Сөйлем мен сөз тіркесін оқытудың әдіс-тәсілдері

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3бет

І ТАРАУ СӨЗ ТІРКЕСІ МЕН СӨЙЛЕМДЕРДІҢ ЖАЛПЫ СИПАТТАМАСЫ ЖӘНЕ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

1.1 Синтаксистік құрылысының даму ерекшеліктері ... ... ... ... ... ...4.7бет
1.2 Сөз тіркесінің даму тарихы мен зерттелу мұрасы ... ... ... ... ...7.17бет

ІІ ТАРАУ СӨЙЛЕМ МЕН СӨЗ ТІРКЕСІН ОҚЫТУДЫҢ ӘДІС.ТӘСІЛДЕРІ

2.1 Сөз тіркестерін оқытудың тиімділіктері ... ... ... ... ... ... ... ... ..18.25бет
2.2 Сөйлемдерді оқытудың тиімді әдіс.тәсілдері ... ... ... ... ... ... ..25.27бет

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .28бет
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... 29бет
Тақырыптың өзектілігі: Қазіргі уақыт сұранысына орай күн тәртібінде тұрған мәселе – ғылымдар мен пәндердің тоғысуы нәтижесінде оқушыға ең қажет те пайдалы білім беру. Білім мен тәрбие беру жүйесінде оқушының оқу еңбегіндегі ой дербестігін, оқу әрекетін жандандыра отырып, сөз өнерінің ерекшеліктерін түсініп - тануға, ой көзімен зерделеуге негіз болатын, жан-дүниесі бай ұрпақ тәрбиелеуде қазақ тілінің маңызы ерекше.
Тіл-адам сана-сезімінің, оның психологиясының көрсеткіші. Тіл арқылы оймызды басқа адамға жеткіземіз. Тілді оқыту барысында оқушының сана-сезіміне ісер етіп, оның қажеттілігі мен маңызын түсіндіріп, пәнге деген дұрыс көзқарасын, қызығушылығын қалыптастырамыз. Тіл дамыту әрекетінің барлық сатысында қарым-қатынас жасау, пікір алысу болу керек.
Еліміз егемендік алып, қазақ тілі мемлекеттік мәртебеге ие болғалы қазақ тілін үйрену, үйрету ісі өзекті мәселеге айналды.
Ахмет Байтұрсынұлы «Мұғалім қандай болса, мектеп һәм сондай болмақшы. Яғни, мұғалім білімді болса, ол (оқушы) мектептен көбірек білім алып шықпақшы. Солай болған соң, ең әуелі мектепке керегі – білімді, педагогика, методикадан хабардар, жақсы оқыта білетін мұғалім керек», - деп тегін айтпаған. Мұғалім әрдайым ізденісте болса ғана, шәкір жанына нұр құя алады. Сабақты тиімді жұмыс түрлерінің жан-жақты орындалуы, ойластырылуы мұғалімнің біліктілігі мен әдістемелік шеберлігіне байланысты. Мемлекеттік тілдің беделін түсірмеу – біздің қазақ тілі мамандарымыздың басты міндеті.
Курстық жұмыстың мақсаты: Қазақ тіліндегі сөйлемдер және сөз тіркестерді оқыту ерекшеліктерін анықтау.
Курстық жұмыстың міндеттері:
1. Ғылыми зерттеу көздеріне сүйене отырып, тақырыптың теориялық сипатын ашу;
2. Сөйлем мен сөз тіркестердің түрлерін, жіктелу тармақтарын анықтау.
3. Сөйлем мен сөз тіркестерді мектепте оқыту ерекшеліктерін сипаттау;
Зерттеу әдістері: теориялық әдістер, баяндау, салыстыру, жүйелеу, талдау, сараптау, қорыту, бақылау және тәжірибеден өткізу.
1, А.Байтұрсынов. Тіл тағылымы – қазақ тілі мен оқу-ағартуға қатысты еңбектері. -Алматы: Ана тілі, 1992. 154-300бет.
2. Қ.Жұбанов. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. -Алматы: Ғалым: 1999. 152- 390 бет.
3. С.Аманжолов. Қазақ әдеби жөніндегі синтаксисінің қысқаша курсы. -Алматы: Санат, 1994. 163-173бет.
4. Н.Сауранбаев. Қазіргі қазақ тілі. -Алматы: Қазақ ССР Ғылым академиясы, 1954. 410-503бет.
5. Т.Қордабаев. Қазақ тіліндегі құрмалас сөйлем синтаксисі. -Алматы: Санат. 1995. 6-8бет.
6. Қазақ грамматикасы, 2002. 664-676бет.
7. М.Балақаев. Қазіргі қазақ тілі. -Астана: Ер-Дәулет, 2007. 20-205бет.
8. Ж.А.Жақыпов. Сөйлеу синтаксисінің сипаттары. -Қарағанды, «ҚарМУ» баспасы, 1998. 60-91бет.
9. Р.С.Әміров.Жай сөйлем синтаксисі. -Алматы: Мектеп, 1983.82-95бет.
10. Д.Әлімжанов, Ы.Маманов. Қазақ тілін оқыту методикасы. -Алматы: Мектеп, 1965. 24-207бет.
11. Х.Арғынов. Қазақ тілі методикасының синтаксисі негіздері. -Алматы: 1969. 197-206бет.
12. И.Ұйықбаев. Қазақ тілі методикасының очерктері. -Алматы: Мектеп, 1969. 4-14бет.
13. Б. Құлмағамбетованың . Қазақ тілін оқыту методикасы. -Мектеп, 1988. 36-38бет.
14. Қазақстан Республикасының 2010 жылға дейінгі стратегиялық даму жоспары. –Астана: Елорда,- 2002.
15. Жалаң мен жайылма сөйлем.Қазақ тілі мен әдебиеті журналы.-2007. №9. 30-31бет.
16. Жалаң мен жайылма сөйлем. Қазақ тілі мен әдебиеті журналы. -2006. №9. 11-15бет.
17. Қазақ тілі оқыту әдістемесі. Ж.Дәулетбекова.–Алматы: Атамұра.- 2002ж. 18-19бет.
18. Қазақстан Республикасының бастауыш, негізгі орта және жалпы орта білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты ҚР МЖБС 2.3.4.01-2010
19. Қазақстан Республикасының 2010 жылға дейінгі стратегиялық даму жопары. – Астана: Елорда, 2002. 30-31бет.
20. Жай сөйлемді ізгілендіру технологиясы арқылы оқыту әдістемесі (8 сынып). Автореферат. Алматы: -2006. 16-20бет.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ...............................................................................................3бет
І ТАРАУ СӨЗ ТІРКЕСІ МЕН СӨЙЛЕМДЕРДІҢ ЖАЛПЫ СИПАТТАМАСЫ ЖӘНЕ ... ... ... даму ... Сөз ... даму ... мен ... мұрасы...................7-17бет
ІІ ТАРАУ СӨЙЛЕМ МЕН СӨЗ ТІРКЕСІН ОҚЫТУДЫҢ ӘДІС-ТӘСІЛДЕРІ
2.1 Сөз ... ... ... ... ... ... әдіс-тәсілдері..........................25-27бет
ҚОРЫТЫНДЫ.....................................................................................28бет
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ................................29бет
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі: Қазіргі уақыт сұранысына орай күн тәртібінде тұрған мәселе - ... мен ... ... ... оқушыға ең қажет те пайдалы білім беру. ... мен ... беру ... оқушының оқу еңбегіндегі ой дербестігін, оқу әрекетін жандандыра отырып, сөз өнерінің ерекшеліктерін түсініп - тануға, ой ... ... ... ... ... бай ұрпақ тәрбиелеуде қазақ тілінің маңызы ерекше.
Тіл-адам ... оның ... ... Тіл ... оймызды басқа адамға жеткіземіз. Тілді оқыту барысында оқушының сана-сезіміне ісер ... оның ... мен ... ... пәнге деген дұрыс көзқарасын, қызығушылығын қалыптастырамыз. Тіл дамыту әрекетінің барлық сатысында қарым-қатынас жасау, пікір алысу болу керек.
Еліміз егемендік ... ... тілі ... ... ие ... қазақ тілін үйрену, үйрету ісі өзекті мәселеге айналды. ... ... , - деп ... ... ... ... ізденісте болса ғана, шәкір жанына нұр құя алады. ... ... ... түрлерінің жан-жақты орындалуы, ойластырылуы мұғалімнің біліктілігі мен әдістемелік шеберлігіне байланысты. Мемлекеттік тілдің беделін ... - ... ... тілі ... ... ...
Курстық жұмыстың мақсаты: Қазақ тіліндегі сөйлемдер және сөз тіркестерді оқыту ерекшеліктерін анықтау.
Курстық жұмыстың міндеттері:
1. Ғылыми зерттеу ... ... ... ... ... сипатын ашу;
2. Сөйлем мен сөз тіркестердің түрлерін, жіктелу тармақтарын анықтау.
3. Сөйлем мен сөз тіркестерді мектепте оқыту ерекшеліктерін сипаттау;
Зерттеу әдістері: ... ... ... ... ... ... сараптау, қорыту, бақылау және тәжірибеден өткізу.
Курстық жұмыстың ғылыми болжамы: Егер сөйлем мен сөз тіркесі түрлерін оқыту барысында оқушыға берілетін білім ... ... ... ... ... ... ... берудегі инновациялық технологиялар мен кешенді жұмыс түрлерін бір-бірімен үйлестіре, ... беру ... ... ... белсенділігін қалыптастыруға бағытталса, онда оқушының бойындағы өмірге қажетті іскерліктер мен дағдыларды дамытудың мүмкіндігі кеңейіп, оқытудың нәтижелілігі мен тиімділігі арта ... ... ... ... ... екі ... ... пайдаланған әдебиеттер тізімінен тұрады.
І ТАРАУ СӨЗ ТІРКЕСІ МЕН СӨЙЛЕМДЕРДІҢ ЖАЛПЫ СИПАТТАМАСЫ ЖӘНЕ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
1.1 Синтаксистік құрылысының даму ... - ... ... - грамматиканың, морфология сияқты өзекті саласының бірі. ... тең ... әрі өз ара ... ... бұл екі саласының қарастыратын объектілері тілдің грамматикалық құрылысының мәселелері болады: морфология сөздердің грамматикалық жүйесін, құрылысын, сөз таптарының ... ... мен ... ... ... сөз тіркесінің және сөйлемнің грамматикалық жүйесін, құрылысын зерттейді. Синтаксис грамматикалық ілім ретінде мынандай негізгі екі салаға бөлінеді:
1. Сөз ... ... Онда ... өз ара ... ... тіркесу тәсілдері мен формалары, сөз тіркестерінің құрамы, олардың түр-түрі қарастырылады.
2. Сөйлемнің синтаксисі. Онда ... ... ... ... ... ... ... қарастырылады.
Синтаксис бұл мәселелерді сөздердің грамматикалық құрылысы жөніндегі ілімнен бөліп ... ... ... тұрған нәрсе деп қарамайды, өзара тығыз байланыста қарастырады. Сондықтан сөздердің морфологиялық құрылысы синтаксистің де грамматикалық талдауының негізі болады. ... мен ... тіл ... ... ... ... ... олар да синтаксистен байланысын үзбейді.
Сөз тіркесі - ... ... ... да, ... - ... ойын айтудың негізгі формасы. Синтаксис сөз тіркесін, сөйлемді, олардың түрлерін, сөйлем мүшелерін және басқа синтаксистік формаларды адамның ойын ... ... ... ... ... байланысты бөлшектері ретінде, ал жалғауларды сөйлемдегі сөздерді бір - ... ... ... ... - ... ... ... тексереді.
Сөйтіп, сөз тіркесінің, сөйлемнің грамматикалық сыр-сипатын зертейтін ілім ... ... ... екі ... ... жай сөйлемнің синтаксисі; құрмалас сөйлемнің синтаксисі.
Синтаксистік байланыс тәсілдерінің дамуы. Байланыс түрлерінің қалыптасуы. Есімді, етістікті сөз тіркестерінің құрамдары, түр-тұрпаты әр түрлі ... Сөз ... ... ... ... және сөз тіркестерін жіктеуге критерий болатын синтаксистік тірек -- сөздердің байланысу формалары. Есімді және ... сөз ... сол ... формаларына қарай өзара бірнеше топқа бөлінеді.
Есімді сөз тіркестері қабыса, матаса және меңгеріле байланысады, етістікті сөз тіркестері қабыса және меңгеріле ... ... ... ... болуы мүмкін).
Сөз тіркесінің байланысу тәсілдері туралы да ғалымдардың пікірлері әр түрлі. М.Балақаев сөз бен ... ... ... болатын синтаксистік тәсілдерге септік, тәуелдік, көптік, жіктік жалғауларын және шылауларды (септеуліктер, жалғаулықтар) сөздердің орын тәртібі мен интонацияны жатқызады да, сөздердің ... ... ... синтетикалық тәсіл, ал қосымшаларсыз орын тәртібі, интонация, шылаулар арқылы байланысуын аналитикалық тәсіл деп ... ... ... септік, жіктік, көптік жалғауларын, шылаулар (жалғаулық, септеулік), сөздердің орын тәртібі мен ... ... ... ... ... сөз ... ... тәсілдерін синтетикалық, аналитикалық, аналитика-синтетикалық деп үшке бөледі.
Ал оқулығының ... ... және ... ... сөз ... ... ... қатарына ене алмайтындығын айтады. Олар: [1,125],- деп нақты атап көрсетеді . Сөздердің өзара байланысу ... ... ... синтаксистік байланыс жүйесін сөздердің байланысу формалары дейміз.
Ғалымдар сөз ... ... ... қиысу, матасу, қабысу, меңгеру, жанасуды жатқызады. М.Балақаев жанасуды қабысудың бір түрі ... ... ... ... сөз тіркесі аясында қару керек пе, не сөйлем ретінде қарастыру керек пе деген ... ... ... көп. Бір ... оны ... ... қарастырған жөн десе, енді біреулері оны сөз ... ... ... керек деген тұжырымдар айтуда.
Мәселен, профессор С.Исаев - [2,147] , - дейд. Бұған басқа да ... ... екі ... де ... ... жасалады. Матаса байланысқан сөз тіркесінің басқа байланысу формаларынан бір ерекшелігі - мұнда сөз ... екі ... ... өмір сүре алмайтындығы, екеуі де септік жалғауында тұрғандығы, анықтауыштық қатынаста жұмсалатындығы, екі жақты байланыста болатындығы. ... ... сөз ... ... ... ... ... жалғану арқылы жасалады.
Сөздер грамматиканың қарамағына түсіп, синтаксистік қызмет атқару үшін өз ара берік байланыста болулары керек. ... мен, ... ... ... - ... сөздер. Бұл сөздер біршама аяқталған ойды білдіретіндей сөйлем құрамына енгенде Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін..., (Абай) дегендей ... ... ... ... ... ... тиіс. Сонда мен деген сөз жазбаймын деген сөзбен жіктік жалғауы арқылы байланысып, бір тіркес болса, өлеңді деген сөз ... ... ... ... ... сөзбен байланысып, екінші тіркес болады, ермек үшін деген сөздер ... ... ... байланысып, үшінші тіркес жасалады.
Сөздер, осылай өз ара тіркесіп барып бір тұтас сөйлем ... олар әр ... ... тәсілдер арқылы байланысады. Сөз бен сөзді байланыстыруға ... ... ... ... ... мыналар: 1. Жалғаулар (септік, тәуелдік, көптік, жіктік). Мысалы: Жастардың міндеті деген сөз тіркесіндегі екі сөздің алдыңғысы ілік жалғауда, ... ... ... ... ... ... ... арқылы байланысқан. 2. Шылаулар (демеулер, жалғаулықтар). Отаным үшін аттанам, көрген сайын сұрайды дегендер шылаулар арқылы байланысқан. 3. Сөздердің орын ... биік тау, ... ... хат жаз, білім ал деген сөз тіркестері ... ... тек ... тұру ... ... 4. ... Бұл - ... Жақып - бригадир - интонация арқылы байланысқан.
Сөз тіркесіндегі сөздердің қосымшалар арқылы байланысуы - синтетикалық байланыс, ... орын ... ... ... ... ... аналитикалық байланыс болады. Ал сөздердің әрі қосымша, әрі ... ... ... ... ... деп аталады. Үйге қарай жүгірді.
Сонымен сөздердің өзара байланысу тәсілдері негізінде қалыптасқан синтаксистік байланыс жүйесін сөздердің байланысу формалары дейміз.
Қазақ тіліндегі ... ... ... ... мыналар: қиысу; матасу; меңгеру; қабысу; жанасу.
Қиысу - синтаксистік байланыстың көп қолданылатын бір түрі. Қиысуда ... ... мүше ... ... ... ... ... тұлғасына не грамматикалық мағынасына қарай тұлғаланады. Мысалы, Мен көрдім ұзын қайың құлағанын (Абай) деген ... мен ... - ... байланысқан сөздер. Онда мендеген бастауыштың I жақтың грамматикалық мағынасымен үйлесіп, көрдімдеген баяндауышта та бірінші жақтық жіктік жалғауда айтылған
Матасу - сөз ... ... ... ... ... және ... ... қарай тұлғаланып байланысуы. Бірімен - бірі қарама - ... ... ... сөздердің бірі ілік жалғауда, екіншісі тәуелдік жалғауда айтылады. Мысалы: ағаштың бұтағы, сенің кітабың, колхозшылардың табысы.
Меңгеру - сөз ... ... ... басыңқы мен мағыналық үйлесімі негізінде септік жалғауларының (іліктен басқа) бірінде тұрып байланысуы; меңгерілетін сөз табыс, барыс, шығыс, жатыс, көмектес ... ... ... да, ... сөз ... есім не сол ... ортақтасқан тобы болады. Осыған қарап меңгеруді үшке бөлеміз: етістікті меңгеру (терезені ашты, жайлауға шықты, түнімен жүрді), есімді меңгеру (қойдан жуас, ... ... ... көп), ... меңгеру (айтуға тілім жетпейді, сөзін мақұл көрдік, маған күлкі емес).
Қабысу - сөз тіркесінің бағыныңқы ... ... ... ... тұру ... ... ... байланысатын сөздердің көпшілігі тұрған орындарын өзгертпейді, жұбын жазбайды. Мысалы: қызыл алма, алтын сағат.
Жанасу - бірқатар қабыса байланысатын сөздер сөйлемдегі ... ... ... бағындыратын сөздерінен қашықтап та тұрады. Ондай алшақ байланыс жанасуға жатады. Мысалы: Отан үшін күресемін, оқу үшін ... Сөз ... даму ... мен зерттелу мұрасы
1950 жылдарға дейін қазақ тіл білімінде сөз тіркесі мәселесі жай сөйлемдер мен ... ... ... ... ... ... өз ... зерттеу нысаны болған емес.
1967 жылы шыққан сөз тіркесіне мынадай ... ... [3,158] ... [4,58] - деп көрсетеді.
Ғалымның көрсеткен бірінші кезеңінде сөз тіркесі синтаксисі туралы айтылған ой-толғамдар, тұжырымдар кездеспейді. Синтаксис ... кең ... ... ... ... Бұл кезеңдерде жарық көрген мақалалар мен оқулықтарда көбінесе жай сөйлем мен құрмалас сөйлемге қатысты нәрселер айтылған.
Орта мектепке арналған ... ... 1936 жылы ... ... оқулықта ғалым жай сөйлемдерді мағынасы мен құрылысына қарай жіктейді. 1939 жылы шыққан С.Аманжолов пен Н.Сауранбаевтың оқулықтарында ... ... ... ... сөздер тіркесі жөніндегі пікірлер де осы жылдардан бастап сөз бола бастады.
1940 жылдары Мәулен Балақаев жай сөйлем синтаксисімен ... ... ... ... ... диссертация қорғады. Ғалым тілдік материалдарға сүйене отырып, сөйлем мүшелерінің байланысы ретінде қарастырылап келген сөз тіркесін терең де ... ... оны ... ... ... бірі ретінде көрсетті. Ол кезде сөйлемнің өзін сөз тіркесінің бір түрі ... ... де бар ... Орыс тіл ... ... М.Петерсон синтаксистің негізгі нысаны сөз тіркесі, ал сөйлем сөз ... бір түрі деп ... ... тіл ... бұл пікірді М.Балақаев қолдады. Қазақ тілі материалдарының негізінде арнайы еңбек жазған Мәулен Балақаев зерттеулерінде сөз тіркесі мәселесі кеңінен қарастырылып, онда сөз ... ... ... тән ... ... ... байланысу тәсілдері мен формалары және олардың тіркесу қабілеттері ашып көрсетілді. Сөз тіркесіне толық мәнді ереже шығарып, осы ережеге сүйене ... оның ... ... ашып көрсетеді.
Сөз тіркесі синтаксисі М.Серғалиев, Ә.Аблақов, Т.Сайрамбаев, С.Исаев, Р.Әміров, Г.Жаркешова т.б. ғалымдардың еңбектерінде сөз болды.
М.Серғалиев сөз тіркестерінің синонимиясын қарастырды. [6,69],- деп атап ... ... және ... ... сөз ... синонимдігін мысалдар арқылы дәлелдеп береді.
Сөз тіркесі туралы құнды пікірлер, ой-тұжырымдар жасап жүрген Талғат Сайрамбаев өз еңбегінде күрделі сөз тіркестерінің ... ... ... ... ... күрделі сөз бен сөз тіркестерінің ұқсастықтары мен айырмашылықтарының ара ... ашып ... ... деп, сөз ... ... ... өзара байланысын жіктеп көрсетеді.
Сөз тіркестерін диахрондық және синхрондық тұрғыдан зерттеп, ... ... ... ... қарастырған - профессор Ә.Әбілақов. Меңгеріле байланысқан есімді сөз тіркестерінің ... ... ... ... ... ... ... етістіктердің сөздердің белгілі бір септікте тұруын қажет ететінін, ал есімдердің ондайды қажет етпейтінін мысалдар ... ... ... ... ... ... сөз тіркестерінің меңгеріле байланысқан есімді тіркестерден бұрын пайда болғандығын көне ескерткіштер тіліне сүйене отырып ... ... ... ... ... теориясы бір ізге түсіріліп, соңғы жаңалықтарды сараптап, сұрыптап берген еңбек - Ә.Аблақов, С.Исаев, Е.Ағмановтың авторлығымен 1997 жылы жарық көрген атты ... ... ... оқу ... Бұл оқу ... ... сөз тіркесінің табиғатын ашып көрсетіп, сөз тіркесінің байланысу тәсілдері мен формалары жөнінде соны пікірлер айтады. Сөз тіркесі ... ... ... жүрген әр түрлі көзқарастар мен пікірлерді талдап, тіл фактілері негізінде дәлелдеп, саралайды. [8,12],- деп, сөз тіркестерінің дамуындағы басты ... ... ... ... ... ... бәрінің де сөз тіркесіне берген анықтамалары бір ... ... ... да, ал оның ... тәсілдері мен түрлері, сөз тіркесіне ұқсас тұлғаларға келгенде пікір ... ... ... Бұл сөз ... ... кейінірек зерттелуіне және аталған тіркестердің үнемі даму үстінде болатындығынан болар.
Сөз тіркесіне, ... ... ... болатын - сөз. Сөз тіл білімінде лексикология мен семасиологияның зерттеу объектісі болуымен қатар, грамматикада да әр түрлі ыңғайда ... ... ... ... ... жолдары, олардың грамматикалық мағыналы топтары морфологияда қаралады. Ал сөздің сөз ... ... ... ... ... ... ... қызметтерінде жұмсалуы синтаксисте қаралады. Сондай-ақ тіркескен сөз ... да әр ... ... ... ... ... ... лексика - грамматикалық мағынаны білдіреді. Олар мағыналық үйлесімділігіне қарай тілдің синтаксистік ережелері негізінде әр алуан лексикалық және ... топ ... ... ... ... айтылады. Қарым-қатынас жасау үшін ойдың айтудың негізгі формасы сөйлем болса, сөзді ... ... ... деп ... Сондықтан дегендей, сөз - ой құраудың арқауы. Балықтың өмірі суда болатынындай, ... ... ... ... Ол үшін ... өз ара ... тіркесу арқылы сөйлемге енеді. Осыдан келіп сөздердің өз ара тіркесе алу қабілеттілігі олардың ең басты грамматикалық қасиетінің бірі ... ... ... ... ... ... грамматикалық топтағы сөздердің мағыналық және грамматикалық ерекшеліктеріне негізделеді. Оның ... ... ... ... ... әр ... бір ... болмайды, әр алуан болады. Мысалы, екі, кейде одан да көп сөздер тіркесіп бір лексикалық ... ... (ақ ... боз ... кетіп бара жатыр); кейде екі не одан да көп сөз тіркесіп синтаксистік тізбек жасалады (қарлы тау, желсіз түн, жыл ... ... ... бола ... және ... ... тіркестер деген категорияға жатпайды. Лексика - грамматикалық мағыналары айқын сөздердің біріне- брі сабақтаса бағынып барып ... ... тобы ғана сөз ... деп ... Өз ара ... ... ... тобын сөз тіркесі деп тану үшін, оның мынадай белгілеріне қарау керек:
1) сөз тіркесінің ... ... ... ... екі сөз болады;
2) ол сөздердің бірі екіншісімен сабақтаса, мағыналық және ... ... ... Олар ... ... тек сабақтаса байланысады.
3) тіркескен сөздер анықтауыштық, толықтауыштық, пысықтауыштық қатынаста жұмсалады.
Сөйтіп, синтаксистік қарым - қатынасты білдіру үшін ... ... ... екі сөздің сабақтаса байланысқан тобын сөз тіркесі дейміз.
Сөз тіркесіне байланысты мәселені оқыту үшін, ең алдымен, сөз ... ... ... ... ашып алу ... бірінші орында тұрады. Осындай қажеттілікті шешу үшін, ... сөз ... ... ұқсас тұлғалардан атап айтқанда, сөйлемнен, атаулы сөйлемнен, атау мәнді тіркестерден, фразеологиялық тіркестерден, түйдекті тіркестерден, сондай-ақ, күрделі ... ... ... өзіндік ерекшеліктерін ашып көрсету қажет болса, екіншіден, сөз ... ... ... мен ... ... ... ... айқындап алу керек.
Сөз тіркесі және номинативті тіркестер.Сөз тіркесі де сөйлем сияқты синтаксистік единица екендігіне ешкім талас туғызбайды, ... сөз ... мен ... ... ... ... бар ... сұрақ әлі де шешімін таба қойған жоқ. Бұл мәселе - тек түркі тіл ... ғана ... ... орыс тіл ... ... де ... ... жүрген жайттардың бірі.
В.В.Бабайцева, В.В.Виноградов, А.С.Смирницкий, К.Аханов, Н.А.Баскаков сөз тіркесіне номинативті қасиет тән десе, Ю.В.Фоменко, А.Моисеев, М.Балақаев сөз ... ... ... ... Виноградов: [9,78] - дейді.
К.Аханов бұл пікірді қуаттайды. [10,41].
Біздің ойымызша, екі номинативті мәнге ие ... ... ... бір ... сөз ... ақылды қыз. Осы екеуінің тіркесінен үшінші бір номинативті мән пайда болып ... жоқ, жаңа ... ... ... тұр. Ол - ... ... ... қасиет туралы өз еңбегінде анық көрсеткен. Ол сөз тіркесінің бәріне номинативтілік мән тән емес екендігін, тек олардың ... ... ... қызметі тұрғысынан номинативті деп тануға болатындары бар деп, оған сөз тіркесі құрылысында пайда болған ... ... ... ... ... қант ... ... жол т.б.) жатқызады. Сол сияқты газет, журнал, кеңсе атауларын да да номинативті тіркестердің қатарында қарастырады.
Ғалым, профессор С.Исаев мұндай тіркестерді ... ... деп ... ... Тіл ... ... ... екі үлкен топқа бөлініп қарастырылатынын (еркін сөз тіркестері және фразеологиялық тіркестер немесе идиомалық тірекестер) айта келіп, осы екі ... да ... бар ... ... Олардың бір-бірінен айырмашылығын мысалдар арқылы салыстыра отырып ... де, >,- дей ... ашық хат, аяқ ... ... ... балалар бақшасы т.б. тәрізді тіркестерді атаулық тіркестердің ... ... да, ... деп тұжырымдайды.
Сонымен, номинативті тіркестер немесе атаулық тіркестер - еркін тіркестер мен біріккен, кіріккен, сондай-ақ, күрделі сөздер ... яғни ... бір ... ... бара жатқан тіркестер. Мұндай тіркестерді тұрақталған атаулар деп те айтуға болады. Мысалы: Алматы қаласы, Арал ... ... және ... ... т.б. ... ... қорытынды - сөз тіркесіне номинативті қасиет тән емес, ол күрделі сөздерге тән қасиет.
Сөз тіркесі және сөйлем. Жалпы сөз ... мен ... ... қандай айырмашылық бар, ол неден байқалады деген сұрақ - әлі де ... ... ... таба қоймаған мәселе.
Белгілі түркітанушы Н.К.Дмитриевтің сөз тіркесін сөйлемнен айырып тану ... ... ... де тіл ... ... ... тудырды. Әсіресе бастауыш-баяндауыштық қатынаста тұрмаған сөздер табының бәрін сөз тіркесіне жатқызу, байымдауды (суждение) сөйлемнің сөз тіркесінен ажыратушы меже деп тануы ... ... ... етеді.
Байымдауды сөйлемді сөз тіркесінен ажыратушы меже деп тану ... ... ... еңбектерінде де кездеседі. Ғалымның сонымен бірге аталған екі синтаксистік категорияны (сөз тіркесі мен сөйлем) ажыратуда басыңқы ... ... ... меже етіп алу ... ... ... де бар. Автордың пікірінше, атқа мінді десек - сөйлем, ал, атқа мініп, атқа мінген десек - сөз ... ... ... сөз тіркесі болу үшін оның басыңқы сыңары есімше, көсемше тұлғаларынан жасалуы ... ... тіл ... ... емес ... қатынаста тұрған тіркестерідің барлығы бірдей сөз тіркесі бола алмайтындығы, байымдаудың грамматикаға емес, логика ғылымына тән ... ... ... ... ... ... зерттеген ғалымдардың бірі - Е.И.Убрятова якут тілі синтаксисіне қатысты еңбегінде сөз тіркесінің негізгі түрлерін синтаксистік байланысқа негіздей ... ... сөз ... , деп қарастыруы және т.б. пікірлері, бір жағынан, сөз тіркесін грамматикалық тұрғыдан зерделеуінен туған болса, ... ... ... ... мол ... табиғатын тануда сол кезде үстемдік алған көзқарастардың ықпалынан екені айқын сезіледі. Ғалым ұсынған таптастыруды тек синтаксистік тіркестерге қатысты емес, ... ... ... ... ... ... тобына қатысты алсақ дұрыс болар еді. Сөйтіп, тіліміздегі тіркеске түсуші сөздердің арасындағы синтаксистік қатынастарды предикативті және предикативті емес деп топтастырсақ, ... пен ... ... - ... ... қатынасқа, ал сөз тіркесіне тән анықтауыштық, толықтауыштық пысықтауыштық қатынастар ... емес ... ... ... ... қиын ... оның ... жай сөйлем мен сөз тіркесі өзара ұқсас, бірақ олардың елеулі айырмашылықтары бар. Сөйлем сөз ... ... ... жағынан ажыратылады. Мынадай мысалдар келтірейік: 1/ Марат ... ... ... ... ... ... - сөйлем, екіншісі - сөз тіркесі.
Сөйлемнің өзіне тән құрылымдық үлгісі болады. Ол - ... ... ... Сөйлемге мұнан басқа мынадай белгілер тән: коммуникативтілік, предикативтілік, ... ... ... ... сөз ... ... ... предикативтілік қасиетімен, интонациялық, модальділік белгілермен ажыратылады. Ал мұндай ерекшеліктер сөз тіркесінде болмайды.
Сөз тіркесін өзге құбылыстардан ... ... ... ... ... бар, ... ішінде ең негізгісі - бағыныңқы, басыңқылық қасиет. Осы тұрғыдан предикативтілік қатынас негізінде жасалған ... сөз ... ... жатқызамыз ба деген сұраққа тіл мамандары осы уақытқа дейін әр түрлі жауап беріп келеді. Бұл жайында О.С.Ахманова былай дейді: ... ... ... ... ... ... жасалған тіркестерді сөз тіркестерінің қатарында қарамай, предикативті конструкция немесе предикативті тізбек деп есептеп, бұларды сөз тіркесінің синтаксисі емес, сөйлемнің ... деп тану ... ... ... ... ... [13,485], - дейді.
К.Аханов жоғарыда сөз болған белгілі ... ... ... ... ... теріске шығара келіп былай дейді: [14,189].
Біздің ойымызша, атқа мінді деген - сөйлем емес, сөз тіркесі. ... ... ... тән ... ... ... ... предикативтілік, модальділік, интонациялық қасиет жоқ, меңгерудің бағыныңқы байланысына тән тәуелді септік тұлғасы бар.
Ал жоғарыдағы жазық дала тіркесі тек сөйлем ішінде ғана сөз ... ... да, жеке ... ... атаулы сөйлем болады. Мәселен, жазық дала типтес егіс даласы дегенді алалық. Егіс даласы. Жайқалған алқап көз ... ... егіс ... сап түзеп барады деп алсақ, осындағы бірінші сөйлемдегі атаулы сөйлем, ал екіншісі - сөз ... ... ... сөйлемдердің мазмұны осы шақтағы болмысты, құбылысты білдірумен байланысты болады. Атаулы сөйлем көбінесе мезгілді, айналамыздағы табиғат құбылыстарын, заттардың сол ... ... ... ... арналады. Ал сөз тіркесі сөйлемнен тыс қолданылмайды, ол тек сөйлем ... ... ... ... тіркесі атаулы сөйлем бола алмайды. Атаулы сөйлем болу үшін оның ... ойға ... болу ... ... ... келетін атаулы емес сөйлеммен мезгілдес, сабақтас болуы шарт. Сондықтан газет-журналдың, мекеменің маңдайшасына жазылған атаулар атаулы сөйлем бола алмайды. Мұндай тіркестерді ... ... ... деп атап ... айтып кеттік.
Сөз тіркесі және фразеологиялық тіркестер. Сол сияқтя фразеологиялық тіркестер де еркін сөз тіркесінің ... ... ... ... тіркестер грамматикалық мағынаны емес, басқа бір лексикалық мағынаны ... орны ... ... бір ғана ... ... ... өзге тілге сөзбе-сөз аударуға көне бермейді.
Еркін сөз тіркесі құрамындағы сөздер бірігіп келсе, басқа бір лексикалық мағынаны ... ... ... яғни ... ... ... ... білдіреді.
Сөз тірксінің әрбір сыңарларының арасындағы байланыс анағұрлым еркіндеу болады. Бірақ бұл еркіндіктің де шегі болады. Ал фразеологиялық тіркестің ... ... ... ... ... ... сөз тіркесі сөйлеу кезінде жасалса, фразеологиялық тіркестер бұрыннан даяр тұрған қалпында қолданылады.
Сол сияқты фразеологиялық единицалардың бір қатарының ... ... сөз ... ... тіреледі, басқаша айтқанда, еркін тіркестер көптеген тұрақты тіркестердің жасалуына ... ... Мұны ... тұрақты тіркестердің еркін сөз тіркестері модельдері негізінде жасалғандығы, әрі ... ... осы ... ... ... ... ... көрелік: етпетінен жату - етпетінен түсу, зат көру -қол көру ... жіп ... - ... ... т.б. ... ... - ... сөз тіркестері де, соңғылары - тұрақты тіркестер, яғни тұрақты тіркестер, яғни ... ... ... сөз ... ... ... ... жасалып тұр.
Күрделі сөздер тәрізді тұрақты сөз тіркестері де сөйлеу кезінде жасалмай, бұрыннан даяр ... ... сөз ... ... ... құрамына келіп енеді.
Тұрақты тіркестердің бір ерекшелігі - ... ... бір ғана ... ... ... Ал ... сөз ... әрбір сыңарлары дербес мағынаға ие.
Тұрақты тіркестердің тағы бір ерекшелігі - ... ... орны ... ... ... ... ... да тіркес сыңарларын басқа бір сөздермен ауыстыруға болмайды, ... ... олар ... ... ... ... Ал ... сөз тіркестерінің сыңарларын орны жағынан ауыстыруға болады, одан грамматикалық мағынаға нұқсан келмейді, ... ақ ... ... сары ... қара ... жасыл қағаз т.б. деп алмастыра беруге болады, өйткені бұл тіркестерідің барлығы анықтауыштық қатынаста жұмсалып тұр. ... кез ... ... ... ... ... бұл жерде ескеретін бір жайт - тіркес негізге алынады. Сонымен бірге ... ... да ... қажет.
Синтаксистік сөз тіркесі болу үшін мағына дербестігі міндетті болса, ал фразеологиялық тіркес үшін мұның қажеті жоқ, өйткені тұрақты тіркес ... ... ... ... ... не ... не ... сол тобымен өзге бір лексикалық мағынаны білдіретіндей болып қалыптасқан. ... ... ... ... сөз ... бір ... ... атқармаса, өзі дербес тұрып сөз тіркесі бола алмайды.
Сөз тіркесі және күрделі сөздер. Еркін сөз тіркестерінің сыңарлары белгілі бір ... ... ... түрді, түсті білдіреді. Егер сөз тіркестерінің сыңарларының бірі сапаны немесе іс-әрекетті білдіру қасиетінен айырылып, ... ... ... ... ... мұндай тіркестер сөз тіркестері болудан қалып, фразеологиялық ... ... ... ... ... ... көшеді. Демек, бұл тіркестердің түпкі тегі - еркін сөз тіркестері. мысалға бозторғай, қараторғай деген ... ... ... ... ... ... еркін сөз тіркестері болған да, тілдің дамуы ... ... ... бір ... ... көшкен. Бірақ бозторғай сөзін боз кілем тіркесімен шатастыруға болмайды, боз кілем тіркесіндегі боз сөзі заттың ... ... ... ... ... ... лексикалық мағынасын сақтап, соған орай кілем сөзін анықтап, анықтауыштық қатынаста жұмсалып тұр. Сондықтан да боз кілем тіркесінің құрамындағы ... ... ... ... береді, сөйлемнің белгілі бір мүшесінің қызметін атқарады, ... ... ... ... ... ... ауыстыруға болады. Мәселен, кілем сөзін боз сөзімен емес қызыл кілем деп ... одан ... ... ... сол ... ... қала береді. Бозторғай тіркесінің бойынан мұндай қасиетті таба алмаймыз, өйткені боз сөзі лексикаланып, анықтауыштық қасиеттен айырылған.
Балқия Қасым өз ... [15,89], - ... ... және ... ... ... ... тіркестер сияқты салаласа байланысқан тіркестер де сөз тіркесі бола алмайды. Салаласа байланысқан тіркестер қатарына әке мен бала, ... мен ... ... да ... ... ... жатады. Осы типтес тіркестер тіл білімінде салаласа ... ... ... сөздердің салалас қатарлары деп аталып жүр. Мұндай тіркестердің ерекшеліктерін сөз тіркесінен ажырату үшін, оның құрылымдық ... ... ... жөн. Сөз тіркесі өзінің тұйықтылық қасиетімен сипатталады, сөз тіркесі сыңарларының бірінің басыңқы, ... ... ... келу ... ... ... биік үй, мектепке келді тәрізділердің бірінші сыңарлары - тәуелді, ... мүше де, ... ... - ... ... ... ... сөз тіркесін жасауда ұйтқы мүшенің рөлі зор. Сөз тіркесі сөйлем құрамындағы өзге сөздермен басыңқы тұлғалық ... ... ... ... ал ... сыңарлар өзінің бастапқы қалпын сақтап өзгеріске түспейді. Бұл қасиет түркі ... ғана тән, ол оның ... ... ... байланысты. Орыс тіл білімінде бағыныңқы сыңар басыңқы сыңардың ыңғайына қарай жекеше, көпше, септік және тек (род) ... ... ... ... Ал ... ... ... мұндай ерекшелік жоқ, олар бір-бірімен өзара тең дәрежеде байланысады. Салаласа байланысқан тіркестердің бір ... - ... ... ... ... ... ... бұдан салаластық қатар ыдырамайды, жойылып кетпейді. Мысалы, ұл мен қыз, қыз бен ұл - сөйтіп, бұлар сөйлемнің ... ... ... Ал ... байланысқан сөз тіркестерінің сыңарларының орнын бұлай алмастыруға болмайды, өйткені мұндай жағдайда сөз тіркестерінің мазмұны мен ... ... ... кетеді.
Сөз тіркесі және толық мағыналы сөздер мен көмекші сөздер тіркесі.Сөз тіркесінің құрамындағы ... ... ... байланысуы керек, әрі дербес мағынасы болуы қажет. Осы ... ... ... толық лексикалық мағынасы бар сөздер мен көмекші сөздердің (шылаулардың, көмекші тіркестердің, көмекші есімдердің) тіркесі сөз тіркесін құра ... ... ... ... өзі тіркесіп тұрған сөздердің мағынасын толықтырады, жетілдіреді, бірақ жаңа бір ... ... ... ... яғни ... ... пысықтауыштық қатынасты білдірмейді, сонымен, сөз тіркесінің құрамындағы сыңарларының әрқайсысының дербес, толық лексикалық мағынасының болуы - сөз тіркесіне тән ... ... ... тұрғыдан қарайтын болсақ, толық лексикалық мағынасы бар сөздер мен көмекші сөздердің байланысы сөз тіркесін құраған, өйткені қазіргі кезде көмекші сөздер деп ... - ... ... ... ... ... сөздер. Олар тілдің дамуы барысында, қажеттілікке орай, көмекші сөздер қатарына қосылған. Осыған байланысты, олар сөз тіркесі болудан қалған, бірақ сөз ... тән ... ... тәсілін сақтап қалған. Мысалы: үйге дейін, концерттен соң (синтетикалық тәсіл арқылы, меңгеріле байланысқан), көпірдің үсті, үйдің маңы ... ... ... ... ... Осы ... ... қазақ тіл білімінде түйдекті тіркестер деп аталып жүр.
Мұндай ... сөз ... болу ... басқа бір лексикалық мағынасы бар сөздермен тіркесуі ... ... ... ... концерттен соң барды т.б.
Сөз тіркесі және сөздер тіркесімділігі. Біз ойымызды екінші біреуге жеткізу үшін ... ... ... ... ... құрап, қажетіне қарай пайдаланамыз. Бірақ, мұнда ескеретін бір жайт - кез ... ... ... ... ... Мысалы, ақылды сөзін тек адамға байланысты ғана айта аламыз, ал ақылды сиыр, ақылды түйе деп айта ... ... ... ... ... ... ... ғана өзара тіркеседі. Мұндай ерекшелік қазақ тіл білімінде сөздердің тіркесу қабілеті немесе ... ... деп ... ... ... кез ... екі ... тіркесімділігі сөз тіркесін құрай бермейтіндігін көреміз. Бұдан шығатын қорытынды, грамматикалық қасиеті жағынан сөздер өзара тіркесе беруі ... ... ... жер, ... ... ... бұлай қолдануға болмайды. Оның себебі - бұл ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан, сөздердің бір-бірімен тіркесе түсуінде лексикалық мағынаның атқаратын қызметі зор.
Сонымен, жоғарыда айтылғандарды тұжырымдай келгендегі айтар түйін - әрқайсысы дербес лексикалық ... ие сөз ... ... ... ... сабақтаса байланысқан кем дегенде екі сөздің тіркескен тобы - сөз ... деп ... ... сүйенсек, түйдекті тіркестер, фразеологиялық тіркестер, салаласа, байланысқан тіркестер, терминдік тіркестер, бастауыш пен баяндауыштан тұратын тіркестер, тіркес ыңғайындағы атаулы сөйлемдер сөз ... ... ... ... сөз тіркесі қатарына жатпайтындығы тіл фактілері негізінде жоғарыда баяндалды.
Сөздердің ... ... ... ... ... сөздердің мағыналық сиымдылығы мен грамматикалық сипатына негізделеді. Мәселен, сын есім заттың сынын, сапасын білдіретіндіктен, көбінесе зат есіммен тіркеске түседі, үстеулер ... тән ... ... етістіктермен тіркесуге бейім тұрады. Тіл фактілері де сөз тіркесін сөйлем мүшелері негізінде емес, сөз ... ... ... ... ... ... сөз тіркесін топтастыруда алдымен оның басыңқы сыңарының қай сөз табынан, оның ... ... ... ... бағыныңқы сыңарының да қай сөз табынан жасалғандығы негізге алынады.
Осыған орай, тіл білімінде сөз тіркестерін басыңқы сыңарларының қай сөз ... ... ... ... сөз тіркесі және етістікті сөз тіркесі; байланысу формасына қарай: қабыса байланысқан, матаса байланысқан, меңгеріле байланысқан, жанаса байланысқан сөз ... ... ... ... ... ... синтетикалық тәсіл, аналитика-синтетикалық тәсіл арқылы байланысқан; синтаксистік қатынасына қарай: атрибутивтік, ... ... ... ... деп ... ... келгенде, сөз тіркесі бойынша мынадай тұжырым жасауға болады.
- кем дегенде толық мағыналы екі сөзден тұратындығы;
- ... ... ... ... ... бірі ... иек арта, бағына байланысатындығы;
- олардың байланысынан басқа бір ... ... ... ... ... мағына туатындығы;
- тұрақты, терминдік тіркестердің, күрделі сөздің, салаласа байланысқан тіркестердің, толық мағыналы сөздер мен көмекші ... ... сөз ... ... жатпайтындығы;
- басыңқы сыңардың қай сөз табынан жасалуына қарай есімді, етістікті болып бөлінетіндігі; есім сөз ... ... ... ... ... СӨЙЛЕМ МЕН СӨЗ ТІРКЕСІН ОҚЫТУДЫҢ ӘДІС-ТӘСІЛДЕРІ
2.1 Сөз тіркестерін оқытудың ... ... ... сөз ... ... ... оны ... тани біліп, сөз тіркесінің өзіне үқсас тілдік құбылыстарын ажыратып, оның басты қасиеттерін нақтылай түсу қазақ тілі оқыту процесінде жүргізілетін ... ... ... ... ... байланысты. Аталған тілдік құбылысты игерту оқушының логикалық ойлау қабілетін, олардың ауызша және жазбаша тілін ... ... роль ... ... тілі ... орындалатын практикалық жұмыстар негізінде оқушылар грамматикаын, оның ішінде синтаксистік құбылыстарды игере отырып, оны сөйлеуде, әр түрлі сөйлеу ... ... ... ... ... ... тілдік жаттығулар орындау арқылы синтаксистік ұғымдар мен ережелерді, олардың тілде дұрыс қолдану ерекшеліктерін меңгереді. Содан соң коммуникативтік, яғни адамдардың ... ... ... ... Осы ... проф. Ф.Ш.Оразбаева - дейді.
Сөз тіркесін оқытуда оқытудың ... ... ... Қазіргі кезеңде ғылым мен техниканың дамуы осыларды келешекте басқаратын жаңа ұрпақты даярлауды қажет етіп ... ... ... ... етіп ... әр жеке ... иниқиативасын дамыта, білімді бойына дарыта отырып оқыту - бірінші орындағы мәселе. Сөз тіркесін оқыту барысында колданылған оқытудың интерактивті әдістері осы ... ... ... Тест арқылы оқушы білімін тексеру. Оқушының білім дәрежесін бағалайтын педогогикалық өлшем, шама. ... сөз ... ... ... ... ... ... процестері тәрбиелік, жүйелік, жан-жақтылық ұстанымдарына негізделді.
Жалпы әдістеме ілімінде жаттығулар жүйесін жасау мәселесі -оқыту жүйесіндегі күрделі мәселелердің бірі болып ... ... мен оқу ... ... ... ... ... дейінгі тілдік, яғни, грамматикалық жаттығуларға көп мән беріліп, оқыту үрдісінде оның үлес салмағының басым болғанын байқадық. Бұл сөйлеу әрекеті ... ... ... ғана жүзеге асады деген сыңар жақты пікірдің басым болғанына байланысты.
Қазақ тілін игерумен ... ... ... - ... ... ... әртүрлі жағдайда қолдана білуі мақсат тұтатын оқу әрекетінің ... ... ... ... ғана ... ... ... қойған мақсатын шешуге тырысады.
Жаттығулар әдісінің негізгі қызметі - ... ... ... мен іскерлегінің тез дағдыға айналуы және практикалық жағдайда орындай ... ... ... ... ... ... әр ... міндетті бөлігі. Теориялық материалдарды берік меңгерту жаттығулар жұмысының тиімді де жүйелі құрылуына байланысты. Жаттығу жұмыстары жеңілден басталып, бірте-бірте күрделене ... ... ... ... дейін көтерілуі тиіс.
Әдістемелік еңбектерде жаттығу жұмыстарын әртүрлі топтау жүйесі бар.
Әдіскер ғалым А.Әбілқаев: , - дей ... ... ... оқытумен байланысты жаттығуларды орындай түріне қарай ауызша, жазбаша, қиындық дәрежесіне қарай оңайдан қиынға қарай деп бөлінеді де, жаттығулардың ... ... ... сөз ... ... байланысты төмендегідей жұмыстарды атап көрсетеді:
- берілген сөйлемдердегі сөз ... ... ... ... ... ... қай сөз ... болғанын дәлелдету;
- сөздер бері, солардан сөз тіркестерін жасату, олардың қайсысы есімді сөз ... ... ... сөз ... деп ... ... есімді сөз тіркестерінің бағыныңқы компоненттерінің қай сөз табынан жасалғанын сұрау;
- етістікті ... ... ... ... тұлғада, қай сөз табынан жасалғанын сұрау;
- өлеңді сөйлемдердегі сөз тіркестерін атау, олардың сөз тіркесінің қай түрі ... ... ... және ... ... ... ... барысында оқушылардың тілін дамытуда жаттығулардың грамматикалық жаттығулар деп, ішінара бөледі: - ... - ... ... өз ... жаттығуларды аналитикалық (теориялық материалдарды игеруде оны дағдыға айналдыру мақсатында), синтетикалық (грамматикалық ішкі заңдылықтарын тілде қолдана білуге), аналитика- ... ... ... ... ... ... арттыру мақсатында жаттығулар ) деп бөлінеді.
Сонымен зерттеу тақырыбына сәйкес жүргізілетін грамматикалық жаттығу ... ... ... ... екі ... топтадық: ауызша, жазбаша.
Жаттығулардың ішкі мақсаты мен мазмұнына қарай ішінара талдау сипаты басым (аналитикалық) және жинақтау, біріктіру ... ... ... ... ... сипаттағы жаттығу (сөз тіркестерінен сөйлем құрау, оны мәтінде пайдалана білу, мәтіндегі ойды білдіруге тірек болып тұрған сөз тіркестерін таба білу ) деп ... ... ... ... ... ... оқушының аналитикалық ойлау қабілетін дамыту, тілдің грамматикалық құбылыстарын анықтау, грамматикалық талдау.
Аналитикалық жаттығулар сөйлем ішіндегі сөз ... таба білу , сөз ... ... ... ... қою, ... ... гыңарларды таба білу, олардың морфологиялық белгілерін анықтау ... ... Бұл ... сөз тіркестерінің басты негізгі фекшеліктерін тани білуге ... ... ... - ... ... ... ... оқытумен байланысты машықтану жаттығулары т.б) өткізу формасы да (ауызша, үргізілетін аналитикалық жаттығулар жүйесі:
1-жаттығу. Мәттіннен сөз ... ... ... ... ... қай сөз ... ... ауызша айтыңдар. Есімді сөз піркестерін табыңдар.
Төрт жерден албыраған аспалы шамдар жақын үйдің жайын айтқызбай- ақ баяндап тұр. Бәрі де қазақ ... ... ... ... мол, үлкен шамдар. Қара барқытпен оюланған туырлықтың иығын шығара керней тұрған алтын бояулы ... шам ... ... бір ... ... ... (Ғ. ... ).
Бұл жаттығудың мақсаты - мәтіннен сөз тіркесін табу.
Міндеті - сөз ... ... ... ... ... кай сөз табында жасалғанын анықтау. ... сөз ... таба ... ... ... ... ... мынадай нәтижеге жетті:
- тексті мәнерлеп оқып, мазмұнына мән ... ... сөз ... ... ... сөз тіркесінің түрін, яғни бағыныңқы, басыңқы компонентерден тұратындығын, олардың ... бір сөз ... ... ... білді;
- есімді сөз тіркесі мен етістікті сөз тіркесінің айырмашылығын
білді;
- морофологиядан ... ... ... байланыстыра алады.
2-жаттығу. Мына өлеңнен етістікті сөз тіркесін ... ... сөз ... ... ... қызметіңде қай сөз табы қолданылып тұрганына жазбаша талдау жасаңдар.
Мен ... жас ... ... Көрген адам талай деген Мен қарғырсам, орнатамын қиямет, Жас баламын: тағы да тез ... ... есім ... ... ... қап-қара қан төгемін. Қасым болса, қанын ішкім келеді, Досым болса, жолында оның өлемін.
(М.Жұмабаев).
Жаттығудың мақсаты -- ... сөз ... ... - ... ... сөз ... ... қай сөз табына
жасалғанын анықтау.
Нәтижесі:
- поэзиялық шығармалардан сөз тіркесін тауып үйренеді;
- ... ... ... жасап, мағынасын ашуға тырысты;
- өлеңді мәнерлеп оқуға жаттықты.
3-жаттығу. Мәтінен сөз тіркестерін тауып, онық басыңқы сыңарларын ауызша атаңдар.
Түн ... ашық еді. ... бұлт жоқ. ... ... ... жолмен келеді. Ағаштардың жапырақтары салғырт тартып, сарғая бастаған. Кей жерлерде қыстаулар көрінеді. Қыстау ... ... ... мал. ... ат басын шұлғып келеді. Аттың пысқырғаны Хамитке жақпай келеді (С.Сейфуллин).
Мақсаты - сөз тіркесінің басыңқы компоненттерінің ... ... ... ... - ... ... қай сөз табына жататына байланысты етістік, есімді, ортақ басыңқылы болып бөлінетінін нақтылау, назар аударту.
Нәтижесі:
- сөз тіркестерін мағыналық ... ... ... ... ... ... жасап үйренді;
- кез-келген тіркестік сөз тіркесі бола алмайтынына тағы да ... ... ... матаса байланысқан сөз тіркесін тауып жазыңдар.
Бұл дүниенің ... ... ... арты едің, Батырлардың мәрті едің Айналайын, Қабанбай; Қайда болар тұрағың?
(Бұхар жырау).
Мақсаты - сөз ... ... ... табу.
Міндеті - матаса байланысқан сөз тіркесін тауып, қалай жасалғанын көңіл аудару.
Нәтижесі:
- септік ... ... ... ... ерекше рөл атқаратынын ақытады;
- мәтінді мәнерлеп оқуға ... ... ... ... ... ... ... Бұхар жырау);
- көмекші есімдер арқылы жасалған тіркестердің сөз ... бола ... ... ... ... ... ... мазмұны, орындау шамасы күрделірек. Мұнда орындалатын жаттығулар, негізінде, сөз тіркестерін құрау, бір-бірімен салыстыру, ұқсас тілдік тұлғалардан ажырату бағытын көздейді.
1-жаттығу. Төмендегі ... сөз ... ... ... ... ... сыңараларын ауызша атақдар.
Үлгі: алып тұлға: алып -- бғгыныңқы сыңары (қандай тұлға?), ... (не? ) - ... ... ... алып, халық, жас, жасыл, үрпақ, бақ, еңбек, өткен, адал, шатыр, бала, жылы, жаңбыр, қарт, адам, ... Бұл ... ... - сөз ... басыңқы, бағыныңқы сыңарларын бір-бірінен ажырату.
Міндеті - екі ... ... ... сөз ... ... ... мағыналық байланыстың болуы шарт екеніне көздерін жеткізді;
- екі сөз тіркестіру арқылы сөз тіркесін жасады;
- ойлау қабілеттерін дамытты;
- басыңқы, ... ... ... ... ... Сөз ... ... тіркестерді және күрделі сөздерді бөлек-бөлек ... ... жер, ... ... қой ... шөп ... жылқы мінезді, көркем дүние, мәдениет сарайы, мектепке арнау, ауыл жастары, ит тұмсығы өтпейтін, қара торы, қабырғаңмен кеңес, озат оқушы, таза үй, ... ... ... - сөз ... ... ... тілдік тұлғалардан ажырата білу. Міндеті - лексика және ... ... ... ... ... ... оны жүзеге асыру. Нәтижесі:
- сөз ... ... ... ... ... ... оған іс жүзінде көздерін жеткізді;
- тіл білімінің басты салаларынан алған білім білік дағдыларын пайдалануға ... ... ... мен тұрақты тіркестердің сөз тіркесінің бір компонентінің қызметін ғана атқаратына көздерін жеткізді;
- ... ... ... Мына кестедегі сөз тіркесі мен тіркесті салыстырып, олардың айырмашылыгын айтыңдар. сөз тіркесіне 3 сөйлем, тұрақты тіркесіне 3 сөйлем ойлап ... ... ... ... таза ... әдемі киім, әдепті кісі, баланың ісі Жүрек жүтқан (батыр), қоян ... ... тіс ... ... - сөз ... мен ... ... салыстыра отырып бір-
бірінен ажырату.
Міндеті - сөз тіркесі жөнінде алған ... ... ... оның ... ... баса ... аударту.
Нәтижесі:
- сөздерді орынды қолданып, сөйлемді дұрыс құрастыру. Ойын ... білу ... ... ... ... ... ... дағдыға айналдырды;
- пәнге қызығуын арттырды.
4-жаттығу. Мына сөз тіркестерінің мағынасын сұрақ қою арқылы ауызша түсіндіріңдер.
Алма ағаш, ағаш ат, алтын жұлдыз, киіз үй, қой ... көз ... ... ... қол ... биік үй. ... - сөз ... мағынасын анықтау. Міндеті - сөз тіркестерінің әрбір сыңарына сұрақ қоя білуге ... ... ... жүргізуде, тест арқылы оқушы білімін тексеруде, оқушыларға ... ... ... ... ... бірі - ... ... тиімді қолдана білу. Сөз тіркесін оқытуда көрнекті құралдарды қолданудың тиімді екенін бақылау, ... ... ... ... ... ... ... жүргендей, көрнекті қолданудың негізгі мақсаты, біріншіден, оқытудың көрнекті принципін жүзеге асыру ... ... оқу ... ... аша ... ... грамматиканы, яғни таза тілді қабылдауын, оны практикада қолдана білуін неғұрлым жеңілдетеді. Осы тұрғыда көрнекіліктер кескінделген және техникалық оқу күралдары ... ... ... деп бөлінеді.
Кескінделген көрнекі құралдарға дианамикалық, грамматикалық кестелер, схема, ... ... ... ... ... ... ... т.б. жатады.
Әкранды - дыбыстық көрнектіліктерге диапозитив, слайд, кинофильм, диафильм, ... ... ... ... компьютер т.б. жатады.
1. Сөз тіркесін оқытумен байланысты ең жиі қолданылатын көрнектіліктің түрі - дианамикалық кестелер, ... Сөз ... мен оған ... ... ... арналған кестелер.
Бұл көрнекілік құралдың мақсаты - мысалдар арқылы сөз тіркесін өзіне ұқсас тілдік ... ... ... ... ... ... ... айқындау. Көру сезімі арқылы окушының есінде сақтап қалуына жәрдемдесу.
ә) Ал екінші кестенің мақсаты - сөз тіркесін топтастырудың түрлерін ... ... ... ... бекіту, толықтыру.
Сөз тіркесінің түрлері
Есімді сөз тіркесі Етістікті сөз тіркесі
Биік ағаш, әдемі қала, отыз ... ... ... ... үйге ... ... ... сабақтан соң қалды
Нәтижесі:
- көру сезімі арқылы сөз тіркестерін естерінде қалдырды;
- морфологиядан алған іскерлік дағдыларын пайдаланды;б) Схема арқылы сөз бен ... ... яғни ... ... ... ... ... мақсаты - кез-келген толық мағыналы екі сөздің сөз ... бола ... сөз ... болу ... ... ... қосымша мағыналық байлыныстың болуы шарт екендігін үғындыру.
2. Үлестірмелік кеспе қағаздары оқушыларды өз беттерінше жұмыс жасауға дағдыландырады. Оның оқу ... ... ... ... арттырады. Үлестірмелі кеспе қағазбен жұмыс оқушының сөз тіркесін жете ... оның ... ... ... ... ... және ... білімін тексеріп, жөндеуге (коррекқия) мүмкіндік береді. Үлестірмелі кеспе қағаздардағы тапсырма окушының шығармашылық мәнде, өз бетімен ойланып ... ... ... және саралап оқыту принципін жүзеге асырады. Атап айтқанда, диалогтық, монологтық сөйлеуді меңгерту, ауызша түсіндіру, ауызша мазмұндау, мәнерлеп оқу, дайын ... ... ... ... ... негізгі ойды ажырату, бөлім-бөлімге бөлу, ат қою сияқты тапсырма жұмыстары арқылы сөз ... оның ... ... ... ... мына ... ... пайдалану тиімді болды.
1-тапсырма. Мәтінді түсіндіріп оқыңдар. Мәтінде не ... ... ... ... ... суреттеген. Табиғатты суреттеуде қандай сөз тіркестерін пайдаланган, сөз ... ... ... ... сары ... көкшіл қоныс, ақ көделі әдемі өлке мүнарлады... үзілмей, қатаймай, бір қалыптап желпи соққан салқын ... жел ... ... Осы жолман құлпыра толқып, су бетіндегі жыбыр қағып, шалқып жатқан ал күрең көде мен ... ... Дала емес - ... ... Сол ... көз алмай, үнсіз телміріп, ұзақ-ұзақ қарайды. (М.Әуезов). Мақсаты - мәтінен сөз тіркесін таба білу.
Міндеті - тілін дамыту, жазушының тіл байлығына ... ... ... сөз ... меңгерту.
2-тапсырма. Мәтінді оқып, жазушының қай шыгармасынан үзінді екенін айтыңдар. Мәтіндегі сөз ... ... ... ... ... ... тәсілін айтыңдар.
Yenзын бойлы, аршын, ақ сұр жігіт шекпенінің бір жеңін беліне қыстырып, жерден шөп рып ... ... ... ... де, ... бурашы шабынып шыға келді. Кеспектей дембел қара жігіт талтаңдай басып қарыс барды. Есік пен төрдей жерге келгенде, аңға ... ... екуі де ... ... - ... сөз ... ... байланысу формаларын, жасалу тәсілін анықтау, сын есімнің мәтінде қолданылу мақсатына назар аударту.
Міндеті - ... ... ... отырып, Жүсіпбек Аймауытовтың творчествосын ... ... сын ... ... ... жасату. Нәтижесі:
- мәтінді түсініп оқып, оны қайтадан ауызша ... ... ... сөйлеудегі кемшілігін жоюға жаттықты;
- ойлау қабілетін дамытты;
- естігені, білгені жайындағы мағлұматтарды еске түсірді;
- сын есімнің түрлерін қатыстырып, өз айналысындағы бір ... ... ... сөзбен портрет жасауға дағдыланды.
Тапсырманың екі түрі берілді. Қалғандары қосымшада қамтылған.
3. Техникалық оқу ... оқу ... ... ... оқу белсенділігін арттырып, олардың пәнге деген қызығушылығын дамытады, мұғалімнің ... ... ... оны өзін ... ... ... білуде, сөз тіркесінің түрлерін, құрылысын, лексика-грамматикалық сипатын анықтай түсуде магнитафонды (үнтаспа) тиімді қолдануға болады. Сабақтың тиімділігін арттыру мақсатында ... ... ... тыңдатып, одан сөз тіркестерін теріп жазуды көздейтін терме диктанты жүргізілді.
Диалог немесе әр түрлі жағдаятқа берілген мәтіндерді тындау арқылы, ... ... сөз ... тақраып тұрған рөлін анықтау сияқты тапсырмалар орындатылады.
2.2 Сөйлемдерді оқытудың тиімді әдіс-тәсілдері
Жалаң және жайылма сөйлемдерді оқытқанда ... ... ... ... қарастырдық.
Жақты, жақсыз сөйлемдерге арналған тірек-сызбаларға сүйеніп, олардың әрқайсысының өзіндік белгілерін және жақсыз сөйлемнің баяндауышының формаларын таныту болады.
Толымсыз және ... ... ... келесі әдістерді пайдалану тиімді және қызықты деп ...
... ... стратегиясы да оқыту стратегиясына жатады. Кубизм өтілетін ... ... ... ... ... Бұл ... ... оқу, жазу әрекеттері қатар жүреді. Шаршының көлемі 15-20 см . ... әр ... аты ... ... кубикті айналдырып, берілген тапсырмаларды орындайды.
Бірінші беті:. Венн диаграммасы арқылы ұқсастығы мен айырмашылығын тап. Толымды және толымсыз сөйлемдерді салыстыр.
Екінші ... . ... ... ... ... беріп, оларды толымды сөйлемдерге жасап аяқтау тапсырылады.
1. Айжан кеше ...
2. Әжем ... ...
3. Мен ... ... ... . ... бірнеше толымсыз сөйлемді алып, олардан бірнеше үлгіде толымды сөйлем жасау.Үлгі:
1.Анам келді - Анам дүкеннен келді.
Анам кеше ... ... ... кеше ... ... ...
1. Асқар күлді.
2. Мұғалім тапсырды.
3. Оқушылар жүгірді.
Төртінші бетте: .
Екі қатарға толымды, толымсыз ... ... ... ... ... ... арқылы оқушылар қай сөйлем қай сөйлем түріне ... ... ... ... Асан ...
Толымсыз Айгүл Астанадан ағасымен келді
Толымды Мұғалім емтихан сұрақтарын берді
Толымсыз Анам кеше дүкеннен кеш ... ... Мен ... тапсырдым
Толымсыз Апам ертең қалаға бармақшы
Бесінші бетте: .
Әр заттың түріне, қасиетіне қарап суреттеукерек. Не ... ... ... ... ... суреттеу.
Алтыншы бетте: .
Қолданыңыз не қарсы шығыңыз, өз ойыңызда тұрыңыз, дәлелдеңіз.
Атаулы ... ... жаңа ... ... оқытуға болады. Технологияларды пайдаланып, қазіргі заманауи талаптарға сәйкес интерактивтік ... да ... ... ... ... оқытқанда қызығушылықты ояту үшін мындай қызықты тапсырмаларды беруге болады:
1. Қанша сөз ... ...
2. Мына ... ... ... ... көр. (тақтада әртүрлі әріптер беріледі)
2-кезең: 1.Құрылымы жағынан әр ... ... ... атаулы сөйлемдерге мысал жаз. Мысал мынадай міселелерді керек: а)мезгілдік, ә) мекендік, б)табиғат құбылысын білдіретін атаулы сөйлемдер.
3-кезең: Жай ... ... ... ... ... шағын әңгіме жаз. Мәтін бойынша сұрақтар дайында.
Сабақ аяқталған соң, сабақты бекіту кезеңінде осы страетегияны қолдануға болады. ... ... ... қандай жұмыс жасады, қандай нәтижеге жеткендерін өздері қорытындылау алады. Тақырыпты өтпей тұрып ... ... ... не ... ... сөйлемнің тек қана бір сөйлем мүшесінен тұрып затты жалпы түрде тек ... ... ... Ал енді оның ... да жай сөйлемнің құрылымдық типтерінен қандай айырмашылық бар ... ... ... жаңа нәрсе етіп қабылдайды. Ал егер балалардың сұрақтары болып, күмәнданатын жағдайлары болса, оны мысалдар арқылы дәлелдеп түсіндіру міндетті. Түсініксіз ... ... да, ... ... түсіндіру.
1. Мәтінді оқи отырып, әр сөйлем тұсына белгі қойып отыру керек;
2. ... оқып ... енді не ... ... бір сәт ... бұған дейінгі білетіңізбен сәйкес келді әлде керісінше.
Осы әдістердің барлығын замануи ... ... ... ... Мысалы, әртүрлі схема, кестелерді, тапсырмалар, суреттерді интерактивті тақтада барлық оқушыларға ... бір ... ... ... ... көмектеседі.
[19,30] - деген Елбасы жолдауына сүйенетін болсақ, мектептегі әрбір мұғалімнің жаңа қарым-қатынасқа өту қажеттігі ... ... ... ... ... ... лайықты тәрбие мен білім беруде жаңа оқыту технологияларын зерттеу, оны ... ... ... ... ... оның ... негіздерін меңгеру - маңызды мәселелердің бірі. Осыған орай ІІ бөлімінде жай сөйлемдерді оқытудың әдістемесі берілген. ... ... ... ... әдіс-тәсілдер берілді. Жаңа технологияның үлгілеріне талдау жасалып, олардың ерекшеліктері нақтыланды. Жаттығу жұмыстары мен ... ... ... мен ... ... ... көрсетілген. Қазіргі кезеңде білім беру жүйесінің ең басты мәселесі - ... ... ... сай ... мен ... беруде мұғалімдердің жаңа ғылыми-педагогикалық технологияларын меңгеруін қамтамасыз ету.
ҚОРЫТЫНДЫ
Синтаксис - грамматиканың, ... ... ... ... ... ... тең ... әрі өз ара тығыз байланысты бұл екі ... ... ... ... ... ... ... болады: морфология сөздердің грамматикалық жүйесін, құрылысын, сөз таптарының граматикалық мағыналары мен тұлғаларын зертейді; синтаксис сөз тіркесінің және сөйлемнің ... ... ... ... ... ... ілім ретінде мынандай негізгі екі салаға бөлінеді:
1. Сөз тіркесінің синтаксисі. Онда сөздердің өз ара тіркесу қабілеттілігі, тіркесу ... мен ... сөз ... ... ... ... қарастырылады.
2. Сөйлемнің синтаксисі. Онда сөйлемнің құрылу принциптері, сөйлемнің құрамы, олардың түр-түрі қарастырылады.
Синтаксис бұл мәселелерді сөздердің грамматикалық құрылысы жөніндегі ілімнен ... ... ... ... ... ... деп қарамайды, өзара тығыз байланыста қарастырады. Сондықтан сөздердің морфологиялық құрылысы синтаксистің де грамматикалық талдауының ... ... ... мен морфология тіл ғылымының дербес салалары болуымен қатар, олар да синтаксистен байланысын ... ... - ... құраудың материалы да, сөйлем - кісінің ойын айтудың негізгі формасы. ... сөз ... ... ... ... сөйлем мүшелерін және басқа синтаксистік формаларды адамның ойын білдірудің ... ... ... ... ... ... ... ал жалғауларды сөйлемдегі сөздерді бір - бірімен қиюластырып тұратын морфологиялық - синтаксистік категория ретінде ... сөз ... ... грамматикалық сыр-сипатын зертейтін ілім синтаксис болады.
Синтаксисті, соның ішінде сөз тіркесінің ерекшеліктерін анықтап, оны ... тани ... сөз ... ... ... тілдік құбылыстарын ажыратып, оның басты қасиеттерін нақтылай түсу қазақ тілі ... ... ... ... ... түрлеріне, мазмұнына, тиімділігіне байланысты. Аталған тілдік құбылысты игерту оқушының логикалық ойлау қабілетін, олардың ауызша және ... ... ... ... роль атқарады. Қазак тілі сабағында орындалатын практикалық ... ... ... ... оның ... ... ... игере отырып, оны сөйлеуде, әр түрлі сөйлеу жағдаяттарында колдана білуге дағдыланады. ... ... ... жаттығулар орындау арқылы синтаксистік ұғымдар мен ережелерді, олардың тілде дұрыс қолдану ерекшеліктерін меңгереді. Содан соң коммуникативтік, яғни адамдардың қарым-қатынастық ... ... ... ... ... ... Тіл тағылымы - қазақ тілі мен оқу-ағартуға қатысты ... ... Ана ... 1992. ...
2. ... ... тілі ... зерттеулер. -Алматы: Ғалым: 1999. 152- 390 бет.
3. С.Аманжолов. Қазақ әдеби жөніндегі синтаксисінің қысқаша курсы. -Алматы: Санат, 1994. 163-173бет. ... ... ... ... ... ... ССР ... академиясы, 1954. 410-503бет.
5. Т.Қордабаев. Қазақ тіліндегі құрмалас сөйлем синтаксисі. -Алматы: Санат. 1995. 6-8бет.
6. Қазақ грамматикасы, 2002. 664-676бет.
7. М.Балақаев. Қазіргі қазақ ... ... ... 2007. ... ... ... ... сипаттары. -Қарағанды, баспасы, 1998. 60-91бет.
9. Р.С.Әміров.Жай сөйлем синтаксисі. -Алматы: Мектеп, 1983.82-95бет.
10. Д.Әлімжанов, Ы.Маманов. Қазақ тілін оқыту методикасы. ... ... 1965. ... ... ... тілі методикасының синтаксисі негіздері. -Алматы: 1969. 197-206бет.
12. И.Ұйықбаев. Қазақ тілі ... ... ... ... 1969. 4-14бет.
13. Б. Құлмағамбетованың . Қазақ тілін оқыту методикасы. -Мектеп, 1988. 36-38бет.
14. Қазақстан Республикасының 2010 жылға дейінгі стратегиялық даму ... - ... ... 2002. ... ... мен ... сөйлем .Қазақ тілі мен әдебиеті журналы.-2007. №9. 30-31бет.
16. Жалаң мен жайылма сөйлем. Қазақ тілі мен ... ... -2006. №9. ... ... тілі ... ... ... - Алматы: Атамұра.- 2002ж. 18-19бет.
18. Қазақстан Республикасының бастауыш, негізгі орта және ... орта ... ... ... жалпыға міндетті стандарты ҚР МЖБС 2.3.4.01-2010
19. Қазақстан Республикасының 2010 жылға дейінгі стратегиялық даму жопары. - Астана: Елорда, 2002. ... ... ... ізгілендіру технологиясы арқылы оқыту әдістемесі (8 сынып). Автореферат. Алматы: -2006. 16-20бет.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 33 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бастауыш мектепте сөздік қорды молайтуға септігі бар есім сөздерді іріктеу52 бет
12 жылдық білім беру бағдарламасы22 бет
Бастауыш сыныптарда грамматика сабақтарының маңызы22 бет
Синтаксис жайлы түсінік, сөздердің байланысу тәсілдері мен түрлері7 бет
Сөз тіркесі56 бет
Сөз тіркесі және ондағы өзгерістерді үйрету жолдары29 бет
Сөз тіркесі синтаксисі48 бет
Сөз тіркесінің зерттелуі7 бет
Сөз тіркесінің синтаксисі9 бет
Абай қара сөздерінің сөйлем құрылымы28 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь