Балалардың жас мөлшері мен дербес ерекшеліктерін оқу – тәрбие процесінде ескерілуі

Белгілі бір шақтық кезеңге тән анатомиялық – физиологиялық және психологиялық ерекшеліктерді әдетте жас ерекшеліктері деп атайды. Сондықтан педагогика және психология балалардың жас ерекшеліктеріндегі ширақтықты, өзгерімпаздықты айқындайды, тәрбиеленушінің және қоршаған ортамен жасайтын қарым – қатынастар жүйесіне тәуелді болатынын атап көрсетеді. Балалардың өсіп – жетілуінің бір сатысынан екіншісіне көшуі кездейсоқ емес. Әр жастағы кезеңге тән психологиялық ерекшеліктердің ұштасуын жиі байқауға болады.
Сана – сезімнің, дене күш – қуаттарының дамуы адамдардың жас ерекшеліктеріне байланысты. Баланың жасы өскен сайын бойлары өсіп, денелері тұлғаланып, ақыл – саналары дамып, білімдері тереңдей бастайды. Балалардың жас ерекшелігін есепке алу, оқыту мен тәрбие жүйесіндегі негізгі принциптердің бірі. Қоғамда атқаратын рөлі, белгілі құқығы бар адамды жеке адам деп түсінеміз. Ал, қалыптасу дегеніміз – адамның жеке басының дамуы мен тәрбиесінің нәтижесінде жетілуі, саналы өмір сүруге дайын болуы.
Жас ұрпақты қоғамдық өмірге және еңбекке араласуға дайындау міндетін іске асыруда, баланың жеке басын қалыптастыруға әсер ететін тәрбие, қоғамдық, әлеуметтік орта және тұқым қуалаушылық. Перзент сүю – ата-ананың бақыты, олардың қоғам алдындағы табиғи борышы. Ұрпақ жалғастыру – бүкіл тіршілік дүниесінің эволюциялық жемісі. Адам табиғаттан тыс өмір сүрмейді, олай болса, оның табиғи заңына орай дүниеге ұрпақ әкеледі. Адам өзінің баға жетпес ұрпағы үшін бар жағдайды жасайды.
Тәрбие ісінде балалардың жас ерешеліктерін ескеріп отыру қажеттігін педагогтер Я.Коменский, Ж.Руссо тәрбие беру кезінде бала табиғатын, оның қабылдау, ойлау ерекшеліктерін еске алып отыруға үндеген болатын.
Қазіргі педагогика және психология ғылымдары балалар мен жеткеншектердің дамуындағы биологиялық фактордың рөлін айрықша көрсетеді. Педагогика ғылымы жас ерекшеліктерін анықтауға баланың дамуына үнемі қозғалыс үрдісі ретіндегі қарастыра отырып, бұл қозғалыстан сан жағынан жинақталу, ал сапа жағынан елеулі өзгерістер болатынын алға тартады. Мәселеге бұлайша қарау балалардың дене және психикалық дамуының бірқатар кезеңдерін белгілеуге мүмкіндік береді.
        
        Жасөспірімдік кезеңді балалардың қиын кезеңі  деп  те  айтады.  Олай
дейтін себебі жасөспірімдерде менмендік асқындай ... ... ... ... мектепке тәуелді болғанымен, бұл жастағы балалар
жаман қылықтарға әуес болады, көп ... өз ... ... ... көріп,
тәуелсіздігі асқындайды.
Жастық шақта балалар отбасының тәуелдігінде, мектептің ықпалында
бола тұрып көп ... ... ... ... ... ... өзгеріп,
жасөспірімдік кезеңдегі жағымсыз іс - әрекеттерге сын көзбен қарайды.
Бала ... осы төрт ... ... ... жас ... ... мен құрылымында мына ... ... бар ... ... жетті:
Біріншіден, баланың психофизиологиялық дамуы.
Екіншіден, әсіресе оның ... - ... ... осы төрт ... де ... ... іс - ... рөлінің басымдылығы.
Төртіншіден, балаға дұрыс тәрбие ... ... ... өз ... ... ... педогогикалық қызметтің технологиясы мен оның басымдылық
бағыттары.
Осы ... бес ... ... баланың өсу, даму
кезеңдерінде әртүрлі ... ... ... осылардың әрқайсысына тоқталып
көрейік.
I. Балалардың жас мөлшері мен дербес ... оқу – ... ... Жас ... ... ұғым
Белгілі бір шақтық кезеңге тән анатомиялық – физиологиялық және
психологиялық ерекшеліктерді әдетте жас ... деп ... ... және ... ... жас ерекшеліктеріндегі ширақтықты,
өзгерімпаздықты айқындайды, тәрбиеленушінің және қоршаған ортамен жасайтын
қарым – қатынастар жүйесіне тәуелді ... атап ... ...... бір ... ... ... кездейсоқ емес. Әр жастағы
кезеңге тән психологиялық ерекшеліктердің ұштасуын жиі байқауға болады.
Сана – сезімнің, дене күш – ... ... ... ... ... ... жасы өскен сайын бойлары өсіп, денелері
тұлғаланып, ақыл – саналары ... ... ... ... ... ... есепке алу, оқыту мен тәрбие ... ... ... ... ... ... белгілі құқығы бар адамды жеке
адам деп түсінеміз. Ал, қалыптасу дегеніміз – адамның жеке ... ... ... ... жетілуі, саналы өмір сүруге дайын болуы.
Жас ұрпақты қоғамдық өмірге және еңбекке араласуға дайындау ... ... ... жеке ... қалыптастыруға әсер ететін тәрбие,
қоғамдық, әлеуметтік орта және тұқым қуалаушылық. Перзент сүю – ... ... ... ... ... ... Ұрпақ жалғастыру – бүкіл
тіршілік дүниесінің эволюциялық жемісі. Адам табиғаттан тыс өмір сүрмейді,
олай ... оның ... ... орай ... ұрпақ әкеледі. Адам өзінің баға
жетпес ұрпағы үшін бар жағдайды жасайды.
Тәрбие ... ... жас ... ... ... ... ... Ж.Руссо тәрбие беру кезінде бала табиғатын, оның
қабылдау, ойлау ерекшеліктерін еске алып ... ... ... педагогика және психология ... ... ... ... биологиялық фактордың рөлін айрықша көрсетеді.
Педагогика ғылымы жас ерекшеліктерін анықтауға баланың ... ... ... ретіндегі қарастыра отырып, бұл қозғалыстан сан жағынан
жинақталу, ал сапа ... ... ... ... алға ... ... ... балалардың дене және психикалық дамуының бірқатар
кезеңдерін белгілеуге мүмкіндік береді. Осының негізінде мектеп ... мен ... өсіп – ... ... ... бөлу
қабылданды:
1) Төменгі сынып шағындағы кезең (7 жастан 11 жасқа дейін);
2) Негізгі мектеп шағындағы жеткіншектік ... (12 ... 15 ... Орта мектеп шағындағы жасөспірімдік кезең (15 жастан 18 жасқа дейін).
Соңғы жылдары симпозиумда қабылданған жас ... ... ... ... ... ... ... дейігі өзгерістер кіреді.
Олардың сатылары:
1. Жаңа туған бала (туған сәттен бір-екі айға дейін);
2. Нәрестелік шақ (бір – екі ... бір ... ... Ерте ... шақ (бір ... үш ... ... Мектепке дейінгі балалық шақ (төрт жастан 7 жасқа дейін);
5. ... ... жасы (7 ... 11, 12 ... ... Жеткіншек шақ (11, 12 жастан, 14, 15 жасқа дейін);
7. Жасөспірім шақ (14,5 ... ... 17 ... дейін).
Төменгі сынып оқушыларының ойлануын ... екі ... ... ... ... ... әрекеті мектеп жасына ... ... еске ... ... ... ... ... мен жағдайларды
сыртқы белгісі бойынша бағалайды. Есейе келе ойлау ... ... ... ... ... ... табиғат құбылыстары,
адамдардың өмірі туралы сұрақтары көбейеді. Шығармашылық ойындар баланың
ақыл – ойын дамытады.
Сезімдік ...... ...... ... ... Оқушылар ересек адамдармен, өзінің құрдастарымен қарым ... ... ... ... ... ... негізгі іс – әрекеті – оқу. ... ... ұзақ ... бір қалыпты отыра алмайтындықтан, сабақта жазу мен
оқуды алмастырып, сергіту ... ... ... ауасын тазартып,
үзіліс кезінде мектеп ауласында ... ... ... оқыту процесін жеке бөліктерге бөліп, оқушыларға жеңіл
тапсырмалар беріп, ... ...... күрделендіріп отырады. Оқыту
процесі зейін мәдениетін тәрбиелеуге бағытталуы керек. Оқуға және қоғамдық
жұмыстарға байланысты талаптарды ... ... оның ... ... жұмыстарды орындату, іс – әрекетті түрлендіру, ойындарды қолдану,
балалардың еңбегін ... ... ... ... ... екендігін
түсіндіру арқылы, мұғалім оқушының оқуға деген жауапкершілігін ... ... ... дыбыс арқылы ойлайды, сондықтан көрнекілік әдістері
мен ойындарды жиі қолдану пайдалы. Мектептегі, ... ... ... ... ... есте сақтау қабілетін дамытады.
Бастауыш мектеп оқушыларының оқу ... ... ... бағдарлама, оқулықтармен оқыту өте маңызды іскерлік, атап ... ойын ... ... ... ... ... жастағы балалармен тәрбие жұмысын дұрыс ұйымдастыру үшін мына
ерекшелікті ... ... сөз бен ... сәйкесті болуын талап ету, жөнсіз
кінәлаудан жеркену сезімінің болуы, үлкен ... ... ... ... арманшыл – қиялшыл, ұйымшыл, сенімді серік іздеу, өз ... ... ... спорт ойындарына ықыласты болу. Осы ерекшеліктерді оқу
тәрбие жұмысында сынып жетекшілері, мұғалімдер, ата – ... ... ... ... ... көнгіштігін, сенгіштігін, еліктеуге
бейімділігін пайдаланып, қателігін мойындауға үйретуге болады. Мұғалімнің
оқушымен ...... ... ізгі ... көшуі, баланың өзін
тануын көмектесуі адамгершілік сезімін тәрбиелейді. Ерекше көңіл аударатын
мәселе – ... ... ... де кең ... ... жастағы балалар үшін еңбектің тәрбиелік мәні зор. Балаларды бірте
– бірте еңбекке баулу отбасында, ұжымда ... Ұзақ ... ... күш ... ... әлі қабілетсіз болатындығын ескеру керек.
Еңбек іс – ... ... ... оны ... ... ... орындарына экскурсияға апару, мамандықтармен таныстыру тұлғаның
әлеуметтік құнды сапаларын қалыптастыруға көмектеседі. ... ... – өзі ... ... ... мен ... қалыптасады. Үлкендердің
еңбегін құрметтейді, адам өміріндегі еңбектің рөлін түсініп, дене еңбегіне
даяр болады, дүние ... ... ... ... іс – ... ... ең ... міндеті – балаға білім атаулының әліппесін
үйретумен ... оның ... өз ... ... ... Жеке тұлғаны
қалыптастыруда ең бастысы – ақыл – ой, ... ... ... ... ... ... ... жүргізу.
Жеткіншек балаларды дамыту және тәрбиелеу ерекшелігі.
Жыныстық толысу тез жүреді:
– Қыздарда – 11 – 13 ... Ер ... – 13 – 15 ... ... мен ... етінің жедел жетілуіне байланысты моторлық
аппараттың ... ... ...... өзгеруіне әкеліп соғады,
сондықтан дене ... ... ... ... шақ. ... ... шектері шамамен орта мектептің V
– VIII сыныбына сәйкес келеді де, 11 – 12 ... 14 – 15 ... ... ... Жеткіншектің кезеңнің баланың дамуындағы ерекше орны
«өтпелі», «бетбұрыс», ... ... ... ... ... Бұл – ең тынымсыз, ең қиын, ең қызба жас.
Жеткіншектің жеке басы дамуының аса маңызды факторы – оның ... ... ... ... бір ... мен игіліктерді
игеруге, үлкендермен, жолдастарымен қарым – ... ... ... ... ... жеке ... ... негіздерін қолданып, қалыптасуының жалпы бағытының
белгіленуі. Бұл кезеңдегі дамудағы биологиялық және әлеуметтік жағдайлардың
рөлі ... ... ... жарты ғасырдан астам уақыттан бері болып
келеді.
Жеткіншектер дамуындағы ерекшеліктер әр ... ... ... ... ... ... ... сырт пішіні, мінез – құлқы
ересектерге ұқсамайды. Олар көп ойнап, көп ... ...... жасайды, әлі де бала бола жүріп, елеусіз есейеді. Жеткіншектің
жеке басындағы басты жаңа ... өзі ... ... бала ... ересекпін»
- деген түсініктің пайда болып, өзіне жұрттың осылай деп қарауын тілейді.
Мектеп пен оқу ... ... ... орын ... ... ол қылықтардың сырттай көріну дәрежесі әр түрлі болуы мүмкін.
Жеткіншектер білімді, әділ, ... ... ... ... ... бағалайды. Мұғалім міндеті – оқу материалдарын
қайталау арқылы мағынаны еске сақтауға үйрету ... ... шақ – ... ... ... ... орнына өзінің
мүмкіндіктері мен өмір жағдайларын ескере ... ол ... ... өз ниеті, іс – ... ... ... ... ... ... ... ұстауымыз қажет.
Сананың дамуы баланың өз бетімен тәуелсіз талаптануын ... ... ... еңбек процесіне араласады, күнделікті өмірді бақылайды,
ой – өрісі ... Бұл ... бала ... ... ... бақылауын
әкімшілік шараларды ұнатпайды. Үлкендерді ... ... деп ... ... ... да туады. Үлкендерге байланып олардың
мінезінен шындықты байқауға ... ... мен ... ... туғызады. Үлкендердің ойланбай асығыс шешім қабылдауы
балаға зиян келтіруі ... ... ... ... ... істерімен масаттанады.
Осы тұрғыдан баланың мінезін тәрбиелеу, ықыласы мен ... ... мен ... ... ету дұрыс педагогикалық ... ... ... ... ала ... ... жұмысын тиімді етіп
ұйымдастыру керек. ... ... ... ... ... ... ... сезімге бай, кітап оқуға, кинофильмдерге көруге ... ... ... ... ... – қатынасының мәнін,
сезімдерінің дұрыстығына жауап іздеуге үйретеді. Саз әуені – адам сезімінің
әміршісі, ... ... ... ... ... ... баса көңіл бөлу
жеткіншектің тәрбиесіне көмектеседі. Жеткіншектермен ... ... ...... іс – ... ... ... жағдай
жасау. Баламен жеке жұмыс жүргізу, әдептілік сақтап, педагогикалық
шыдамдылық, ... ... ... ... тікелей ықпал
етеді.
Дене тәрбиесі. Дұрыс тамақтанып, таза ... жиі ... көп ... дене ... ... ... дене тәрбиесіне көмектеседі.
Дене тәрбиесі мұғалімі және жаттықтырушы баланың бет ... ... ... ... ... ... Бұл жұмыс сабақтың басындағы және
соңындағы қан тамырының соғысын ... ... ... жиі
тыныс алатындықтан, тыныс алуын басқаруға үйрету керек. Жеке гигиена, ұйқы,
тамақ, демалыс, ... ... іс – ... ... жасайды. Шамадан тыс
жұмыс беру жалпы дамуын тежейді. Дене тәрбиесі арқылы жүрек қан ... дене ... ... дене ... үшін дәрігерлік және
педагогикалық бақылау өте пайдалы. Маскүнемдікке жол берілмеу керек. Дене
тәрбиесі және спортпен айналысу ... ... әсер ... оның ... ... бір нәрседен екіншіге бөлінуіне әсер етеді.
Тәрбиешінің міндеті – еңбек, спорт іс – әрекетін, ... ерік ... ... ... Мұғалімдер, тәрбиешілер, ата – аналар
мақсатқа жетудегі сенімділігін тәрбиелеп, ... атап ... ... ... ... дер кезінде көмекке ... ... ... себептерін түсіндіруге үйретеді.
Жеткіншектердің қалыптасуында жолдастарының қоғамдық пікірі үлкен рөл
атқарады. Мораль мәселелерін ... және ... ... ... өмірдің мәні, өз болашағы, мамандығы туралы, ... ... ... мұғалім бұл мәселелерді шешуге пәрменді
түрде ... ... іс – ... ... мәнін ашуға
көмектеседі. Ересек адамдар бала тәрбиесіне ... ... ... әр ... жұмыс істеу керек. Сәнге сәйкес киінгені, ... ... ... сөгу ... ... ... ... әрекеттің негізгі тәсілдері:
онымен бірге іс – қылықтарды, оқиғаларды талдау, баға бергізу, өзін – ... өз ...... ... үйрету.
Осы жаста адамның мінез – құлқы және басқа да жеке ... ... ... осы ... жеткіншектермен жасалатын тәрбие жұмысында
кемшіліктер айқын көріне бастады. Соңғы кездері жеткіншектер тәрбиенің
төмендігінен ... ... ата – ... ... ... ... мектептегі қиындық және сәтсіздік;
– тәртібі қиын құрбы – достарымен байланыс орнату.
Отбасы жағдайы, ата – ... ... ... ... ... деңгейі
жеткіншектің өмірдегі жолын айқындайды. Ата – ананың ... ... бала ... үлкен рөл атқарады. Отбасындағы жақсы ... ... ... ... ... ... ... құрбыларымен
жақындық әр түрлі жолдарға итермелейді. Отбасы, мектеп, құрбы – ...... ... ... ... ... ең ... қоғамдық
факторы.
Демек, баланың мінез – құлқының қалыптасуына отбасы ерекше әсер
ететіндіктен оның көп ... жан – ... ... ... ... ... ... жіберілетін әлсіздік, оқу жүйесіндегі
сәтсіздік – ауытқымалы мінез – құлықтың қайнар көзі.
Жеткіншектің ...... ... ... туа ... болмайды,
олар отбасындағы және мектептегі дұрыс тәрбие бермеуден пайда болады. ... ... ... девиантты мінез – құлық деп аталады.
Девиантты мінез – ... бір ... ... ... ... ...... (төбелес, тіл тигізу) жатады.
Жеткіншектің мінез – құлығындағы агрессивтілік адамдарды аяу сезімінің
жоқтығынан садистік бағытқа бейімделу нәтижесінде өзін ... ... ... Бұл ... ... ... топ ... кикілжіңге өршігіп
кетуі мүмкін.
Жеткіншектің мінез – құлығындағы агрессивтік ... ... ... Кейде жеткіншектер ішімдік ішкен кезде өзінің еңбегін
(бұзақылық, төбелес, сәтті аяқталған оқиғаларын) атап өтеді.
Жеткіншектің ... ... ... ... олар «қиын» балалар
қатарына жатады.
Кейбір мектеп мұғалімдерінің қиын балалармен жұмысы сынып алдында жүйке
жұқартатын ... ... т.б. ... ... ... ... бұл
әрекеттің барлығы оң нәтиже ... ... қиын ... ... кектенуі күшейіп, қарсы келуіне әкеледі.
Мұғалімдер қиын жеткіншектерге өзінің кері ... ... ... ... ... ... – құлықты ... ... ... іс – шаралар – тұлғаға әсер ету,
әлеуметтік педагогикалық түзету іс – ... кері ... ... ... ... жасындағы баланың ерекшелігі және оның
дамуы
Адамның белгілі сипаты мен сапасын қалыптастырудағы тәрбиешілердің
мақсат тәрбие белгілі бір жас ... ... ... осы арқылы
сол топтың мүмкіндіктері мен міндеттері тәрбиенің әдістемелері қолданылады.
Адам өмірінің мектепке ... ... ... ... және ... ... есейген шақ кезеңдеріндегі мінез - құлқы ерекшеленеді.
Жас ... ... ... оқылатын жоғарыда айтылған жас
мөлшерлік топтардың ... ... бұл ... нақтылап
қарастырмай - ақ, педагогтың әрбір жас мөлшері тобымен жүргізетін ... ... ... тиісті кейбір тәрбие ерекшеліктеріне тоқталамыз.
Жастарды өмірге және ... ... ... ... жас ... тұлғасының өмірлік бағыт - ... ... ... ... ... зор міндеттері мектепке жүктелген. Тәрбие,
шын мәнінде, жеке тұлғаның дамуы мен ... ... ... ... болып
табылады және ол қоғамның әрбір мүшесінің жан-жакты дамуына жағдай жасауға
бағытталған.
Белгілі бір жастағы балалардың жас ... ... ... тән ерекшеліктер мен сипаттарды айтамыз. Бұл ... ... ... қажет және соған сәйкес оқыту, тәрбие берудің
тиісті түрін, әдістемесін және ... ... ... ... ... ... ... бір жылда 2-2,7 кг өседі. 6
жастан 12 жасқа дейінгі аралықта бала денесінің салмағы екі есе артып, ... 36 ... ... ... Осы ... бала ... ... де
ұлғаяды, яғни, ол 5 жаста үлкен адам миының 90 пайызындай ... 10 ... ... тең ... ... ... де жалғасады. Нерв клеткалары арасында жаңа
байланыстар түзіліп, мидың жарты шарында ... ... 7-8 ... ... ... ... нерв ... жетіле түседі және олардың өзара
қарым - қатынасының арта түсуін қамтамасыз етеді. Нерв жүйесиндегі ... ... ақыл - ойы ... ... ... ірге тасы
қалануына негіз болады.
Баланың білім алудағы іс-әрекеті де, бұған дейінгі барлық ... ... ойын ... ... оған ену ... арқылы
бірте-бірте дамиды.
Білім алу іс - әрекеті оқушы баланың өзіне бағытталған іс - әрекеттен
тұрады. Бала тек ... ... ғана ... ... оны ... ... де
үйренеді. Жазу, есептеу, оқу және тағы басқаларына үйрену арқылы бала өзін-
өзі ... ... ... ... ... ол іс - әрекеттік және ақыл ... ... ... (оны ... тұрған мәдениетке тән( меңгереді.
Рефлексиялы түрде, яғни, өз ... ... ... психологиялық күйіне ой
жүргізіп, ол өзін бұрынғы және бүгінгі қалпымен салыстыра алады. Өзіндік
өзгерістері өз ... ... ... қадағаланады және айқындалады.
Білім алу іс - әрекетіндегі баланың маңызды әрекеті - бұл оның ... ... ... жаңа жетістіктерін және болған өзгерістерді
қадағалай алуы. «Бұған дейін ... ... - енді ... « ... ... ... ... «Бұрын қандай болдым-қазір қандаймын», міне,
бұлар қол ... ... өзі үшін ... ... субъекті
бола алуы өте маңызды. Егер бала өзінің өрлеуіндегі оқу іс-әрекетін», өзін-
өзі дамытудың жетілген түрінің рефлекциясынан қанағат алса, ... бала ... ... ... ... ... ... сөз.
Бала мектеп табалдырығын аттағаннан кейін, оның әлеуметтік жағдайы
өзгереді, ... ішкі ... ... әлі ... ... ... Баланың ең негізгі іс-әрекеті әлі де ойын, сурет салу, ... ... қала ... Оқу іс - әрекетіндегі, тәртіп ... ... ... беру ... ... ғана ... болады, бұл
кезде балаға жақын арада істелінуі тиіс мақсаттар және оның күш ... ... ... ... аздығы түсінікті болады. Оқу іс
-әрекетіне ерікті түрде назар аударту ол балаға жеңіл ... ... ... ... бастап, баланың алдында оқу ... ... ... бұл ... шын ... оқу іс-әрекетіне тез
араласып кетуіне (бұл жағдайда ол білімді алуға қалыптасқан( ... ... ... шамасы келмейтін оқу тапсырмаларының ... ... - ... ... ... ... ... мектепті және оқуды
ұнатпаушылық сезімін оятып, бұл ... ... ... ... ... бұл екі ... та типтік болып табылады: ... ... ... ... саны да, бұл жағдаймен оқуға шамасы жетпейтін ... да өте ... іс - ... ... балаға оның ойын емес екендігін
түсіндіруге ... ... ... ғана ол ... ат үстілікпен емес, ынтамен,
шын көңілмен назар аударып, өзін - өзі шынайы өзгертуге ... ... ... тапсырмалар мен оқу тапсырмаларын айыра ... ... ... болса да, болмаса да оны қалайда орындауы керектігін
білуге үйренуі керек. ... ойын ... ... ... аясынан шығып
қалмауы тиіс. Балаға оның енді «үлкен» екендігі, кішкентай балалар сияқты
ойыншықтармен ойнап ... ұят ... ... сөздерді айтуға болмайды. Ойын
тек қана балалықтың ғана ... ... ол ... ... адамдардың бос
уақыттарында айналысып, көңіл көтеретін құралы.Әдетте бала ... ... ... ... жаңа ... ойынның мәнін
бірте - бірте түсіне бастайды әрі ойнағанда да аса бір ... ... ... жүріп бала өзіне аса маңызды әлеуметтік дағды
қалыптастырады. ... ... рөлі мен ... ... қоғамының
ережелері туралы білуіне мүмкіндік жасайды. Ойын үстінде ынтымақтастық пен
бәсекелестік сезімі қалыптасады. Ал: әділеттілік пен ... ... ... лидерлік, бағыныштылық, адалдық, сатқындық әрекеттері
баланың бойындағы жеке тұлғалық қасиеттерді ... ... ... ...... - білуге деген
белсенділігі. Баланың ... өзін ... ... ... және ... ... ... бейнелеуге бағытталған. Бала ойнай жүріп
тәжірибеден өтеді, себеп - салдарлық байланыстар мен ... ... ... Ол ... ... заттардың суға батып кететінін, қандай
заттардың қалқып жүретінін біле алатын болады. Бала ой - ... ... ... болса, ол соғұрлым сұрақты көп қояды және әр ... ... ... ... бәрі ... ... Мұхиттың тереңдігі
қандай? Су астындағы жәндіктер қалай тыныс алады? Жер шарының көлемі неше
мың километр ... Бала ... ... ал сол ... ... ... «Неліктен?», деген сұрақтар арқылы игеріледі. Ол білімге сүйенге,
жағдайды бағамдауға және өз ... ... ... ... ... ... ... Кейбір мәселелер туа қалған жағдайда бала оны өзі ... ... ол оны тек ойша ғана шеше ... Бала ... ... ... және оған өзі ойша араласып, іс – әрекет жасайды. Сол
жағдайды шешу үшін образдармен іштей әрекеттесуден туындаған ой – ... деп ... ... ...... ... ... баланың
негізгі ойлау түрі болып табылады.
Мектепте оқыта бастағанда баланың ойлау жүйесі өзінің эгоцентризмімен,
белгілі бір ... ... ... ... ... ... жоқтығынан
ойлау үрдісінің ерекше болуымен назар аудартады. Мысалы, бала өзінің
білімдік тәжірибесінде ... ... ... ... ... онша ... ... жүйеліліктің жоқтығынан, түсініктерінің жеткілікті түрде даму
дәрежесіне жетпегендігінен ойлау жүйесінде ... тек қана ... ... ... ... судың, құмның, пластилиннің және т.б. бірдей
мөлшерін ыдысқа салғанда, ол ... сол ... ... ... ... ... оны ... баланың қабілеті жетпейді. Балалар ол заттардың
әрқайсысының өзгерісін көрген сәтіндегі әр жағдайға тәуелділікте ... бала ... ... ... – ақ ... ... ... оларды біртұтас кескінде көре алатын, тіпті өз деңгейінде тікелей
көздерден алыс жатқан абстрактылы ... ... ... жететін
дәрежеде болады.
Бала қоршаған ортаны зерттеуге бағытталған танымдық белсенділігімен ... ... ... ұзақ ... бойы ... ... бұл ... оған қызықсыз болып қалғанға дейін жалғаса береді. Егер 6 – 7 ... өзі үшін аса ... ойын ... ... ол одан екі ... үш сағат
бойы бас алмауы мүмкін. Сондай – ақ ол өнімді жұмыс жасауда да, ... ... ... ... ... қажетті әлденелерді жасауға да
осындай ынтамен кірісе алады. Балалар назарының бір нәрсеге ұзақ қадалуы,
оның сол өзі ... ... іс – ... ... ... ынтасымен көрсетеді.
Егер бала өзіне ұнамайтын нәрсемен айналысып, соған ұзақ ... ... ... ... болса, ол шаршайды, көңілі басқа жаққа алаңдай береді,
тіпті ол өзін соншалықты бақытсыз сезінеді.
Үлкен адам сөзбен айту арқылы ... ... ... бір ... бұрып,
ұйымдастыра алады. Ол оған тапсырманы орындаудың қажет ... және оны ... ... ... ... де айтады /Балалар,
альбомдарыңды ашыңдар. Қызыл қарындашты ... да ... сол ... ... мына ... дөңгелек сызыңдар және т.б.
Бастауыш сынып жасындағы бала белгілі деңгейде өзінің атқаратын жұмысын
өзі де ... ... ... ... ол не істеу керек екендігін және неден
кейін нені орындау ... ... ... – өзі ... ... ... Бұлайша жоспарлау, сөз жоқ, баланың ... ... бала ... ... ... кезінде – ақ өзінің мінез – ... ... ... десек те, оның назарының өз еркінен тыс басқа жаққа тез
ауып кету жағдайлары көбірек ... ... ... тез ... ... ... да, ... ойлануды қажет ететін жұмыстар ... Ал бала ... анда – ... басқа жаққа ауып отыруы оны тез
шаршаудан сақтайды. Бұл ерекшелік ойынның сабаққа ... ... ... ... ... көрсетеді және іс – әрекетті онымен жиі
алмастырып отыру керек болатынын дәлелдейді. Төменгі сыныпта оқитын ... ... ... ... қабілетті, алайда бұл
ерекше ерік – жігерді және үлкен ұйымдастырушылықты қажет етеді.
Бастауыш ... ... бала ... ... өз ... ... Ойын үстіндегі бір затты екінші затпен алмастырып көру ... ... іс – ... ... ... ауысады. Оқу іс – әрекетінің
жағдайында бала қиялына арнайы талаптар ... олар бала ... ... ... ... ... Мұғалім сабақта балаларға заттардың,
бейнелердің, белгілердің қайта пайда болу жағдайын көз ... ... ... ... ... Бұл оқу талаптары бала қиялының дамуына
мүмкіндік ... ... оны ... ... ... ... ... әйтпесе баланың өз қиялын өз күшімен ілгері жылжытуы қиын ... ... ... ... ... ... графикалық бейнелер және
т.б. болуы мумкін.
Әртүрлі оқиғалар, «өлеңдер» ұйқастыру, ... ... ... түрлі
кейіпкерлерді бейнелеу арқылы бала өзіне белгілі оқиғаларды, өлең ... ... өзі де ... айта ... ... Баланың өзіне
белгілі оқиғаларды әдейі бір - біріне қосып, өз кейіпкерінің ... ... жаңа ... ... да жиі ... Егер баланың сөйлеу
және қиялдай алу қабілеті жетілген болса, егер ол ... мәні ... ... болған рефлексіне көңілі қанағаттанса, онда ол кәдімгідей
мәні бар ... ... ... ... ... ойлап табушылық
қабілетінен шабыт алып, басқа адамдарды да қосып жаңасын ойлап тауып, ... бере ... ... Бала өз ... қауіпті де үрейлі
жағдайларды да тудыра алады. Ең бастысы - тапсырманы орындаудағы ... дос ... ... шығу, қуанышты сәтті бастан кешіру. ... ... және оны ... ... ... ... ... мазмұнды
басқару, кейіпкерлердің әрекетін тоқтату және оған қайтып оралу әрекеттері
бала қиялын ерікті шығармашылық қызмет ... ... ... қиял әсер ... іс - ... ... көрініс табады. Бала
шынайы өмірдегі қиындықтарды бастан кешіріп, өз ... ... ... деп ... ... ол өз ... ... кетіп
қала алады. Мысалы, әкесі жоқ болса, бұл баланың жанын жаралайды, ал ол
қатты қиналған кезінде өз ... ең ... ... де ер ... ие бола алады. Қиял өз мазмұны бойынша қандай да бір адам ... ... ... ... ... ... ... сүйенеді. Бала өз қиялында мейірімділікті ... ... ... ол ... өз ... ... ... бейімделе алады.
Қиялға берілуі үлкен адамға қарағанда баланың өмірінде үлкен ... ... жиі ... ... арқылы ол шынайы өмірде көбірек
қателеседі. Қиялдың ... ... ... ... ... ортаны
тануға және игеруге мүмкіндік беретін, ... ... ... ... кетуге жағдай жасайтын маңызды жолы болып табылады, ол
шығармашылық қабілеттің дамуының маңызды ... алғы ... ... ... ... ... ... Соңғысы қиялдың жеке
тұлғаның өзіндік ерекше ... ... ... ... ... етеді.
Ақыл - ойдың дамуына оқу іс - әрекеті ерекшке әсер ... ... ... ... ... меңгерудің және дамытудың айқындауыштық ... ... ... ... ... дамыту мақсатында баланы оқытудың
және дамытудың мынадай ... ... ... нормаға сәйкес әдеби
тілді меңгеру, екіншіден, оқи және жаза алу. Оқи білу де, жаза білу де ... ... оның ... ... лексикасына, грамматикасына,
орфографиясына сүйенетін сөйлеу дағдылары. Үшіншіден, оқушылардың сөйлеу
мәдениетінің белгілі бір талап ... ... ... ... ол ... ... ие болғандықтан да сол деңгейден төмен болмауы тиіс.
Бастауыш сынып жасындағы бала үлкендердің ... ... - ... толық және
дәл қабылдау, өз бетінше оқып, радио тыңдау дәрежесіне жететін болады. Ол
сөз әлеміне қиындықсыз араласып, оның ... ... ... ... ... не туралы болып жатқанын ұғынып, сөздің негізгі тақырыбының
дамуын қадағалап, соған сәйкес сұрақтар беруге және диалог құруға ... ... Бала ... сөздік қорын ынталы түрде кеңейтуге ұмтылып,
өзі үйренген сөздер мен сөз ... жиі ... ... түрлер мен құрылымдарды меңгеруге тырысады. Мұның бәрі
баланың сөйлеу қабілетінің және ақыл-ой қабілетінің ... ... ... ... жаңа ... ... ... болады, олар
баланың ойлау жүйесін байтып және өзгертіп қана ... ... ... жеке ... ... ... Бала ... барған кезден бастап,
оның сезімталдық дамуы оны қоршаған сырт адамдарға және оның сырттан алған
тәжірибесіне қатысты ... ... өзін ... ... ... ... ... табылады, ал қоршаған орта бала үшін біртіндеп кеңейе береді. ... ... ... ... және өз құрбылары арасындағы
жағдайлардан құралады. Өткен уақыттағы адам түсіндіріп бере алмайтын ... ... ... ... - бірте күнделікті тіршіліктің толып
жатқан саналы мәселелерімен алмасады. Ал баланың үрейленуіне ... ... ... сабақ немесе укол, тіпті түрлі табиғи құбылыстар немесе жора-
жолдастарының арақатынасы болуы да мүмкін.
Бұл ... ... ... - ... оларға тән; мектепке барғысы келмеу
әдеті пайда болады, оған жаңа өзіміз айтқан үрей қосылады. Осындай жағдайға
тап ... ... бас ... ... болады, құсады, басы айналады. Мұның бәрі
құр сылтау емес, сондықтан да оған дұрыс көңіл бөлу ... ... ... ... ... ал ... ... жаман баға алып қаламен
дегендіктен емес, негізінен ата-аналары ... ... ... үшін
алаңдағандықтан туындайды, мысалы баласы үшін олардың мұңға батып, ... ... ... оны ... ... Ата - ... баланың көзінше өз
алаңдаушылық-тарын, күдіктері мен толқыныстарын айтады, сол ... ... өз ата - ... үшін алаңдаушылық пайда болып, әсіресе ... ... ... ойлап, бала үрейлену сезіміне беріледі, сөйтіп
бәріне ата - ананың өздері себеп болады. Өздеріне өздері онша ... ... - ... баланың үнемі өз қастарында болуын қалайды. Олардың саналы
түрде баладан ... ... ... ... ... ... ... үрейлену әдеті пайда болған баланы тезірек мектепке ... ... Басы ... ... немесе басқа да сәл нәрсені сылтау
еткеніне ... ... ... сол ... күшейіп кетуіне әкеліп
соқтыруы мүмкін. Кейде тіпті баланың көңіл - күйінің жоқтығы мен ... ... ... болады.
Баланы тыңдап отырғаннан да, оны мекткепке баруға достық ниетпен қалай да
көндірген дұрыс.
Бастауыш сынып жасындағы балалардың ішіндегі ер балалардың 5-8 ... ... 1 ... ... ... байқалады, бірақ бұл әзірге
психикалық ауытқу емес. Алайда бұл жағдай баланың эмоционалдық, ақыл - ... ... ... ... ... ... ... - құлық
жүйкеге күш тусуінен пайда болуы да мүмкін және ол баланың жүйкесін ерекше
қоздырып ... Аса ... ... ... ... орындауда
қатты қиыналады, себебі оларға өз назарын бір ... ... ... отыру
өте қиын. Мұндай балалар, әдетте, ата - аналар мен мұғалімдердің ... ... ... ... ... ереекше белсенділіктің себебі әлі күнге дейін
толық анықталған жоқ, бірақ көптеген жағдайларға ... ... ... ... жүр. Мысалы, сарапшылар мұндай жағдайды олрталық нерв
жүйесінің генетикалық әсерімен түсіндіреді. ... ... ... ... ішіп ... ... ... өзінің ерік -
жігерінен, оның өрескел қылықтарына қолдау көрсетушіліктен іздейді. Бүгінгі
таңда мұндай ... ... ... алу мен ... ... ... жүр. ... дәрі - дәрмектер белсенді балаларды тыныштандырады.
Сондай-ақ кең таралған ... ... ... ... ... мен тағамға қосылатын заттарды алып тастау ... ... ... ... ата-ана мен мұғалімдер тарапынан үнемі және
табанды бақылаудың жасалуы және ... ... ... ... ... ... ... түсірілуі жақсы нәтиже береді.
Осы және осыған ұқсас басқа да ... ... ... ... ... ... ... ал бұл өз кезегінде оқушының
сабақ үлгерімін жақсартуына, ... ... ... ... - ... ... болады. Әрине, емдеудің бірыңғай тәсілі жоқ. Бұл жағдайда
мамандар оны емдеудің бірнеше ... бір ... ... ... ... түрде қарау керек шығар.
Мектепке барған алғашқы жылдарында балалар әлі де ... ... ... етіп ... да, ... - ... ата - аналарынан өздерін
алшақ ұстайды. Балалардың ата - аналарымен қарым - ... ... және ... ... ... ... қатты ықпал етеді,
алайда, сыртқы ... ... ... ... ... ... үйден тыс жердегі ықпал етуі күшейе бастайды.
Бастауыш сынып жасындағы бала үшін ең ... - ... ... ... жүзбен жымиюдың аса маңызды әсері туралы И.М.Юсупов ... ... ... - ... ... ... ... баламен диалогтың ең
қажетті құралы болып табылады. Сөйлесетін адамның неғұрлым кішкентай болса,
ол өзінің іс - ... ... ... үнсіз де жылы жымиысына баға
беруін қажетсінеді. Тек қана оқу процесінде емес, жай қарым - ... ... ... ... ... мен жасөспірімдерді жылы жымиыспен
ынталандырудың маңызы зор. Сондықтан да педагогтың вербальды емес ... ... өз бет ... ... әсер ... сараңдығы бала мен педагог
арасындағы онсыз да үлкен жас айырмашылығын одан сайын қашықтатпақ».
Үлкендердің баламен әр түрлі қарым - ... және ... ... ... ... оның ... өзіне беретін баға бере алу қасиетін
дамытады. Бір жағдайда оның өзінің ақылды ... ... ... ... жағдайларда өзінің көріксіз немесе қателігін ... ... әсер ... ... бойында пайда болатын осындай өзіне өзі баға
берушілігінен оның ... ... да баға ... негізі қаланады.
Мектеп оқушыларының өз арасындағы ... ... ... ... 3 жастан 6 жасқа дейінгі аралықтағы қарым - қатынастары
негізінен ата - аналардың бақылауында болатын ... 6 ... 12 ... ... мектеп оқушылары көп жағдайда ата - ана ... ... ... ... ... ... ... қарым -қатынастары
негізінен қыз бала мен қыз баланың, ер бала мен ер ... ... ... Ата - ... ... ... бұрынғыға
қарағанда босаңсығаны себепті бала енді өзінің жора-жолдастарының ... ... ... ... ... оған енді ... ... де қамтамасыз етуіне тура келеді. Демек бала ушін өз құрбы -
құрдастары өзіндік бір рөл ... ... ... ол ... ... отырып,
бұдан әрі қарай ата-анасы көрсеткен жолдың ... ... алуы ... ... бас ... қажеттігін таңдай бастайды. Мектеп жасындағы балалар
әдетте жынысына, өз отбасының әлеуметтік-экононмикалық мәртебесіне қарай
өзіндік ... ... ... ... ... жасы ... ... баланың мектепке баруымен айқындалады. Мектептегі жаңа әлеуметтік
жағдай бала ... ... өзі ... ... гөрі тереңдеу әсер
береді әрі баланың жүйкесіне салмақ түсіреді.
Бастауыш сынып жасы - бұл ... өзге ... ... өз ... сіңіре
бастау, білім жинақтау, осыларды басымдылықпен игеру кезеңі болып табылады.
Осы бір аса маңызды өмірлік функцияны ... ... ... өзіне тән
бейімділігінің осы жаста қалыптасуына қолайлы ... ... ... ... бейімділіктер: адамның беделіне зор сеніммен қарауы, кездесетін
барлық жағдайларды тез қабылдап, оған тез ... ... да ... ... - ... Бастауыш сынып жасындағы балалардың бойындағы
осы аталған бейімділіктердің әрқайсысы тек жақсы ... ғана ... ал ол осы ... ... ғана тән ... ... ... сынып жасындағы балалардың кейбір ерекшеліктері ... ... ... ке йбір ... ... өзгереді. Мұндай
жағдайдың балалардың бойында көрініс табуы ... жас ... ... ... болатынын атап көрсету қажет. Міне, ... ... ... ... осы ... зор ықпал
етеді және ол баланың жалпы дамуының келешегінің алғы шарты болып табылады.
1. Жас ... кез және оның ... ... ... жан-жақты дамуы мен мінез-құлқы
жағынан қалыптасуының жасөспірімдік шағы (10-15 жас) ең қиын кез ... ... ... ... сабаққа үлгерімі төмендейді,
қыздар мен ұлдар арасындағы қарым-қатынас та қалыпты ... ... ... қоғамды жатсыну әдеті пайда болады.
Жасөспірімдердің мінезіндегі мұндай қылықтардың негізі осы жастағы
соматикалық және ... ... ... Бұл ... ... бойы тез өседі.
Жасөспірім шақтағы бойдың өсуі бұрынғыға қарағанда бір жылда екі ... ... ... Баланың бойының шапшаң өсуіне әртүрлі жағдайлар
әсер етеді, мысалы, баланың ішетін ... ... ... ... әсер
ететін осы жағдайлардың өзінде де белгілі бір заңдылықтар болады, мысалы,
баланың аяғы кеудесіне ... ... ... де ... ұзын ... ... Бала ... өсуіндегі осындай әркелкілік дененің басқа
мүшелері мен органдарында да ... ... ... ... етке ... ... ... өте тез өсуі кейде жанға батарлықтай ауыратыны
байқалады, денесі ... ... ... ... берекесі кетеді.
Соның әсерімен баланың мінезінде ашушаңдық, қызбалық пайда болады.
Жүректің ... өсуі ... ... қуып жете ... ... да ... тамырлар әлдеқайда жіңішке болады, қан қысымы артады. Өсудегі
морфологиялық тепе - ... ... ... ... да, ... да ... ... басы ауырады, қаны аздылықтан тез шаршайтын
болады.
Бала жасөспірім шаққа өткен ... оның нерв ... ... жағынан жетіліп болады. Оның одан әрі ... ... ... қызметіне және екінші сигналды жүйенің ... ... ... ... ... өту нерв ... де оңайлыққа түспейді. Ағзаның
тез өсуі әрі оның ... бір ... ... нерв ... ... мен ... ... - қатынасының қайта құрылуына мәжбүр етеді.
Бастауыш сынып жасындағы бала әлемге ерекше қызығушылықпен, балалық
аңғалдықпен ... ... өзін ... ... баға ... және ... ... қарым - қатынастарына еніп енді тек ... ... ... ғана ... сонымен бірге өзі ... ... ... ... ... - ... ... және адамдардың мінез -
құлқын, қоғамдық құбылыстарды бағалауда ешкіммен ымыраға ... ... ... дейтін әдет табады. Ол -айналадағының бәрінің сыншысы. Ол
өзі жақсы көретін ... ... де ... ... және сол ... Кез келген жалғандық оның ызасын тудырады және көңілін қалдырады.
Біз өз алдына жеке қарастыратын әлеуметтендіру ... ... ... әрі ... ету күші ... - ... ... ұжымы болатын -
отбасы, бала оның ықпалын бәрінен ... тез ... ... артып
тұрған кішкентай кезінде ерекше сезінеді. Отбасы ... оның ... ата - ... ... ... ... ... және
олардың білім деңгейі баланың өмірлік жолын айқындайды. Балаға ата-аналар
беретін саналы және мақсатты ... ... ... ... да ... бұл ықпал өскен сайын, ол тіпті баланың тұлғалық ... ... ... ... ... ең басты үрдісінің бірі -
жасөспірімнің өз ата - ... ... және ... үлкендермен,
құрбыларымен, барлық жағдайы бойынша өзіне тең немесе тең еместермен қарым
- қатынасында қайта бейімделу байқалады. Бұл қайта бейімделу ... ... ... ... ... ... аяқ ... мінез көрсетеді. Жасөспірім үшін
үлкендер мен өз ... ... ... ... ... ... процесі әртүрлі көрініс береді. Өз құрбыларымен қарым-
қатынаста болуға ... ... ... ... толтыра алмайда, ол
баланың бойында 4-5 ... ... да, жасы ... ... ... ... ... қарым - қатынастың болмауы мектеп жасына дейінгі балалардың
жеке тұлғалық коммуникативті мүмкіншіліктері мен ақыл ... ... ... әсерін тигізеді. Жасөспірімдердің мінез-құлықтары
мен іс - әрекеттері өз мәні ... ... - ... ... ... өмір ортасының қарама - қайшылықтары қызықтырады, бұл
жастағылардың қажеттілігі - өздерінің айналадағы адамдарға ... ... ... ... ... табу. Ал бұл қажеттілік басқа адамдармен
қарым - қатынастары қанағаттандырады. Бұл ... ... пен ... ... рөлі ... ... жасөспірімнің алдына
адамзаттық қарым - қатынастардың, мінез - құлықтардың, сезімдердің аса бай
да ... ... ашып ... ол әрбір кейіпкерден өзін көретін болады,
өзінің ... мен ... ... ... ... ... - ... сезімдерінің әміршісі. Оның тілі толқу үстіндегі адамға
түсінікті. Сондықтан да жасөспірімдердің тыңдайтын ... ... ... ... ... - өндірістік еңбекке қатысады. Ол тек еңбек
арқылы ғана ... ... өз ... таба ... өзін ... ... үшін еңбектің бастысы болып табылады. Өкінішке орай, ... оқу ... ... ... ... әсерінен сабақ
үлгерімі нашарлайды. Ғылым мен ... ... ... ... ... ... тән.
Жасөспірім өзіне дос болатын адамды өз ұжымындағы жолдастарының
арасынан табады. Жасөспірімнің досы - ол тек ... ... ... татуласатын, бірге сапарға шығатын жолдас қана ... ... ... өзі, ол оның ойын ... қызығушылықтары мен
сезімдерінің куәгері және жақсы ниеттегі сыншысы. Ал жасөспірімдік шақтың
орта тұсында қыз балалардың бойында ер ... ... ер ... қыз ... ... дос ... ... қажеттілік оянады.
Осылайша, ақылға салынған мақсатты қарым - қатынастағы достық ... ... ... ... махаббаты да оянуы мүмкін.
Жасөспірімдермен жұмыстағы негізгі педагогикалық идея: іс - ... ... ... ... бұл ... ... ... өзін-өзі
ұстауына мүмкіндік береді; құндылықтарын қалыптастыру; мінез - құлқы мен
рухани дамуына қарым - ... ... ... бірінші кезекте, олардың физиологиялық дамуына
байланысты белгілі бір қиындықтар туғызады, бұл ... ... ... ... ... ... ... физиологиялық даму
ерекшеліктерін және бұл ... ... ... ... ... ... мектеп ұжымындағы достар мен ... ... ... дұрыс ұйымдастырылған тәрбие арқылы және отбасындағы жағдайы арқылы
жасөспірімнің жеке тұлғасын қалыптастыруға педагогикалық басшылықтың шамасы
жетеді.
Демек, осы жастағы оқушылармен ... ... ... міндеті
тәрбиешілердің мектептегі және мектептен тыс ... ... жеке ... жүргізіп, қажетті әдептілікті сақтай ... ... пен ... ... қызметтерін дұрыс
ұйымдастыру болып табылады. ... ... ... ... ... толық орта білім алу жолына таңдау жасайтын кезде, ... ... ... ... пәндерінің ішіндегі белгілі бір пәнге
деген қызығушылығы пайда болады.
1. Жоғары сынып жасындағы балаларға сипаттама
Жасөспірім шақтың біраз бөлігі орта ... ... ... ... және жеке ... ... ... айтарлықтай маңызды рөл
атқарады. Бұл жаста /15-17 жаста/ ... ... ... пісіп - жетілу
кезеңі аяқталады, оның өмірге көзқарасының негізгі сипаттары қалыптасады,
үлкен өмір ... ең ... рет өз ... ... ... ... таңдау міндеті жүзеге асырылады. Қоғамда балалық шақтан жастық
шаққа өту кезеңі тек қана оның ... ... ... - ... ... ... сонымен бірге мәдениетке ұмтылу, белгілі бір деңгейіндегі
білім, нормалары мен дағды жүйесін игеру, сол ... жеке ... ... ... ... ... алады және әлеуметтік жауапкершілікті сезінеді.
Жасөспірім шақ пен жастық ... ... ... крініп тұрған аралық
шек жоқ, ол шартты ... ғана ... ... көп ... бірімен -бірі
үйлесімді болып келеді. 14-15 жас пен 16-17 жас ... кей ... ... шақ болып есептеледі, ал ... ... ... соңы деп ... Жас шамасы бойынша кезеңге бөлу схемасында
жасөспірімдік шақ бозбалалар үшін 13-16 жас, ал қыз ... үшін 12-14 ... ... шақ ... үшін 17-21 жас, ... үшін ... ... есейген шаққа өту сол қоғамның бала мен ... ... ... ... ... ... және ... жеке тұлғаның өмірлік жолының тұлғалық жағынан қалыпиасу кезеңінен
бастап, ... алу ... мен ... ... ... зор ... ... мәселенің ең күрделі жағы жас мөлшеріне байланысты өзіндік-
жеке ... ... ... және ... деңгейі. Генетикалық
немесе дамудың бастапқы кезінде пайда болған физиологиялық даму адамның жас
мөлшеріне, ... ... ... ... ... ... ... келеді, оның үстіне жас мөлшеріне қарай
ілгерілеушіліктер, шын мәнісінде, басқа ... ие. ... ... та, ... - ... де ... байланысты
түрленеді. Сондықтан өзіндік-жеке тұлғалық сипаттамалар ерекшелік емес,
олар ... шақ ... соң, енді ... ... екен ... ... жастағы бала салмақты, әрі өмірдің өзі үшін жаңа ... ... ... ата - ... ... шықпайды, сыртқы сипатына да
көп мән бере қоймайды. Ал он бес ... ... бір ... ... беру ... ... себебі бұл кезде баланың өзіндік ерекшеліктері ... келе ... Бұл он бес ... жаңа ... ... да, ... де ... - қатынастарында қиыншылық туғызатын
тәуелсіз болуға ұмтылу рухының айқындалуы, өзін ... ... ... ... дегн ... ... алып жүре
алатындай өзін - өзі тәбиелей алудың бастауы.
Осының барлығы жасөспірімнің жан ... тез ... ... ... зиянды әсерлерге тез бой алдырғыш болуына себеп болады. Ал ... ... ... мінездегі тепе - теңдік тағы да орнығады: келіспеушілік
күйдің үнемі жоғары болуымен алмасады, өзіне-өзі ие бола алмау ... ... ... де ... ... ... деген зор сенімі
аңғарылады.
Бозбалалық шақ деген ұғым әрқашан да ... ... ... жағынан
жетілу болып табылатын физиологиялық процесс деген ұғыммен ... бұл ... ... ... үш ... бөлінеді:
a) пубертаттық кезеңнің алдындағы немесе дайындық кезеңі;
б) өзіндік пубертаттық кезең, бұл ... ... ... ... жүзеге асырылады;
в) пубертаттық кезеңнен кейінгі кезең, бұл кезде адам ағзасы ... ... ... ... ... ... осы ... әдеттегі жас мөлшері бойынша біріктіріп қарайтын
болсақ, пубертаттық кезеңнің алдындағы ... ... ... ... ... ... ал ... - жасөспірімдік кезеңге, пубертаттық
кезеңнен кейінгі ... - ... ... ... ... шақ ақыл - ой ... артуының маңызды кезеңі.
I. Балалардың жас мөлшері мен дербес ерекшеліктерін
оқу – ... ... ... ... ... ... ... – педагогикалық
сипаттама
Жоғары сынып оқушылары «Неге?» деген сұраққа үнемі және табанды түрде
жауап ... және ... ... жеткілігіне әрі негізделгеніне өз
күдігін білдіріп отырады. Олардың ойлау қызметі әлдеқайда ... ... Олар ... сын ... қарайды. Пәннің қызықтылығы туралы
жастардың ... ... ... ... егер алтыншы сыныпта
пәннің сыртқы мәнін ... ... ... ... ... ... ... қызықтырады. Олар бір нәрсені қорыта айтуға, жеке деректердің
негізінде жатқан жалпы ... мен ... ... ... ... ... ... процесс - өзіндік ақыл - ойдың және
өзіндік «Меннің» бейнесінің қалыптасуы ... ... ... ... ие болу ... сөз - ... ішкі әлемін ашу деген
сөз. Өзінің ішкі әлемін ашу - бұл аса маңызды да, ... жан ... ... ол ... қатар көңілді алаңдататын және ... ... да ... ... ... сөз. Сананың толығымен бірге өзінің
ғайыптылығымен, ... ... ... өзгешелігімен
ерекшеленіп жалғыздық сезімі пайда болады. Жастық шақтағы «мен» әлі ... ... ... ол көп ... ішкі ... бос ... ... оны толықтыруды қажетсінетіндей сезімге келеді. Осыдан келіп
басқалармен араласуға деген құштарлық, сонымен бірге кіммен қарым-қатынаста
болудың да ... ... ... ... ... қалайды.
Үлкендермен қарым - қатынаста жатық шақтың ең маңызды мәселесі болып
табылады, оның әлеуметтік және ... та жағы бар. Ал оны ... қою ... жас ... және ... ... болатын, бірақ
әрқайсысы өмір жолының әр кезеңінде келе жатқан ... өз ... ... ... ... ... әр түрлі және
өзіндік қасиеттер мен қарым - қатынастарды қамтиды. Он алты жастағы ... ... ... да, өз ... де, ... де отыз алты ... ер адамнан қашанда, қай жерде болса да
ерекшеленіп тұрады.
Өмірлік ... жеке ... ... ... ... ... Дүниетаным
дегеніміз - бұл әлемге тұтас көзқарас, ... ... ... ... ... ... ... адамның өмірлік философиясы, оның барлық
білімнің жиынтығы және қорытындысы.
Тәрбиеде әр балаға жеке қарау - бұл ... ... ... ... бас ерекшелігін есепке алу ғана емес. Бұл, бәрінен де бұрын, оқушыға
әр уақытта және барлық қарым - ... жеке ... ... іс ... ... да өзін - өзі тани ... субъектісі ретінде қарау.
Жастық шақ-жеке тұлғаның қалыптасқан кезеңі. Бірақ жоғары сыныптағылардың
бірден көзге ... ... жеке ... ... ... ... сынып оқушыларымен жүргізілетін жұмыстағы жетекші педагогикалық
идея: жеке тұлғаның өзіне тән құштарлықтарына ... оның ... іске қосу ... ... ... үшін жағдай жасау, ... ... - ... ... ... алуы үшін ... кезеңде тәрбиенің маңызды қызметі оқушының өз мамандығын таңдауына
көмектесу, өзінің отбасын құруына дайындау және ... ... ... ... ... белсенділігін қалыптастыру болмақ.
Оқушылардың өз өмірінің келешегі мен жоспарлары, дүниетанымының негізгі
қалыптасады, өмірге деген ... ... ... ... ... Тәрбиешілер жүргізетін бұл кезеңдегі мақсатты тәрбие ... ... ... ... да, дәл осы кезде жеке тұлғаның өз
белсенділігі, оның ... ... баға ... ... ... ... ете білуі айқын көрініс береді, тіршілік талап
ететін және өзінің әлеуметтік ... ... орай ... түрде
пайда болатын күрделі жағдайлардан шығудың дұрыс жолын таба біледі.
Әрбір оқушының танымдық іс - ... ... ... ... жүріс - тұрысының тек өзіне ғана тән ... ... ... жеке ... ... өз ... бір - ... сәйкістікпен түйісуі, оның ... ... осы ... ... ... ... Әркім өзінің жеке даму
жолын бастан кешіреді, ал оның бойына табиғат ... ... ... ... ... ... ... оқушыларын олардың
қабілеттеріне қарай ... ... ... яғни, типология жүгізуге
болады. Балалар типологиясында екі ерекше бағытты атауға болады:
- қыз ... мен ер ... даму ... дарынды балалар мен педагогикалық жағынан қараусыз қалған балалар.
Дарындылық - адамның интеллектуалдық ... ... ... ... оның ... ... мен өзіндік
ерекшелігі. Қабілеттілік - бұл бірдей күшпен бірдей ... ... ... ... адамдарға қарағанда жоғары көрсеткіштерге ие болуын
қамтамасыз ... ... ... ... ... деген сөз ортаның келеңсіз
ықпалынан және педагогикалық процестің ... ... ... ... ... дәрменсіздігі, қоғамның мінез-
құлық дағдысының жоқтығы айқын әрі үнемі байқалып тұруын айтады. Мұндай
балаларды девианттар деп ... Жеке ... ... ... және ... процесте ескерілуі
Мектеп оқушысының жеке ерекшелігі дегеніміз - оның жас мөлшеріне,
жыныстық және дамуына, жан-жақты ... ... жеке ... қасиетінің
қалыптасуына органикалық жағынан байланысты өзіне тән ерекшелігі. Осыған
орай ... жеке ... ... ... ... ... ... табылады. Жеке жұмыс - бұл әрбір жеке тұлғаның қызығушылығын,
бейімділігін, сапасын, ... ... және ... ... ... ... әлеуметтік қалыптасу процесінде сәтсіздіктер ... ... ... ... ... ... және ... барлығын пайдалану. Мектеп
оқушыларынң жеке ерекшеліктерін есепке алуда нерв ... ... ... көп ... ... бермейді. Темперамент – бұл
адамның психикалық қызметі мен мінез - ... ... ... ... ... ... алу ... жағдай. Мұғалім бұл мәселеде
шектен шығып кетпеуі ... ... ... мүмкіншілігін артық бағалау да,
ескермеуі де баланың жеке дамуына зиянын тигізеді.
Міне, осылайша тәрбие беру де, оқыту да әр ... жеке ...... ... себебі әр балада оның рухани қажеттілігінің, ... ... ... жеке ерекшелігі айқын көрініс береді, ал
ол әр адамның жан – жақты ... үшін ... ... ... ... ... – қатынас әр баланың бейімділіктері мен қабілеттерінің ашыла
түсуіне жақсы жағдай ... үшін аса ... ... – ақ ол ... ... орындаудағы қиыншылықтарды жеңуде де зор рөл
атқарады.
Қорытынды
Сонымен, баланың психофизиологиялық дамуы оның ... ... ... ... түрі іс - ... ... жолдас -
жораларымен қарым-қатынасымен, жеке психологиялық ... ... ... - ... ортасындағы орны.
Психологиялық - педагогикалық дамуының басымдылығына баланың іс-
әрекетіндегі жетекші рөл ... ... ... ... ... соның арасындағы қайшылықтар жатады.
Іс - ... ... ... ... жас және жеке басының
ерекшелігін ескере отырып, ол неге сондай әрекетке ... ... ... ... жөн. ... ... сол іс - ... баруына қандай
қолайлы жағдай туды, не себепті тежелді, не қозғаушы болды деген ... ... ... ... ... осы ... іс - ... іске
асырудың жолы қарастырылды. Ол балалар ұжымы арқылы орындалады.
Педагогикалық қызметтің ... мен оның ... ... ... ... ... Бұл ... оқу - тәрбие процесінің заңдылықтары,
әдіс - тәсілдері, іс - әрекет, қарым - қатынасты ... ... ... ... ... ... ... жасына байланысты әрбір ... ... ... барлығына жалпы ортақ қасиеттер болуы
мүмкін. Бірақ баланың әрбір жасына байланысты кезеңдері және жеке ... ... ... ... Соны біз әр ... ... қажет. Бұл ерекшеліктерді педагогикалық процесте ескеру қажет
және соған сәйкес оқыту, тәрбие берудің ... ... ... ... ... ... ... педагогиканың объектісі - бала, оның туғаннан есейгенге
дейінгі кезеңдегі психологиялық әрекеттері.
Жас ерекшелік педагогикасы пәні - баланың әр кезеңіндегі оқу - ... ... ... ... әдістері, құралдары,
технологиясы.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Возрастная и педагогическая психология / под.ред. А.В.Петровского. М.,
1984.
2. Караковский А.П. О ... М., ... ... Л.К. ... основы индивидуализации и перевоспитания
трудных подростков. Алматы, 1994.
4. Ковалев С.В. Подготовка старшеклассников к семейной жизни. М., ... ... В.А. ... педагогической психологии М., 1972.
6. Кербаков А.И. Психологические основы формирования личности. М., 1967.
7. Эльконин А.Б. ... и ... ... ... М., ... ... И.М. ... взаимопонимания, М., 1980.
9. Андреев В. И. Педагогика. Учебный курс для творческого саморазвития. 2-
е изд. — ... 2000. — 600 ... ... Н. И., ... Н. К., ... Б. П. и др. ... ... для пед. ин-тов. — М., 1968.
11. «Отбасы психологиясы және кеңес беру», ... ... ... и ... атты Омба ... ... Талдықорған қ-
сы, 2009 ж.- Бақтыбаев Ж.Ш., Абдеева С.Б., Арысбаева А.А., Ахмедиева
К.Н., ... А.А., ... ... ... А.С.;

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 30 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Асыранды балаларда жиі кездесетін генетикалық ауралар және олардың диагностикасы5 бет
Бастауыш сынып жасындағылардың ерекшеліктері мен дамуы6 бет
Аристотель11 бет
Балаларды тәрбиелеу және халық медицинасы29 бет
Визуалды тілдерде графиканы программалау. Нұсқаулық54 бет
Материалдық нүкте динамикасы5 бет
Ноғай ордасы мен саяси тарихы16 бет
Орал, Торғай облыстарына қоныстандырудың қорытындысы69 бет
Түрік қағанаты (551–603 жж.)4 бет
Халық педагогикасы мен ғылыми педагогиканың сабақтастығы5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь