Тұрлаулы мүшелерді жаңа әдіс-тәсілдер арқылы оқыту жолдары

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3.4 бет

І ТАРАУ ТҰРЛАУЛЫ МҮШЕЛЕРДІҢ ЖАЛПЫ ТЕОРИЯЛЫҚ СИПАТТАМАСЫ

1.1Тұрлаулы мүшелердің түрлері. Бастауыштың негізгі грамматикалық ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5.8 бет
1.2 Баяндауыштың зерттелуі мен жасалу жолдары ... ... ... ... ... ...8.14 бет

ІІ ТАРАУ ТҰРЛАУЛЫ МҮШЕЛЕРДІ ЖАҢА ӘДІС.ТӘСІЛДЕР АРҚЫЛЫ ОҚЫТУ ЖОЛДАРЫ

2.1 Тұрлаулы мүшелерді оқытудың жолдары және оны оқытуда кездесетін қиындықтар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..15.24 бет
2.2 Тұрлаулы мүшелерді оқытуда жаңа технологияларды пайдалану ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...24.26 бет

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..27.28 бет
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ...29 бет
Тақырыптың өзектілігі. Қазақ тілі пәні оқушыларды жазбаша сауатты етіп шығаруды және осы тілде еркін де жатық сөйлеуге үйретуді мақсат етеді. Тілден жүйелі білім беру оқушылардың дүниетанымын, пайымдауын жетілдіруге, өзге пәндерді жақсы меңгеруге негіз болатындығы ғылым мен тәжірибеде айқындалған мәселе. Сондықтан мектепте қазақ тілін оқытуды жақсарта түсі – қазіргі кезеңдегі өмірдің өз талабы, өзекті ісі болып отыр. Қазір қазақ тілі пәні тереңдетіліп оқытылады.
Қазақ тілінің асыл мұрасы – сөз байлығы, шебер сөйлеудің озық үлгілерін игерту жолындағы осындай үлкен мақсатты дұрыс түсінген қазақ тілі мұғалімінің алдында көптеген міндеттер тұратыны белгілі. Қазақ тіліндегі әр тақырыптарға белгілі сағат беріліп тереңдетіліп оқытылады. Оларды оқытуда көзделетін мақсат берілген тақырыпты дұрыс меңгеретін оқушылардың білімін, ой - өрісін дамыту. Солардың ішіндегі тұрлаулы мүшелерді оқытуға тоқталып өтсек. Мектептерімізде оқытылатын қазақ тілі синтаксисының оқушыларға білім – тәрбие берудегі маңызы ерекше. Тұрлаулы мүшелерді оқыта отырып оқушыларды сөйлем құрауға үйретіп, ойын толық жеткізуге машықтандырады. Бастауыш сыныптан тұрлаулы мүшелер туралы түсінік беріледі. Қазақ тілі пәні нақтылықты қажет ететін пән. Сондықтан тұрлаулы мүшелерді толық терең оқыту керек. Сонымен қатар ережені жатқа айтқызу керек емес, оқушы өзі сабақты түсініп айтса, болашақта білімі терең болады.
Мектептерде оқу жылы соңында міндетті диктант жазылады. Осы диктантты сауатты жазу үшін тұрлаулы мүшелердің тыныс белгілерін дұрыс қоя білу керек. Синтаксис тарауын ары қарай оқытқанда тұрлаулы мүшелер әрдайым жүреді. Тұрлаулы мүшелерсіз сөйлем құрай алмаймыз. Сондықтан да күнделікті өмірде болсын, оқыту барысында, шығармашылықпен айналысқанда тұрлаулы мүшелердің атқаратын ролі мол.
1. Абылақов Ә.А. Меңгеріле байланысқан есімді сөз тіркестерінің қалыптасуы, дамуы және қолданылу аясы. А., 1990.
2. Ағманов Е. Қазақ тілінің тарихи синтаксисі А,. 1991.
3. Аманжолов С. Қазақ тілі ғылыми синтаксисінің қысқаша курсы А,. 1940.
4. Аханов К. Грамматика теориясының негіздері А,. 1977.
5. Әміров Р Жай сөйлем синтаксисі А,. 1983.
6. Балақаев М., Қордабаев Т Қазіргі қазақ тілі А,. 1966.
7. Балақаев М. Қазақ әдеби тілі А,. 1987.
8. Баскаков Н.А. Структурные типы словосочетаний и предложений в современном турецком языке. АДД.Л., 1972.
9. Дмитриев Р.К. Граматика башкирского языка. М. – Л., 1948.
10. Есенов Қ. Предикаттық қатынас Қазақстан мектебі, 1985. 2
11. Жапаров А. Азыркы киргыз тили. Фрунзе, 1964.
12. Закиев М.З. Синтаксический строй татарского языка. Казань, 1969.
13. Исаев С.М. Қазіріг қазақ тіліндегі негізгі граматикалық ұғымдар. А., 1992.
14. Казем-Бек А. Общая грамматика турецко – татарского языка. К., 1846.
15. Қазақ тілінің грамматикасы . Синтаксис. 2 бөлім А., 1967.
16. Мещаннинов И.И. Члены предложения и части речи. Л., 1978.
17. Сайрамбаев Т. Сөйлемнің тұрлаулы мүшелері. А., 1991.
18. Серғалиев М., Күлкенова О., Айғабылов А. Қазіргі қазақ әдеби тілі. А., 1991.
19. Төлегенов У. Выражение скозуемого и его основные типы в простом личном предложении современного казахского языка. АКД., А., 1955
20. Шәукенов Қ. Синтаксистік категориялардың семантикалық және функционалды байланысы. АДД. А., 1995
21. Убрятова Е.И. Согласование в якутском языке //исследование по синтаксису тюрских языков. М., 1962.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ................................................................
.............................3-4 бет
І ТАРАУ ТҰРЛАУЛЫ МҮШЕЛЕРДІҢ ЖАЛПЫ ТЕОРИЯЛЫҚ СИПАТТАМАСЫ
1.1Тұрлаулы мүшелердің түрлері. Бастауыштың негізгі грамматикалық
ерекшеліктері
............................................................................
...................5-8 бет
1.2 Баяндауыштың ... мен ... ... ... ... ... МҮШЕЛЕРДІ ЖАҢА ӘДІС-ТӘСІЛДЕР АРҚЫЛЫ ОҚЫТУ ЖОЛДАРЫ
2.1 Тұрлаулы ... ... ... және оны ... ... ... Тұрлаулы мүшелерді ... жаңа ... ... ... ... ... ... өзектілігі. Қазақ тілі пәні оқушыларды жазбаша сауатты етіп
шығаруды және осы тілде еркін де ... ... ... мақсат етеді.
Тілден жүйелі білім беру ... ... ... ... ... ... ... негіз болатындығы ғылым мен тәжірибеде
айқындалған мәселе. Сондықтан ... ... ... ... ... түсі ... кезеңдегі өмірдің өз талабы, өзекті ісі болып отыр. ... ... пәні ... оқытылады.
Қазақ тілінің асыл мұрасы – сөз байлығы, шебер сөйлеудің ... ... ... ... ... ... ... түсінген қазақ
тілі мұғалімінің алдында көптеген ... ... ... Қазақ
тіліндегі әр тақырыптарға белгілі ... ... ... оқытылады.
Оларды оқытуда көзделетін мақсат берілген тақырыпты дұрыс ... ... ой - ... дамыту. Солардың ішіндегі тұрлаулы
мүшелерді оқытуға ... ... ... ... ... тілі
синтаксисының оқушыларға білім – тәрбие берудегі маңызы ... ... ... ... оқушыларды сөйлем құрауға үйретіп, ойын толық
жеткізуге ... ... ... ... мүшелер туралы түсінік
беріледі. Қазақ тілі пәні нақтылықты қажет ететін пән. ... ... ... ... оқыту керек. Сонымен қатар ... ... ... емес, оқушы өзі сабақты түсініп айтса, болашақта білімі терең ... оқу жылы ... ... ... ... ... ... жазу үшін тұрлаулы мүшелердің тыныс белгілерін дұрыс қоя
білу ... ... ... ары ... оқытқанда тұрлаулы мүшелер әрдайым
жүреді. Тұрлаулы мүшелерсіз сөйлем құрай алмаймыз. Сондықтан да күнделікті
өмірде болсын, ... ... ... ... ... атқаратын ролі мол.
Курстық жұмыстың мақсаты: тұрлаулы мүшелерді жаңа ... ... ... ... ... ... ... арттыру.
Курстық жұмыстың міндеттері:
1. Ғылыми зерттеу көздеріне сүйене отырып, ... ... ... ... ... ... ... бойынша берілетін білім
көлемін анықтау.
3. Тұрлаулы мүшелер ... ... ... инновациялық
технология түрлерін саралау;
4. Теорияны тәжірибе жүзінде жүзеге ... ... ... айқындау.
Курстық жұмыстың әдіс-тәсілдері: зерттеу, жинақтау, жүйелеу.
Курстық жұмыстың ғылыми болжамы: тұрлаулы ... де ... ... арттыруда өзіндік рөлі бар. Себебі, иұрлаулы ... жан- ... ... ... сауатты жазу, дұрыс сөйлей білу
дағдысын ... ... ... ... ... ... жазба жұмыстарын алу кезінде оқушы жағдайын байқау.
Курстық жұмыстың құрылымы: жұмыс кіріспеден, екі тарау, қорытынды,
пайдаланған ... ... ... ТАРАУ ТҰРЛАУЛЫ МҮШЕЛЕРДІҢ ЖАЛПЫ ТЕОРИЯЛЫҚ СИПАТТАМАСЫ
1.1 Тұрлаулы мүшелердің ... ... ... грамматикалық
ерекшеліктері
Сөйлем – адам ойын білдірудің негізгі құралы. Айналадағы нақты өмір
құбылыстары негізінен зат және оның ...... мен іс ... ... мәлім.
Сөйлем жасалуы үшін алдымен сөздер бір – ... ... ... ... жүйесі, заңдылықтары арқылы іске асады. Жай сөйлем, оны
құрайтын тұрлаулы және ... ... осы ... байланысқан сөз
тіркестері негізінде ... Сөз ... ... синтаксистік
байланысуы деп аталса, жай сөйлем синтаксисінде ... ... ... білімінде сөйлем туралы ғылыми ойдың тарихи бастауы көне дәуірдегі
логикалық зерттеулерден басталады. Бұл ... ... ......... ...... негізделді. Сондықтан да тіл
туралы зерттеулерде ... ... ... предикат деп қолдану
дәстүрі де сақталған. Сөйлемнің негізі болып табылатын предикативтілік ... ... ... ... тек қана зат есім мен ... ... ... есім мәніндегі басқа сөз таптарынан, ал баяндауыш өзге де есім ... ... ... ... деп ... ... негіз болатын бас мүшелерді
айтамыз.
Қазақ тілі білімінде болсын, басқа да түкітану саласындағы еңбектерде
болсын тұрлаулы ... ... ... пен ... ... ... ... көз жүгіртсек тұрлаулы мүшелерге тек
бастауыш пен баяндауышты ғана емес, ... да ... ... ... тіл ... ... баяндауышты арнайы сөйлем мүшесі дейді де, ал
бастауышты толықтауыштың бір түрі дейді. Кейде тұрлаулы ... ... ... ... ... ... оның ... кеңейтіп те жібереді.
Сондықтан да кейде тұрлаулы мүшелердің ... ... ... ... ... да ... түрін қосып жіберетіні кездеседі. Міне, осы
сияқты талас пікірлерді түркітану еңбектерінен де ... ... ... ... в уйгурском предложении» деген ... ... тек ... ғана ... деп ... ... сөйлемді
тиянақтау жағынан келгенде тек баяндауыш қана басты ... деп ... ... ... мән ... Сол сияқты екінші бір көзқарас бойынша тұрлаулы
мүшелерге, яғни бастауыш пен баяндауышқа тура ... да ... бұл ... ... ... ... әр ... пікірлер
болғанымен, қазіргі кезде тұрлаулы ... ... пен ... ... деп ... ... бастауыш сөйлемде айтылатын ойға негіз
болады, ол баяндауыш арқылы айтылған қимылдың не ... ... ... болады.
Сөйлемнің тұрлаулы мүшелерінің бірі – бастауыш. Сөйлемде бастауыш ... ... ... Біріншіден, сөйлемде арнайы түрде ... ... ... бастауыш жасырын келуі де мүмкін. Бірақ ол
жасырын ... ... ... ... оны ... алуға болады.
Сонымен бірге бастауыш: зерттелу, оның ережесі, ... ... ... сөйлемдегі орны және оның ... ... ... қаралуы тиіс. Енді осыларды жеке-жеке көрсетелік. Бастауыш туралы
қазақ тіл білімінде көптеген оқу ... ... ... ... жарық көрді. Бастауыш туралы еңбектердің біразында ... ... ... ... ... ... де баса назар
аударылған. Бұл еңбектерде қазақ тіліндегі бастауыштарды ... ... орын ... және ... ... сөз болады.
Бастауыштың ережесі. Бастауыштың ережесі әр түрлі ... әр ... жүр. ... ... ... сөз ... ... сөйлемдегі
ой іргесінің иесі болады» [1,366], - десе, ... ... ... иесі ... ... ... ... бастауыш дейміз»,-дейді.
М.Балақаев «Сөйлемнің кім? не? туралы екенін білдіретін, ... ... ... ... ... бастауыш дейміз»,-деп келсе, Р.Әміров
«Сөйлемде айтылған ойдың кім, не ... ... ... баяндауыш арқылы
айтылған қимылдың, сапаның кімге қатысты екенін білдіретін ... ... ... [2,158],- деген ережені айтады.
С.Аманжолова, А.Әбілқаев, И.Ұйықбаевтардың мектеп ... атау ... ... ... мүшелерге бағынбайтын тұрлаулы мүшені
бастауыш дейміз» [3,25]- делінген. ... тіл ... мен ... ... ережелері туралы мына жайттардың айтылатынын
көруге болады.
Біріншіден, бастауыштың ойдың иесі болуы.Екіншіден, ең алдымен, оның
қандай ... ... ... ... ... ал ойдың иесі болуы
екінші орынға қойылуы. Үшіншіден, ойдың иесі деуден гөрі ... ... ... ... ... ... ... басты нәрсе болуы.
Төртіншіден, бастауыштың басқа мүшелерге бағынбайтындығы. Бесіншіден,
бастауыштың ... ... ... атау септікте
келетіндігі.Алтыншыдан, ... ... ... ... ... қатынастары, т.б.
Бастауыштың мағынасы баяндауыштың морфологиялық құрамындағы тұлғалар
арқылы белгілі болып ... тұра ... ... ... сөйлем ішінде
арнайы айтылмай, сөйлем толымсыз болуы да мүмкін, ал баяндауышсыз ... өте ... ... ... ... ... ... баласы
– қозыдан» сияқты) баяндауыштың «түсіп қалуы» «ықшамдылықпен» байланысты.
Осындай, баяндауыштың синтаксистік қызметі бастауыштан басым болғанына
қарап, баяндауышты ғана бас мүше деп ... ... ... Шынында, ол
екеуі де – сөйлем құрауға ұйытқы болатын, басқа мүшелерді айналасына үйіріп
тұратын, сөйлемнің діңгекті ... – бас ... ... ...... атау ... Басқаша
айтқанда, бастауыш қызметінде жұмсалған сөз не сөз тіркесі атау ... ... ... ілік септігінде де айылады; ондай ілік
септікті бастауышы бар ... ... не ... жалғаулы сөз
күрделі баяндауыштың құрамында болып ... ... ... ... ... ... ... Тас түсіріп тұрсам, мына біреулер жанжал шығарып ... суды осы ... ... ... ... ... әлі ... әңгімелескенім жоқ (Ә.Әбішев).
Бастауыштарға қойылатын негізгі сұрақтар кім?,не? Бастауыш қызметінде
жұмсалатын сөздердің көптік, тәуелдік жалғауларда ... ... ... ... ... болар деген сөздерге жалаң күйін де қойылмайды,
баяндауыштармен қабаттаса ... ... Ажар ... жасады (Кім
баяндама жасады? – Ажар...) (Айту оңай, істеу қиын) ( Не ... ... ...... ... ... ... (Несі бітпес? – Ертеңі...)
[4,239].
Ескерту: Жалпы ... ... бола ... сөз жоқ . ... ( ... қолданылғанда), тіпті, өз алдына сөйлем мүшесі
болмайды дейтін шылау сөздер де, сөз емес, сөз құрау үшін ... ... да ... ... ... ... ... сөйлемде бастауыштық негізгі қызмет атқаратын сөздер – зат
есімдер мен ... ... ... ... ... ... да, көптік, тәуелдік қалпында да бастауыш болады:
Салиқа қырман басына келді. ... ... ... ... ... ... қаһарман халқымыз ұлы табыстарға жетті.Біз жүріп
келеміз. Аттар әлденеге құлақ тіге қалды. Анадайдан бірдеңе қараңдағандай
болды.
Бастауыш ... ... ... енді бір тобы – ... - сын есім, сан есім, есімше:
Қорқақ бұрын жұдырықтар. Алтау ала болса, ... ... ... ... жеке сөзден болған – жалаң, көп сөзден құралған – күрделі
не үйірлі болуы мүмкін. Күрделі, ... ... ... ... ... ... жолығар. Жақсы жұмыс – жанға тыны. Ырыс алды – ... ... ... жуан ... жығар, білімі толық мыңды жығар. Аузы
күйген үріп ішер ( Мақал).
1.2 ... ... мен ... ... ... сөз қозғамастан бұрын оның сөйлемде ... ... ... жөн. Бұл – аса ... де ... мәселе. Мәселеге осы
тұрғыдан келу зерттеу объектісінің қаншалықты маңыздылығын көрсетіп қана
қоймайды, тіл ... әлі де ... ... ... ... мәселе
төңірегінде теориялық нақты тұжырым жасауға жетелейді.
Баяндауыш, оның ережелері туралы пікірлер көп. Сондықтан да ... ... ... кейін оны талдап көрейік. Х.Басымов: «баяндауыш
мүше шығаратын мағынасы жағынан бастауыштың болмыс ісін, ... ... ... ... ...... а) қара ... сөйлемнің аяғына, көбінесе тістіктен кейін
тұрған сөзді «баяндауыш» - дейміз, ә) сөйлемнің ішіндегі ... ... ... ... ... ... ... дейміз; б) бастауыштың
күйін, жайын, ... ... ... сөз ... ... - ... [5,26]. С.Аманжолов: бастауыштың ... ... ... ... ... ... баяндауыш дейміз және
бастауышқа бағынып, онымен жақ жағынан жекеше, көпше түрде үйлесіпайтылатын
тұрлаулы ... ... ... ... [6,256]. ... ... ісін білдіретін сөйлем мүшесі десе, Х.Арғынов: баяндауыш бастауыштың
қимылын, ісін, жайын, ... ... ... ... ... ... мезгілін білдіреді, - деген тұжырым айтады [7,265], Р.Әміров:
Предикативтілік іс - әрекетті, ... ... ... ... ... ... ... қимылын, қасиетін көрсететін
сөйлем мүшесі – деп қорытады.Ал, Ә.Нұрмаханова: Ол бастауышпен предикаттық
байланысқа ... оның ... іс - ... ... ілдіреді, - дейді. Сол
сияқты кейбір түркітанушы – ғалымдардың да баяндауыш туралы мына пікірлерін
келтірейік: Н.А.Кононов: ... ... ... ... екі ... сөйлемнің бас мүшесі [8,268]; А.Жапаров: сөйлем
бастауышына грамматикалық жағынан бағынышты болып, оның қимыл - ... кім ... ... мен сан ретін тағы солар сияқты қасиетін
баяндап тұрған бас ... бірі – ... ... ... ... ... бұдан басқа да ережелерді беруге болады. Біз ... ... ... ... ... қайсысына өзіндік пікір
айтуға болатынына назар ... ... осы ... бойынша нендей шарттар барын көрейік:
1. Баяндауыштың бастауышқа бағынышты сөйлем мүшесі екендігі;
2. Баяндауыштың сөйлемдегі ойды тиянақтайтындығы;
3. ... ... әр ... ... ... а) ... қимылын,
ә) оған қоса жайын,күйін, заттық, сындық сапасын, мөлшерін, ... б) іс - ... ... в) ... г) амалын; д) кім
екендігін, белгісі мен сапа ретін, т.б.
4. Баяндауыштың бастауышпен жақ , жекеше, ... ... ... ... ... Олардың екі құрамда болатындығына байланысты;
7. Сөйлемнің бас мүшесі екендігі;
Баяндауыш астауышқа бағынышты бола ... оның әр ... ... ... ... әр ... Соның бәрін жинақтай келгенде,
баяндауыш бастауыштың жоғарыдағыдай қасиетін көрсетеді деп білеміз.
Әрине, баяндауыштың ... ... ... көрсетуі, шындап
келгенде, ол оның қай сөз ... ... ... ... ... ... айқындауда басты тұлға.
Бір етістіктен болған баяндауыштар бастауыштың ... ... іс ... ... ... ... т.б. ... Түптеп келгенде, осылардың
бәрі қимылға қатысты айтылатын сөздер. Осылардың ішінде етістік баяндауышқа
тікелей қатысты, яғни етістіктен болған ... ... « ... ... ... сөздер нақты дәлелдесе керек. Ал жайын, күйін, амалын
сияқты сөздерді ... ... ... ма деген пікірге
келеміз.Баяндауыш ережесіне жайын, күін, т.б. сөздерді қолдану мағыналық
та, ... те ... келе ... керек. Зат есімнің ... ... ... кім, не ... ... мекенін, т.б. білдіреді дейтін
де сөздерді кездестіреміз. ... зат ... ... ... қасиеті түрліше. Оның өзі баяндауыш болатын зат есімдердің
қолданылуына байланысты.
Зат есімдер жалқы ... ... ... ... ... ... ... олар әр түрлі мағынаны білдіреді. Мысалы: Отаным – алтын
бесігім.(«Социалистік ... ... ... ... мағынаға ие
болса, ал колхозшылар – Бірлік колхозында. («Лениншіл ... ... ... ... ие ... ... зат ... болған
баяндауыштар бастауыштар заттық қасиетін білдіреді дей келіп, оның ... ... зат ... баяндауыш болу кезіндегі тұлғалық ... да, ... ... ... ... екінші дәрежелі
мәселе демекпіз.Мәселен: Ол – студент,ол – Асан ... оның кім ... – қант ... ... Олар ... ... ... білдіруі, т.б.
олардың баяндауыш болу кезіндегі, біріншіден, ол сөздердің ... ... Зат ... осы ... ... ... ... әр түрлі
заттану процесінде сын есім, сан есім, есімше де ... ... ... ... ... оның қимылын, іс - әрекетін,
кім, не екенін, заттық, мекендік, сындық, қасиеттерін білдіретін сөйлемнің
тұрлаулы мүшесі.
Сөздердің ... ... ... ... Қай ... ... да сөйлемде
баяндауыш қызметінде тұруы сол ... ... ... ... ... ... қызметі басқа мүшелермен,
әсіресе бастауышпен, қатар қойып айтқанда айқын болады: қара,керек сөздерін
сен ... ... ... ойын ... ... ... ... болмаса,
олардың баяндауыш екендігі белгілі болмайды.
Сондай дара тұрып, түбір күйінде ... ... ... ... ... ... ... күйінде баяндауыш бола кетуінің себебі олардың ІІ
жақтық грамматикалық мағынаны да білдіруімен ... болу ... ... ... ... жұмсалуы олардың айтылу ... ... ... ... жайбарақаттанып отырған кісі қоңыр дауыспен
өзінен-өзі шық, түс десе,сырттан тыңдаған кісі не айтып отырғанын ... ... ... қай шық, қай түс, - ... мағынасындағы шық, түс пе
не зат есім мағынасындағы шық, түс пе? Ал бір кісі екіншісіне есік ... изеп шық ... не атты ... ... ... ... кісі түс десе, онда
жоғарғы сөздердің баяндауыштық мағынасы айқын болады. Мен, рас деген ... ... ... ... ... Мені шақырған кім?дегенде: - Мен
десе,осы айтып отырғаның рас па? ... - Рас ... олар ... ... ... ... ... де түбір күйінде, ешқандай баяндауыштық жалғау жалғанбай –
ақ ... бола ... ... ол үшін ... пен ... қатар айтылу
керек. Сонда олардың сол қызметте жұмсалуына себеп болатын жағдай олардың
сөйлемде белгілі ... ... ... ... ... Ол ... Сапар –
доктор,т.б.
Етістіктің кел, ал, бер, отыр сияқты ... күйі де сол ... ... ... ... ... ... баяндауыш бола береді
дедік. Бірақ олар ІІ жақтық мағынада айтылып қалыптасқандықтан, ... да ... ... орын ... та ... Кел,
балалар, оқылық (Ы.Алтынсарин). Тыңда, дала, Жамбылды (Жамбыл) [10,26].
Түбір ... ... ... ... екі ... ... ... осы қалпында дара тұрып ІІ жақтық та,
ІІІ жақтық та баяндауыш ... ... ... ... ... ... ... морфология – синтаксистік тұлғасы – жіктік жалғаулары.
Жіктік жалғаулар әрі ... ... әрі ... пен ... байланыстыратын синтаксистік тұлға. Олар тек етістікке ғана ... ... I, II ... ... де ... Егер жіктік
жалғаулар етістіктердің отыр, тұр, жүр, жатыр деген төрт ... ... ... ... көсемше, тұйық рай қосымшаларынан
кейін ғана жалғанатын болса, есімдердің негізгі, туынды түбірлеріне ... ... ... ... ... де жалғана береді: Мен
қырықтамын; Біз бәріміз колхозданбыз.
Бұдан жіктік жалғаудың сөздерге ... ... ... ... әрі ... ... әрі ... тұлғасын
бастауыштан көруге мүмкіндік беретін грамматикалық форма екенін аңғарамыз.
Түркі тілдерінің бір ... ( ... ... ... т.б.)
есімдерден болған баяндауыштарға кейде дүр, дир, дыр, тұр ... ... ... ... ... ол ... тұлға жұмсалмайды
десе де болады. Оны фольклордан, ... ... ... ... ... ...
Әр кісінің ісі дүр.
Жамандыққа жақсылық
Ер кісінің ісі дүр
(Мақал)
[11,66].
Етістіктердің сөйлемдегі негізгі қызметі –баяндауыш болу. Олардың
баяндауыш болу ... өте ... ... ... тілі ... дені ... ... Айттым, болды. Кестім,
үзілді!.. Тараңдар!.. Жүр ( Ғ.Мүсірепов) дегендегідей олар дара күйінде-ақ
баяндауыштық ... бір ... ... ... ... та келеді немесе
Тереңге мені сал, биікке мені жұмса (Ғ.Мүсірепов) дегендегідей, ... ... ... ... көп құрамды сөйлемнің жетекшісі болып та кездесе
береді [12,265].
Етістіктердің сөйдемдегі басқа қызметінен гөрі баяндауыш қызметінде
жұмсалуынан ... ... тән ... грамматикалық ерекшеліктері
айқын көрінеді. Мысалы, салт, сабақты етістіктердің баяндауыш болу амалы
бірдей, ... олар ... ... ... бірдей емес. Мысалы:
Кәрі Каспий қара көк көзін ашты, жылы жүзбен ... ... ... ... ... тулады... Ол түтіннің исі ... ... ... салт етістік баяндауыш болған сөйлемде тура
толықтауыш болмайды ( мысалы: ... ... ... ... ал ... ... ... тура толықтауыш болуға тиіс ( ... ... ... ... және салт ... сияқты, брлымды және болымсыз
болуы да етістік атаулыға ортақ ... оның ... ... да ... жоқ. ... ... ... болымды, болымсыз
сөйлемдер жасалатындықтан, олардың баяндауыш болуын ... атау ... Оның ... ... жазбаймын деген сияқты, ашық райлы болымсыз
етістікті баяндауыштың кейде айтпан, ... ... ... ... ... бір істі ... ... – кесілді бас
тартқанда, соңғы формалар қолданылады. Бұл ... ауыз ... ... ... ... тау тұрса да, тайынбан (Ғ.Мұстафин).
Өлеңім – оқ, ол ... Мен де ... ... ... ... ... деп,
Ар-намысымды қашырман
Бұлтқа жетпей шартсынбан,
Айта келген сөзім бар,
Не қылсаң да ... ... ... ... ... барлығында да баяндауыш бола
береді.
Мен көрдім ұзын қайың құлағанын ... ... ... таныстырмады,
өзіміз танысайық (Ғ.Мұстафин). Кел, балалар, оқылық, Оқығанды көңілге
ықыласпен тоқылық ( ... ... етіс ... да ... ...... бар ... тастан сарай салғызды (Ы.Алтынсарин).
Қаптады қол, салынды жол, ... тау, ... ... ел ... елмен араласып, Күлімдесіп, көрісіп, құшақтасып (Абай).
Көсемше тұлғалы етістіктер дара ... ... ... ... келе ... ... жауып, жер көгерді), бірақ кейбір
өлеңде болмаса, жай сөйлемнің тиянақты баяндауышты бола алмайды.
Есімшелердің баяндауыш қызметінде жұмсалуы басқа ... І, ... ... ... ... ... ... қиысып тұрады, ІІІ
жақта жіктік жалғау жалғанбайды.
Күрделі етістікті баяндауыштың құрамы. ... ... де ... ... топ ... ... ... жиі кездесетіні
белгілі. Олардың көп құрамды болудағы баяндауыштық негізгі қызметі – қимыл
процесінің ... ... ... ... ... көмекші етістіктер көп, олар аса жиі ... ... ... ... ... ... де ... болып жұмсала береді. Олардың өзара көсемше, есімше тұлғалар арқылы
байланысқан ... ... ... екі я үш, кеде төрт я бес ... та ... оқып кетіп бара жатыр едім, сүрініп кетіп, жығылып қала жаздадым
деген бір құрмалас сөйлемнің ішіндегі он бір ... ... ...... ... ... алдыңғы сөйлемдегі оқып кетіп
бара жатыр едім деген ... ... бірі ... бір ... ... бір мүше ... ... тұр. Екінші сөйлемде бес етістік
бар. Оның ... ... ( ... ... ... ... ... ( жығылып қала жаздадым) баяндауыш қызметінде жұмсалып тұр. ... ... ... ... ... ... баяндауыш құрамындағы етістіктердің ... ... ... ... тіркеске түсіп, баяндауыштың ш а қ ... қ, ... ... модальдық, т.б. мағынасын түрлендіріп, кейде бір
қалыптан екінші қалыпқа түседі. Ондайда кез ... ... ... ... ... ... ... көмекші қызметте жұмсала берілмейді,
олардың біріне – бірі ... ... ... – бірі ... ... екіншісінің мағынасына қарсы келетін етістіктерден ... ... ... ... есім ... (зат ... сан ... есім,
есімдіктердің) қайсысы болса да баяндауыш қызметінде жұмсала ... ... ... ... ... ... тұруы шарт емес. Сонымен ... ... ... ... ... тән ... де бар. ... тілдердің, мысалы, орыс тілінің фактілерімен салыстырғанда, дұрыс
түсінуге болады.
Мен студентпін – Я есть ... Бұл ... ... ... ... та, ... бас ... өзара байланысу амалдарына
қарасақ та елеулі ... ... ... Егер Мен ... Я – ... деп ... ондағы айырмашылық баяндауышқа қазақшада
жіктік жалғаудың жалғануында ғана ... сол ... ... мүшелік дербестігі сақталып, сөйлемдік ... ... ... зат есімді, сол сияқты басқа есімдерді түбір күйінде
баяндауыш қызметінде қолдану үшін, бастауыш пен баяндауыш белгілі ... ... ... ... ... ... Ол – ... Рәбиға –
инженер, Абай – ақын, т.б. Бірақ ондайда қатар айтылған тұрлаулы мүшелерді
өзара байланыстырып, олардың ... ... ... ... ...
дауыс ырғағы.
Зат есімдер түрлі тұлғада, тіпті кейбір септік жалғауларында тұрып ... ... ... ... ... зат есімдерден болған
баяндауыштар бастауыштың негізінде, з а т т ы қ с а п а с ы н к і м, н ... к е н і н ...... күлгенде – күнмін. Сөзім – шекер, тілім – бал,
лебізімнен алған нәр ... ... ... ... ... жатыс, шығыс жалғауларында
бяндауыш қызметінде айтылады;
Вагонда ояу тірі жан жоқ, бәрі де шырт ... Оның ... ... зор ... суда (С.Мұқанов). Қой баласы қозыдан (Мақал). Бұл ауыл қазір
Ойқұдықта (М.Әуезов).
Жатыс жалғауда тұрған баяндауыш шығыс, барыс жалғаулардағыдан гөрі ... ... ... ... баяндауыш қай сөзден болғанына қарай
бастауыштың мекенін, орнын қалыпты күйін, қимылдың дүркінділігін ... ... зат ... ... ... өзі ілік ... заттың
меншігі болып тұратын болса, баяндауыш қызметінде ол екеуі не тәуелдеулі
сөздің бір өзі ... ... ... ... ... ... ... Райхан – қарындасым). Ал бастауыш та, ... та ... ... ол екеуінің бұл айтылғандай мағыналық қатынасы болмайды.
Сапалық ... мен ... бәрі де ... ... ... ... ... баяндауыш болу дәрежесі де, баяндауыштық қызметі де
бірдей емес.
Сапалық ... (сын ... сан ... ... зат ... әр ... сандық сапасын білдіріп, көбінше анықтауыш болумен қатар,
баяндауыштық та қызметте көп ... Олар ... ... анықтайтын
зат есімнің алдында келсе, баяндауыш болғанда, бастауыштан соң тұрады, оның
қандай, қанша екенін, қандай күйде екенін білдіреді. Ай ... Қар ... райы ... ... ... Білгенің –бір тоғыз, білмегенің –
тоқсан ... есім ... ... ... ... ... Ондайда бастауыштардың айтылу әуені көтеріңкі болады
да, баяндауыштардың айтылу ... одан ... ... ... ... ... І, ІІ ... жіктік жалғауларда
айтылғанда олар бастауыштан онша оқшауланбайды, мұндайда екі бас мүше ... ... ... ... Сен ... Сіз ... Біз жиырма төртпіз.
Сапалық есімдер тәуелдеулі зат есімнен бастауышы бар сөйлемдердің
баяндауышы болып жиі ... ... ... ... өңі ... сөзі ... ... Оның
бойы зор, бас бітімі ірі келген, келбетті (М.Әуезов).
Есімдіктер қай сөз табына қатысты сөздердің орнына жүрсе, сол ... ... ... атқарады. Солай болатындықтан, есімдіктердің бәрі
де баяндауыш бола ... ... бұл ... ... ... сұрау
есімдіктері жиі кездеседі:
 Бұл кім өзі? (Ғ.Мұстафин). – Ол ... ғой, ... ... ең ... ... – осы (М.Әуезов).
ІІ ТАРАУ ТҰРЛАУЛЫ МҮШЕЛЕРДІ ЖАҢА ӘДІС-ТӘСІЛДЕР АРҚЫЛЫ ОҚЫТУ ЖОЛДАРЫ
2.1 Тұрлаулы мүшелерді оқытудың жолдары және оны ... ... ... ... ... оқытылады. Бастауыш сөйлем мүшесі
ретінде ұғынуға оңай тәрізді, сөйлемнің ішінен де тез – ақ тауып ... ... Шын ... ... жіберілетін логикалық қателер,
ұғымдағы түсініксіздік, жазудағы стильдік қателер мен ... ... ... ... анық айыра алмаудан туындап жатады. Оқушыларды
сөйлемнен бастауышты жалаң сыртқы ... ... яғни кім? ... жауап беретіндігіне қарай ажыратып қоймай, ішкі белгісіне, ... ... ... ... қарай алуға машықтандыру керек.
Мысалы, жеті атасын білмеген жетесіз. Мұнда жеті атасын білмеген адам
жайында сөз ... тұр. Осы ... ... қате талдау кездесіп жатады:
бастауыш (кім?) - ... ... ... – жетім, толықтауыш (нені
білмеген?) – жеті ... ... ... бұл жерде білмеген сөзі тек
көмекшілік қана ... ... жеті ... ... дейтін күрделі
бастауыштың құрамына еніп тұр. Ойдың иесі – жеті атасын білмегендік.
Мен, сен – екеуіміз барамыз деген ... ... де ... ... үш сөз, (мен, сен, ... ... ... да көбірек көңіл
бөлініп, бастауыштар дара, ... ... ... бастауыштар
болатындығы ескерітіледі.
Бастауыш жайында түсінік бергенде, оның дара, күрделі, бірыңғай
түрлері бары ... Ал ... ... оқытқанда, оқушыларға бұлардың
әрқайсысының ... ... ... ... ... ... ... жайында білім берілгенде, қандай мүшенің дара, күрделі,
бірыңғай мүше деп аталатыны ... ... да ... дара, күрделі, бірыңғай түрерінің анықтамасын білу онша қиынға
соқпайды.
Ал, шын мәнінде, ... ... ... ... - ... жасалу жолдары. Мұғалім күрделі бастауыштың жасалу жолдарын
оқушыларға саналы түсіндіру үшін ... ... ... әр ... құрамын және олардың сөз таптарынан жасалғанын ... ... ... ... бастауыш | Жасалу жолдары ... ... қазу ... басталады. |Тәуелдік жалғаулы күрделі сөздер. |
|Үй – іші ұзақ жым – жырт ... ... ... зат есім мен ... |
| ... ... ... ... жиналды. |Сан есім. ... ... ... үшін өте ... мен ... ... ... | ... ... отырғаным – ақыл. |Көсемше мен ... ... ... ер атанады. |Зат есім мен ... ... жуан ... ... ... |Сан есім мен сын ... ... мыңды жығады. | ... ... ... белсенділігін арттырады жаңа материалды
өздігінен іздене отырып білуіне қозғау салады.
Мұғалімнің жетекші сұрауларына сүйеніп, оқушылар - Келгендер үй ... ... - ... ... сөзі дара ... ал ... ... канал қазу жұмысы басталады - сөйлемінде ... қазу ... ... екенін айта алады. Мұнан кейін мұғалім бір сөзден жасалған
бастауыштың дара бастауыш деп, ал екі я онан көп ... ... ... ... деп ... ескертіп, күрделі бастауыштың
жасалу жолын төмендегі жүйемен түсіндіруі керек:
1. Тәуелдік жалғауы сөз тіркесі (негізгі зат ... ... ... ... ... бір ... білдіретін сөздер)
2. Күрделі сын есім, күрделі сан есім, қос сөздер.
3. Тұйық етістікке, есімшеге, сын есімге тіркескен есім сөздер.
4. Есімшеге ... ... ... қай ... ... барып күрделі бастауыш жасайтыны оның
(күрделі бастауыштың) ... ... ... саналады. Тіліміздегі
бірыңғай бастауыштарды оқушыларға таныту үшін Мына жемістер – ... шие, ... және өрік ... ... ... бір ... тақтаға я
дәптерге жазып, осы сөйлемдегі не? ... ... ... ... алма,
алмұрт, шие, жүзім, өрік сөздерді бірыңғай бастауыштар екенін сол себепті
олардың арасына тиісті белгісі қойылып ... ...... ... ... ол да ... мүшелер сияқты сөйлемде бастауыштың
қызметін атқаратынын айтудың өзі жеткілікті. Оның себебі, бірыңғай ... бар ... ... көп ... ол ... ... ... жаттығу, дағдыландыру жұмыстарын орындатқан дұрыс:
– текстен дара, ... ... ... ... ... жасалып тұрғанын айту;
– берілген сөздерді бастауыш етіп сөйлем құрау, ол сөйлемде бастауыш
қалай жасалғанын айту, қайсысы ... ... ... ... ... ... сөйлемді дара етіп, керісінше, дара ... ... ... ... етіп ... ... ... дара бастауышты сөйлемді теріп жазу, берілген
жаттығудан ... ... ... ... ... ... жаттығудан бірыңғай күрделі бастауышты сөйлемдердің тыныс
белгісін қойып жазу, ойдан жалпылауыш сөзі бар ... ... ... келтіру.
Сонымен, жоғарыда баяндалған жүйемен, санамалап берілген жұмыстарды
орындата отырып, оқушыларға бастауышты берік білдіруге ... ... ... ... ... ... зат есімді іздейді. Бастауыш зат
есімнен болмай, басқа сөз ... ... иесі ... ... ... ... бастауыш болатын сөз таптарын санамалап
тұрып ... ... ... сан ... сын ... ... тұйық
етстіктен, есімдіктен, үстеуден болған түрлеріне мұғалім қосымша мысалдарды
тақтаға іліп, бастауыштардың қай сөз ... ... ... ... ... ... оқуды ұйымдастыру қажет. Бұдан
кейін оқулықта берілген жаттығуларды оқушыларға орындату қиынға соқпайды.
Бастауыштан соң қойылатын сызықша:
Бастауыштан соң ... ... ... ... ... мазмұнда болуы жеткілікті:
- Тілімізде бір сыпыра бастауыштар сөйлемде интонациямен басқа сөйлем
мүшелерінен оқшауланып, ... ... ... ... соң ... қойылады. Мұның себебі, ондай бастауыштарды
айтқанда интонациямен, жазғанда сызықшамен өзінен кейінгі сөйлем
мүшесінен ажыратып ... ... ... ... ... ... де, сөйлемде айтылуға, ... ... ... екіншіден, қандай бастауышты ерекше интонациямен оқуды
оқушылар аңғара алмайды, үшіншіден, тыңдаушы мен ... ... ... ... таба алмай, сөйлемнің не жайында айтылып,
жазылып отырғанын білмейді. Осындай кіріспе ... ... ... ... таблица арқылы былайша түсіндіреді. Бастауыштан соң
қойылатын сызықша:
|Мысалдар | ... ... |
| ... ... ... соң ... ... |Зат есім ... | ... ... – | ... зат | ... | ... | ...... ... |Сын есім |Сын есім | ... ... алты – ... есім |Сан есім | ... | | | ...... жиі |Сілтеу есімдігі| ... ... жағы еді. | | | ... ... – |Зат есім ... ... | ... адал еңбек ету.| | | ... ... ... ... ... |Зат есім | ... – ауыл | | | ... ... | | | ...... де ... |Есімше | ... | | | ...... |Есімше | ... не есім ... | | |сөз. ... ... бойындағы жақсы қасиет – адамдық деген
сөйлемде қасиет сөзі ... ол ... ... ... ... сызықша қойылған. Бұл сөйлемде интонация неге ... ... ... ... ... ... ... тыңдаушының назарын
қасиет сөзіне аударғысы келген, екіншіден, бұл сөйлемнің баяндауышы атау
септіктегі зат есімнен жасалған. Егер осы ... атау ... ... ... етістіктен жасалған баяндауышты қойып, сөйлемді өзгертіп,
Құнаштың бойында талай – ... ... ... бар деп ... ... ... талай – талай сөзіне түседі де, ол сөз ... ... ... жағдайда қасиет сөзін ... ... ... болмайды. Сондықтан да жазғанда онан соң сызықша қойылмайды.
Олай болса, ... ... ... ... – адамдық деген сөйлемде
қасиет сөзін интонациямен ... атау ... зат ... ... ықпалы тиіп тұр. Осылайша бастауыш зат есім ... яғни ... сөз ... ... ... атау
септіктегі зат есімнен немесе зат есім орнына ... сөз ... ол ... ... ... ... ... соңынан сызықша қойылатынын таблицадағы 2, 3, 5, 6, 7 ... ... ... ... ... ... интонация
түсірмей айтқанда қызметін ауыстыратын, яғни анықтауышқа айналып ... Бұл – ... жиі ... жағы еді, Білген – білгенін айтады
сөйлемдерін талдау арқылы байқатылады.
Осылайша тілдік ... ... ... ... ... ... ... мынадай ережені есте сақтауды оқушылардан
талап еткен жөн:
1. Сөйлемнің баяндауышы атау тұлғадағы зат есім ... зат есім ... ... сөз ... ... сол ... сөз таптарынан
болған бастауыштар ауызекі тілде көтеріңкі интонациямен айтылады,
жазғанда, олардың соңынан сызықша қойылады.
2. ... ... мен ... ... үшінші жағынан және зат есім,
сын есім, сан есім, есімшеден болған бастауыштарды ... ... ... ... деп шатастырмас үшін, ауызекі тілде
көтеріңкі интонациямен айтамыз да, ... ... ... ... екі ... ... білген оқушылар бастауыштан кейін сызықша
қойып жаза ... ... Ал ... ... басқа ережелерді оқып
танысқаны да жеткілікті, оларды жаттауды талап етудің керегі жоқ. Жаттығу,
дағдыландыру ... ... ... ... ... ... ... байланысты сөйлемдерді дұрыс оқуға, дұрыс жазуға аударған жөн.
Өйткені практикалық жұмыстарды ... ... ... ... ... тыныс белгісін дұрыс жаза алатын дағдылар қалыптасады.
Оқушыларға берік дағды беру үшін ... ... ... ... ... ... дұрыс оқу, жазуға бастауыштан кейін тиісті тыныс
белгісін қою.
2. Бстауышты да, баяндауышты да атау ... зат ... сын ... есім мен ... ... ... ... мысалға келтіру,
тиісті жеріне сызықша қойып жазу.
3. Сілтеу есімдігі мен жіктеу есімдігінің үшінші жағынан және зат ... ... ... жасалған бастауышы бар сөйлемдерді дұрыс оқу,
тыныс ... ... ... ... ... сөз ... баяндауышы зат есімнен болған,
керісінше, бастауышы зат есімнен, ... ... сөз ... ... ... соң ... ... соң сызықша қойылатын сөйлемдерді схемамен көрсету.
6. Сөйлемдерді түсіндіріп жазу.
7. Карточкада берілген сөйлемдердегі бастауыштардан кейін тиісті ... ... ... ... мен шығарма жазу.
Баяндауыш сөйлемді аяқтап, ойды ... ... ... табу ... түспейді. Тек кейде оқушылар
инверсияланып, сөйлем ... ... орын ... ... өлең
мәтінінде баяндауышты жолды іздеп шатасады. ... ... ... ... ... назар аудару керек. Мысалы,
Жазғытұрым қалмайды қыстың сызы,
Масатыдай құлпырған жердің жүзі, - деген өлең жолдарындағы баяндауыш,
өлеңді ойша ... ... ... ... сұрақ қою арқылы
тапқызылады. Сонымен бастауыш сөйлемде айтылған ойдың иесі ... ... ойды ... ... тыңдаушы мен оқушыға ... ... ... өтер ... оқушыларға оның сөйлемдегі қызметі жайында
түсінік берілу ... ... мына ... пайдалана отырып,
баяндауыштың өіндік белгілерін, анықтамасын танытқан дұрыс.
|Мысалдары ... ... сөз ... ... ... ... ... | Етістік. ... | ... ... – елі. |Зат есім ... ... кең, таза. |Сын есім ...... |Сан есім ... ... ... |Есімдік ... ... ... әлі ... |Үстеу ... ... әр ... ... ... ... қай сөз тартарынан болатынын оқушыларға дедуктивті – индуктивті
тәсілдермен танытып, баяндауыш жөнінде ... ой ... ... ... сөйлемдегі ойды аяқтайды, тиянақтайды.
2. баяндауыш бастауыштың қимылын, ісін, жайын, күйін, заттық, сындық
сапасын, санын, мөлшерін, мекенін, ... ... де, не ... ... Не ... ... Кім? не? Деген сұрақтарға жауап болады.
3. Баяндауыш атау, жатыс септіктегі етістіктердің және ... ... ... есім ... және есімдіктерден, атау, жатыс
септігіндегі мезгіл, мекен үстеулерден жасалады.
4. Баяндауышта дара, күрделі және ... ... ... ... ... ... таяныш етіп, оған мынадай анықтама беру
лайық:
Сөйлемдегі ойды тиянақтайтын, аяқтайтын ... ... ... ... ... ... ... берік есте сақтау үшін,
мынадай дағдыларды бойларына қалыптастыру шарт: кез ... ... ... етіп айта да, жаза да алу; атау ... ... олардың әрқайсысының өзіндік ерекшеліктерін білу; бір
тұлғадағы сөздердің ... ... ... баяндауыш қызметін атқарып
тұрғанын дәлелдей білу; жатыс септіктегі ... сол ... ... ... ажырату; қандай жағдайда мезгіл, мекен
үстеулерінің ... ... ... ... ... және ... өз ... түсіндіру т.б.
Есте болатын бір нәрсе, оқушылар етістіктен болған баяндауышты ... ... ... ... оны ... ... ... Ал атау, жатыс тұлғадағы есім баяндауыштарды және үстеуден
болған ... ... ... сөйлем мүшелерімен шатастыру
практикада жиі кездеседі. Мұның өзі – ... ... ... жете ... және ... дағдыландыру жұмыстарының аз
орындалуынан орын алған кемшілік. Осындай кемшілікті жою үшін, оқушыларға
жаттығу, дағдыландыру жұмысын ... ... ... және ... ... кейбір оқушы білмесе, соны үнемі түсіндіріп, есіне салып
отырған ... ... ... та ... ... дара, күрделі болып екіге
бөлінеді. Дара баяндауыш бір ғана ... ... да, ... ... ... ... Мұны оқушылар төменгі сыныптан біледі, сондықтан
кейбіреулері қандай баяндауыш күрделі болатынын ... – ақ ... ... ... – қандай тұлғадағы сөздер мен сөз таптарының күрделі
баяндауыш деп аталатынын оқушылардың есте сақтауы. Оны білдіру үшін ... ... ... ... ... ... жасалу |
| ... ... баяу ... келе ... |Күрделі етістік. ... ... ән – ... жақсы |Есім сөздер мен көмекші етістіктер. |
|көретін адам еді. | ... ... үшеу ... | ...... тұсы. |Ілік септікті есімдер мен көмекші |
| ... ... ... ... ... он үш. |Күрделі сан есімдер, ... ... жер ... – 220 мың шаршы |білдіретін сөздер. ... | ... ... ... жоқ еді. |Жоқ, бар, тиіс т.б. ... мен ... келуге тиіс екен. ... ... ... ... ... бел байладық. ... сөз ... ... ... кестені қарап шығып, сол кестедегі машина бояу ... ... ... күрделі баяндауыш – жүріп келе жатыр деген ... ... ... ... адам еді, үшеу екен ... есім ... мен ... етістіктерден; төртінші сөйлемде
Тереңсайдың тұсы күрделі ... ілік ... зат есім мен ... ... бесінші сөйлемдегі он үш күрделі баяндауышы күрделі сан
есімнен; алтыншы сөйлемдегі 220 мың ... ... ... есім ... ... ... ... тіркесінен; жетінші, сегізінші
сөйлемдердегі жоқ еді, тиіс екен ... жоқ, тиіс ... ... ... ... ... тоғызыншы сөйлемдегі бел байладық
баяндауышы тұрақты сөз тіркесінен ... ... ... ... ... бір ғана ... талап етілмейді. Ондай жұмысты бүкіл сынып орындауға
тиіс.
Мұнан соң оқушыларға оқулықтағы күрделі баяндауыш жайындағы түсінікті
оқытып, онда күрделі ... неше ... ... жасалатыны жайында
айтылғанын сұрайды.
Ең соңында мұғалім таблица мен оқулықта берілген күрделі баяндауыштың
жасалу жолдарын топтап, ықшамдап айтады, оқушылардың ... ... бір ... ... ... бір ... жазбаша
орындату; күрделі етістіктен жасалған баяндауышы бар ... ... ... пен ... жасалған баяндауышы бар сөйлемді мысалға ... ... ... баяндауышы бар сөйлемдер топтастыру; өлшем,
мөлшер атаулары тіркесінен ... ... бар ... ... ... ... баяндауышы бар сөйлемдерді мысалға келтіру;
карточкамен жұмыс істеу; күрделі бастауышы бар ... ... бар ... ... ... ... бар ... бастауышы бар сөйлемдерге айналдыру (оған мына ... ... ... Осы - ... ауылдың тұсы. Қосынды – жетпіс бес, қосылғыштар
қай сан? Он бес ... ... аз дол ... Адам ...... ... ... арқылы күрделі баяндауышты оқушыларға ... ... ... баяндауыш та сөйлемнің басқа мүшелері ... ... ... ... ... ... ... түсіндірген жөн. Мәселен, Егіс мәдениетін әрі өсірем, әрі ... ... ... ... ... әрі ... ... келген.
Бұл сияқты жұмымтарды орындату арқылы ... ... да ... ... ... ... бірыңғай
баяндауышты орынды қолдануға үйретеміз; үшіншіден, бірыңғай мүшелерді дұрыс
оқуға, тыныс белгісін дұрыс қойып жазуға ... ... ... ... ... ... ... пен
баяндауыштың қиыса байланысатынынан дерек алады. ... ... ... ... жаңа ... ... түсіндірмей – ақ, бастауыш пен
баяндауыштан дағдылар беру сабағының бірінде жаттығу жұмыстарын ... ... ... ... ... ... түскен дұрыс.
Мына тәрізді жұмыстарды орындату арқылы оқушыларға ... ... ... ... аңғаруға болады:
1. Екі оқушыға әнші, ұшқыш сөздерін жекеше, көпше ... ... ... ... сыздыру. Бастауыш пен баяндауыштың қалай
байланысқанын айтқызу.
2. Өзіміз ... ... ... ... ... сөйлемдерін
дәптерлеріне жазғызып, бастауыш пен баяндауыштың өзара ... ... ... ... өмір ... Мен, Саят, Сапар үшеуіміз құрдас едік,
дос едік. Сен Ғазиз екеуің сыйлас едіңдер, сырлас ... ... ... ... ... қай сөзбен байланысып
тұрғанын дәлелдету.
Осы жұмыстарды ... ... ... ... шығаруға
мүмкіндік туады.
Бастауыш пен баяндауыш қиыса байланысады. Бастауыш пен баяндауыш
мынадай ... ... ... Баяндауыш бастауышпен жақпен, жекеше, көпше, анайы, ... ... ... пен ... ... баяндауыштар жіктік, өздік, жалпылау
есімдіктері мен жинақтау сан ... ... ... 3 ... ... ... сыпайы түрде байланысады.
3. Есім сөзден болған бастауыш пен ... тек үш ... ғана ... ... әр жақтағы бірыңғай бастауыш және ... сөз ... ... ... ... пен ... ... қойылатын сызықшаны өту үшін,
бастауыш пен баяндауыштың байланысын пысықтау қажет. Ол үшін мына ... ... ... ... ... есім сөз ... ... дәрігер, кәсіпкер
сөздерін үш жақта жекеше, көпше түрде жіктету керек.
2. Баяндауыштарын етсітік етіп, ІІІ жақта ... ... ... Мысалы, Мен, Сәуле, Зеріп – үшеуіміз ... ... Сен, ... ... жас ... Өмір ... ... орындатқаннан кейін, қиыса байланысқан сөздерді
сызбамен көрсету. Осыларға қарап оқушылардың өздері: ... пен ... ... ... ... жалпылау есімдігінен болған
баяндауыштар жіктік, өздік, жалпылау есімдіктері мен жинақтау сан ... ... ІІІ ... ... көпше, анайы, сыпайы түрде қиыса
байланысады. Сөйлемде бірыңғай бастауыш және ... сөз ... ... ... де ... байланысады» , - деп ... ... ... ... ... ... ... мүшелерінен оқшауланып, бөлініп айтылады. Жазғанда мұндай
бастауыштан соң ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... |
| ... ауыш ... ... досымның бойындағы жақсы қасиет|Зат есім |Зат ... ... ... | | ...... ... |Сын есім |Сын ... ... – қырғауыл, сіз – тұйғын. |Есімдік |Зат ... ... ... – он. |Сан есім |Сан ... |
|Елдің шетін ... – ең ... ... ... |Зат ... ... | | ... ... – сол. ... ... |
|Көрдім деген – көп сөз. ... |Зат ... ... алды – жөн, арты – соқпақ.|Көмекші есім |Зат есім. ... ... ... ... досымның бойындағы жақсы қасиет ... ... ... сөзі – ... ол ... интонациямен
айтылған, жазғанда сызықша қойылады. Интонацияның қасиет сөзіне түсу
себебі: сөйлеуші тыңдаушының ... ... ... аударып, ой екпінін
түсіріп тұр және ... атау ... зат ... ... Егер
сөйлемді өзгертіп, менің досымның бойында талай – талай қасиет бар ... ...... сөзіне түседі, ол көтеріңкі интонациямен айтылады.
Сондықтан қасиет сөзі көтеріңкі ... ... ... ... ... ой ... ... айтқанда көтеріңкі
интонациямен айтылады да, жазғанда сол ... ... ... ... ... ол ... анықтауышпен шатастыруға болады. Оқулықта
берілген ережені жаттауды талап етіп керегі жоқ. ... ... ... ... ... ... ... орындатқан жөн.
Әр ережеге байланысты сөйлемдерді дұрыс оқуға, дұрыс жазуға назар аударған
жөн. ... ... ... ... ... ғана оқушыларда
бастауыштың сызықшасын дұрыс жаза ... ... ... ... ... ғана емес, оқулықтағы жаттығуларда баяндауыштан кейін сызықша
қойылған сөйлемдерді дұрыс оқу, мәтіндерді түсіндіріп ... ... ... бақылау диктантын алу тәрізді жұмыстарға жіберген дұрыс.
2. Тұрлаулы мүшелерді оқытуда жаңа технологияларды пайдалану
Оқытудың жаңа технологиясы іс - ... ... ... ... ... ... ... жаңа әдістердің
жиынтығынан тұрады. Оның бұрынғы белгілі дәстүрлі технологиясынан айрықша
ерекшелігі мынадай: оқушының белсенділігінің ... ... мен ... ... ... ... дәстүрде.
Шығармашылық деңгейге жету жолдары оңай емес. Қазіргі технологияда «миға
шабуыл», ... ... ... ... қорғату, оқу мен жазу ... сыни ... ... жиі ... келеді. Соның
ішінде, әсіресе, негізге Эльконин, Давыдовтардың ұсынып жүрген дамыта оқыту
концепциясын ... ... Жан – ... дамыта отырып жеке басының,
дүниетанымынын, ойлауды дамыту, темпті ... ... ... ... ... технологиясына сай қайталау сабағында
деңгейлік тапсырманы орындату арқылы толықтау жұмыстарын жүргізіп ... ... ... ... ... ... орын ... Деңгейлік
тапсырмаларда әр деңгейдің алатын орны бар. Әр деңгейде ... ... ... – тілектерді қамтиды. Деңгейлік тапсырмаларға
қатысты ... ... әр ... ... ... ... белгілеу
үшін қажет. Екіншіден, берілетін білім көлеміне қатысты әр ... ... ... ... алу үшін ... Бұл талаптар әр
деңгейдегі ... ... ... ... ... ... ... қандай мақсатта берілуі керектігі
анықталады сондықтан деңгейлік тапсырмалар талаптарының мәні зор. ... ... ... ... ... арқылы оқушының ... ... ... деңгейдің тапсырмаларына қойылатын талаптардың бір – ... бар. ... ... мен ... ... ... бір – біріне ұқсамайды. Деңгейден деңгейге ... ... ... талаптар да артып, тапсырма мазмұны біртіндеп
күрделене ... Әр ... ... ... ... тапсырмалар
жүйесі болады. Мысалы,
І деңгей «Танып ал» деп аталады. Бұл ... ... ... ... бар тапсырма беріледі.
ІІ деңгей «Шешім тап». ... ... ... ... деңгей «Ойлан», «Сен қалай ойлайсың?», «Неге?». Мұнда оқушының
тоқтайтын ойы болу ... Тек жазу ғана ... ... ... Тапсырма
күрделі. Пікір, ұсыныс енгізе білуі тиіс.
ІV ... ... ... айналысатын оқушыларға ғана
арналады. Қазіргі күнде дамыта оқыту технологиясына сай қолданылып ... ... ... пайдалану арқылы сабақ өткізуге болады. Ол
сабақта тұрлаулы мүшелер бойынша ... ... ... ... ... ... Теориялық материалды жүйелі, тиянақты
баяндауға дағдыландырып, өз бетінше ... ... ... ... ... ету ... Талдауға алынған мысалдар
арқылы адалдыққа, ізеттілікке, туған жерін сүюге баулу арқылы тәрбиелік
мақсат ... ... ... ... ... ... Сұрақ қою арқылы топтастыру әдісін жүргізуге болады.
Сонымен қатар, Астана Бәйтерегі туралы әңгіме қозғап ... ... ... ... тұрлаулы мүшелердің тамыры терең
екндігін ашады. Бұдан кейін оқушыларға деңгейлік ... ... ... ... ... ... түсіндіре отырып, ережесін шығару.
Бастауыш пен баяндауышқа жеке тоқталу.
Ә) Бастауыштың түрлеріне тоқталу.
Б) Еңбек тақырыбында мақал – ... ... ... мүшелердің астын
сыз.
ІІ деңгей.
А) Мына шумақ кімнің ... ... ... ... ... Сын есімнен келген бастауышқа мысал келтір.
ІІІ деңгей.
А) Тұрлаулы мүшелердің тыныс белгілеріне тоқтал.
Ә) Бастауыш пен баяндауыш арасында сызықша келуіне ... ... ... ... ... құрау, компьютерде жазып топ арасында
алмастыру.
Осы үшеуінің бірін таңдап мәтін құру. Оқушының ... ... қоры ... ... ... келе әр ... құрған мәтінін оқытып сұрақ қоя
отырып, бастауышпен баяндауышты тапқызу.
Ал ... ... ... ... Екі ... не ... ... көру үшін.
- Екі қолың не үшін керек?
- Елге көмек беру үшін.
- Тіл мен жағың не үшін керек?
- Ақиқатты айту ... ... ... не үшін ... Ақыл – кеңес тыңдау үшін.
- Ал аяғың?
- Шетте жүрсем туған жерге жету үшін.
Иә, ... ... жету үшін аяқ ... ... ... ... дәрежесін
көтеру үшін тұрлаулы мүшелердің қосар үлесі мол.
Сабақты осындай дәрежеде ... ... ... ... ... артады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Бастауыш пен баяндауыш сөйлемдегі предикаттық ... ... ... ... ... мәселесі үнемі грамматиканы зерттеуші
ғалымдардың назарында болған. Түркі тілдеріне арналған грамматикаларда
сөйлемнің бас ...... пен ... ... ... берілді.
Қазақ тілінің грамматикасын зерттеген алғашқы лингвист – ғалымдарымыз
А.Байтұрсынов, ... ... ... ... ... бас мүшелері әртүрлі дәрежеде сөз болады. ... ... ... анықтама беріп, оның тілдегі қолданысына мысал
келтірумен ... ... 50 ... ... бүгінгі күнге дейін
зерттеушілеріміз аталған ... әр ... ... ... ... қазақ тілінің синтаксис саласын зерттеуші
М.Балақаевтың, Т.Қордабаевтың, О.Төлегеновтің, Р.Әміровтің, Қ.Есеновтың,
Ә.Аблақовтың, Т.Сайрамбаевтың, М.Серғалиевтің, ... т.б ... ... әр алуан аспектілерді талдаумен бірге көптеген
жалпы түркілік проблемаларды шешуге де мұрындық болары сөзсіз.
Алайда қазақ тіл білімінде ... ... ... ... ... деген тумаса керек. Сөйлемнің бас мүшелеріне беріліп ... ... оның ... ... ... ... бір ізді ... болмауы соны дәлелдейді. Осы мәселеге қатысты
бастауышқа анықтама беруде ғалымдардың бір тобы оның ... ой ... ... ... өзге ... тәуелсіз деп таниды. Дұрысында
бастауыштың грамматикалық мәні ой иесі болуымен бірге атау тұлғада ... ... ... ... баяндауышпен жақ жағынан қиыса байланысуынан
ашыла түседі.
Ал баяндауышқа ... ... ... ... оны ... ... ғана ... кейінгі анықтамаларды бастауыштың
етістікпен қатар есім сөздерден де жасалатыны ескеріледі. Бірақ баяндауышқа
анықтама семантикалық ... ... таза ... ... ... ... баяндауыш, алдымен, синтаксистік категория, сонымен бірге
тілімізде баяндауыш қызметінде жұмсалмайтын сөз жоқ. Ал әр сөз ... ... ... ... ... мағыналары да әр алуан.
Сондықтан анықтамада баяндауыш болатын ... ... ... ... ... емес. Ал баяндауыш қай сөз табынан жасалмасын, оларға ортақ
белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... екіншіден, сөйлемдегі ойды біршама тиянақтап
тұруы. ... ... ... тек ... ... пен
баяндауышты байланыстырумен ғана ... ... ... ... қатынасын да білдіреді. Ал баяндауыштың сөйлемдегі
ойды ... ... ... ... ... ауыстыра алмайды.
Тұрлаулы мүшелер категориясында нақтылауды қажет ... ...... пен ... ... ... ... тұрлаулы мүшелердің оқушыларға білім,
тәрбие берудегі маңызы зор. ... ... ... ... танылып,
тереңдетіліп оқиды. Соның нәтижесінде оқушылар өздерінің тілден алған
білімін толықтырады, ... ... ... ... дұрыс оқуға үйреніп, ұғу
қабілеттілігін жетілдіреді. Бастауыш пен ... ... ... ... ... ... оқытқан жөн. Бастауыш сыныптан
бастап жалпы тұрлаулы мүшелер туралы білім ... ... ... ... ... белгілерімен толық танысады. Әсіресе, тұрлаулы мүшелердің
тыныс белгілерін оқушыларға жақсы меңгерткен жөн. Терең ... ... ... ... сөйлемдер дұрыс құруға, тыныс ... ... ... ... ой әр ... ... пен ... арқылы
білінеді. Бастауыш пен баяндауыш сөйлемдегі ойдың ұйтқысы, таянышы, тірегі.
Бастауыш пен баяндауышы жоқ сөйлемдер кейде сөйлем ... ... ... басқа сөз таптарынан келген бастауыш пен баяндауышты жалпылама
айтпай әр ... әдіс – ... ... ... жөн. ... ... мүшелерді оқушыларға жалпы білім беруде олардың ақыл-ойын дамытып,
дұрыс сөйлей білуге және ... ... ... жағынан маңызы ерекше зор.
Сондықтан синтаксисті оқытуға ірі ғалымдар, белгілі педагогтар және мектеп
мұғалімдері ерекше мән береді.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... Ә.А. ... ... ... сөз ... дамуы және қолданылу аясы. А., 1990.
2. Ағманов Е. ... ... ... синтаксисі А,. 1991.
3. Аманжолов С. Қазақ тілі ғылыми синтаксисінің қысқаша курсы А,.
1940.
4. Аханов К. Грамматика теориясының ... А,. ... ... Р Жай ... ... А,. ... ... М., Қордабаев Т Қазіргі қазақ тілі А,. 1966.
7. Балақаев М. Қазақ әдеби тілі А,. 1987.
8. ... Н.А. ... типы ... и ... ... турецком языке. АДД.Л., 1972.
9. Дмитриев Р.К. Граматика башкирского языка. М. – Л., 1948.
10. Есенов Қ. ... ... ... ... 1985. 2
11. Жапаров А. Азыркы киргыз тили. Фрунзе, 1964.
12. Закиев М.З. Синтаксический строй татарского ... ... ... С.М. ... қазақ тіліндегі негізгі граматикалық
ұғымдар. А., 1992.
14. Казем-Бек А. Общая грамматика турецко – татарского языка. К.,
1846.
15. ... ... ... . ... 2 ... А., 1967.
16. Мещаннинов И.И. Члены предложения и части речи. Л., 1978.
17. Сайрамбаев Т. ... ... ... А., ... ... М., ... О., Айғабылов А. Қазіргі қазақ әдеби
тілі. А., 1991.
19. ... У. ... ... и его ... типы ... личном предложении современного казахского ... А., ... ... Қ. ... категориялардың семантикалық және
функционалды байланысы. АДД. А., ... ... Е.И. ... в ... языке //исследование по
синтаксису тюрских языков. М., 1962.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 30 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әдебиетті оқытудың инновациялық әдістемесі, технологиясы230 бет
Мектеп көшбасшылары тәлімгерлік пен коучинг арқылы өз мектепте еңгізілген өзгерістердің тиімді болғандығын қалай түсінуге болады5 бет
Химияны оқытуда компьютерді қолдану51 бет
Ағза және оны құрайтын құрылымдар: жасуша, ұлпа, мүшелер, мүшелер жүйелері туралы түсініктер7 бет
Бірыңғай мүшелердің байланысуы39 бет
Гетерохрония және мутация9 бет
Тұрлаулы мүшелерді оқыту.23 бет
Қазақ тіл біліміндегі сөйлем мүшелері35 бет
Әйел жыныс мүшесінің жарақаттары7 бет
Өндірістік тәжірибе есебі 18 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь