Зат есімдерді меңгертуде қазақтың салт-дәстүрлерінің алатын орны

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3бет

І ТАРАУ ЗАТ ЕСІМ МЕН ҚАЗАҚТЫҢ САЛТ.ДӘСТҮРЛЕРІ ТУРАЛЫ ЖАЛПЫ СИПАТТАМА

1.1 Зат есім туралы жалпы ерекшелігі мен лексико.грамматикалық сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5.11бет
1.2 Қазақ халқының әдет.ғұрпы мен салт.дәстүрлерінің классификациясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...11.17бет

ІІ ТАРАУ ЗАТ ЕСІМДЕРДІ МЕҢГЕРТУДЕ ҚАЗАҚТЫҢ САЛТ.ДӘСТҮРЛЕРІНІҢ АЛАТЫН ОРНЫ

2.1 Зат есімді өткендегі пайдаланылатын салт.дәстүрлер түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..18.21бет
2.2 Зат есім тақырыбын қазақтың салт.дәстүрлерімен байланыстыру жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...21.25бет

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...26бет
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... 27бет
Тақырыптың өзектілігі:Мектепте оқылатын қазақ тілі курсының бағдарламасында зат есімнің ұлттық салт-дәстүрлермен байланыстыра отырудың алатын орны мен оны оқытудың мәні зор.
Зат есімдң салт-дәстүрмен байланыстыра оқыту - оқушының сөйлеу, жазу тілі дағдысының, мәнерлі оқуының, орфографиялық, пунктуациялық білім дағдыларының қалыптасуының, дамуының негізгі кілті болып табылады. Бұл тақырыпты оқыту арқылы оқушыларға зат есімнің қазақ салт-дәстүріне деген құрметінтанытылады. Осы тақырыптан берілетін теориялық білімінің аясы кең. Атап айтқанда, оқушылар мынадай білім алады:
1. Зат есімнің грамматикалық категориялары туралы түсінік;
2. Ұлттық салт-дәстүрге деген қызығушылықтың артылуы;
Зат есім тақырыбындаұлттық салт-дәстүрге тақырыбынан оқушыларға тиянақты білім мен дағды беру үшін, ең алдымен, материалды неше сағатта өтуге болады.Әр сағатта өтілуге тиісті материал көлемі мен мазмұны және оқушыларға бұрыннан таныс, таныс еместігі, ең соңында оқушылардың қабылдай алу қабілеттілігі, өресі, дағдыларының бар-жоғы сияқты мәселелерді күн ілгері ойластыра, жоспарлап алу қажеттілігі туады.
Осылай өткізілетін материал көлемі анықталып алған соң, сол материалды толық меңгерту, әрбір минутты бос жібермеу, ол үшін оқушылардың өзіне жұмыс істеу, ой қорытындысын жасату сияқтымәселелер мақсат етіледі.
Зат есім тақырыбынұлттық салт-дәстүрге негіздеп оқыту принципі әдістеменің дидактикалық принциптеріне негізделіп оқытылады. Мәселен, дидактиканың берілетін сабақ тақырыбы өткен тақырыппен байланыстырылып отырылуы керек және өтілетін материалдар бірімен-бірі тығыз байланысты болсын деген ережесіне негізделіп отыратын болса, зат есімнің ұлттық салт-дәстүрге оқыту оның алдында өтілген сөз құрамымен байланысты өтіледі.
Мұғалім зат есімдіұлттық салт-дәстүрге негіздеп оқытуда оның мынадай екі жағына көңіл аударады:
1. Бұзаубақова Қ.Ж. Жаңа педагогикалық технология. Тараз, 2003ж.
2. Исаев С.М. Қазіргі қазақ тілі. Алматы, «Қайнар» 1993ж.
3. Исаев С.М., Назарғалиев К., Дәулетбекова Ж. Қазақ тілі. 6-сынып, (оқулық) Алматы, «Атамұра» 2002ж.
4. Исаев С.М., Қасымова Г. Қазақ тілі. 7-сынып (оқулық), Алматы, «Атамұра» 2003ж.
5. Исабаев Ә. Қазақ тілін оқытудың дидактикалық негіздері. Алматы, «Қазақ университеті» 1993ж.
6. Исаев С. Қазіргі қазақ тіліндегі негізгі грамматикалық ұғымдар. Алматы, «Рауан» 1992ж.
7. Ұйықбаев И.Қ. Қазақ тілі методикасының мәселелері. Алматы, 1996ж.
8. Қараев М.Ә. Қазақ тілі. Алматы, «Ана тілі» 1993ж.
9. Қойшыбаева А. Бастауыш сыныптарда қазақ тілін оқытудың әдістемесі. Алматы, «Рауан» 1996ж.
10. Құлмағанбетова Б. Қазақ тілін оқыту методикасы. Алматы, «Мектеп» 1988ж.
11. Дәулетбекова Ж. Қазақ тілі (әдістемелік нұсқау) 6-сынып, Алматы, «Атамұра» 2002ж.
12. Исаев С., Қасымова Г., Назарғалиева К. Қазақ тілі (әдістемелік нұсқау) 7 сынып. Алматы, «Атамұра» 2003ж.
13. Рахметова. Қазақ тілін оқыту методикасы. Алматы, «Ана тілі» 1991ж.
14. Исаев С.К., Назарғалиева К. Қазақ тілі. (әдістемелік нұсқау) 7-сынып, Алматы, «Рауан» 1995ж.
15. Білімдегі жаңалықтар. №4, 2004ж.
16. Қазақстан мектебі. №5, 2005ж.
17. Қазақстан мектебі. №3, 2005ж.
18. Қазақстан мектебі. №3, №4, 2004ж.
19. Қазақ тілі мен әдебиеті. №4, 2006ж.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ..............................................................................................3бет
І ТАРАУ ЗАТ ЕСІМ МЕН ҚАЗАҚТЫҢ САЛТ-ДӘСТҮРЛЕРІ ТУРАЛЫ ЖАЛПЫ ... Зат есім ... ... ... мен ... ... Қазақ халқының әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлерінің классификациясы.......................................................................................11-17бет
ІІ ТАРАУ ЗАТ ... ... ... ... ... ОРНЫ
2.1 Зат есімді өткендегі пайдаланылатын салт-дәстүрлер түрлері......................................................................................................18-21бет
2.2 Зат есім тақырыбын қазақтың салт-дәстүрлерімен байланыстыру жолдары...................................................................................................21-25бет
ҚОРЫТЫНДЫ...............................................................................26бет
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ................................27бет
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі: Мектепте оқылатын қазақ тілі ... ... зат ... ... ... ... ... алатын орны мен оны оқытудың мәні зор.
Зат есімдң салт-дәстүрмен байланыстыра оқыту - оқушының сөйлеу, жазу тілі дағдысының, ... ... ... ... білім дағдыларының қалыптасуының, дамуының негізгі кілті болып табылады. Бұл тақырыпты оқыту арқылы оқушыларға зат есімнің қазақ салт-дәстүріне деген ... ... Осы ... ... теориялық білімінің аясы кең. Атап айтқанда, оқушылар мынадай ... ... Зат ... грамматикалық категориялары туралы түсінік;
* Ұлттық салт-дәстүрге деген қызығушылықтың артылуы;
Зат есім тақырыбында ұлттық салт-дәстүрге тақырыбынан оқушыларға тиянақты білім мен дағды беру ... ең ... ... неше ... ... болады. Әр сағатта өтілуге тиісті материал көлемі мен мазмұны және оқушыларға бұрыннан таныс, ... ... ең ... ... ... алу ... ... дағдыларының бар-жоғы сияқты мәселелерді күн ілгері ойластыра, ... алу ... ... өткізілетін материал көлемі анықталып алған соң, сол материалды толық меңгерту, әрбір минутты бос жібермеу, ол үшін оқушылардың өзіне ... ... ой ... жасату сияқты мәселелер мақсат етіледі.
Зат есім тақырыбын ұлттық салт-дәстүрге негіздеп ... ... ... ... ... ... оқытылады. Мәселен, дидактиканың берілетін сабақ тақырыбы өткен тақырыппен байланыстырылып отырылуы керек және өтілетін материалдар бірімен-бірі тығыз байланысты болсын деген ... ... ... ... зат есімнің ұлттық салт-дәстүрге оқыту оның алдында өтілген сөз құрамымен байланысты өтіледі.
Мұғалім зат ... ... ... ... ... оның ... екі ... көңіл аударады:
Бірінші, зат есім жіне қазақтың салт-дәстүрлері туралы жаңа тақырыпты бастамастан бұрын, оқушылардың бастауышта мектепте одан өткен материалдарын есіне түсіріп, соны ... ... ... ... ... ... ете ... түсіндіреді. Ол үшін бастауыш мектепте өтілетін зат есім түрленуінің бағдарламалық көлемін ... ... оны ... ... ... тәсілдерін белгілеп қояды.Ондай тәсілдер әр түрлі болады:
Кейбір мұғалімдер бастауышта өтілген зат есімнің негізгі ерекшеліктерін ... ... ... сол ... ... өздеріне жауап бергізіп, мысалдар келтіру жолымен қайталап барып, жаңа тақырыппен байланыстырады.
Кейбір мұғалімдер бастауышта өтілген зат есімнің ... ... ... ... ... ... ... айтқызып, соны салт-дәстүрі тақырыппен байланыстырады.
Екіншіден, мұғалім 5-сынып көлемінде оқылатын зат есімнің ... ... ... ... ... және дәл түсіндіру үшін, тіліміздегі сөздердің құрамына, лексикалық мағынасына қарай алуан түрлі өзгеретіндігін байқатады.
Оқыту тек білім беру ғана емес, ... ... ... ... жетілдіру және тәрбиелеу, шеберлік және дағдымен қаруландыра түсу болып саналады. Сондықтан да зат есімді меңгерту үшін іріктеліп алынатын материалдар ... ... беру ... да ... бағалы болуға тиіс. Ал сабақ жүргізу процесінде ... ... ... ... ... ... үшін жағдай жасап қана қоймай, соған сәйкес балалардың жан-жақты дамуына әсер ететіндей болғаны жөн. ... ... ... ... тілі ... зат ... оқытуда ұлттық салт-дәстүрлерді тиімді тәсілдерді пайдаланып, балалардың ой-өрісін дамыту жолдарын көрсету.
Курстық жұмыстың міндеттері: мектеп оқушыларына ... тілі ... ... ... ... ... әдістеме тұрғысында төмендегідей міндеттер қойылды:
* ұлттық салт-дәстүрлердің зат есімді оқытқанда қолданудың өзіндік ерекшеліктерін айқындау;
* ұлттық салт-дәстүрлердің қазақ тілі ... ... ... және ... мақсат-міндеттерін талдап көрсету;
* оқушыларға ұлттық ойындарды дұрыс қабылдай білуге үйрету;
Курстық жұмыстың әдіс-тәсілдері: зерттеу, жинақтау, жүйелеу.
Курстық жұмыстың ғылыми болжамы: ... орта ... ... мен ... оқу орны ... ... ... пәнін оқытуда, тақырыбында арнайы курс, арнаулы семинарларда пайдалануға болады. Зерттеу нәтижелерін педагогика, психология пәндерінде, мектепте пән үйірмесін ... ... ... ... ... ... ... алады деп есептейміз.
Курстық жұмыстың құрылымы: жұмыс кіріспеден, екі тарау, қорытынды, пайдаланған әдебиеттер тізімінен тұрады.
І ТАРАУ ЗАТ ЕСІМ МЕН ҚАЗАҚТЫҢ ... ... ... ... Зат есім ... ... ерекшелігі мен лексико-грамматикалық сипаты
Айналамызды қоршаған дүниедегі зат пен жан-жануар атаулыға, барша құбылыс пен оқиға-болмыс атаулыға есім, атауыш болып келетін ... бәрі - зат ... ... ... алғанда зат есімдер өз алдына мағыналық дербестігі бар, ... ... ... ... Табиғат пен қоғамдық тіршіліктің қыр-сыры қаншалық алуан түрлі болса, олардың бас-басына дерлік атауыш ретінде жұмсалатын тілдегі сөздер де ... ... ... Зат есімдер тікелей сезім арқылы тануға болатын дүниедегі нақтылы ... (су, ... ... тал, т.б.) ... адамның тек ақыл-ой қабілеттерінің жәрдемі нәтижесінде ғана түсінетін түрлі абстракт ұғымның (наным, шама-шарық, тентектік, ырыс) аттарын да білдіреді.
Зат ... ұғым тек ... ... ... ... жай ... ғана емес, табиғат пен қоғамдық өмірдегі ұшырасатын әр алуан құбылыстар мен уақиғаларды, ұғымдар мен түсініктерді де қамтиды (А.Ысқақов) [1.258].
Лексикалық-семантикалық өрісі аса кең сөз ... бірі осы зат ... ... ... Зат есім ... және ... зат есімдер, күрделі зат есімдер болады. Туынды зат есімдер жұрнақтар арқылы жасалады. Мысалы: қой-шы, ... ... ... зат есімдер бірігу, қосарлану, тіркесу арқылы да жасалады. Мысалы: өнеркәсіп, ауыл-аймақ, қант қызылшасы, т.б.
Зат есім тудыратын жұрнақтар. Қазақ ... зат есім ... ... ... ... ... арқылы жасалатын туынды сөздер болып табылады. Ондай жұрнақтар үлкен 2 топқа бөлініп жүр:
1) Есімдерден зат есім ... ... -ші: ... ... Бұл ... арқылы жасалған сөздер көбіне кәсіп, мамандық, бірдеңеге икемділікті білдіреді.
-лық, -лік, -дық, -дік, -тық, -тік: жақсы-лық, шебер-лік, дос-тық, т.б. ... ... ... қалыптық, қатыстық мән білдіреді. - шылық, -шілік құранды жұрнақтар: егін-шілік, айырма-шылық.
-ша, -ше: бөлім-ше, маңдай-ша.
-шық, -шік: ... ... ... -іл, -л: ... ... т.б. Бұл ... ... еліктеу сөздерге жалғанып, сол құбылыстардың атын білдіреді.
-хана, -стан, -кеш сияқты араб-парсы тілдерінен енген қосымшалар: дәрі-хана, Қазақ-стан, арба-кеш, т.б.
2) ... зат есім ... ... -ме, -ба, -бе, -па, -пе: ... мін-бе, кес-пе, т.б.
-ым, -ім, -м: бөл-ім, тый-ым, тоқта-м, т.б.
-қы, -кі, -ғы, -гі: ... ... ... ... -іс, -с: жең-іс, айт-ыс, тала-с, т.б.
-ық, -ік, -қ, -к: қаз-ық, көр-ік, сұра-қ, тіле-к, т.б.
-ақ, -ек, -қ, -к: қон-ақ, тіре-к, ... ... -гіш, қыш, -кіш: ... ... ... т.б.
-ын, -ін: жау-ын, түй-ін, т.б.
-ыш, -іш, -ш: сүйен-іш, қуан-ыш, т.б.
-уыш, -уіш: тырна-уыш, түйре-уіш, т.б.
-ман, -мен: ... ... т.б. ... және ... ... Тілдердің өзге жүйесінен, айталық, славян текті орыс тілінен түркі жүйелі тілдерді, соның ішінде ... ... ... ... ... ... белгінің бірі- осы адамзат есімдері мен ғаламзат есімдеріне тән қасиеттер мен белгілер. Лексикалық мағына тек ... ... ... зат ... ғана ... ... ... түрімен (мен, сен, ол, біз, сіз) предикаттық қатынаста айтыла алады, ал зат есімнің басқа түрлері болса, олар еш уақыт ... ... ... ... жағымен предикаттық қатынасқа түсе алмайды. Солай болғандықтан да мағына жағынан ... ... ... ішіне кіретін зат есімдерді 3 жақта бірдей жіктеп айтуға болғанымен, зат есімнің қалған тобы І, ІІ ... ... ... ... ... ... ... Арман деген секілді адамға қатысты зат есімдерді алатын болсақ, ... кез ... ... ... ... мен ... сен адамсың, ол көрші деген тәрізді ретпен І жақта да, ІІ ... да, ІІІ ... да айта ... ... Ал енді ... ... ... тәрізді адамнан өзге барлық нәрселер мен құбылыстарға, жан-жануарға қатысты айтылатын зат ... ... ... жайы бір ... ... зат есімдердің бірден-бірі өздерінің тура мағынасында жұмсалғанда, жіктік жалғауының І, ІІ жағын қабылдамайды.
Адам атулымен байланысты ... ... және кісі ... ... ... және ... ерекшеліктеріне қарай адамзат есімдері деп атаймыз. Ал, формальдық жағынан олар кім? деген грамматикалық сұрауға жауап береді (А.Ысқақов).
Неше алуан нәрселер мен ... ұғым ... тобы ... өзге ... ... мен нәрселердің атауларын түгел қамтитындықтан, оларды семантикалық ерекшеліктеріне қарай ғаламзат есімдері деп атауға болады, Ал формальдық жағынан олар не? ... ... ... ... береді (А.Ысқақов) [3,147].
Жалпы есімдер мен жалқы есімдер. Қазақ тіліндегі зат есімдер семантикалық ... ... ... ... және ... ... деп аталатын негізгі екі топқа бөлінеді. Жалпы есім деп ... ... ... мен ... ... ... ... ортақ атауы ретінде жұмсалатын сөздерді атайды да, жалқы есім деп жеке адамдарға, дүниедегі жеке заттар мен құбылыстарға атауыш ... ... ... ... әр ... ... және дерексіз заттар мен ұғымдарды білдіретін зат есімдер, әдетте, жалпы есімдер деп ... ... ... я дара заттарға берілген белгі-ат ретінде ғана жұмсалатын зат есімдерді жалқы есімдер дейміз (А.Ысқақов) [5,148].
Жалпы есімдер мен жалқы ... ... ... ... ... ... жекеше түрде айтылып, көптік жалғауын қабылдамайды;
* Жалпы есімдер 2 бірдей тұлғада, әрі ... әрі ... ... ... ... ... ... жалғауы мынадай түрде ғана жалғанады:
1. Армандар Астанадан келді. Абайлар заманы, т.б.
2. ... ... ... ... ... мәнді есімдер. Көптік жалғауы жалғанбаған сөздің ешбіреуі көптік мағынаны білдірмейді деген қорытынды жасауға болмайды. Жекеше ... ... ... ... мағынасына үңіліңкірей қарау - олардың бәрінің бірдей әркез жекешелік мәнді ... ... ... ... Бұл жігіт- жігіттің төресі.
Затты жеке-даралап атамай, оның жиынын тобымен атайтын зат есімдерді көптік мәнді есімдер деп атаймыз (А.Ысқақов) [5,158].
Зат есімнің ... ... ... бөлінуінің белгілі бір жалғаудың қызметіне байланысты болмай, сөздің ішкі ... ... ... болып келуін көптік мағына тудырудың лексикалық тәсілі ... ... ... сөз тура ... жұмсалғанда, көптік жалғаудың жалғануын қажет етпейтін біраз сөздер бар. Мұндай сөздердің бірқатары жалпылық мәнде жұмсалып, көптік, жекешелік мағынаға бейтарап ... ... ... сөздердің басты-басты лексикалық топтары төмендегіше:
1) Әлеуметтік кәсіп түрінің атауышы ... ... ... ... ... ... т.б.
2) Жұрнақтар арқылы жасалатын мағына дерексіз зат есімдер де осы топқа кіреді: ... ... ... Жұп нәрселердің атын білдіретін қолғап, етік, сырға, кебіс секілді сөздер.
4) Бір-бірімен жұптасып келетін егіз дене мүшелерінің атын білдіретін ... ... ... ... да ... бар. ... ... етік ки. Көзі бақырайды.
5) Қимылдың, процестің, күй-жайдың атауышы болып келетін зат есімдер де көптік тұлғада жұмсала бермейді. Мысалы: ... ... ... ... ... аты да ... көптік жалғаусыз айтылады. Мысалы: физика, тарих, диалектология, т.б.
Көптік мағына тудырудың жоғарыда аталған амалдарының бірі - ... ... ... ... сөз өз ... ... яки лексикалық белгілеріне байланысты болмай, оның басқа сөздермен синтаксистік қарым-қатынас ... ... ... ... деп ... ... тәсіл арқылы пайда болатын көптік мағына бар есімдер:
1) Сан жағынан заттың біреу емес, ... ... ... үшін оның атауышы болып келетін сөздердің алдына ... сан ... ... ... Мысалы: жүзге тарта адам, он шақты кітап, көп күн, аз ... ... ... байланыста жиі айтылатын сөздердің бір парасы - біраз, бірқатар, бірталай, ... ... ... ... ... ... біраз қой, бірталай жан, т.б.
3) Зат есімдер анықталушы сөз ретінде барлық, бар, бәрі, күллі, барша, һәмме секілді жалпылауыш есімдіктермен ... ... де ... ... ... ... барлық ұлт, барша мүлік, т.б.
4) Қос сөздер тұлғалы зат есімдер- а) мағына жағынан біріне-бірі жуық ... 2 зет ... ... ... ... ... т.б. б) мөлшер және бейнелеу мағынадағы зат есім түбірінің 2 дүркін қайталануы. Мысалы: үйір-үйір, ... ... ... ... ... ... арқылы - ағалар 2 бірдей грамматикалық мағына -
кітаптар, ... т.б. ... ... ...
он шақты бие, біраз қалам, т.б.
Реңдік және ... ... зат ... ... ... ... ... зат есімдер субстантты білдіретін сөздер. Ешқандай тұлғалық ... ... олар сол ... ... ... ... атын ... алады.
Реңдік мәнді туынды зат есімдердің біразының пайда болуында есім сөздерге жалғанатын күрделі қосымша - -сымақ жұрнағының қызметі зор. ... ... ... ... ... -сіз, бей- : бейбақ, беймәлім, т.б.
Эмоция-экспрессия реңі бар есімдер. Зат есім ... ... ... ... 2 ... бөлуге болады:
1) Кісінің көңіл-күйінің кірбіңін танытатын сөздер: қайғы, ыза, намыс, зұлымдық, т.б.
2) Кісінің көтеріңкі көңіл-күйіне ... ... ... ... күлкі, достық, құрмет.
Сол сияқты сыни реңі бар арамза, пәлекет, жексұрын, малғұн тәрізді кісінің біреуге ... ... ... ... сөздер де І топтағы эмоция-экспрессия реңді есімдер қатарына жатады.
Тілімізде өзінен жасы кішілерге, жас балаларға ... ... ... кезде олардың атына - жан, -тай секілді морфологиялық элементтерді ... ... ... бар. ... ... ... т.б.
-жан, -тай дегендердің бұлардан басқа үлкен кісілерге айтылатын аға, апа, көке, ата сияқты есімдерге қосылып, ізет, ... ... ... мәнін білдіретін реттері көп: ағатай, атажан, апатай, т.б.
Қаратпа ... ... ... ... жиі ұшырайтын тәуелдіктің І жақ жекеше түріндегі ... ... ... ... ... ... - еке ... келетін ағаеке, апеке, атеке дегендер де осы сияқты.
Есімдердің эмоциялы-экспрессиялы мәнінің айқындала, саралана түсуі олардың сөйлемде, ... ... ... ... ... ... есім дегеніміз- зат есімнің кеңістік ұғымын білдіретін бір тобы. Жеке алып ... олар ... ... зат ... ... ... бар ... мағыналы сөздер. Көмекшілік қызметте жұмсалатын кезде бұл ... ... ... ІІІ жағында тұрып тәуелдеулі септіктің үлгісімен септеледі.
Көмекші есім де зат есім ... ... 1 ... аты, ... ... ... Зат есімдерден айырмашылығы мағына дерексіз болып келеді және семантикалық тұрғыдан алғанда ... 1 ... ... бұрын тұрған есім сөзге тіркесу арқылы, соның шылауында айтылу арқылы ғана көрсете алады.
1) Горизонталь бағыттағы кеңістік қатынасты білдіретін көмекші ... ... ... ... ... ... тұсы, шеті, жан-жағы, айналасы, төңірегі. Мысалы: Ахметтің алдына, үй артында, әкемнің қасына, қыстаудың жанында, т.б.
2) вертикаль бағыттағы ... ... ... ... ... асты, үсті, беті, түбі. Мысалы: үстел үстіне, шаң астына, бергі беті, үйдің төбесі, арбаның түбі, т.б.
3) ... ... ... ... көмекші есімдер: іші, сырты, ортасы, арасы. Мысалы: бөлме ішіне, үй сыртында, ел арасында, т.б.
Ескерту (А.Ысқақов): І. ... есім ... та ... бірақ ондайда қайталану арқылы туған жаңа форма үстеу сөзге айналады да, дербес мүше болады. Мысалы: Зеңбірек ... суға ... ... ... ... ... күміс бағаналар орната бастады.
ІІ. Көмекші есімдердің кейбір ... та, ... та ... ... кездеседі. Мысалы: Мал кешкі өрістен қайтар шақта, ат үсті ... ... ... ... ... ... есімнің құрылымы. Морфологиялық құрамы жағынан қазақ тіліндегі зат есімдерді түбір ... ... ... біріккен сөзден, қос сөзден, қысқарған сөзден, сондай-ақ ... ... ... зат ... деп ... ... - ... морфологиялық тұрғыдан әрмен қарай бөлшектеуге келмейтін бөлшегі. Мысалы: естияр, ... ... ... сөз - жұрнақтың түбірге жалғануы арқылы пайда болатын сөз. ... ... ... ... ... зат ... тұтас 1 ұғымды білдіретін атау ең кем дегенде 2 сөзден тұрады, сырт ... ... ... ... есім ... ... ұқсайды. Мысалы: шүрегей үйрек.
Зат есімнің түрлену жүйесі. Зат есімнің ... ... ... оның ... ... ... ... септік, тәуелдік, жіктік жалғауларында қолданылу жүйесін қамтиды.
Көптік жалғауы 6 түрлі: -лар, -лер, -дар, -дер, - тар, -тер ... ... заңы ... ... ... ... білдіреді: оқушылар, үйлер, қыздар, т.б.
Көп, мол, бірнеше бірталай: көп адам, ... ... ... ... ... бір заттың екінші бір затқа тәуелді, меншігі екенін білдіреді. Тәуелденген сөз 3 ... ... ... ... ... ... жалғауы өзі жалғанған сөзді ілік септік жалғаулы сөзбен байланыстырып тұрады.
Бір я бірнеше заттың 1 ғана адамға меншікті екенін білдіру- оңаша ... бір я ... ... көп ... я ... ... екенін білдіру- ортақ тәуелдеу.
Септік жалғау зат есімге жалғанып, әртүрлі грамматикалық ... ... ... оны ... сөздермен байланысқа түсіреді. Қазақ тілінде 7 септік бар:
Атау септік: Кім? Не?
Ілік септік: ... ... ... Кімге? Неге?
Табыс септік: Кімді? Нені?
Жатыс септік: Кімде? Неде?
Шығыс септік: Кімнен? Неден?
Көмектес ... ... ... ... ... ... септіктер
(Барыс, жатыс, шығыс, көмектес)
Тек заттық мәнмен байланысты, қимылды атқарушы (бастауыш), не оның объектісі (тура толықтауыш), не заттың меншіктік, қатыстық ... ... ... яғни объективтік мәннен (толықтауыш) басқа көлемдік, мезгілдік, себептік, бағыныңқылық (пысықтауыш) ... де ... ... ... ... ... ... жіктеліп қолданылады. Әдетте І, ІІ жақтарда адамға байланысты зат есімдер жіктеледі де, ІІІ жақта кез келген зат ... бола ... ... ... ... ... есімнің сөйлемдегі қызметі оның қай септік жалғауында жұмсалуымен байланысты.
1) Бастауыш. Таулардан өзен ағар сарқыраған.
2) Баяндауыш - ... ... Ақ ... ... ... ... - ілік септігі, түбір тұлғасында. Абайдың қонақтары ымырт жабылар кезде ғана көрінді.
4) ... - ... ... ... ... жатыс септігі, шығыс септігі, көмектес септігі. Көк торғын Көкшетауды мұнар басқан, Бастары көкке бойлап бұлттан асқан.
5) Пысықтауыш - ... ... ... ... ... ... ... септігі, мезгіл, мақсат, мекен-бағыт, себеп шылаулармен тіркеседі. Көкке қарай қанат қағып, Аққу кетті бұлдырап.
Зат есімнің жасалу тәсілдері (А.Ысқақов)
1) ... ... ... ... зат есімдерге байырғы зат есімдер, сондай-ақ, басқа тілдерден енген зат есімдер, ... ... ... не ... не ... не ... арқылы туған зат есімдер мен өзге сөз таптарынан субстантивтену арқылы пайда болған зат есімдер жатады.
2) Синтаксистік тәсіл арқылы ... зат ... кемі 2 я онан ... ... бірігуі, қосарлануы, тіркесіп құралуы, қысқарып құралуы арқылы және лексикалану негізінде пайда болған зат есімдер жатады.
3) Морфологиялық тәсіл арқылы жасалған зат ... зат ... ... өзге сөз ... ... жұрнақтар арқылы туған туынды зат есімдер жатады. Мысалы: атшы, басшы, атшылық, басшылық, т.б. [8,156].
1.2 ... ... ... мен ... классификациясы
Көптеген ғасырлардың барысында қазақтардың өзіндік бірегей әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлері қалыптасты. XVIII ... мен XX ... бас ... оның ... ... ... ... орыс және шетел ғалымдары, саяхатшылар айқын байқап, жазып қалдырды. Қазақтардың әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлері үй ... ... және ... өзге де ... ... ... қарым-қатынастарды қалыптастыруда үлкен рөл атқарды.
Киіз үйдің ішінде. Қазақтарға дәстүрлі қонақжайлылық қасиет ежелден тән. Олардың бұл қасиеті көптеген ғасырлар ... ... Бұл ... XIX ... аяқ ... ... зерттеушісі Виктор фон Герн былай деп жазған болатын: .
Үйге келген қонақ оларда әрқашан үй ... ... мен ... ... XIX ғасырда Қазақстанда болып, оны зерттеген неміс зерттеушілерінің бірі Ф. фон ... та ... деп ... .
Қазақтарда үйіне келген кез келген адамға міндетті түрде тегін ... ... оған ... ... ... ... ... әдет-ғұрпы ежелден орын алды. Егер үй иесі қонаққа ондай құрмет көрсетудің дәстүрлі ... бас ... әлгі ... жолаушы үй иесінің үстінен биге барып, шағым айтуға құқықты болған. Ал би ... ... ... үй ... ... айып ... Әдетте мұндай келеңсіз оқиға қазақ арасында өте сирек ... ... келе ... ... бірі - дәм ауыз тию. Үйге бас сұққан кез келген ... ... ауыз ... ... -- ... және бір жақсы әдет-ғұрпы - ерулік беру. Басқа жақтан жаңадан көшіп келгендерді оның туған-туыстары немесе көршілері арнайы ... ... ... тамақ беретін болған. Бұл арқылы көшіп келген туыстарына немесе көршілеріне деген ... ... мен ізгі ... ... Ал ... келгендер жаңа қонысқа тез үйреніп, оңдағы адамдармен жақсы қарым-қатынас орнатуға ықыласты болатын. Далалық көшпелілердегі кеңінен таралған әдет-ғұрыптардың бірі - ... Үйге ... ... сол ... өзіне ұнаған заттың кез келгенін қаладым деп айтуына болады, ал үй иесі ол затты міндетті түрде беруі тиіс. Мұның өзі де ... ... ... ... ... ... ... аман-есен босанып, дүниеге жас нәресте келген соң тап осы әдет-ғұрып бойынша кіндік шешенің де өз қалауын айтып, ұнаған нәрсесін ... ... - ... ... ... басталуына байланысты әдет-ғұрып. Ауыл адамдары бірін-бірі шақырысып, қымыз ішер алдында арнайы дастарқаннан тамақ жеседі. Қымызмұрындыққа шақырған үй ... ауыл ... ақ ... береді. Қазақтарда жылу жинау әдет-ғұрпы да бар болатын. Оның мәні кездейсоқ жағдайда үйі өртеніп кеткен немесе ... ... ... ... ... су ... аштықтан зардап шеккен отбасыларына ауылдас немесе туысқан адамдардың көмек; көрсетуі ... ... Олар ... ... ... ... ... келгенінше мал салып береді, киім-кешек, көрпе-төсек, ыдыс-аяқ жағынан көмек көрсетеді, бастарына шаңырақ көтеруіне жәрдемдеседі. Мұның өзі зардап шегіп, қиналған ағайынға жаны ... ... ... көрінісі еді. Мүмкіндігі бола тұрып, ондай көмек көрсетуден бас тартқан ағайын-туыс ру ішінен қуылып, ... Ал ... ... ... өз руының тарапынан жанашырлық жақсылық дәмете алмайды. Өйткені ондай құқықтан айырылған болып саналады. Оларды кез келген қарақшы аяусыз ... кете ... ... ... ... ... та кеңінен тараған. Оның мәні белгілі бір себеппен бөлшесінен қарызға ... оны ... ... жоқ туысқан адамға рулас ағайын-туғандарының көмек көрсетіп, қарызынан құтылуына көмектесуі болып табылады. Мұндай көмек ауыл ақсақалдары кеңесінің шешімі бойынша көрсетіледі. ... ... өз ... мен ... ... жәрдем жасауының бір көрінісі міне осындай.
Дала тұрғындарының дәстүрлі әдет-ғұрыптарының бірі -- ... Онда ауыл ... ... ақы ... ... ... біреудің белгілі бір жұмысын бітіріп береді. Мәселен, олар біреудің қысқы баспанасын немесе мал қорасын ... ... ... ... ... беруге жұмыла көмектеседі. Асар ауылдас отырған рулас адамдардың туысқандығы мен ынтымақ бірлігінің жарқын көрінісі болып табылады. Асарға шақырылғанда оған ... қалу ... ... ... XX ... бас ... осы әдет-ғұрыпты пайдаланып көптеген жерлерде зайырлы мектептер және мешіттер салып алды.
Әрбір қазақ суға кетіп бара жатқан адамға жәрдем ... ... ... ... өтінішін орындауға, шөлдеген адамға сусын беруге міндетті. Рулас адамдар жоғалған немесе ... ... ... ... Дала ... ... мұқтаж, кейінге қалдыруға болмайтын шұғыл міндетті орындау қажеттігі туған жағдайда кез келген қазақтың жылқы қосынан ат ұстап мініп кете ... ... ... Бұл үшін ат ... ... сұрау міндетті емес-ті. Ондай кезде көлік беруден бас тартқан ... ... айып ... және ол ... жағымсыз қоғамдық пікір қалыптасқан [10,157].
Әдептілік пен сыпайылық әдет-ғұрпы. Екі қазақ кездесе қалғанда жасы ... жасы ... деп ... ... ... ... Жасы үлкен кісі оған деп жауап қатады. Тек содан кейін ғана егжей-тегжейлі аман-саулық сұрасады. Бұлай сәлемдесу бірін-бірі тіпті танымайтын ... үшін де ... ... ... ... тән әдептілік пен сыпайылық, кішіпейілділіктің бір көрінісі -- үлкен кісінің есіміне әке (еке) ... ... сөз ... ... Мәселен, Қазбек -- Қазеке, Диқан -- ... ... -- ... сияқты айтылады. Мұны XX ғасырдың бас кезінде белгілі орыс ғалымдарының бірі Л. Баллюзек те байқаған: .
Жас келіндер ер азаматты ерекше ... ... ... ... ... туысының атын атамаған. Күйеуінің әкесі мен шешесін ата, ене деп атаған. Күйеуінің іні-қарындастарын шырақ, жарқын, айнаш, гүлім, бауырым деп ... ат ... Өзге ... да жаңа әрі ... ат ... ... екіқабат әйел мен жасы үлкен адамның алдын кесіп өтуді әдепсіздік санаған. ... ... ... ... ... ... ... үйде жоқ кезде ересек ер адамның үйге ... ... ... ... ... ... заңы, міне, осындай еді. Қазақтар үйге бас ... ... ... ... ... қалдыратын. Ал ханның алдына қамшы ұстап кіруге де болмайтын.
Алыс сапардан немесе жәрмеңкеден қайтып ... адам ... ... ... мен ... әр ... ... - базарлық ала келетін. Ауыл ақсақалдары тамақ үстінде үлкен табақтан жасы кішілерге ... ... Егер ... әлдебір жаңа киім кие қалса, бағалы затқа ие болса, оған жақын туыстарының, дос-жарандарының байғазы беру әдет-ғұрпы болған.
Әйелдер үйде қалған ... мен ... ... болған жерлерінен сарқыт ала келетін. Мұның өзі, бір жағыман, тағамға деген құрметті білдірсе, екінші жағынан, болып өткен мереке тойлардан үйде ... да дәм ... ... ... ... тәрбиелейді. Қазақтарда көптен бері көрмеген жақын-туыстарына қымбат бағалы заттардан, әдемі естелік бұйымдардан, қазы-қарта, мүшелі ... сүр ... ... ... ... ... да ... алған жақ шын ниетімен разы болып, ізгі батасын беретін. Базарлықтар мен сыйлықтарды ... ... мен ... ... ... ... ... қуанышты хабар жеткізгенде сүйінші сұрайтын әдет-ғұрып та болған. Қуанышты хабар жеткізген адамға ... ... ... Саят құру ... жас аңшы ... ... өзімен бірге аңға шыққан адамдардың жасы үлкен ақсақалына байлайтын. Ол мұны дәстүр ... өз ... ... ... бар ... ... бірі - ... көже. Оның мәні ауылдың бір түрғыны басқа бір алыс ... ... ... ... ... ... ... ажырасу аяқ деп аталатын тамақ беруінде болатын. Ауылдастарына ... ... ... кету ... ... ... Ал ... бара жатқан жақ өздерінің туған-туыстарына, құрметті ауылдастарына ... ... ... деп, ... ... қалдыратын. Ал ауылдастары өз кезегінде ризашылығын білдіріп, көш көлікті, барған жердегі қоныстарың құтты ... ... ... ақ ... ... ... үлкендерге құрмет көрсету. Дәстүрлі қазақ қоғамында жасы үлкен адамдарды құрметтеу рәсімі ежелден бар болатын. Ондай құрмет жасы үлкен кісінің қай ... қай ... қай ... ... қарамай көрсетілетін. XIX ғасырдың аяқ кезінде неміс ... бірі Ф. фон ... ... деп ... ... . Олар ... ... жиын-тойларда құрметті орындарға, төрге шығарылады. Жиналыстарда олар елеулі рөл атқарады. Жастар олардың айтқан сөзін жерге тастамай, ... ... Жас ... үшін үлкен табақтан ақсақалдың өз қолынан ет асау ең жоғары марапаттың белгісі саналатын. Кіші іні үлкен ағаның рұқсатынсыз дастарқан басына өз ... ... ... ... ... кісінің алдын кесіп өтуі көргенсіздік деп есептелінетін. Бұл ереже әйел ... ер ... ... ... ... де ... ... Жасы кішілердің жасы үлкендерге дауыс көтеруіне барып тұрған ... ... ... ... ... ... ... жасы үлкен кісінің сөзін бөлуге ешқашан рұқсат етілмейтін.
Жастар алыс ... ... не үй ... ... ... жасы ... ақсақалдардың алдынан өтіп, ақ батасын алатын. Қазақтар жасы үлкен әрі құрметті адамдардан мұндай батаны жауға аттанарда да ... ... ... ... ... ... ... тамыр болу әдет-ғұрпы да кеңінен тараған. Бұл рәсім ... ... ... жағдайда өткізіліп, нығайтыла түсетін. Рәсім кезінде екі дос қылыштың не ... ... ... мәңгі адал дос болуға серттесіп, ант ішісетін. Олар ... ... ... ... ... деп ... бағалы бұйымдар ұсынатын. Дос-жаран, тамырдың үйінде қашан болса да қонуға болатын, ал үй иесі оған ... ... ... ... ... ... қазақтары мен қоныс аударып келген орыс шаруаларының пайда болуына байланысты мал өсіретін көшпелі қазақтар мен егін ... ... ... ... ... тамыр болу әдет-ғұрпы етек алды. Іс жүзінде әр қазақтың орыс ... мен ... ... әскери қазақтардың арасында өзінің тамыр-досы болды. Мұның өзі халықтар арасындағы достықтың кеңінен қанат жаюына игі ықпалын тигізді. Әдетте олар ... ... бірі ... ... мәдениетін бірі құрметтеді. Бұл әдет-ғұрыптың ең мықты түрі дос-тамыр болу еді. Олар бір-бірінен өздеріне ұнаған ... ... де ... ала ... ... әкеден балаға, ұрпақтан ұрпаққа жалғасып кете беретін сипат алды.
Қоныс таңдау әдет-ғұрпы. Қазақтарда ... өзге жер ... ... ... жоқ болуы себепті көшіп-қонып жүруі үшін уақытша қоныс таңдау әдет-ғұрпы кеңінен таралған ... Ал ... ... ... қоғамдық меншік негізінде пайдаланылатын. Мұндай ереже 1867 -- 1891 жылдардағы әкімшілік реформаларының қолданылу барысында да сақталып, бекітілген еді. Алайда ... қон үшін ... жер дауы да ... ... Бұрыннан қалыптасқан әдет-ғұрып бойынша, ауылдар мен ру ақсақалдары өздерінің бірінші жетіп қоныс тандаған жерлеріне арнайы белгілер қоюы тиіс саналатын. Ондай ... ... ... ... немесе құрық қадап кету арқылы қойылатын. Құмның бетіне немесе сазды жерге сол ру таңбасының суреті салынатын. Немесе биік өскен ... ... ... ... ... ... де ... Мұндай белгілері бар жерлерге өзге ешкімнің қоныстануына рұқсат етілмейтін.
Егер жаңа қонысқа әр ... ... ... бір ... келе ... онда жер дауы мынадай тәртіппен шешілетін: сұлтан мен қатардағы қазақ дауласса, сұлтан ... ... би мен ... ... ... мерейі үстем болатын, ал егер би мен қатардағы қазақ дауласса, бидің талабы орындалатын. Егер жер дауы ... мен ... би мен ... ... мен ... қатардағы екі қазақтың арасында болса, онда олардың қай жасы үлкені ... ие бола ... ... дауласушылардың мәртебесі мен дәрежесі тең болған жағдайда олардың қай ... руы не ... жолы ... үлкен болса, сол жағына артықшылық берілетін [12,28].
Отбасы және неке саласындағы әдет-ғұрыптар мен салт-дәстүрлер. Сөз болып отырған ... ... ... мен ... ... сонау ежелден ккеле жатқан бірегей әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлері болатын. Дүниеге келген жас ... оның ... азан ... ат қойылатын. Жасы үлкен туысқандардың бірі Құраннан аят оқып, ... атын оның ... үш рет ... дауыстайтын.
Ер бала 3,5 және 7 жасқа толғанда оны сүндетке отырғызу рәсімі өткізілетін. ... ... ... ... ат ... ... жарыстары өткізілетін.
Ата-ана өздерінің ұлын үйлендіру қамын әрқашан ... ... ... ... бала ... іздестіре бастайтын. Тіпті балалар дүниеге келмей жатып-ақ ... ... ... ... ... құрметті, текті жерден іздестіретін. Құда түсудің салт-дәстүрлері ... ... ... ... ... жеті атаға толмаған туыстар арасында неке қиюға ... ... ... ... қатысты әдет-ғұрыптардың реті мынадай болатын: құда түсуге алдын ала келісу, ата-ананың құда түсуі, күйеудің қалыңдыққа ұрын баруы, келін ... ... неке қию ... ... қыздың әкесі құда түсіп келген құдаларға құйрық-бауыр жегізетін. Бұл салт-дәстүр құдалық рәсімінің ... ... Ал ... екі ... да ... міндеттер жүктейтін. Құдалықтан айнуға болмайтын.
Құда түсудің ресми ... ... ... ... жағы ... ... төлейтін. Қалыңмал әдетте мал басымен есептелетін. Оның мөлшері құда түсушілердің қаншалықты бай, ауқатты екендіктеріне қарай белгіленетін. ... ... 5 ... 1000 ... ... ... Үйлену тойы кезінде құдалар бір-біріне киіт кигізетін болған. Ол түрлі қымбат бағалы киімдерден, мата ... мал ... ... ... жағы бір-бірімен қоржын алмасып, өзара сыйлық жасасатын. Үйлену тойының әдет-ғұрыптары неке қию рәсіміне ұласады. Қазақтардың дәстүрлі қоғамында ... ... ... де зор ... ... ... қыз ... жас кезінен әзірлене бастайтын. Қыздың жасауына киіз үй, кілем, текемет, сырмақ сияқты бұйымдар, киім-кешек түрлері мен ыдыс-аяқтар, әр ... ... мал басы және ... ... ... өліп, жесір қалған жае әйелге күйеуінің жақын туыстарының біреуі ... ... ... ... саналатын. Көшпелі қазақ халқының өмірінде мұның әлеуметтік маңызы үлкен болды. Әйел ... ... де ... ... Марқұм болған адамның балалары өз руының, өз туысының қарамағы мен қамқорлығында ... жат ... ... ... олар өз туыстарының арасында жетімдік көрмейді, бейшаралық халге душар болмайды. Сондықтан да құдалардың арасы суыспайды. Егер ... ... ... ... ... ... тұрмай, шетіней берсе, ол алдын ала келісім бойынша, өз туыстарының бірінің баласын бауырына басып, асырап ала алатын.
Жеке шаңырақ көтеріп, ата-анасынан ... алып ... жас ... ... ... ... ... бәрі де -- отауы, төсек-орындары мен үй ішінің жабдықтары, есік ... малы да ... ... келе ... ... ... ... қолында кенже ұлы қалып, қара шаңыраққа бүкіл мал-мүлкімен қоса иелік ететін. Қазақтар өздерінің ата-анасын ешқашан тастап кетпейтін. Даланың жазылмаған бұл ... ... ... ... ... ... ... ретінде жек көрді.
Бата беру. Қазақтарда бата беру әдет-ғұрпы кеңінен етек алды. Ол әрбір іске ... ... ... саналатын. Бата поэтикалық тілмен жалпы жұртқа қарап тұрып беріледі. Онда бата беруші адам ... ізгі ... ... ... ... жасы ... адам немесе жолы үлкен қонақ беруі тиіс. Бата беруші ... ... ... ... ... ... ... істе табысты болуын тілейді. Бата екі қолды ілгері қарай жоғары созып, екі алақанды өзінің жүзіне ... ... ... ... Бата беру ... ... ... адамдарды лайықсыз, теріс қылықтардан сақтандырады, ол жастарды, ... әрі ... ... ... ... да ... бір іске кірісерде, дастарқаннан дәм татуға отырғанда немесе жол жүріп, алыс сапарға ... ... ... бата ... ... Бата ... көтеріп, жеке үй-жай болғандарға да беріледі. Қазақтар өздерінің балаларына атақты кісілерден, құрметті қонақтардан бата алып қалуға тырысқан. Ислам дінінің таралуына ... бұл ... ... да ... ... ... болған адамның үй-іші мен туған-туыстарына көңіл айту кезінде де бата беріледі, марқұмның өзіне де, ... ... ... да ізгі тілектер білдіріледі.
Бала тәрбиесі. Қазақтар бала тәрбиесіне ерекше көңіл бөлген. Қазақтың дәстүрлі тәрбиелік үлгі-өнегелері ... ... ... отырады.
Жиналып тұрған топқа жақын келген адам оларға бірінші болып сәлем беруге міндетті. Атты адам жаяу кісіге, жасы кіші ... ... ... сәлем береді. Алға келген астан алдымен жасы үлкен адам дәм ... ... ішіп ... ... көп сөйлеуге болмайды. Балаларға жақсы тәрбие, үлгі-өнеге беруде мақал-мәтелдердің атқаратын рөлі зор. Халық ... ... ... ... ... ... сақтыққа, адамгершілік асыл қасиеттерге баулиды. Мәселен, , , , , , , , , , ... ... ... ... ... ... ЗАТ ЕСІМДЕРДІ МЕҢГЕРТУДЕ ҚАЗАҚТЫҢ САЛТ-ДӘСТҮРЛЕРІНІҢ АЛАТЫН ОРНЫ
+ Зат есімді өткендегі пайдаланылатын салт-дәстүрлер ... ... жас ... ... ... ... тәрбие мен білім беру бүгінгі күннің талабы. Тілдің адам өміріндегі ең шешуші роль атқаратыны әркімге де түсінікті. Ол танудың, ... ... ... Көп тіл білу ... ... ... байланыстарын дамытуға мүмкіндік беретін тұлғааралық және мәдениаралық қарым-қатынастардың аса маңызды құралы ... ... Әр ... ... ... ... ... өмірден сезінетін, еститін, көретін заттары мен құбылыстары, оқиғалары үлкен орын алады. Соның ең негізгісі - ... ... ... ... ... сан ... бойы жинақтаған мол тәжірибесін, танымдық мұрасын, салт-дәстүр, әдет-ғұрып, аңыз ертегілері, жұмбақ, мақал-мәтелдер, өлең-жырлары, ұлттық ойындары ерекше ... мәні бар баға ... асыл ... ... тарихын, ұлттық дәстүрін, ата салтын ұмыта бастаған бүгінгі ... ... ат ... жалпы ұлтымыздың міндеті. Қазақ тілі пәнін оқытуда мазмұны қазақ халқының ұрпақ тәрбиелеудегі өмір ... ... ... жүргізу тәсілдерінен, сондай-ақ ұлттың табиғи, экономикалық, экологиялық ерекшеліктерімен көрініс бере отырып оқытқан тиімді. Халқымыздың асыл ... ... ... оның салт-дәстүрі мен мәдениетіне құрметпен қарауға үйретуі сөзсіз.
Халықтық педагогиканың бір саласы - ... ... ... халқының салт-дәстүрлер түрлерін өтетін тақырыпқа лайықтап пайдалану - тасада қалып келген дәстүрлерімізді қайта жандандырып, ұрпақтар бойына ... ... ... тигізеді. Сонымен бірге оқушылар халқымыздың өткен тарихына ойлы көз ... ... ... ... түрде сезінеді. Ойын - теориялық жағынанда, практикалық ... да, ... ... ... ... күрделі мәселелердің бірі. Бала салт-дәстүрлер арқылы ақыл-ойын дамытып, күш-жігерін жаттықтырып, қоршаған заттар мен құбылыстардың ақиқат сырын ұғынып, еңбек дағдысына үйрене ... ... ... ... ... ғана қолданамыз. Мұндағы күтілетін нәтиже - оқушылардың пәнге деген қызығушылығын арттыру және әр ... жете ... Осы ... ұлттық ойындарды өткізе отырып, халқымыздың әдет-ғұрып, мәдениетімен жете таныстыру мақсаты да басты назарда болмақ.
6-сыныпта тақырыбын өткенде , , ... , ... ... , - ... ... қолдануға болады [14,25].
Балаларды ұлттық салт-дәстүрлер таныстырып, қызығушылықтарын арттыру үшін әр сабақ тақырыптарында ұлттық ... ... ойын ... ... ... ... керек. Себебі өзге ұлт өкілдері қазақтың ұлттық ойындары туралы жоғарғы сыныптарға барғанда ғана мағұлмат алады. Егер де ... ... ... ... ... ойындарының аты, ойналу шарттары жайлы құлақпен естіп, көзбен көріп, ойнап жаттықса, ... ... ... оқушылар ұлттық ойындар туралы мәліметтерді жедел қабылдап, жеңіл меңгеретін ... ... ... қатынастық технология құралдарын қолданудағы мақсатымыз баланың танымдық қызығушылығын қалыптастыру болып табылады. Балаларда танымдық қызығушылықтың ... - ... ... ... білімінің сапалы болуына, оқуға жағымды түрткісін қалыптастыруға, оқыту үрдісінің тиімділігін арттыруға, белсенді өміршең позицияны ұстауға ... ... осы ойын ... ... технология арқылы тақырыпқа сай өзгертіп қарастырып көрейік [15,369]:
. Үш қатардан үш оқушы (үш қатарды үш топ ретінде қатыстыруға ... ... ... ... ... жұмбақтарын шешулері тиіс. Белсенді, дұрыс жауап берген ... ... ...
алу. Зат ... ... ... ойынды байланыстыра отырып, әр теңгенің астына суретті заттық ұғымды бердік. Берілген заттыі жауабын ... ... ... ... керек. Оны септеп, көптеп, жіктеу керек.
. Сын есімді өткенде бұл ойынды ойнатуға болады. Ойын есте ... ... ... ... Интерактивті тақтада берілген суреттердің орналасу ретін есте сақтап, мұғалім жасырған суретті табуы ... ... ... ... көздерін жұмып, белгімен ашуы тиіс. Мысалы, кез келген ойыншықтың суретін сандықтың ... ... ... қай ... ... ... және де сол ойыншықтың түсі қандай, құлағы ұзын ба, ... бар ма ... ... ... бере ... суреттеп береді.
. Біз оны көз тартымды суреттер арқылы безендіріп, балаларды әдемілікке тәрбиелегіміз келеді. Интерактивті тақтада суреттер ... ... ... ... бір ... ашып ... ескертіп айтады. Оқушылар бейнеленген суреттерді естеріне сақтап, аталған сурет қай ... ... ... табу керек. (Мысалы, мұғалім оқушылардан пілдің суреті қай асықтың артында жасырынғанын сұрайды, оқушылар өз жауаптарында асықтың ... ... ... әрі ... ... беру ... яғни ... екінші асық)
. Оны қозғалыс ойындарымен байланыстырып, қалам арқылы жылжытып көз алдарында кімнің жеңгенін байқайтындай етіп ойнауға болады. Ортаға бір қыз бала және ұл бала ... ... ... ... ... білімдерін ойын арқылы көрсетеді. Интерактивті тақтада бейнеленген ойыншық түрлерін ұл бала ... ... ... ... ... ... жеткенше дұрыс жауаптар беру керек. Мысалы, қыз бала ойыншық атауын орысша атап, қалам арқылы ат үстінде ... қыз ... ... жылжытады, ал ұл бала сол аталған ойыншықтың ... ... ... ... ат ... ... ... бейнесін жылжытады. Осы тұста мұғалім ойынды күрделендіріп, сөзден сөз тіркесін, сөз тіркесінен сөйлем құрастыр-ғызуына ... ... ... ... ... ... ... кірістіріп отыруға болады. Мысалы қорытынды бөлімге пайдалануға болады.
Белгіленген сұрақтарға жауап беру керек:
1. қызға ... ...
2. Бұл - есеп ... 18 ... бар
3. ерулік деген не?
4. Ойынға бірнеше асық алынады, оның ... ... ... ... ... шауып келіп, жердегі сыйлықты алуы тиіс
6. Бастандық деген ... ... ... және ... алу ... байланыстырып, осы кестеге бүгінгі сабағымыздың қай кезеңі ұнағанын белгілеп шығайық. (интерактивті тақтада сақина және теңгенің суреттері болады. Оқушылар бір-бірден шығып, ... мен ... ... тапсырмасының астына тізбектеп жинайды)
Бүгінгі күні уақыт алға жылжыған сайын қоғамның даму қарқыны ұстаздар еңбегін есепсіз ауырлатып, оның өз ... ... ... ... ... ... әдіс-тәсілдерді ұтымды қолдана білуіне талапты күшейтті.
Қазіргі мұғалімдердің алдында тұрған міндет - оқушыларды сабаққа ынталандыра білу, сол арқылы әр ... жете ... Ал ... сабаққа қалай ынталандыруға болады? Бұл сұрақтың бір ғана ... ... бар: ол тек ... ... ... ... ... сабаққа ұстаздар арасына кеңінен тараған тағы бір әдіс - ойын элементтерін пайдалану. Қазақ тілі сабақтарында грамматикалық ... ... ... ... ... белсенділігін арттыруда, шығармашылық қабілетті дамытуда өте тиімді екендігі мәлім. Бала белсенділігі ойын үстінде танылады. Жақсы ... бар ... ... бала, алуан мәлімет, дағды мен шеберлікті меңгереді. Алайда, ойынды үнемі пайдаланамыз десек, артық айтқанымыз болар еді. ... ... бір ... жүзеге асырылып, сабақ кезеңдеріне нұқсан келмейтіндей жымдасып жатуын көздейміз. Ұлттық ойынды көбіне қайталау, қорытынды сабақтарда ғана ... ... ... ... салт-дәстүрлер кіргізіп жүрміз. Алдымызға қойған мақсатымыз: оқушылардың пәнге деген қызығушылығын арттыру және әр тақырыпты жете меңгерту. Осы орайда ұлттық ... ... ... халқымыздың әдет-ғұрып, мәдениетімен жете таныстыру мақсаты да басты назарда болмақ. Сол себептен де өз сабақтарымда ұлттық ойындарда қолдануды әдетке ... ... ... ... , ... , ... , 5- ... тақырыптарын өткенде , 7-сыныпта , тақырыптарын өткенде - ... ... ... ... қызықты, тартымды өткізе білдік.
+ Зат есім тақырыбын қазақтың салт-дәстүрлерімен байланыстыру жолдары
Тақырыбы: Дара және ... зат ... 6 ... ... ... ... зат есім ... түсініктерін ары қарай толықтыру, зат есімдердің құрамына қарай дара және күрделі болып бөлінетінін түсіндіру, күрделі ... ... ... ... Ә) Дамытушылық мақсаты: Ойлау белсенділігі мен танымдық қызығушылығын дамыту, ой ... ... ... ... ... ... ... арттыруға ықпал жасау;
б) ... ... Адам ... ... ... жете түсіну, сандарға қатысты халықтық ұғымдарға мән ... ... ... ... құру
2. Оқушылардың өзін және өзгені бағалай білуіне ... ... Сыни ... ... ... Сыни ... ойлауға үйрету, ақпараттық- коммуникативтік технологияларды қолдану, білім беру үшін ... және ... ... ... және ... ... ... түрі: жаңа сабақ
Сабақтың әдісі:, , , , , сұрақ-жауап,талдау,іздену.
Сабақтың көрнекілігі: ... ... ... ... ... ... Сыни ... ойлауға үйрету, оқуды бағалау және оқыту үшін бағалау, талантты және дарынды балаларды оқыту
Пәнаралық байланыс: математика, әдебиет, ... ... ... С., қазақ тілі, , 2011,77 бет.
Сабақтың барысы:
Сабақ кезеңі
Жоспардың мазмұны
Мұғалімнің іс- ... ... ... ... қызығушылықтарын арттыру.
(5 мин)
(2 мин)
(2 мин)
Ынтымақтастық атмосферасын қалыптастыру
Оқушылармен амандасады.
Мұғаліммен ... ... ... бір-біріне тілек білдіреді.
Сабаққа деген қызығушылықтары оянады
Зат есім арқылы топқа бөлу (адамның келбетіне, табиғат құбылысы, адам мінезі, ... ... ... ... ... ... таратылады
Суреттердің ар жағында сын есімдер берілген.
Оқушылар берілген сын есімдерге байланысты орындарына отырады, яғни 5 топ құрылады





Топқа бөлінеді
Үй жұмысын тексеру
Қолдарындағы кеспе ... ... зат ... қай ... тобына жататынын сұрау
Оқушылар затесімдердің мағыналық топтарына тоқталады
Өткен тақырып қайталанады
Сабақтың тақырыбына шығу

Интертақтада артық сан есімді жасырады.
Артық зат ... табу ... ... тақырыптың мақсатына шығады.
Сабақтың тақырыбына шығады
Операциялық кезең.
Жаңа әдістерді қолдану арқылы жаңа материалды игеру.
(20 мин)
Топпен жұмыс.
Қазақ халқы ... ... бай ... Сол ... ... ... ... өн бойына ғасырлар бойы тамыр тартып, қандық қасиетіне сіңіп, өшпей, жоғалмай ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып бүгінгі ... ... ... Сол ... сабақта зерттеу жұмысын жүргізіп көрейік.
1-тапсырма
Әр топқа тапсырма беру
1-топ: заттарға байланысты мақал-мәтелдерді ... ... зат ... ... ... ... ажырату; мағыналарын ашу.
2- топтар: заттық ұғымдарға байланысты салт-дәстүрлер; затесімдердің дара, күрделі ... ... ... ... ... заттарға байланысты жұмбақтар; зат есімдердің дара, күрделі түрлерін ажырату; мағыналарын ашу.
4-киелі заттар
5 топтар: тарихи мағызы бар заттар. Зат есімдердің ... ... ... ажырату; мағыналарын ашу.
Ол тапсырмаларды орындау арқылы сандарға байланысты мақал-мәтелдерді, қазақтың салт-дәстүрлерін, тарихи маңызы бар ұғымдардың мағынасын ашып, ... ... ... ... ... ... жұмыс
(5 мин)
Әр оқушыға жеке тапсырма таратылады.
Деңгейлік тапсырма.
Оқушылар деңгейді өзі таңдайды, тапсырмаларды орындайды.
Бағалау критерийі арқылы бағалайды
Оқушылар сөз таптарының морфологиялық ... ... ... ... ... ... ... сергіту сәтін орындайды
Оқушылар тақтаға қарап, сергіту сәтін орындайды
Оқушылар бойларын жазып, сергіп қалады.
Бағалау
Критериалд, формативті бағалау
2 мин
Оқушылар бағалау парағы арқылы ... ... ... ... баға ... ... ... әдісін қолдану
Алты шляпа әдісі арқылы -өз ойларын жеткізеді
Әр топтан екі оқушыдан шығып, сәйкес шляпа ... ... ...
Оқушылар сабақты қаншалықты меңгергені анықталады.
Үй тапсырмасы
2 мин
Көркем шығармадан зат ... ... ... ... ... ... келу
Оқушылар алған білімдерін бекітеді.
* Суреттер арқылы топқа бөлу
1-топ табиғат құбылыстарына байланысты сөздер: таулы, жазықты, сусыз, жаңбырлы, қарлы.Суреткер
2-топ; адамның сыртқы ... ... ... ұзын ... сұңғақ, сұлу, ажарлы. Сұлулар
3-топ: тұрақты тіркестерге байланысты: су жүрек, қоян жүрек, қой аузынан шөп алмас, тепсе ... ... ... ... ... ... ... тәрбиелі, әдепті, сабырлы, байсалды. Ақылдылар
5-топ: білім-өнерге байланысты сөздер: өнерпаз, білімді, алғыр, ... 2 ... ... сын ... дара ма әлде ... ме, негізгі ме, әлде туынды ма, сапалық па әлде қатыстық па екенін анықтау (үй тапсырмасын сұрау).
* Жаңа сабақ. слайд. Оқушылар ... ...
* ... ... ... ... салады. Әр топтан 2 оқушы немесе 1 оқушы шығып, қорғайды. ... топ ... ... саны әр ... оқушыға жазылады.
5 жеке жұмыс
Сергіту сәті
* Бағалау
* Қорытынды 6 шляпа
ҚОРЫТЫНДЫ
дегендей, жас ұрпаққа саналы, мағыналы, өнегелі тәрбие мен білім беру ... ... ... ... адам өміріндегі ең шешуші роль атқаратыны әркімге де түсінікті. Ол танудың, түсінудің, ... ... Көп тіл білу ... мемлекетіміздің халықаралық байланыстарын дамытуға мүмкіндік беретін тұлғааралық және мәдениаралық қарым-қатынастардың аса маңызды құралы болып табылады. Әр жасөспірімнің қалыптасып ... ... ... ... сезінетін, еститін, көретін заттары мен құбылыстары, оқиғалары үлкен орын алады. Соның ең негізгісі - қазақтың халықтық ... ... ... сан ғасырлар бойы жинақтаған мол тәжірибесін, танымдық мұрасын, салт-дәстүр, әдет-ғұрып, аңыз ... ... ... ... ... ... ... тәрбиелік мәні бар баға жетпес асыл қазына.
Халқымыздың ... ... ... ... ата салтын ұмыта бастаған бүгінгі ұрпақты тәрбиелеуге ат салысу жалпы ұлтымыздың міндеті. Қазақ тілі пәнін оқытуда ... ... ... ... тәрбиелеудегі өмір тәжірибесінен, салт-дәстүрінен, шаруашылық жүргізу тәсілдерінен, сондай-ақ ұлттың табиғи, экономикалық, экологиялық ... ... бере ... ... тиімді. Халқымыздың асыл қазынасын тиімді пайдалану, оның салт-дәстүрі мен мәдениетіне құрметпен қарауға үйретуі сөзсіз.
Халықтық ... бір ... - ... ... ... ... ... түрлерін өтетін тақырыпқа лайықтап пайдалану - тасада қалып ... ... ... ... ұрпақтар бойына сіңіруге үлкен көмегін тигізеді. Сонымен бірге оқушылар халқымыздың өткен тарихына ойлы көз тастап, қарым-қатынасты, ... ... ... ... Ойын - ... ... практикалық жағынан да, мектепке дейінгі педагогика саласында күрделі ... ... Бала ... ... ... ... ... жаттықтырып, қоршаған заттар мен құбылыстардың ақиқат сырын ұғынып, еңбек дағдысына үйрене бастайды.
Салт-дәстүрлер көбіне қайталау, қорытынды сабақтарда ғана қолданамыз. Мұндағы күтілетін ... - ... ... ... ... ... және әр тақырыпты жете меңгерту. Осы орайда ұлттық ойындарды өткізе ... ... ... ... жете ... ... да ... назарда болмақ.
6-сыныпта тақырыбын өткенде , , ... , ... ... , - ... ойындарын қолдануға болады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
* Бұзаубақова Қ.Ж. Жаңа ... ... ... ... ... С.М. Қазіргі қазақ тілі. Алматы, 1993ж.
* Исаев С.М., Назарғалиев К., ... Ж. ... ... ... (оқулық) Алматы, 2002ж.
* Исаев С.М., Қасымова Г. Қазақ тілі. 7-сынып (оқулық), Алматы, ... ... Ә. ... ... ... ... негіздері. Алматы, 1993ж.
* Исаев С. Қазіргі қазақ тіліндегі негізгі грамматикалық ... ... ... ... И.Қ. ... тілі ... мәселелері. Алматы, 1996ж.
* Қараев М.Ә. Қазақ тілі. Алматы, 1993ж.
* Қойшыбаева А. Бастауыш сыныптарда ... ... ... ... Алматы, 1996ж.
* Құлмағанбетова Б. Қазақ тілін оқыту методикасы. Алматы, 1988ж.
* Дәулетбекова Ж. Қазақ тілі ... ... ... Алматы, 2002ж.
* Исаев С., Қасымова Г., Назарғалиева К. Қазақ тілі (әдістемелік ... 7 ... ... ... ... ... ... оқыту методикасы. Алматы, 1991ж.
* Исаев С.К., Назарғалиева К. Қазақ тілі. ... ... ... ... 1995ж.
* Білімдегі жаңалықтар. №4, 2004ж.
* Қазақстан мектебі. №5, ... ... ... №3, ... Қазақстан мектебі. №3, №4, 2004ж.
* Қазақ тілі мен әдебиеті. №4, 2006ж.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қарашығанақ мұнай-газ конденсат кен орны50 бет
Жалаң түбір тұлғалы салт етістіктердің семантикасы53 бет
Мектептің оқу – тәрбие процесінде салт – дәстүрдің пайдаланудағы тәрбиелік мүмкіндіктері53 бет
Ұлттық дәстүр - әлеуметтік институт ретінде183 бет
"Қазақтың салт-дәстүрлері."35 бет
19-20 басындағы қарақалпақтардың отбасылық некелік қарым-қатынастарына байланысты әдет-ғұрыптары мен салт дәстүрлері жүйесі44 бет
PR-дың әлемдік ірі спорт бәсекелерінде алатын орны60 бет
«Абай жолы» эпопеясындағы кездесетін салт-дәстүрлердің қазақ әдебиетінде алатын орны4 бет
«Қазақтың дәстүрлі материалдық мәдениеті». Оқу құралы97 бет
«қазақтың спорт комметаторлары»17 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь