыңғы деп жазамыз ба, әлде бұрынғы, алдынғы деп жазған ... па? Неге ... ... деп ... неге ... ... деп бінр ... жазбаймыз?
Қазақ тілінде және фонемалары іргелес келген тұста комбинаторлық әсерден фонемасының ... мәні [ң] ... ... ... ... ... ... [күңгей] күнгей т.б. Егер осы фонетикалық ситуақияны өзгертсек, бұл фонема ... ... ... ... ... ... ... т.б. Со[ң]ғы, та[ң]ғы сөздеріндегі [ң] өзінің негізгі ... ... тұр. ... ... сөздікте (1978 ж) фонемалардың негізгі мәні ескерілмегендіктен, асты [ң]ғы, алды[ң]ғы, үсті[ң]гі түрінде жазылса, ал осы типтес сөздердің кейбірі бұры[-н]ғы ... ... ... бір ... ... бір ... сөздерді эркелкі жазу орфографияны қиындата түседі. Дүрысы - бүл ... ... ... ... мэні ... ... Егер ... алдыңғы т.б. сөздердегі ң-ге өзгеше фонетикалык жағдай тудырсак, бұл дыбыс озшің негЬгі мътне көшеді: ... ала ... ала ... ... (астың-үстің емес), астынан (астыңан емес), үстінде (үстіңде) т.б. Ал қараң қалу ... [ң] ... ... ... ... жұмсалып тұрғандығын көреміз. Салыстырыңыз: каран болды. Сонымен қатар бұл ... ... ... ... ... ... ... бар екндігі байқалады.
Сондай-ақ, қайран қалу - қайраң қалу, қаран қалу-қараң қалу, жиһангер-жиьаңгер, жиһангез-жиһаңгез, тыңғылықты-тынғылықты, түңғиық-түнғиық, тебінгі-тебіңгі трізді ... ... ... өз ... бар. ... да ... ... тэжірибеде эркелкі жазылып жүр. Осы сөздердегі [ң] комбинаторлық өзгерістің нэтижесінде пайда болған. Бүл өзгеріс жазуда ескерілмей, н ... ... ... ... ... сөзге эр түрлі қосымшалар жалғау, қосымшаларды түбірден бөліп қарау тэрізді тэсілдер арқылы морфемалар жігіндегі фонема ... ... ... ... ... ... ... болады. Мысалы: [қайраңғалу] қайран қалу - қайрансың; [тыңғылықты] -- тындыр, тындырымды; [тұңғұйүқ] түғғиық-тү_н, түндыр; [жиьаңгез]-жиһан, жер-жиьан. ... ... ... ... қайрансың, тындыр, түн, жиьан морфемаларындағы фонемасының реңкі фонетикалық қоршауға анағүрлым тэуелсіз. ... бүл ... ... ... ... ... мэнін сақтап жазу) ~ның қосалқы реңкі арқылы ... ... рекі ... ... ... орфографиясында -нг-немесе-ңг-арқылы таңбаланатынын ажырату киынға соғатын бір алуан сөз бар: ... ... -- ... ... ... ... жынғыл-жыңғыл т.б. Бүл типтес сөздердегі фонеманың ( ба, ба?) ... ... ... ... ... тексеру мүмкін емес. болмайтын бұл типтес сөздерді жазуда ... ... ... ... ... тэрізді бірер сөзді еске алмағанда, ң варианты түрінде таңбалау бағытын ... ... ... ... ... эмеңгер, жыңғыл, бастаңғы, жеңге т.б.
Жалпы алғанда, морфемалар жігіндегі фонеманың негізгі реңкін сақтап жазудың пәлендей қиындығы жоқ ... ... ... ... реңк пен ... реңкке байланысты жазылуы қиын бірсыпыра сөз морфемаішілік дыбыс ... ... ... ... ... [м] негізгі реңкте () қолданылып тұр ма, элде фонемасының ... ... ... ... түр ма? Орфографияда бүл типтес сөздер жамбас, шамба, сэмбі тэрізді м аркылы таңбаланғанмен, бірақ жазу ... бүл ... н ... ... қою дағдысы да үшырайды. Қазіргі қазақ емлесінде күн аттарының -нб ... ... ... ... Бірақ осы дэстүрге күмэн келтІріп, тіл мамандарының жібергені деп түсінетіндер де бар.
1.2 Мектепте дыбыстардың өзгерістерін ... ... ... жолдары
Білімді жүйелі қабылдау әрқашан белгілі бір икемділік пен дағдыға байланысты. Білім алуға негізделген әрекет қандай да бір икемділіктің, кей ... ... ... ... Оқытудағы білім мен дағды байланысының дәрежесі әртүрлі болуы мүмкін. Ол әр пәннің өзіне тән ерекшелігімен сараланады.
Дыбыстардың ... ... - ... ... Ол - жазу, сөздің дыбыстық құрамын талдай білу, грамматикалық білімге сүйене отырып орфограмманы тану, оған лайық ... ... білу ... ... Орфограмманың сипатына қарай бұлардан басқа көптеген жеке ... ... ... ... ... ... түгелдей есепке алынып отырылады. Бірақ үнемі олай бола ... Егер ... ... ... әрекеттер дағдыға айналдырылуы қажет болса, онда жеке жаттығулармен ... ... ... ... ... егер ... ... жаздыру керек болса, онда олармен өздерінің ойын жазбаша беруіне және орфографиялық норманы сақтауына көмектесетін жеке-жеке жаттығулар жүргізілуі тиімді.
Дыбыстар ... ... ... ... ... ... бар назары сол әрекетке аударылады, яғни жүргізілетін әрекет саналы ... Ал ... ... оның ... ... ... ететін басқа бір жаңа мақсатқа жетуге аударылса (мысалы, өз ойын ... ... ... онда бірінші әрекет басты мақсат болудан қалады да, оқушылардың бар ... ... ... ... ... ... ... Шығарма жазу кезінде бірінші әрекет автоматтандырылған, оқушы жазған шығармасында орфографиялық білімі мен дағдысы берік ... ... ... Егер ... ... ... ... қате жіберген болса, онда бірінші әрекетке қайта оралып, орфографиялық жаттығулар орындатуға тура келеді.
Дыбыстар өзгерісін диктант я ... ... ... ... ... жүр. Бұл ... ескеретін жағдай мынандай: диктант оқушылар алдына ешқандай жаңа мақсат қоймайтын таза ... ... ал ... ... ... өз ойын ... ... беру сияқты творчестволық талап қояды. Сондықтан да білімнің және ... ... ... ... ... ... нақты көз жеткізу үшін шығарма (мазмұндама) жаздыру тиімді.
Ойын күрделендіруге үйрету үшін ... ... жеке ... ... ... ... алуы талап етіледі. Сонан соң барып жалпы түрде ойын қорытады. ... ... ... ... ... бұл ... ақыл-ой жұмысын дыбыстық өзгеру дағдының грамматикалық бөлігі деп атауға болады.
Дағдының берік ... ... және ... ... ... ... ... өзгеруін оқытудағы қайталау теориялық (грамматикалық, орфографиялық) білімді жазу практикасына пайдалану болып табылады. Қайталау арқылы оқушылардың ойлау ... ... ... ... ... ... тәсілдермен шешу керектігі анықталады. Дыбыстар өзгерістерін оқытудың амалдары мен тәсілдеріне орфографиялық іс-әрекеттерге анализ жасау, абстракқиялау, сөз контексінен тілдің ... ... ... алу, ол әлементтерді белгілі бір грамматикалық категорияларға жатқызу, орфографиялық ережені айқындау т.б. жұмыстар жатады.
Жаттығу ережелерді пайдалана отырып, сөздің қалай ... ... ... ... қоса ақыл-ой жұмысын дамытуға көмектесе түседі. Ережені білу, ережені пайдалана білу, ... ... ... білу үшін ... ... дағды қалыптастырудың негізгі шартты жағдайлары болып табылады.
Әрекеттерді орындаудың амалы мен тәсілін білу қимылдық дағдысы сияқты ... ... да ... ... ... роль ... ... дағдысы дегеннен біз жай қимылдардан бастап (жүру, жүгіру т.б.) күрделі қимылдарды (дене ... ... ... ... ... ... ... анализ, синтез, абстракқиялау, нақтылау т.б. жұмыс жүйелерін қамтиды.
Күрделі ақыл-ой қызметі арқылы қалыптасатын дыбыс өзгерісі дағдыны игерудің қиындығы тек ереже немесе ... ... ... ғана ... ... ережені жазу практикасында қолдана алмаушылықта. Орфографиялық ережені жақсы білетін оқушының жазуда сол ережеге байланысты қате жіберетіндігі ... Бұл ... өз ... іс ... ... білмейтіндігін көрсетеді. Ережені практикада пайдалану үшін орфограмманы танып, оларды грамматикалық жағынан топтастыру, қандай ережеге ... ... ... ... Бұл үшін ... аналитикалық - синтетикалық күрделі жұмыс істеуіне тура келеді.
Жазуға үйренбестен бұрын бала таяқша, ілмек, имек сызық, жартылай дөңгелек ... әріп ... ... қол ... ... Жаттығу үстінде белгілі бір әріпті жазу үшін қай әлементтерді пайдалану керектігін түсінеді де, тұтас әріпті жазуға дағдыланады. ... ... жаза ... ... кейін, екі немес үш әріптен құралатын сөз жазуға дағдыланады. Осылай әріп саны көп сөздерді жазуға ... тілі мен ... тіл ... ... әріп пен дыбыс катысында ғана емес, сөз құрылысына да тән. Бала сөйлеп тұрған кезде ... ... ... ... ... ... ... аудармайды да, өзінің ойын түсінікті етіп айта береді. Ал жазуда грамматикалық ерекшелік белгілі дәрежеде ойғңа оралып ... ... ... ... ... бала жеке әріптерден сөз құрағанда сөздің грамматикалық құрылысының әлементтерін сақтайды. Осыдан барып қатесіз жазу дағдысы көрініс ... ... ... ... және оны ... әр ... психологиялық процестер негізінде жүргізіледі. Оқушы қандай да бір жеке орфограмманы тақтадағы я таблицадағы, немесе кітаптағы ... ... ... яғни орфограмманы алғаш тану, көру сезімінен басталады.
Оқушы назарын белгілі бір дыбыстық өзгеріске аудару үшін, оның сол орфограмманы дара ... ... қана қоюы ... ... бірге оған анализ жасату, ... т.б. ... ... ... ... ... ... баланың саналы да белсенді әрекеттеріне негізделуі тиіс. Бұл мақсатта оқушы зейінін жалпы сөзге аударып, ... жазу ... ... түсу ... ... тілі ... жақсы жетілсе, орфограмманы да соғұрлым жақсы қабылдайтын болады [2,148].
Орфограмманы қабылдау кезінен бастап орфографиялық түсінік пайда болады. Алайда қаншалық зейін ... ... ... ... ... болып табылдмайды. Мектеп программасының негізгі міндеті тілдік заңдылықтарды орфографиялдык ерекшеліктермен ұштастыра түсіндіру ... ... ... оқушысына дыбыс өзгерістерін оқыта отырып, белгілі бір сөзді неліктен осылайша жазамыз деген талап қоя ... ... ... сай ... дағды алған оқушы өтіліп отырған дыбыс өзгерістерін есіту, айту, көру және жазумен ғана ... ... ... ... ... сөздерді бөліктерге бөледі, ұқсас формадағы сөздерді тізеді, белгілі жұрнақтар арқылы жаңа сөздер жасайды, сөздегі өзгерісті ... жеке ... ... ... пен ... анықтайды, өтіліп отырған форфограмманың өзіне тән ерекшеліктерімен танысады, өз білімін жүйеге келтіреді. Осылардың ... ... ... ... ... ... пайдалану тәсілдері мен бақылау жасау тәсілдерін белгілейді, қандай жағдайда қалай жазу ... ... ... ... ... ала жасап қояды. Оқушы грамматикалық ережені игере отырып, ойлау процесіне тән операцияларды орындайды. Құбылыс кұүрделі болған сайын, ... ... ... ... ... Бұл - ... ... саналы түрде түсінуге көмектеседі.
Грамматикалық әрбір ереже белгілі тұжырым, қорытынды болып табылады. ... ... ... ... ... жеке ... ... оған ережені қалай пайдалануға болатындығын аңғартып отырса, онда оның ... мен ... ... ... Ол үшін ... ... түсіндіріп, оған қорытынды жасағаннан кейін, бірден өтіліп отырған ережеге байланысты ... мен ... ... ... ... сол ... ... мысалдар ойлап айтқызады, сөздің жазылуын тексеруді ұсынады т.б. сияқты жаттығу - пысықтау жұмыстарын жүргізеді.
Дыбыс өзгерістері тілдік ерекшеліктердің көрінісі ... оның ... ... яғни ... білу ... өзін жақсы білуді көздейді. Оқушы тілдік құбылыстарды, сөздердің грамматикалык топтарын, сөздің дыбыстық құрылымдарын, сөздердің өзара байланысын ... ... ... ... соғұрлым орфограмманы да жете танып, оған лайықты жеке ... де ... ... ... ... да ... грамматикаға негізделіп оқытылады, өйткені грамматиканы білу дегеніміздің өзі - сауатты жазу.
Ережені практикада пайдалана білу дәрежесіне қарай ... ... ... істеу ауқымы және оның творчестволық сипаты да кеңейе түседі. Көшіріп жазу, диктант, мазмұндама, шығарма сияқты жұмыстардың әрқайсысынң өзөі бірнеше амалдармен ... ... ... ... жазу бар, көп ... ... әріп ... көшіру бар, сөзді өзгерте жазып көшіру бар [3,58].
Осы сияқты жұмыстардың әрқайсысына лайық творчестволық ... ... де ... ... ... көшіріп жазу мен шығарма жазу мазмұны жағынан да, күрделілігі жағынан да, ... ... да ... ... Ендеше көшіріп жазу мен шығарма жазуға даярлау үшін жүргізілетін жаттығулар сипаты да ... ... ... жазу ... ... ... ... диктант кезінде қате жіберуі мүмкін. Бұлай болмас үшін ... ... ... ... ... ... ... диктант әлементтері көрініс беріп отарады. Осындай тәсілдер қолдану ... ... әр ... ... ... ... ... өзгеруін белгілі бір тақырыбын орындауы қажет болса, онда оның бар зейіні осы бір тақарыпқа шоғырланған ... еді. Егер ... ... ... ... ... жаздырылса, онда оқушы зейіні әр тарапқа бөлінеді. Ал шығарма жазу үстінде оқушының ойлау қызметі мүлде күрделенеді. Өйткені шығарма орфографиялық қатесіз ... ... ... ... құрылуы керек, стильдік байланыс сақталу керек, мазмұнды жазылуы керек. Шығарма жаздыруда орфография тілдің лексика, сөйлем құрау, пунктуация, стиль т.б. ... ... ... ... Мұндай әлементтермен оқушылар бұрыннан таныс. Бірақ өте тар көлемде өтілген. Егер бұрын сұраққа ... ... ... жеке сөйлемдер кұрау түрінде, орны ауыстырылып берілген сөздерден сөйлем құрау түрінде оқытылған болса, енді жұмыс ... ... ... ... ... процесіне айналып отырады [4,147].
ІІ ТАРАУ МЕКТЕПТЕ ДЫБЫСТАР ӨЗГЕРІСТЕРІН ОҚЫТУДЫҢ ЖАҢА ... МЕН ... ... ... ... оқытудың дидактикалық және методикалық мәселелері
Чехтың ұлы педагогы Ян Амос Коменский терминін кең ұғымда қолданып, өзінің әлемге тараған ... деп ... тек ... ... ғана емес, сонымен бірге ақыл-ой тәрбиесі, адамгершілік, дене, әстетикалық сияқты тәрбие Тұрлерін де әңгімеледі. Сөйтіп, өз еңбегінде ... ... әрі ... әрі ... ... ... мақсат етті.
Бүгінгі таңда дидактика - педагогика ғылымының білім беру және оқыту теорияларын ... бір ... және ... ... ... 1) ... таным процесін анализдеу, 2) дидактикалық принциптер, 3) білім берудің мазмұны, 4) оқыту жұмыстарын үйымдастыру формалары (сабақ ... ... 5) ... ... 6) ... білімін бағалау және есепке алу мәселелерін зерттейді. Дидактикада мектепте оқытылатын барлық пәндерге тән оқыту ... ... ... ... [5,48].
1. Дыбыстар өзгерісін оқытуда қолданылатын әдістер.
Оқыту әдістері сан алуан. Солардың ішінде дыбыстар өзгерісін ... ... мына ... ... ... 1) ... әдісі, 2) баяндау әдісі, 3) әңгімелесу әдісі, 6) кітаппен жұмыс істеу әдісі, 5) жаттығу әдісі, 6) талдау-жинақтау ... 7) ... ... 8) ... т.б. ... ... Нақтылы материалды меңгеруде байқау әдісі шешуші орын алады. Тіл сабағында оқушылар тілдік құбылыстарға тікелей байқау жасайды. ... ... ... ойлауға негізделмейді, керісінше, байқау арқылы қорытындылап, абстракт ой туады. Байқау танымдық роль атқарады. Ол шындық өмір құбылыстары туралы түсінікті ... ... ... сөйлемді байқай отырып, оқушы тіл заңдылығының ережесін үйренеді.
Баяндау әдісі. ... ... әрі ... әрі ... және ... ... ... асырылады. Мұғалімнің сөйлеуі, ойын көркем құрып баяндауы, тиісті ... ... ... ... үлгі ... ... ... тиіс. Бұл жағынан алып қарағанда, баяндау әдісінің тәрбиелік маңызы жоғары.
Мұғалімнің ... ... ... ... үйлес келуі тиіс. Баяндауға қойылатын талап тыңдауға да қойылады. Баяндай отырып, оқушыларды тыңдай білуге баулиды. Баяндауды тыңдау ойлау қабілетін ... ... ... ... ... ... ... әдісі басқа әдістер әлементтерімен үштастырылып отыруы тиімді. ... ... ... ... және ... ... қоса ... мұғалімнің сөзі өтіліп отырған объектіні көрсету, сұрақ-жауаптар арқылы толықтырылып отырылса, оқушы жалықпайды. Көрнекі кұрал ... ... ... ... және ... ... ... Оқытуда жиі қолданылатын әдістің бірі - әңгімелесу әдісі. ... жаңа ... ... ... мақсатында да, қайталау кезінде де, оқушылардан сұрау кезінде де, тіпті материалды ... ... да ... ... ... ... ... әрбір кезеңінде класқа сұрақтар беріп, оқушылардлың жауаптары арқылы ... ... ... ... ... ... ... да әңгімелесеу әдісі енгізіледі.
Оқушылар үшін әңгімелесу-коллективтік еңбек. ... ... ... алдын-ала таныстыру, сұрақ-жауаптың логикалық жүйесін дұрыс белгілеу, олардың кеңінен ойлау мүмкіндігін жасау, класты коллективті түрде ... ... беру ... ... ... ... ... бағыттаушы ролі мен оның қорытынды сөзі әңгімелесу әдісінің амалдары болып табылады.
Кітаппен жұмыс істеу әдісі. Оқушылар ең ... ... ... ... ... Оқулық нақтылы матералдарды меңгеріп, одан тиісті қорытындылар жасап отыруға көмектесетін, практикалық жұмыс икемділігіне нүсқайтын құрал болып табылады. Сонымен бірге оқушыларға ... мен ... ... ... ... көркем шығармалар мен ғылыми-көпшілік әдебиеттерді пайдалану жолдары үйретіледі.
Кітаппен жұмыс істеу әдісінің тәрбиелік сипаты мол. ... ... ... мен ... ... маңызды факторы. Оқу және оқығанын ұғынып түсіну бірден нәтижелі бола қаймайды. Бастауыш кластан бастап оқушылар оқылған тексін түсінуге үйретіледі. Оқуға ... арта ... ... ... ... оқи ... мәнерлеп оқуға төмселеді, оқығаннан түсінгендерін жазып үйренеді, бірте-бірте сөздіктер мен анықтамаларды, иллюстрияларды ... ... ... ... Жаттығу арқылы оқушы білімі беки түседі. Жаттығу әдісі көп жағдайда қайталаумен ... ... ... теориялык білім қайталанады. Жаттығу күрделі психологиялық ... ... Ол - ... ... мен ... тікелей байланысты. Жаттығу үстіне қашан белгілі бір дағды ... ... ... ... тоқтамайды. Жаттығу зейінді, есті және ерікті белгілі дәрежеде тәрбиелеуге көмектеседі.
Талдау -жинақтау әдісі. Заттар мен ... тану үшін ... ... ... ... білу, жеке бөліктердің атқаратын қызметі мен алатын ... біле ... ... тиісті логикалық қорытындылар жасап отыру - талдау - жинақтау әдісі бойынша жүзеге асырылады. Бүтінді бөлшекке бөлу - ... ал ... ... ... - ... ... мен жинақтау жеке-жеке емес, бірлікте қаралатын болғандықтан, талдау -жинақтау әдісі деп қосылып айтылады.
Салыстырмалы әдіс. Салыстырмалы әдіс ... ... ... ... ... ... оны ... меңгеруге көмектеседі, оқушылардың логикалық ойлауын дамытып, алған білімін практикада саналы Түрде қолдана білу ... ... ... ... өз ... қолдануын, тіл мәдениетін дамытады.
Грамматикалық ереже немесе емлені салыстыру кезінде грамматикалық категориялар мен формалар арасында қандай ұқсастық ... ... ... бар ... ... Сөйтье отырып, материал арамсындағы бәріне ортақ ерекшелік аңғарылады [8,69].
Салыстырмалы әдісті әртүрлі спатта жүргізуге ... ... орын ... ақыл-ой жұмыстарының сипаты бойынша салыстыру екі түрлі мақсатты көздейді: а) ұқсастық белгілерін анықтау, ә) айырмашылық белгілерін ... ... ... бір ғана ... ... жай ... және ... жолмен салыстырлатын күрделі салыстыру әдісі жүргізіледі.
2. Салыстыралтын объектілер сипатына қарай:
а) емле ережелері салыстырылады;
ә) ... ... мен ... ... мен айырмашылықтар салыстырылады;
б) сөздердің лексикалық мағынасы салыстырлады;
в) сөздердің морфологиялық бөліктерінің ... ... ... ... ... мен олардың ... ... ... ... ... ... орындату
Грамматикалық материал түсіндірілгеннен кейін, жаттығу жұмыстары жүргізіледі. Жаттығу жұмысының мақсаты - грамматикадан алған білімді жазу практикасында пайдалана білуге ... ... ... оны ... әске ... білу ... ... асады. Анықтама ережені оқушылардың түсінуі материалды игерудің алғашқы бастамасы ғана. Орфограммалардың жазылуын есте сақтап қалу үшін ... ... ... болады. Орфограммаларады кайталай түсу оқушыларды ... және ... ... ... ... Жаттығу неғұрлым мол орындалса, оқушылардың материалды меңгеруі де соғүрлым жеңілдейді. Грамматикалық форманы тану оны қабылдаумен бір мезгілде жүзеге асады. ... ... ... ... ... ... күрделі аналитика-синтетикалық қызметі, біріншіден, ережені түсінуге, екіншіден, орфографиялық дағдылардың қалыптасуына негіз жасайды [11,125].
Жаттығулар орындалу сипатына қарай: 1) көру ... ... 2) есту ... ... ... ... деп бөлінеді. Көру сезімі аркылы орындалатын жаттығуға көшіріп жазу ... ... есту ... арқылы орындалатын жаттығуға негізінде диктанттарды жатқызуға болады.
Көру сезімі мен есту арқылы орындалатын жаттығу ішінде сөзді дұрыс айту және оны ... жазу ... ... ... қоса, сезімдік қабылдаулар ойлау қызметімен үштасып отырады. Көру сезімі арқылы көьшіріп жазу жұмысында мынаны ескеруге тура келеді: егер әріп ... сөз ... ... ... жазу ... ... онда ... отырған орфограмма көру сезімі арқылы қабылданбайды, оны оқушы ережені ескере отырып, ойлау ... ... ал ... ... сөздерді көру сезімі арқылы көшіріп жазады [13,157].
Ойлау проқестерін дамыту сипаттарына қарай орфографиялық жаттығуларды былайша топтастыруға ... 1) ... ... ... ... түріндегі жаттығу, 2) синтетикалық немесе текст құрау үшін сөйлемді қайта құру я өздігінен құру жаттығулары, 3) ... ... ... ... жаттығу немесе орфограммалардың грамматикалық жіктер мен формаларына қарай, мысалы, жұрнақұтар мен жалғаулар т.б. бөлу, 4) ... ... ... ... бойынша жұмыс. Жаттығудың бұл түрлері бір-бірлерімен тығыз байланысты, сондықтан да ... ... ... үштастыра отырып, жаттығу орындату тәсілі жан-жақты түрлендіріп отыруға да болады. Алайда, грамматикалық немесе ... ... ... ... бұл ... түгелдей жүргізудің кажеттігі болмайтын жағдайлары бар. Тіпті, кейде өтіліп ... ... ... өзі ... ... бір гана ... шектеуді қажет етеді.
Орфографиялық жаттығу грамматикалық және орфографиялық түсінік бойынша, сондай-ақ талдаулар жасау арқылы орындалып отырады. Жаттығу орындатудың бір түрі ... ... ... ... ... ... бір ... байланысты жаттығу кезінде көшіріп жазу және диктант әлементтері, тіпті творчестволық диктант немесе шығарма араласа ... ... ... Мұндай жаттығулар берік орфографиялық дағды қалыптастыруға көмектеседі. Алайда, ... ... ... ... ... оны ... ... дұрыс белгіленуі және жұмыс шебер үйымдастырылуы қажет [17,196].
Жаттығу іріктеуде және оны оны орындату тәсілдерін белгілеуде шамамен мына ... ... ... ... Берілген жаттығу оқушылардың ... ... ... ... ... ала ... ... класс оқушыларының шама-шарқына лайық па (тым жеңіл болмауы ескерілу керек.);
3. Көру және есту ... ... ... ... ... ... орындау кезінде сөйлеу, қу, лексикалық және ... ... ... қамтыла ма;
5. Жаттығу орфограммаларды дұрыс танып, есте ... ... ... ете ала ... Қате болдырмауды алдын ала ескерту үшін, алдын ала жұмыстар жүргізу ескерілген бе;
7. Көзделіп отырған ... ... ... ... ... ... (ол ... анықтама ережені айталау, қиындық келтіретін орфограмманы табу, орфограмманың жазылу сипатын берік сақтау, ... ... ... ... ... қолдану т.б.жатады) [15,189].
Жаттығуға байланысты қандай жұмыс түрлерін жүргізу оқушылар алған ... ... ... дәл сол ... ... ... мақсатқа негізделеді. Егер жаңа өтілген ережеге қорытынды жасалып, ол ережеге байланысты әлде де жаттыға түсу, еске ... ... ... ... онда грамматикалық және орфографиялық талдау жасай отырып, көшіртіп жазғызу керек. Егер оқушыларға ... ... ... ... жете ... ... етіп қойылса, онда мына сияқты жұмыстар жүргізуді үсынуға болады:
1. жазылуы қиын сөздерді теріп көшіру.
2. терме диктант.
3. ауызша талдау.
4. қажетті орфограммалардың астын ... ... өзі ... т.б. ... жүргізуде мынадай дидактикалық талаптар қойылады: жаттығудың әржақтылығы және қайталай жаттығу. Тақырыпты өту кезіндегі жаттығумен шектеліп қалуға болмайды. Келесі сабақтарда ... ... ... өту ... де ... ... керек. Сондай-ақ кластағы оқушылардың белгілі орфограмманы меңгреу дәрежесіне қарай және оқушыларға арнайы тапсырма беру жолымен жаттығу орындату оқу ... ... ... ... ... ... - біртұтас қиын процесс. Бұл процестің біртұтастығы оқытылатын баланың психикалық қызметінің ... ... ... тіл мен ... ... ... және жазбаша тіл бірлігімен жүзеге асырылады.
Әртүрлі сөздік материалдарға енгізілген белгілі бір ... жазу ... ... ... қиындық туғызады, сонымен бірге бір ережеге байланысты емленің өзінен де ... ... ... ... ... көпшілігі орфограммалардың грамматикалық табиғатын ажырата алмағандықтан жәберіледі. ... ... ... формасы т.б. жағынан әртүрлі ерекшеліктердің көбінесе аз қамтылуы себепші болады. Соның салдарынан оқушылар неғұрлым жеңіл ... ... ... де грамматикалық категорияларды неғұрлым қиын жағынан тануға, месте сақтауға, ақылға тоқуға әзірлігі жетпейді. Белгілі грамматикалық категорияларды оқушылардың ... ... ... ... ... зерттеп, ол себептерді оқушыларға саналы түрде жеткізіп отыру керек.
Жаттығудың тағы бір түрі оқушылардың жұмысты өздігінен орындауы болып ... ... ... түріне орфограмма жазылмай берілген тексті көшіріп жазу жатады. Оқушыларға сөздің жеке бөліктері немесе тұтас сөз жазылмаған тексті ... жазу ... да, ... ... басшылыққа ала отырып, жазылмай қалған орфограммаларды немесе сөзді өздігінен ойлап жазу талап етіледі (текстің басқа жағына көңіл қоймауына болады). ... ... ... мынада: тексті жеке әлемент бөлініп көрсетілгендіктен, ереже ... сол ... ... ... ... бірақ оны дәл табу оққшының міндеті. Бұл жолмен жаттығуда да ... ... ... ... ... керек. Олай болмаған жағдайда берілген ережеге байланысты бірінші сөйлемді ... ... ... ... сол ... механикалық түрде толтыра салуы мүмкін. Жеке орфограмма немесе тұтас сөз жазылмай берілген тексті ... жазу ... ... ... ... ... ... өздігінен орындауды көбірек талап етеді. Өйткені мұндай жаттығуды орындау ... ... ... ... ... және оның ... формасын анықтап отырады.
Диктант жазу кезінде мұғалімнің орфоэпиялық нормада оқуы мен оқушының орфографиялық нормада жазылу белгілі бір дәрежеде ... ... ... ... тоқсанға келген жасым бар (тоқсанға келген), көпті көрген басым бар (көпті көрген) ... ... ... және ... ... ... ... жазу кезіндегі оқушылардың бірден бір міндеті болмақ.
Диктанттың бақылау ... деп ... түрі де ... ... ... есту ... арқылы жазылады. Алайда бұлардың арасында едәуір айырмашылық бар. Егер ескерту диктантында текстке талдау жасалып, оқушылардың есте ... ... ... ... ... ... ... ешбір жеңілдік берілмейді. Бақылау диктантында оқушылар өзінің орфографиялық біліміне сүйеніп, жұмысты тек өздігінен орындайтын болады. Алайда бақылау диктанты ... ... ... бірге, оларды үйрету мақсатында көздейді. Жіберілген қателер бойынша жаттығу жұмыстары кеңінен жүргізіліп, кімнің қандай ережеге ... ... ... ... ... отырады.
Творчестволық жазу - күрделі процесс. Оған дағдылану үшін көптеп жаттығу керек. Творчестволық жазуда орфографиялық ... ... жазу және ... ... жазбаша баяндай білу талап етіледі. Сол үшін таза орфографиялық жаттығу кезінің өзінде ақ оқушының сөйлемді дұрыс құрап, ойын дұрыс ... ... ... ... ... керек. Бұлай болмаған жағдайда, оқушылардың творчестволық жазуы (мазмұндама мен шығарма) кезінде орфографиялық қате көптеп жіберілетін ... ... ... ... ... жүргізетін жұмыстар:
1) үлгі бойынша жүргізілетін өздігінен жұмыс
2) ... ... ... ... ... ... әр түрлі нұсқаулар бойынша жүргізілетін өздігінен ... ... ... өздігінен жұмыс
5) Қайта жаңғырту жолымен де, творчестволық жолмен де аралас жүргізілетін өздігінен ... ... ... ... ... ... ... нұсқау іспетті берілгенүлгі негізінде орындалады.оқушыларға бірнеше сөйлем беріп, олар ол ... ... ... ... ... ... немесе белгілі бір грамматикалық ережеге негізделген бірнеше сөз тақтаға жазылады да, оқушылар дұрыс жазылғанын я қате екендігін ... ... ... бір ... ... ... мысалдар айту талап етіледі.
Творчестволықпен жүргізілетін өздігінен жұмыстың түріне аяқталмаған жұмыстарды ... ... ... ... ... ... зерттеулер жүргізу жатады. Мектеп оқушыларының творчестволык жұмыстарын археологиялық, ... ... ... да ... болады. Оқушылар экспедиция қорытындысы туралы шағын көлемді ғылыми есеп береді. Экспедиция материалдары негізінде ... ... ... ... ... берілген иллюстрақиялар, қосымша материалдар бойынша, жекелеген мәдени ескерткіштер бойынша шығарма жазу да творчестволық жұмыс болып саналады.
Оқушылардың өздігінен жүргізетін ... ... ... ... ... ... ... Оқушылар жан-жақты да дәлелді жауап беретіндей сұрақ қою.
2) Оқушылар саналы ... және ... ... ... ... ... қорытынды жасайтындай тапсырма беру.
3) Ережеге байланысты мысалдар ойлап тауып, оны практикада пайдалану қабілетін аңғарып ... ... ... ... ... тапсырмалар ұсыну.
5) Грамматикалық басты-басты ... ... ... ... тапсырмалар беру.
6) Программаның белгілі тарауы бойынша алған ... ... ... ... ... ... тапсырма беру.
7) Практикалық сипатты тапсырмалар орындату.
8) Бір тапсырманы бірнеше ... ... ... ... ... жұмыстарды өздігінен орындауды тапсыру.
10) Мазмұндама және шығарма ... ... ала ... ойын ... ... ... ... оқушылардың тіл байлықтарының, сөз қорларының молайып, ана тілінде дұрыс ... ... жаза ... ... ету ... жүргізілетін жұмыстардың түрлері көп. Бүның кейбір үлгілерін
атты ... ... ... жазу ... мұқият тексеріп отыру олардың сауаттылығын арттыруға көмектеседі.
Оқушылардың ана тілін еркін және дұрыс меңгеруі, сауатты жазуы жазба ... ... ... отыруға тығыз байланысты. Мұғалімдер оқушылардьщ орфографиялық қателерін түзеткенде ... ... ... ... керек:
1. Мұғалім барлык қателерді түзетіп, ... ... ... тақырыптан кеткен қателерінің астын сызып көрсетуі керек.
2. Орфографиялық қателерді түзету үшін орфографиялык шартты белгілерді қолдануы ... ... ... ... ... ... тиіс.
Қателерді түзету, олардың астын сызу тек қана оқушылардың қателерін тізбектеу болып ... ... ... ... шартты белгі немесе қатенің астын сызу оқушыға орфографиялық ... ... ... ... етеді. Бұл жұмыс оқушының жалпы білім дәрежесеіне бақылау жасау мақсатын көздей жүргізілуі керек.
3. Емлелік қателерді ... ... ... әр ... ... және жас ... ... орфографиялық сауаттылық дәрежесін еске алуы қажет. Бұл жағдай қателерді түзетудің дұрыс тәсілдерін табуға көмектеседі.
4. Емлелік қателерді ... ... ... ... ... еске алу ... ... әрбір тексеруі оқушыға барлық жағынан әсер етуі тиіс. Түзетулер оқушының жіберген қателерін өзі сезетіндей дәрежеге
жеткізілуі, оның іскерлігін, қабілеттілігін ... ... ... ... емлелік қателерді түзетуі оқушыларға белгілі бағыт көрсететіндей болуы тиіс.
7. Мұғалімнің емлелік ... ... ... ... түсінуге деген белсенділігін арттыруы керек. Жұмыстың табысты болуы көп жағдайда осыған байланысты.
8. Мұғалім емлелік қателерді түзетуде жеңілден ауырға, белгіліден ... ... өту ... ... ... ... ... емлелік қателерін түзету тәсілдері мынадай болуы тиіс:
Бірінші тәсіл. Сөздегі қатені сызып тастап, оған ... ... ... ... ... калхоз, енбек, сех, бүгүн, қүлұн, мазмын.
Екінші тәсіл. Сөздегі артық әріпті немесе буындарды сызып тастау. ... ... ... ... ... ... Қателесіп, біріктіріп жазылған сөзді бөлу. Мысалы: Еге білсең, уақытта, жерде, суда жетеді.
Мұндай ... ... ... атап ... керек.
Біріншіден, емлелік қателерді сызып тастау және қажетті әріпті үстіне жазу жолымен түзету тәсілі ... ... ... ең ... ... бірі болып табылады. Екіншіден, бұл тәсілді қолданғанда оқушылар емлелік қателерін бірден көреді. Келесіде осы сөздерді жазылуында кате жібермейтіндей есіне ... оның ... да тез ... ... Сөйтіп, оқушылардың емлелік қателерді өз бетімен түзетулеріне мүмкіндік туады. Үшіншіден, бұл ... ... ... оқушылар орфографияны түзетіп қана қоймайды, кей уақытта сөздің мазмұнын немесе сөйлемнің дұрыс еместігін де ... ... ... қате ... ... ... Мысалы: айтпайяк (айтпай-ақ), алтақ (алты-ақ), башшылық (басшылық).
Бұл тәсілдің басқа тәсілден ... бар, ... ... өздерінің емлелік қателерінің дұрыс еместігін сөз тұлғасымен салыстырып, талдау жасаумен байланыстырады. Ал оқушы әсіресе сөз ... ... көп қате ... ... олай ... бұл ... орфографияны меңгеру үшін зор маңызы бар.
Екінші жағынан, бұл тәсіл оқушылардың грамматикалық талдау жасауды үйренуіне де көмектеседі. ... ... қате ... ... (башшылық) деген сөзді талдаған кезде, оған грамматикалық талдау жасап, сөз тұлғасына ажыратады. Сөйтіп, ол әлгі ... қате ... нені ... ... ... ... білетін болады.
Мектеп тәжірибесінде бүкіл қате морфеманың астын сызу тәсілін -- мақсатқа ең қысқа жолмен ... ... ... бірі деп білу керек.
Алтыншы тәсіл. Қатенің астын ғана ... ... ... ... ... ... ... (сенбеді), Дәстір (дәстүр).
Жетінші тәсіл. Қажетті әріпті үстінен жазбай-ақ, қате ... ... ... ... ... қүлүн (құлын), мазмын (мазмұн), ақшыбар (ақшұбар).
Сегізінші тәсіл. Қате жіберілген сөздің астын түгелдей сызу. Мысалы: аты адам ... ... ойн ... ... ... ... ... әжептәуір (әжептеуір).
Мұғалім бұл тәсілді оқушы сөз не әріп тастап кеткен кезде немесе оларды артық жазған кезде қолданады.
Тоғызыншы тәсіл. Сөздердің ... ... ... ... ... ... қою. Бұл ... 5-6 кластарда ғана қолданып қоймай, сонымен қатар ... ... да қате аз ... ... ... ... ... шартты белгі оқушыларға түсінікті болуы керек.
Көптеген мұғалімдердің бұл тәсілді қолданбайтындығын, оны ... үшін қиын деп ... ... ... Ал ... ... ... белгі қою тәсілін қоддағанда, оны дұрыс қоймайды, сондықтан оқушылар ол белгілерді түсінбейді. Мұның өзі жұмысқа үлкен ... ... Бұл ... ... ... ... ... мұғалімнің жасайтын түзетулері мен ескертулері Тұр жағынан балаларға ... ... ... не ... түсті сиямен жазылуы керек. Мәселен, емле қатесі үшін екі сызық (-), ... ... ... ... айшықпен тізбектеу (II), бөлек жазылуға тиісті сөздерді теріс түсірілген (!) ... ... ... сөздердің түсына сүрау (?) қою т.б. осы сияқты шартты белгілерді пайдалануға ... ... ... ... ... ... шектік (позициялық), игерусіз (спонтанды). Игерулі өзгерістердегі бір дыбыстың екінші дыбысқа тигізетін ... ... ... ... ... ... Дыбыстардың игерулі өзгерістердің сөз ішінде қолданылатын орындары. Игерулі ... ... ... жиі кездеспейтін түрлері: 1) ассимиляция, оның түрлері: дауыстылардың ассимиляциясы немес үндесуі, езулік немес ... ... мен ... аттракциялар. Дауыссыздардың қиюласуы. Ассимиляция мен сингармонизмнің ортақ жақтары және ... ... 2) ... ... дауыссызға немес дауыссыздың дауыстыға әсері); 3) метатеза (сөз ішіндегі дыбыстардың ... ... ... 4) ... ... өзгерту), 5) орынбасар дыбыспен алмастыру; 6) айтуда дауыссыздарды үнемдеу, түсіріп тастау. Бұлардың кездесетін орындары. Шектік (позициялық) өзгерістер, олардың ... ... ... ... ... ... ... үчстеліп айтылатын сыналық дыбыстар (протеза, эпентеза, эпитеза), дауыстының әлсіреуі (редукция), оның сандық, сапалық, ... ... ... ұяң ... сөз ... ... ... тұрып қатаңдауы.
Қорыта келгенде, оқушылардың дыбыстық өзгерістерін оқытқанда, ең бастысы, емлелік қателерін ... ... ... ... тиіс:
Бірінші тәсіл. Сөздегі қатені сызып тастап, оған қажетті әріпті үстіне жазу. Мысалы: калхоз, енбек, сех, бүгүн, қүлұн, ... ... ... ... ... ... буындарды сызып тастау. Мысалы: ылақ, ыстанқия, минута, газета.
Үшінші тәсіл. Қателесіп, біріктіріп жазылған сөзді бөлу. ... Еге ... ... жерде, суда жетеді.
Мұндай тәсілдердің кейбір артықшылығын атап көрсету керек.
Біріншіден, емлелік қателерді сызып тастау және қажетті ... ... жазу ... ... тәсілі оқушылардың қателерін түзетудегі ең таңдаулы тәсілдердің бірі болып табылады. Екіншіден, бұл тәсілді қолданғанда оқушылар емлелік қателерін ... ... ... осы ... жазылуында кате жібермейтіндей есіне сақтайды, оның сипатын да тез біліп алады. Сөйтіп, оқушылардың емлелік ... өз ... ... мүмкіндік туады. Үшіншіден, бұл тәсілді қолдану арқылы оқушылар орфографияны түзетіп қана қоймайды, кей уақытта сөздің мазмұнын немесе сөйлемнің ... ... де ... ... ... қате ... астын сызу. Мысалы: айтпайяк (айтпай-ақ), алтақ (алты-ақ), башшылық (басшылық).
Бұл тәсілдің басқа тәсілден айырмашылығ бар, мұнда оқушылар өздерінің емлелік қателерінің дұрыс ... сөз ... ... ... ... ... Ал оқушы әсіресе сөз құрамын білмегендіктен көп қате жіберетіндіғі мәлім, олай болса, бұл тәсілдің орфографияны меңгеру үшін зор ... ... ... бұл ... оқушылардың грамматикалық талдау жасауды үйренуіне де көмектеседі. Мысалы, оқушы қате жазылған басшылъщ (башшылық) деген ... ... ... оған ... ... ... сөз тұлғасына ажыратады. Сөйтіп, ол әлгі сөзді қате жазғанда, нені шатастырғанын саналы түрде ... ... ... ... ... қате ... ... сызу тәсілін -- мақсатқа ең ... ... ... ... ... бірі деп білу керек.
Алтыншы тәсіл. Қатенің астын ғана сызып, ... ... ... жазу. Мысалы: сембеді (сенбеді), Дәстір (дәстүр).
Жетінші тәсіл. Қажетті ... ... ... қате ... ... ... ... Мысалы: қүлүн (құлын), мазмын (мазмұн), ақшыбар (ақшұбар).
Сегізінші тәсіл. Қате жіберілген сөздің ... ... ... Мысалы: аты адам (атты адам), ойн (ойын), айлану (айналу), бүхара (бұқара), әжептәуір (әжептеуір).
Мұғалім бұл тәсілді оқушы сөз не әріп ... ... ... ... ... ... ... кезде қолданады.
Тоғызыншы тәсіл. Сөздердің астын сызбай-ақ, дәптерлердің шетіне шартты белгі қою. Бұл ... 5-6 ... ғана ... ... ... ... ... кластарда да қате аз болған жағдайда қолдануға болады. Қойылатын шартты белгі оқушыларға түсінікті болуы керек.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
* . Алматы, ... ... А. - ... ... ... Қ. . ... ... Әлметова Ә.С. . -Алматы, 2001 ж.
* Әуелбаев Ш. . -Алматы 1997 ж.
* Әлімжанов Д., ... Ы. ... 1965 ... ... Р. 6-класс. .-Алматы, 1969 ж.
* Әміров Р. Асылов Ұ. 7-класс, . ... ... ... М.О. . ... ... ... Ш., Серғалиев М. . Алматы 2001 ж.
* Бегалиев Г. .- Алматы, ... ... ... . - ... ... 2001 ... Бектаев Қ. Молдабек Қ. . Шымкент, 1989ж.
* ... С. . - ... ... ... С. . ... Ана тілі 1999 ... ... С. . - Алматы 1990ж.
* Құлмағанбетова Б. ... ... 1996ж. ... Исаев С.М. - Алматы, 1996ж.
* Ишмұханбетов Ә. . -Алматы, 1964ж.
* ... Г.Б. . - ... ... ... А. . ... 2003ж.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 26 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ тілінің дыбыстық жүйесінің өзге тілдерден айырмашылықтары мен ұқсастықтары16 бет
Адамның психикалық дамуы6 бет
Ақтөбе қаласы май зауытындағы май тазарту процесінің автоматтандырылуын жобалау25 бет
Дауысты дыбыстар жүйесі12 бет
Жазудың шығуы және оның даму кезеңдері10 бет
Тілдің аумақтық өзгешеліктері (диалектілер, шет тілдің нұсқалары)8 бет
ХІХ ғ.екінші жартысынан 1930 жылға дейінгі аралықта орын алған өзгерістер және терминология мәселесі61 бет
Қазіргі қазақ, өзбек және түрік тілдеріне ортақ араб сөздерінің қолданылу ерекшеліктерін анықтау, оған тілдік тұрғыдан жан-жақты сипаттама беріп, салыстыру арқылы аталған түркі тілдерінің даму, қалыптасу тарихындағы алатын орнын көрсету133 бет
Қазақ тілінің лексикалық, фонетикалық жүйесі туралы11 бет
Ғарыштық сәулеленудің көмегімен атмосфераның жоғарғы қабаттарының қасиеттерін зерттеу8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь