Морфология тарауын оқытуда жеке тұлғаның белсенділігін арттыру жолдары

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3.4бет

І ТАРАУ МОРФОЛОГИЯ САЛАСЫНЫҢ ЖӘНЕ ОҚУШЫЛАР БЕЛСЕНДІЛІН АРТТЫРУ ТЕОРИЯЛАРЫН ЗЕРТТЕЛУ СИПАТТАРЫ

1.1 Қазақ тілі морфологиясының зерттеу аясы туралы ... ... ... ... ..5.12бет
1.2 Оқушылардың оқу белсенділігін арттыру мәселесі ... ... ... ... 12.17бет

ІІ ТАРАУ МОРФОЛОГИЯ ТАРАУЫН ОҚЫТУДА ЖЕКЕ ТҰЛҒАНЫҢ БЕЛСЕНДІЛІГІН АРТТЫРУ ЖОЛДАРЫ

2.1 Морфологияны оқыту барысында оқушылардың белсенділігін арттыру арналары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...18.23бет
2.2 Морфологияны оқыту аясында ойын элементтерін қолдану арқылы оқушылардың белсенділіктерін арттыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .23.26бет

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...27.28бет
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... 29бет
Тақырыптың өзектілігі.Мектепте оқылатын пән атаулының бәрі тіл арқылы түсіндіріледі, сондықтан қазақ тілінен теориялық білім берудің нәтижесінде оқушылардың ой - өрісін, дүниетанымын қалыптастырып, сөйлеу, жазу тілін дамыту іске асырылады. Тіл білімі салаларының ішінде морфологияның да оқушының тілдік қабілетін арттыруда өзіндік рөлі бар. Себебі, морфологиялық ұғымдарды жан- жақты меңгермеген оқушы сауатты жазу, дұрыс сөйлей білу дағдысын қалыптастыра алмайды.
Морфологияны оқыту арқылы оқушыға сөздердің грамматикалық мағынасы, сөз таптардың өзара байланыстылығының мәні түсіндіріледі. Сөз таптарының ерекшеліктері, сөз табына жататын сөздердің сөйлемдегі қызметі өмірмен байланыстырылады. Көптік, тәуелдік, септік жалғауларды қолдануда стильдік нормаларды жете білдіру көзделеді. Демек, оқушы Морфологияны оқыту арқылы оқушыға сөздердің грамматикалық мағынасы, сөз таптардың өзара байланыстылығының мәні түсіндіріледі. Сөз таптарының ерекшеліктері, сөз табына жататын сөздердің сөйлемдегі қызметі өмірмен байланыстырылады. Мұғалім құрғақ ережені оқушыға жаттатудың зиян екенін естен шығармау керек. Жаттанды нәрсенің көпке бармай тез ұмытылып қалатыны әсте анық. Оқушының сөз таптарының қызметі, олардың орын тәртібі, түрленуі мен өзгеруі туралы жүйелі білім алуы шарт. Сабақта айтылған материалдардың барлығы оқушының есінде түгел қалмаса да оның ішінен ең негізгісі оқушының есінде қалдыруға қол жеткізу керек. Мысалы: оқушылар арасында зат есім туралы толық мағлұмат алғандары жиі ұшырасады. Нақтылы зат атаулары қалам, қағаз, дәптер, орындық т.б зат есім екенін біледі. Ал адамның ойлау қабілеті арқылы топшылаумен түсінетін заттық ұғымдардың атауы абстракты зат есімдерді ақыл, ой, сана, қуаныш, реніш, уайым, қайғы т.б келгенде оқушы тосылып қалады. Осы жағын нақтылы мысалдар арқылы түсіндіру қажет. Сын есім мен сан есімнің алдында тұратын, етістіктің сөйлемнің соңында келетіні сияқты тіл заңдылықтарын оқушының сөйлеу әрекетінде дұрыс қолдануын қадағалап отыру тіл мәдениетінің нормаларын сақтауға да үйрету.
1) Б. Кәтембаева, М. Нұрғалиева «Морфологияны оқытудың методикасы» Алматы: «Мектеп» баспасы, 1975 жыл.
2) Ж. Мұсаұлы, Р. Әміренова «Қазақ, орыс тілдерінің салыстырмалы грамматикасы» Көкшктау, 2003 жыл.
3) Ш. Есмағанбетова «Оқушылардың танымдық іс- әрекетін қалыптастыру» Алматы «Ғылым» Ғылыми баспа орталығы, 2002 жыл.
4) А. Әбілқаев «Қазақ тілін оқыту әдістемесі» Алматы, 1985 жыл.
5) Ә. Алдамұратов «Оқушыларға грамматикалық ұғымдарды меңгерту психологиясы» Алматы, 1997 жыл.
6) А. Арғынов «Қазақ методикасы» Алматы, 1974 жыл.
7) Р Адамбаева «Қазақ тілі оқулықтарына методикалық нұсқау» Алматы, 1988 жыл.
8) Е. Елубай «Тапқырлар тапсырмасы» Алматы, 1996 жыл.
9) М. Балақаев «Тіл мәдениеті және қазақ тілін оқыту» Алматы, 1988 жыл.
10) Б. Құлмағамбетова «Қазақ тілі сабақтарында техника құралдарын пайдалану» Алматы, 1986 жыл.
11) Ш. Сарыбаев «Қазақ тілі методикасының кейбір мәселелері» Алматы, 1992 жыл.
12) «Жалпы білім беретін мектептің оқу бағдарламасы» Алматы, 1994 жыл.
13) «Қазақ тілі мен әдебиеті» журналы, 2005 жыл.
14) «Қазақ мектебі» 2000-2005 жыл.
15) «Дауыс» журналы, 2004-2005 жыл.
16) М. Тәтенбаева «Морфологияны оқыту методикасы» Алматы, 1994 жыл.
17) «Әдіскер» журналы. 2005 жыл.
18) «Қазақ тілі мен әдебиеті орыс мектебінде» журналы, 2001 жыл.
19) Б.Катембаева «Қазақ тілін оқыту әдістемесі» Алматы, 1991 жыл.
20) С. Әлемжанов, М.Маманов «Қазақ тілін оқыту методикасы» Алматы, 1965 жыл.
21) Ә. Исабаев « Қазақ тілін оқыту дидактикасының негізі» Алматы, 1994 жыл.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ...............................................................................................3-4бет
І ТАРАУ МОРФОЛОГИЯ САЛАСЫНЫҢ ЖӘНЕ ОҚУШЫЛАР БЕЛСЕНДІЛІН АРТТЫРУ ТЕОРИЯЛАРЫН ЗЕРТТЕЛУ СИПАТТАРЫ
1.1 Қазақ тілі морфологиясының ... аясы ... ... оқу ... ... мәселесі................12-17бет
ІІ ТАРАУ МОРФОЛОГИЯ ТАРАУЫН ОҚЫТУДА ЖЕКЕ ТҰЛҒАНЫҢ БЕЛСЕНДІЛІГІН АРТТЫРУ ЖОЛДАРЫ
2.1 Морфологияны оқыту барысында оқушылардың белсенділігін арттыру арналары.......................................................................................18-23бет
2.2 ... ... ... ойын ... ... ... оқушылардың белсенділіктерін арттыру.................................................23-26бет
ҚОРЫТЫНДЫ...............................................................................27-28бет
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ................................29бет
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Мектепте оқылатын пән ... бәрі тіл ... ... сондықтан қазақ тілінен теориялық білім берудің нәтижесінде оқушылардың ой - өрісін, дүниетанымын қалыптастырып, сөйлеу, жазу тілін дамыту іске ... Тіл ... ... ... ... да оқушының тілдік қабілетін арттыруда өзіндік рөлі бар. Себебі, морфологиялық ... жан- ... ... оқушы сауатты жазу, дұрыс сөйлей білу дағдысын қалыптастыра алмайды.
Морфологияны оқыту арқылы оқушыға сөздердің грамматикалық мағынасы, сөз таптардың өзара ... мәні ... Сөз ... ерекшеліктері, сөз табына жататын сөздердің сөйлемдегі қызметі өмірмен байланыстырылады. Көптік, тәуелдік, септік жалғауларды қолдануда стильдік нормаларды жете білдіру көзделеді. Демек, ... ... ... ... оқушыға сөздердің грамматикалық мағынасы, сөз таптардың өзара байланыстылығының мәні түсіндіріледі. Сөз таптарының ерекшеліктері, сөз табына жататын сөздердің сөйлемдегі қызметі ... ... ... ... ... оқушыға жаттатудың зиян екенін естен шығармау керек. Жаттанды нәрсенің көпке бармай тез ұмытылып қалатыны әсте анық. Оқушының сөз таптарының ... ... орын ... ... мен өзгеруі туралы жүйелі білім алуы шарт. Сабақта айтылған материалдардың барлығы ... ... ... ... да оның ішінен ең негізгісі оқушының есінде қалдыруға қол жеткізу керек. Мысалы: оқушылар ... зат есім ... ... мағлұмат алғандары жиі ұшырасады. Нақтылы зат атаулары қалам, қағаз, дәптер, орындық т.б зат есім екенін біледі. Ал адамның ... ... ... топшылаумен түсінетін заттық ұғымдардың атауы абстракты зат есімдерді ақыл, ой, сана, ... ... ... ... т.б ... ... тосылып қалады. Осы жағын нақтылы мысалдар арқылы түсіндіру қажет. Сын есім мен сан ... ... ... ... ... ... ... сияқты тіл заңдылықтарын оқушының сөйлеу әрекетінде дұрыс қолдануын қадағалап отыру тіл мәдениетінің нормаларын сақтауға да үйрету.
Морфологияны оқыту арқылы ... ... ... ... сөз таптардың өзара байланыстылығының мәні түсіндіріледі.
Морфологиялық ұғымдардың бұл қасиеттерін біліп, мәнін түсіну арқылы ойын дәл, ... анық ... ... ... ... ... ... оқытуда оқушылардың өрелі ой- санасын ғылыми негізінде дамыту үшін, меңгерген білім дағдыларды тиянақты болу үшін ... ... ... кеспелерді, көрнкті құралдарды, сызба- кестелерді қолдану.
Курстық жұмыстың мақсаты: ... ... ... ... ... ... ... арқылы белсенділіктерін арттыру.
Курстық жұмыстың міндеттері: сабақта айтылған материалдардың барлығы оқушының есінде түгел қалмаса да оның ... ең ... ... ... қалдыруға қол жеткізу керек. Оқушылар арасында зат есім туралы толық мағлұмат алғандары жиі ұшырасу.
Курстық жұмыстың әдіс-тәсілдері: зерттеу, жинақтау, жүйелеу.
Курстық жұмыстың ... ... ... да ... тілдік қабілетін арттыруда өзіндік рөлі бар. Себебі, морфологиялық ұғымдарды жан- ... ... ... ... ... ... ... білу дағдысын қалыптастыру. Оқушы білімін тиянақтауда жаттығу жұмыстарын жүргізу, жазба жұмыстарын алу кезінде оқушы жағдайын байқау.
І ... ... ... ЖӘНЕ ... ... ... ... ЗЕРТТЕЛУ СИПАТТАРЫ
1.1 Қазақ тілі морфологиясының зерттеу аясы туралы
Тіл ... ... ... ... басшылыққа алатын историзм принципі бойынша, әр дәуірде қалыптасқан, өмір сүрген алуан түрлі тілдік мектептер, концепциялар сол өз ... ... ... ... бұрын не бар еді, бұлар оған не қосты, кейінгілердің ... ... ... ... ... тұрғыда қаралуы керек. Қазіргі заман тіл білімі - ... биік ... ... келе жатқан кең салалы, көп тармақты ілім. Оның құрамында әртүрлі лингвистикалық бағыттар, мектептер, зерттеудің әртүрлі әдіс-тәсілдері бар. Оның сипатын, бүгінгі ... ... ... ... жеке бір ... я ... жеке бір әдіс-тәсілі көрсете алмайды, оған өресі жетпейді. Сол бағыттарды, мектептерді, әдіс-тәсілдерді бірлікте алып ... ... ғана тіл ... ... ... ... толық түсінуге болады.
Осыған орай, жекелеген ғалымдардың мұрасын оқып-үйрену - ғылым үшін, оның ... үшін аса ... ... Лингвистикалық мұраны зерттеу жалпы тіл білімінде, соның бірі түркі тілдерінде, ғылым туралы ғылым ретінде әбден орныққан, қалыптасқан дәстүр болып табылады. ... тіл ... бұл ... 1970 ... ... К.Ш.Хұсайынның (А., 1971) атты кандидаттық диссертациясында қарастырылып, одан кейін жеке ғалымдардың мұралары монографиялық тұрғыда зерттеле бастады. Бұл ... ... ... ... А.Иманғазина, О.Жұбаева еңбектерін атауға болады.
Осымен байланысты деген мәселе төңірегінде ізденгенімізде айтулы ғалымның жалпы тіл білімі, қазақ тіл ... ... ... ... орнықты пікірлері ғылымның қазіргі кездегі қол жеткен биігінен күні бүгінге дейін маңызын жоймағаны байқалды.
Ғалымның ... ... ... тіл ... ... ... арналған Р.Сыздықова, С.Исаев, Т.Қордабаев, Ә.Құрышжанов, Н.Уәлиев т.б. ғалымдар еңбектерінде талданды. Ғалымның еңбектерінің мәнділігі, ... ... ... ... ... ... т.б. ... мен кейінгі жас ғалымдар А.Омарова, Г.Әмірованың зерттеу еңбектеріндегі пікірлерін атауға болады.
Дегенмен Ы.Маманов еңбектері тіл білімі тұрғысынан жеткілікті түрде зерттеліп, өз ... ... ... жоқ. ... қатысты ғалым жөнінде білдірілген Қ.Есенов пен М.Томанов, М.Серғалиевтің 1963, 1967 жылдары ... ... ... жылы лебіздері мен Н.Уәлиұлының атты ғылыми мақаласын (А., 2007) ... ... ... ... ... ... ... тезистері, көлемді еңбектерінің саны 70-тен асады. Көзі тірісінде жарық ... ... ... ... ҚР ҒА Тіл ... ... ... қолға алуымен 2007 жылы атты шығармалар ... ... ... ... атап өткен жөн.
Ы.Е.Маманов - қазақ тіл білімінің әр ... ... ... ... ... тіл ... ... байланысты ғылыми еңбектерде, монографияларда, шолу іспетті мақалаларда ғалымның құнды пікірлері ескеріліп, талданды. ... бір ... ... 2002 жылы ... ... ... алуға болады. Ғылыми басылымның морфология бөлімінде етістік категориясына байланысты зерттеушінің тұжырымдары, көзқарастары, пікірлері ... етіп ... ... ... оның ... қатысты концепциялары қазіргі ғылыми таным тұрғысынан жан-жақты, ... ... ... ... ... объектісі болған емес.
Ы.Е.Мамановтың зерттеушілік жұмысының арқауын ең алдымен қазақ тіліндегі етістік ... оның ... ... грамматикалық сипатары айқындайды. Осы мақсатқа сәйкес, қазақ тілінің ... атап ... ... ... ... жіті көңіл аудара отырып, салыстырмалы түрде орыс грамматикасымен байланыста қарастырады. ... тіл ... ... ... ... Тіл ... ішкі заңдылықтарын, ішкі және сыртқы факторлар мен себептерді анық ашып ... ... ... ... ... ... ... топтап және соның негізінде теориялық қорытындылар жасайды.
Доцент Ы.Е.Мамановтың қаламынан туған ірілі-уақты мақалалары, тезистері, көлемді еңбектерінің саны ... ... Көзі ... жарық көрген еңбектерінен басқа ғалымның ҚР ҒА Тіл білімі институты қызметкерлерінің қолға алуымен 2007 жылы атты шығармалар ... ... ... ерекше атап өткен жөн.
Ы.Е.Маманов - қазақ тіл білімінің әр саласына ... ... ... ... тіл ... ... байланысты ғылыми еңбектерде, монографияларда, шолу іспетті мақалаларда ғалымның құнды пікірлері ескеріліп, талданды. Соның бір дәлелі ретінде 2002 жылы ... ... ... ... ... ... ... морфология бөлімінде етістік категориясына байланысты зерттеушінің тұжырымдары, көзқарастары, пікірлері негіз етіп алынғаны ... ... оның ... ... ... ... ... таным тұрғысынан жан-жақты, жүйелі түрде қарастырылып, арнайы зерттеу объектісі болған емес.
Ы.Е.Мамановтың зерттеушілік жұмысының арқауын ең алдымен ... ... ... мәселесі, оның категориялық ерекшеліктері, грамматикалық сипатары айқындайды. Осы ... ... ... ... табиғатына, атап айтқанда, қазақ тілінің жалғамалылығына жіті көңіл аудара отырып, ... ... орыс ... ... ... ... тіл білімінің жетістіктерін кеңінен пайдаланады. Тіл дамуының ішкі заңдылықтарын, ішкі және сыртқы факторлар мен ... анық ашып ... ... әдістер арқылы материалдарды жинап, өңдеп, топтап және соның негізінде теориялық қорытындылар жасайды.
Типология тілдік жүйенің әртүрлі деңгейде бірігу белгілерінің белгілі ... мен ... ... ... анықтайтыны белгілі. Әртүрлі тілдердегі тілдік белгілердің тоғысуы барлық немесе көптеген тілдерге сәйкес келетін кейбір жалпы заңдылықтардың (құрылымдық белгі, заң, ... ... ... әкеледі. Бұл заңдылықтарды тіл білімінде тілдік универсалдар деп атау қабылданған. ... ... ... ... ... сүйенген ғалым қазақ тілін басқа тілдермен салыстыра, салғастыра қарайды, нәтижесінде қазақ тіл ... ... ... ... ат ... ... ... кез келген тілді өзіндік табиғатына сәйкес зерттеу үшін тілдерді салыстыруда, салғастыруда жүйесі бір тілдер мен жүйесі басқа тілдердің материалдарын өзінің ... ... ... ... , - деп ... ... жоғары оқу орындарында ұзақ жылдар бойы дәріс берген тілші-ғалым. ... ... ... ... ... дәріс алған шәкірттерінің дені - тіл мамандары, көпшілігі ғылым докторлары. Олар ... өз ... ... ... ... ғалым болғандығын үлкен құрметпен еске алып, морфология саласы бойынша ғалымның сол кезде ... ... ... мен ... ... ... тіл ... жаңа бағыттарымен, өзекті мәселелерімен сабақтас келетініне ерекше назар аударады. Алайда, ... ... ... кейінгі жас зерттеушілер еңбектерінде ғалым еңбектерінің мүлде ... да атап айту ... Бұл ... ... ... ... оқу ... арналған оқу құралы ретінде жазылмауынан болса керек. ... ... ... оқу орындарына арналған оқу құралы А.Ысқақовтың авторлығымен шығып, ол бірнеше рет қайта өңделіп, күні бүгінге дейін осы оқулықпен ... ... ... ... осы сала бойынша арнайы ізденгендер болмаса, көпшілік біле бермейді.
А.Ысқақовтың авторлығымен жарық көрген еңбегінің морфологиялық зерттеулердің көш ... ... ... ... дау жоқ. Онда ... ... құрылымынан бастап, қосымшалар, олардың жіктелуі, сөз таптары, морфологиялық категориялар т.б. негізгі мәселелердің барлығы қамтылған. Бірақ ғылымның жекелеген мәселелерін зерттеу ... бұл ... ... тұжырым, қағидалардың қайта қарауды, тереңірек зерттеуді қажет ететін тұстары баршылық ... ... ... тіл ... ... ... ...
Ы.Е.Маманов еңбектерінде осы аталған оқулығында айтылған мәселелерге ... ... ... одан ... ... берілген пікірлер кездеседі. Әсіресе, ғалым шығармашылығының бір ерекшелігі - Ы.Е.Маманов тіл ғылымының қай ... ... ... ... ... ... ... қалыптасқан, даусыз мәселелерді қайталамай, үнемі мәселе етіп қоятындай тілдік фактілерге ерекше назар аударып отырады. Санамалап айтатын болсақ, қазақ тіліндегі ... ... ... ... бөліп қарауы, әлі де әртүрлі пікір қалыптастыруға негіз болып жүрген аффикстерге берген тұжырымды ... ... ... ... байланысты құнды пікірлері қазақ тіл білімінің нәтижелері негізінде жасалатын қазіргі қазақ тілінің функционалды грамматикасын қалыптастыруға қосылатын құнды көзқарас, тұжырымдары деп ... Міне осы ... ... ... алынып отырған тақырыптың өзектілігін көрсетеді.
Қазақ тілінде морфология атауы мен зерттеу ... ... ... және ... келді. Сол басы даулы басталған мәселенің әлі күнге дейін шешімі толық ... деп айта ... ... көз ... ... тіл ... негізін салушы ғалым А. Байтұрсынов еңбегінде деген термин қолданылмайды, морфологияның ... ... , [1,55] деп ... Яғни, ғалым нақты атап көрсетпесе де, этимология деп қабылдағанды дұрыс көреді. ... оған ... ... ... ... ... кейде фонетика саласы грамматиканың бір бөлігі ретінде енгізілсе, морфология деп аталып, оған синтаксистің кейбір элементтері де кіреді. ХІХ ... аяқ ... ... ... грамматиканың бір тарауы, оның нысаны - фонетика мен морфологияның негізгі ережелерін зерттеу ... ... ... ... ... Қ. ... морфологияны деп алып, [2,163] деп анықтама берсе, С. Аманжолов деп, [3, 66] ... уәж ... К. ... [4,269] деген анықтама береді. 1967 жылғы (І бөлімінде) және оқулығындағы Ысқақовтың [5,10] деген анықтамасы ... ... ... ... ... ... Бұл ... морфологиялық зерттеулердің көш басында тұратын еңбек екендігінде күмән жоқ. Онда сөз және оның морфологиялық құрылымынан ... ... ... ... мен ... жолдары, сөз формалары мен олардың жасалу тәсілдері, сөз ... мен ... ... ... ... ... ... тұжырымдар арқылы нақты көрсетілген.
Н. Оралбай [6,4], Т. Сайрамбаев , Б. Қасым [7,197] деген анықтама ... ... ... - ... морфологияның баламасы ретінде қабылдап, оған ерекше терімдік мағына береміз. Сөз құрамы - сөз таптарын біріктіретін, олардың грамматикалық ... мен ... ... ... ... ... бір саласы>> [8,198-199] деп жаңа балама ұсынады.
Морфология грек тіліндегі morphe - форма және logoz - ілім ... ... ... ... сөз ... тілдің морфологиялық құрылысын зерттейтін ғылым. Тілші‑ғалымдардың анықтамалары бойынша, тіл білімінің морфология саласы сөздерді жеке алып ... ... ... ... сөз ... ... әр сөз ... өзіне тән грамматикалық ерекшеліктерін қарастыратын ғылым. Жеке дара тұрғандағы сөздің лексикалық мағынасы болғанымен, басқа ... ... ... үшін ... ... ... ететіні белгілі. Лексикалық мағына да, грамматикалық мағына да сөздердің байланысуынан анық аңғарылады. Екеуінің де ... - сөз. ... осы ... формасын, яғни, сөздің негізгі түбірін, сөздің түрлі қосымшалар қосылғандағы түрлерін, сөз тіркестерін тексеретін ғылым. Сонымен ... ... ... атқаратын қызметтеріне қарай топтарға бөлу, әр сөз табына тән категорияларды анықтау міндетін де қоса атқарады.
Десек те, соңғы кезде морфологияның зерттеу аясы ... ... ... ... нысаны болып табылатын қосымшаларды сөзжасамға бөліп, ал жалғауларды синтаксистің үлесіне тиесілі ... ... бой ... ... Осы ... ... профессор‑ғалымдар да өз күмән‑күдіктерін де жариялаған болатын.
Профессор Б. Момынова [9,6] деп сөздерді сөз топтарына бөлудегі үш ... бірі - ... ... ... ... бара жатқандығын айтса, профессор Т. Сайрамбаев атты мақаласында: [10, 232-233] ... ... ашық ... ... ... ... ... келешегіне жанашырлық танытады. Ғалымдар бұл мәселені орынды көтеріп отыр. Қазіргі таңда күмәнді мәселенің басы ашылмаса, морфологияның келешегі де, зерттеу ... да ... ... ... ... ... ... сұрақтарға жауап таба алмауымыз мүмкін.
Кезінде Ы.Е. Мамановтың: [11,156] деген пікірі қазір де ... ... одан ... ... ... ... құрылымы, олардың сөз тудыру, форма тудыру тәсілдері мен жүйелері өздерінің даму ... ... ... ... ... жазылған грамматикаларда, атап айтсақ, 1967 жылы жарық көрген ... сөз ... сөз ... сөз ... ... деп берілсе, А. Ысқақов [5,25], Т. Аханов [4,25], А. Қалыбаева (жұрнақ, ... ... [12,15] т.б. ... ... сол ... ... тілі морфологиясы бойынша жазылған еңбектерде қосымшалар сөз тудырушы, форма тудырушы, сөз байланыстырушы болып үш топқа бөлінеді. Ы. Маманов, С. ... сөз ... және ... ... ... ... [13,15] деп екіге жіктейді. Н. Оралбай грамматикалық мағыналы қосымшалар (жалғауларды, грамматикалық жұрнақтарды жатқызады) мен сөзжасамдық қосымшалар (сөзжасамдық жұрнақтарды ... ... ... А. ... қосымшаларды деп есептейді. Тұлға тудырушы қосымшаларды қызметі мен ішкі ... ... ... ... ... тұлға тудырушы қосымшалар (сын есімнің шырай жұрнақтары, рең мәнді жұрнақтар, сан есім ... ... ... ... ... ... категориялары);
Грамматикалық тұлға тудырушы қосымшалар: рай, шақ, жақ тұлғалары; зат есімнің жалғаулары (септік, көптік, тәуелдік), жіктік жалғауы;
Қызметтік мән туғызушы қосымшалар: қимыл ... ... ... ... (қос ... - Е. ... тұлға тудырушы қосымшалар [8,214].
Демек, ғалымның пікірінше, жоғарыдағы тұлға тудырушы қосымшалар морфологияның үлесіне тиеді де, сөзжасам негіз сөздің мағынасы арқылы жаңа ... ... ... жолдары мен тәсілдерін анықтайды. Морфологияда негіз сөз сөздің түбірі делініп зерттелсе, сөзжасамда сөзжасамдық тұлға ретінде айқындалады. Яғни, сөзжасамдық ұя, ... ... ... тарам, сөзжасамдық тізбек бойынша қарастырылады, оның өзіндік ұғымдары, бірліктері бар сала. Негізгі зерттеу нысаны - ... сөз. Ал ... сөз ... ... нысанына айналған қосымшалар арқылы да жасалады.
Бұл мәселе сөздердің грамматикалық категорияларына қатысты. Мысалы, сан есім, есімдік, үстеу т.б. сөз ... ... ... ... ... ... бұл сөз ... белгілі парадигмалық жүйеге бағынбайтын, грамматикалық, тұлғалық түрлері жоқ сөздер. Ал грамматикалық категориялары бар сөз таптары - зат ... сын ... ... ... етістік. Таратып айтар болсақ, зат есімнің сан‑мөлшер (көптік) категориясы, сапалық сын есімнің ... ... ... ... ... ... рай, шақ, жақ ... Байқап отырғанымыздай, грамматикалық категориялардың түрлену жүйесі біркелкі емес. Олардың морфологиялық көрсеткіші болып табылатын ... ... ... таза ... ... үстеп тұрса, бірде лексика‑семантикалық сипатқа ие болып тұр.
Ал тіліміздегі көптік, ... ... ... ... білдіретін грамматикалық заттық мағынаға ешбір нұқсан келтірмей, сандық, мөлшерлік, меншіктілік т.б. мағыналар үстеп, сөйлемді байланыстыру ... ... ... ... ... ол ... синтаксис саласының зерттеу нысанына беру керек пе, жоқ па деген ой да қылаң беріп қалады. ... тілі ... ... ... ... ... ... қарастыруы да ойланарлық жағдай.
Қорыта келгенде, морфологияда басы ашылмай жатқан мәселе жетерлік. Мақаламызда морфология саласына, оның зерттеу нысанына қатысты ғалымдардың айтқан ... ... ... қайта қарауды, тереңірек зерттеуді қажет ететін тұстары бар екендігіне көз жеткіздік.
1.2 Оқушылардың оқу белсенділігін арттыру ... ... ... ... ... ... мағлұматтарды қарапайым беруге негізделген жеткілікті дәрежеде айқын қалыптасқан ... беру ... ... ... ... береді. Жеке тұлғаға деген талаптың күшейе түсуі қазір дүние жүзінде білім беру ... ... ... жасау тенденциясының үдей түсуіне себеп болып отыр:
- ... ... ... ... ... ... әрекетінің көп сырлы құрылымын қалыптастыруға көшу;
- оқытуда оқушылардың танымдық іс-әрекеттер құралын белсенді меңгеруге бағыттау;
- оқыту процесін жеке ... ... мен ... ... ... ... ... замандағы қоғамға толық мүмкіндігінше өзін-өзі жүзеге асыру.
Бала белсенділігі туралы XVI - XVIII ... ... ... ... (Я.А. ... Ж.Ж. ... және бұл ұстанымдарды А. Дистервегтің, К.Д. Ушинскийдің және XIX ғасырдың басқа да прогрессивті ұстаздардың қолдауы физиологиялық және ... ... адам ... мәнін методологиялық бағалаушылық пен расталады (И.В. Сеченов, В.М. Бехтерев, И.П. Павлов, Л.С. Выготский, С.Л. ... А. ... ... Осы ... нәтижесінде тұлғаның белсенділігі оның табиғи жаратылысы жағдайы, сонымен бірге, тұлға іс-әрекет барысында қалыптасатындығы, іс-әрекет қандай болса, тұлға да сондай болады ... ... ... ... жеке тұлғаны жан-жақты дамыту үшін оқу белсенділігінің мәні ерекше.
Шынымен-ақ, ... оқу ... ... ... ... ... алуды қажетсіну қазіргі таңда шешуін күтетін өзекті мәселелердің бірі екені айқын.
Адамның белсенділігінің табиғатын тани білу, еңбек және моральдық белсенділік дәрежесі ... ... ... мен ұжым үшін ... жете ... мұғалімінің басты міндеті.
Белсенділік деп адамның іс-әрекеті үстіндегі жағдайын айтады. Тіршілік және ... ... ... ... жасау, таным және өзін-өзі тәрбиелеу белсенділігі дамиды.
Бала белсенділігінің ең алғашқы формасының бірі қарым-қатынас жасау белсенділігі. Бұл адамның бүкіл өмірінде ... ... ... жас ерекшеліктеріне сәйкес басқа адамдар мен қарым-қатынас жасау белсенділігінің мазмұны өзгеріп отырады. Мектеп жасына дейінгі ... ... ... ... үңіле қарап, үйренеді, оларға еліктейді. Балалардың саналы түрде істейтін ... ... ... ... ерікті белсенділік дейді. Бұл жастағы балалардың үлкендердің әрекеттеріне және олармен өзара қатынас жасауға еліктеу рөлді ойындарды атқару барысында байқалады. Көбінесе ... ... ... ... ... ... қатынасы қамтылып көрсетіледі, ұжымдық өмір дағдылары қалыптаса бастайды. Ойын барысында балалардың құрдастарымен де ... ... ... Олар ... ... ... ... білдіреді, еңбекке байланысты тапсырмаларды бірігіп, орындауға, өз қылықтарын ережеге бағындыруға, керексіз әдеттерді тежеуге, кедергіні ығыстыруға үйренеді.
Әр түрлі ойын баланың ... ... ... жасау белсенділігін дамытады.
Қарым-қатынас белсенділігі әсіресе, мектеп жасындағы балаларда айқын көріне бастайды. Ата-аналармен, мұғалімдермен, ... және ... ... балалардың қатынас жасауында әр алуан ерекшеліктер болады. V - VI сынып оқушылары ... ... үшін ең ... ... дос және жолдас болатын құрбы-құрдастарын іздестіреді.
Қарым-қатынас жасау белсенділігі жеке адам қасиеттерінің (мархабаттық, қайырымдылық, қамқорлық, өзі үшін және басқа адамдар ... ... ... ... ... сезімі т.б.) қалыптасуына мүмкіндік туғызады.
Баланың даму барысында таным белсенділігі ... ... ... ... (5-6 жас) балалар заттарды түсіне, формасына қарап ажырата бастайды, олардың құрылысын, ... ... ... келеді. Балалардың бір нәрсені құмартып, білуге талаптануын таным ынтасы дейді. Балалар өте байқағыш, әр нәрсеге үңіле қарайды, кейде терең ойға ... ... ... ... ... қалыптастыруда білім беру тәсілдерінің ерекше маңызы бар. Оқу барысында балалар түрлі заттардың, құбылыстардың мәніне, ғылыми ұғымдар мен заңдылықтарға ... ... ... ... ... практикада еркін білуге үйренеді. Оқушылардың таным белсенділігі олардың шығармашылық іздену ... ... ... ... мен ... ... адамның санасының қалыптасу барысында өзін-өзі тәрбиелеу белсенділігі ерекше орын алады. Бала даму барысында өзін-өзі жетілдіру ... ... ... әр ... әрекет жасайды.
Оқушылардың өзі-өзі тәрбиелеу ісін жетілдіру үшін олардың жас және ... ... еске ... оқу тәрбие жұмысының барысында сана сезімін ояту, өз бетінше жұмыс істей білуге үйрету - ... ... ... ... ... ... ... күрделі моральдық-еріктік сана ретінде қаралады. Онда қоғамдық жұмысқа деген ынтасы, тапсырманы орындаудағы жауапкершілігі, орындаушылығы мен инициативтілігі, өзіне және ... ... ... ... ... ... ... басқаларға көмектесуге әзір тұруы, ұйымдастырушылық іскерлігінің болуы осылардың барлығы бірінен-бірі ажырамастай ... ... ... ... ... ... іс-әрекетке қатынасын және оның белсенділік дәрежесін сипаттайды. Кейбір жеке оқушыларда бұл ... ... ... ... ... және жас ... сондай-ақ мектеп оқушыларының жеке бас тәжірибелеріне және белсенділік дәрежесіне байланысты. Коллективте қоғамдық жұмысқа деген ынтасы тұрақты ... ... ... да ... ... олар ... ... оған кірісіп кете береді, өйткені олай істемей тұра алмайды. Бірақ мұғалім ... ... ... ... ... ... тек ... үшін ең қызықты нәрселерді ғана жасайтындар да аз кездеспейді.
Тапсырманы орындау үстінде бір оқушы өзі жауапты бола тұрып, тапсырма ... ... да ... етуі ... ... өзі ... орындайды, бірақ жолдастары туралы ойламайды, ал үшіншісі өзгелерді бар ынтасымен құмарландырады, бірақ өзі еш нәрсе істемейді. Бұл ... ... ... компононттердің дамуындағы теңсіздіктерді тәрбиелеудің нақтылы процесінде ескеріп отыру, сөйтіп, осы арқылы кейбір оқушыда нашар, ... ... ... ... ықпал жасау керек.
Сана мен іс-әрекеттің тұтастығы материалистік диалектика мен психалогияның ең маңызды заңдылығы болып есептелінеді. К. Маркс адам пассивті ... ... ол ... ортасын, жағдайларды және өзін белсенді (активті) түрде өзгерте алады деп жазған болатын. Бұл ... ... ... ... маңызды жолын ашады. Демократиялық педагогиканың классиктері де (И.Г. ... Я.А. ... Ы. ... т.б.) жеке ... ... белсенділігіне, оның шығармашылық-қайта құру іс-әрекетіне үлкен мән берген.
Белсенділік ... ... ... бірі ... ... Дьюидің жетекші қағидасының айтуы бойынша оқыту процесінің белсенді ... ... ... ... ... Дьюи бойынша оқушы егер алса, белсенді болады (S.M. Fishman, L. McCarty, 1998). Бұған қалай жетуге болады? Бұл ... ... бір ... ... және оның ... алдағы ізденістерге қажет болатын жаңа жетістіктерге жету жолдарына үйренгенімізде орын алады деп есептейді ол. Оқушыға оқырманның қызығушылығын ... ... ... ... ... оқу ... енген материалды оқу барысында меңгерілетін және нәтижелерге әкелетін проблемаларды оқуға беру біздің қолымыздағы нәрсе. Онда Дьюидің айтуына сай, оқыту мектептен тыс ... ... ... ... ие ... (S.M. Fishman, L. McCarty, ... ... айтуынша кластағы мүдде мен жігер механизмін Дьюи келесі тұрғыда көрсетіледі:
1. Не үшін? Балалар мектепте үйреніп жатқаны мен өзінің ... ... ... ... ... ... ... оларды мақсатқа жету үшін не көмектесетінін анықтау керек. Егер сен біреудің сенімін өзгерткің келсе, онда сен көрсетілген ақпараттар нақты неге ... ... ... ... ... Пән мен ... ... жетудің қажеттілігі мен мағынасы болуы керек.
3. Не арқылы? Бұл оқушыларды кластағы таныс емес элементтерді тануы үшін қолданатын бұрынғы тәжірибесі.
Психологияда белсенділікті ... деп ... Жеке ... ... оның қажеттіліктерінен туады (материалдық және рухани, жеке немесе қоғамдық қажеттіліктер). Жануарлардан айырмашылығы адамның қажеттіліктері сәби жасынан бастап-ақ қоғамдық қажеттіліктермен ... ... ... ... оның ... оның ... ... міндеттерін дұрыс қоя алуына, оларды орындау тәсілдерін дұрыс таңдай алуына ... ... және жеке ... ... ... ... ... әсерлерге қатысты ішкі ұстанымдарына байланысты ол әр түрлі бағыттарда қалыптасуы мүмкін. Егер оқушының осы ... ... ... ... ... ол тәрбиешісі қалағанынан қайшы бағытта дамиды. Мысалы, мұғалім оқушылардың ... ... ... ... ... ... қояды да, оқушы оған ренжіп қалады. Мұндай жағдайда мұғалімнің үлгерімді ... ... ... сөзі ... жасырын, кейде тіптен ашық қарсы әрекет тудырады. Тәрбиеші, оның педагогикалық әсері ішкі өрісте, яғни ... ... мен ... оң ... ... ... ... әрдайым осылай болып отырады.
Осының нәтижесінде, жеке тұланың дамуы мен қалыптасуында көрініс табатын ... ... мен ... екі ... - ішкі және ... ... ... болды. Қоршаған ортаның әсері мен тәрбие жеке ... ... ... ... ... Табиғи әсерлер - бейімділік пен әуестік, сонымен қатар, адамның сезімдері мен күйзелістері, оның сыртқы ... ... ... ... ... мен ... - ... ішкі факторларға жатады. Жеке тұлғаның дамуы мен қалыптасуы осы екі фактордың өзара байланысының нәтижесі болып табылады.
Егер тәрбие жеке ... өз ... ... ... ... ... ... ықпалына әсер ететін болса, онда оның жеке тұлғаның дамуында шешуші рөл ... ... ... Осы ... пен өсіп келе ... адамның жеке тұлға ретінде жетілуіне деген өзіндік ынтасы ғана түбінде оның дамығанын анықтайды. Осылайша бұл процесс, шын мәнісінде, өзін-өзі ... ... ... ... ие ... Л.Н. Толстойдың адамның дамуын жеміс ағашының өсуімен салыстыруы тегін емес. Өйткені, сөздің тура ... оны ... ... ол ... ... Адам тек қана топырағын қопсытады, тыңайтқыштар себеді, артық бұтақтарын кеседі, яғни оның ... ... ... ... ... ... ... оған дем береді. Ал өзіндік даму өзінің ішкі заңдары бойынша жүреді.
Баланың, оқушының белсенділігі іс-әрекеттің әралуан түрлерінде көрінетіні ... ... өмір ... ... ... белсенділіктері, өзін-өзі жетілдіру мен қоршаған өмірді түрлендіру, өзгерту белсенділіктері ... ... ... өзі де ... емес ... ... ... бағынады. Ол өзінің талаптарын орындатқанда (үлкендерге) белсенді, ол қоршаған ... ... өз ... ... Ол ... деген (ұнату, ұнатпау) және заттарға деген (керек, керек емес, жақсы ... ... ... ... жеке ... ... көрсетеді. Бұл қатынастар оның іс-әрекетінде жеке тұлғаның өзгешелігін жасай ... ... ... ... баланың белсенділігінің ең ерте белгісі. Адамның әлеуметтік тіршілік иесі ретіндегі ерекшеліктері осы қарым-қатынаста ... Онда ... ... қатынастың көптеген алуан түрлі ренктері бар: ата-анаға, мұғалімдерге, таныстарына, ... емес ... ... ... ... ... Бала өзіне дос таңдайды, ол адамдардың белгілі бір шеңберімен қарым - қатынас іздейді, ол басқаларға ықпал ... ... ол ... ... ... орындаушы болады. Қарым - қатынас белсенділігі жеке тұлғаның ең маңызды жақтарының дамуына жағдай жасайды, олар - ... ... ... өз өзі ... ... ... өз істері үшін жауапкершілігі.
Оқушылардың оқу белсенділігін қалыптастырудың бір көзі - ... жаңа ... ... ... ... ... Көптеген инновациялар арасында оқушылардың оқу белсенділігін қалыптастыруға аса ... ... - Сын ... ойлау жобасы. Сын тұрғысынан ойлау - ашық қоғам негізі. Ол - өз алдына ... ... және ... ... ... ... әр ... байланысты өз пікірін айтып, оны дәлелдей алу, сонымен қатар басқалардың пікірлерін дәлірек ... және сол ... ... ... ... ... Бұл ... деп аталады.
Бағдарлама құрылымы үш деңгейден тұрады:
1. Қызығушылықты ояту. Оқушының тақырып туралы не білетіндігі анықталынады, белсенділігі артады.
2. Мағынаны ... ... жаңа ... бұрынғы білімімен ұштастыра түседі.
3. Ой толғаныс. Оқушылар өз ... мен ... ... өз ... айта ... ... алмасады. Өзгелердің ой кестесін үйренеді.
Осы бағдарламаның стратегияларын меңгеріп, тәжірибе жүзінде қолданса, оқушылардың оқу белсенділіктері, сабаққа деген қызығушылықтары ... ... ... ... ... ашық ... еркін сөйлеу дағдылары қалыптасады. Өздеріне сенімсіздік білдіріп, бұйығып отыратын оқушылар да өз ойларын аз да ... ... ... ... ... ... ... ТАРАУЫН ОҚЫТУДА ЖЕКЕ ТҰЛҒАНЫҢ БЕЛСЕНДІЛІГІН АРТТЫРУ ЖОЛДАРЫ
2.1 Морфологияны оқыту барысында оқушылардың белсенділігін арттыру арналары
ХХІ ғасырдың табалдырығын аттаған ... ... ... ... ... ... бет ... Сондықтан еліміздің туын биікке көтерер білімді, білікті, адамгершілігі жоғары ұрпақ тәрбиелеу біздің ... ең ... ...
[11,24] - ... ... ... Президенті Н.Ә.Назарбаев.
Қазақстан Республикасының заңында ұлттық және ... ... ... ... мен ... жетістіктері негізінде жеке адамдарды қалыптастыруға, дамытуға және ... ... ... ... беру және жеке ... ... рухани күш - қуатын жетілдіру, жеке тұлғаның жан - жақты толысуына жағдай ... ... ... ... ... ... ... білім алу үрдісі оқытушы мен оқушыға шығармашылықпен жұмыс жасауға итермелейді, себебі оқушы білімді ... ... ... алу керек болса, мұғалім оқушының білім алуына себептер, жағдайлар тудыру керек. Ол үшін ... ... ... ... ... сабақ үстінде қандай болмасын оқушы тарапынан әртүрлі сұрақтар туындау мүмкін сол жерде мұғалім қажетті бағдар беріп ... тура ... ... ... заман талабына сай мұғалім емес, жеткізуші, яғни білім алу ... ... ... Осы ... ... ... сай ... білім алу белсенділігін жоғарылату мақсатында жаңа технологияларды менгеру ... ... ... ... ... ... ... мемлекетаралық бақылау, ұлттық бірыңғай тест, 12 жылдық оқуға көшу барлығы Қазақстандық білім сапасын көтеруді және халықаралық деңгейге жеткізуді көздейді. Осы ... ... ... ... ... да ... қатысты.
Оқушылардың танымдық қызығушылығын арттыруға бағытталған технологияларға сын тұрғысынан ... ... ... ... ... ... ... жатады. Қызығушылық деп - оқушының бір нәрсеге зейін қоюын, ... ... мен ... танып білуге ұмтылуын айтамыз.
Сабақта интерактивті тақта қолдану сабақ үрдісін тиімді қолданумен қатар оқушылардың ... ... ... ... ... ... өз ... білім алуына себеп болады. Өз бетінше білім алу - білім сапасын көтерудің бірден бір жолы ... ... ... ... ... алдындағы мақсат оқушының оқуға ынтасын көтеру, қызығушылығын арттыру, бұл білім сапасын ... ... сөз. ... құру ... ... ... ұйымдастыру. Бұл сабақтың маңызың және әдісін анықтайды. Сондықтан таңдалған әдіс сабақ барысының тиімділігін көрсетеді. ... ... ... ... ... ... ... жеке қабілеттерін, білім алу деңгейін тыс қалдырмау қажет. Қиын шығармашылық тапсырмаларды тек ... ... ... беру ... ... ... ... тапсырмаларды орта деңгейлі қабілеті бар оқушыларға беру олардың өзі-өзіне деген сенімін түсіріп, келе-келе сабаққа деген ынтасын жоғалтуының себебі ... ... ... ... ... әртүрлі іс-әрекет жасайды: мұғалімді тыңдайды, оқулықты оқып, қосымша әдебиетпен жұмыс жасайды, зертханалық тапсырмаларды ... ... ... әр ... ... ... үрдіске жатады: жады, қабылдау, ойлау, ойша бейнелеу.
Аталған процестер ... ... ең ... ... табылады. Ойлау мен жады арасында тығыз байланыс бар. Ой елегінен өткен материал жадыда ... ... ... ... да ... ... ... тигізеді.
Оқушының танымдық іс-әрекетін белсендіру дегеніміз - ол ойлау қабілетін белсендіру деп айтуға болады. ... оқу ... тек ... ... тапсырмаларды орындау әдістерін үйрету ғана емес, сол тапсырмаларды өздігінен орындауға ынталандыру ... ... ... ... ... мен қызығушылығын арттыру казіргі заманғы мектептің басты талабы.
Әр сабақ тақырыптан басталады, тақырыпты жай ауызша мәлімдеу керек емес, тақырып ... ... ... ... ... ... тақырыптың маңыздылығын, бұрын өткен сабақпен байланысын көрсету маңызды. Оқушы тақырыптың маңызын түсіну барысында ... ... ... ... әр ... басты міндеті-білім алушының танымдық құзырлылығын дамыту. Ол үшін ... ... ... ... материалды қабылдау ерекшелігін ескеру.
- Оқыту үрдісіндегі ашықтық, ... ... ... ... ... Жеке дара ... ... ұйымдастыру.
Танымдық қабілетті арттырудың жолдары:
- Ақпаратты өмірмен ұштастыру, байланыстыру
- ... ... ... ... ... ... ... білу
- Салыстыру, талдау, жинақтауды үйрету.
Әр пәннің оқушыларға ... ... ... мол ... ... ішінде қазақ тілі пәнінің де оқушылардың ақыл-ой, танымдық ... ... ... зор. Оқушыларға танымдық тәрбие берудің алғашқы баспалдағы деп оқытудағы саналылық принципін атауға ... ... ... ... ... ... тіршілікті оқыту барысында тәрбиелік міндеттердің де шешілетіні белгілі.
Қазақ тілі құбылыстарының, қоғамдық-әлеуметтік өмірдің мәнін, заңдылықтарын терең ... ... ... ... ... мен ... ... оқушының әрбір қадамы оның дүниетанымын кеңейте түседі.
Қазақ тілі ішіндегі оқыту ... ... ... ... белсендіу-білім мазмұнын тереңдетеді, қоғамдық әлеуметтік өмір мен ғылым-білімді ұштастыра келіп шәкірттің дүниетанымын кеңейтеді, өзінше ой-пікір ... ... ... ... ... ұстаз бен оқушының бірлескен әрекеті ... іске ... ... ... әрқайсысы жеке тұлға ... ... ... ... ... оқытқанда танымдық тұрғыдан оқыту мынадай мәселелерді қамтиды:
1. Морфология білім ... ... ... ... ... ... ... ала отырып, сабақтың білімдік мақсатымен қоса ... ... ... ... ... етеді. Бұл оқушыны сынып жетекші мен ... ... ... ... ... ... тілі ... меңгеруге жетелейді.
2. Сабақ барысында жеке тұлғаның психологиялық жай-күйін ескере отырып, есте ... ... ... кез - ... ... ... ... дәлелді мысал келтіре алу қабілетін жетілдіру сөз таптарына ... ... ... ... ... ... ... ең қажетті, ең пайдалы нәрсені сұрыптап, таңдай білу ... ... ... ... ... сай ... етуге жетелейді.
3. Сабақтағы материал сынып шеңберінен ... ... ... ... ... бола келіп, одан әсер ... ... ... өмірмен астасып, ұштасып жатса, теориялық білім практикамен жалғасып, баланың ... ... ... ... ... ... жаттықтырады.
Танымдық белсенділік пен оқушының дербестігі бір-бірінен ажыратқысыз. Оқушының ... ... оның ... ... ... ... Ал басқа қабілет-қасиеттері іс-әрекет барысында айқындалып ... ... ... ... ... ... те өркен жая алмайды.
Сондықтан да ... ... ... ... ... ... іс-әрекеттің өркендеуіне, ақыл-ойға қозғау салады. Мұның өзі білім сапасын ... ... оны ... ... жолын кеңейтеді.
Танымдық белсенділік көрсеткіштеріне ... оқу ... ... ... дәстүрден тыс оқу жағдайларындағы тәртібі, оқу міндеттерін шешудегі өз беттілігі ... ... - өте ... үрдіс. Білім қорының молаюы да осыған байланысты. Таным белсенділігін арттыруда биология пәнінің қосар үлесі ерекше. Ал, оқушылардың ... ... ... шарты проблемалық оқыту.
Іздену - оқу -таным ... ... ... ... ... Оны ... ... жиынтығынан зерттеу әдісі туады, ал одан проблема шешіледі.
Алдымызға қойған проблеманың ... ... - ... ... ... қабілетін сабақ үстінде және сабақтан тыс уақыттарда арттыру, өз бетінше еңбектене білуге дағдыландыру. Жеке оқушының таным ... ... ... ... ...
1. ... ... деңгейі кеңейе түседі.
2. Оларға қиын, түсініксіз болып көрінетін ... ... ... ... ... Оқушылардың бойында деген сияқты намыс белсенділігі артады.
Оқушылардың таным бесенділігін арттырудағы өз дәрежесінде ... ... ... әсері мол. Кабинетте оқушылар да, мұғалімдер де өз жұмыс орнына ... ... ... ... ... ... жинақтайды, оны оқушылар алдында дұрыс дәресінде көрсете білуге дағдыланады.
Білім берудің негізгі сатысында биологияны оқытудың мақсаты - ... ... ... ... ... біліктілігі дамыған, сөйлеу мәдениеті қалыптасқан, бәсекеге қабілетті дара ... ... ... ... оқытуда оқушының жан-жақты жұмыс істеу мүмкіндіктеріне жол ашу үшін ... ... ... ... қойылады.
Қазіргі заман мұғалімінен тек өз ... ... болу ... жаңалыққа жаны құмар, оқытудың жаңа ... ... ... білімі мен білігі жоғары тұлға ... ... ... талап етіледі.
Оқу құрылысын жүйелі талдау негізінде ... ... ... екі іс - ... ... ... ... оқушының мұғаліммен бірге араласа отырып орындаған әрекеті;
- оқушының дербес іс - ... ... ... ... ... оқыту үрдісін жүзеге асыру мүмкін емес.
Сабақты тартымды әрі сәтті өткізе білу ... ... көп ... білімділікті, қабілеттілікті және тапқырлықты қажет етеді. Менің ойымша ... ... ... ... ... бар.
Олар:
- сабақтың тақырыбына сай сабақ жоспарын жасау;
- тақырыпқа сай сабақ ... оның ... ... ... ... ... ... сай шығармашылықпен іріктеп алу;
- дидактикалы, техникалық құралдарды, электрондық оқулықтарды мақсатқа сай, оқушы сезіміне әсер ететіндей тұрғыда ... ... ... ... озық ... мен жаңа технологияларды пайдалану.
Қазіргі таңда оқыту үрдісінің интерактивті әдіс - тәсілдері өте көп. ... ... мен озық ... ... даму ... ... ... оқыту әдіс -тәсілдерінің бәрін де еркін игеріп, нақтылы жағдайға орай ең тиімдісін таңдап алу және оларды түрлендіре үйлесімді, әрі ... ... - ... ... ... ... ... тақырып сайын оқушылармен түрлі шығармашылық жұмыстарды өз шеберлігіме қарай ұйымдастырып, түрлендіріп отырамын. Өзімнің тәжірибемде әрбір оқушыны жеке ... ... ... және ... ... ... ... өткізілген сабақтарымды ұсынғым келеді.
Морфология тарауында әр тақырып сайын оқушылармен түрлі шығармашылық ... өз ... ... ұйымдастырып, түрлендіріп, өткізуге жұмыстанамын. Өзімнің тәжірибемде оқушыны тұлға ретінде қалыптастыруда осы сабақтарымдағы жеткен нәтижем:
- оқушылардың тақырыпты оқуға және пәнге ... ... оқу ... ... оқу ... ... ... сабақ кезінде және сабақтан тыс жан-жақты ізденуге үйретеді;
- оқушы өзін - өзі тану жолы ... ... ... ... ... ... жақсы түсінеді;
- оқушы білім алу жолында өз ... ... ... ... ... талпынады;
- зерттелетін объектіні морфологиялық ғылыми әдістерді пайдалана отырып, оны дәл анықтау жолын ізденуге үйренеді.
Әрбір ... - ... ... ... ... да әр сабақты оқушының есінде қалатындай етіп түрлендіріп отырған жөн. Қазіргі ғылым мен техниканың ... ... ... ... ... тереңдету, ғылыми тұрғыда дамыту, өз бетімен жұмыс істеуге дағдыландыру, ойлау қабілетін дамыту, сөйлеу шеберліктерін арттыру, өз ... ... ... құралдарды іздестіру және оны пайдалана білу мақсатында жаңа технология әдістерін тиімді пайдалану - ... ... ... - ... оның ... ... аша ... ғана бойлай алады. Ондай адамдарды дайындайтын, білім беретін, бала жанының бағбаны - ... ... ... ... санасына сабақ арқылы жеткізеді. - дейді, Ж. Қоянбаев. Ендеше келер ұрпаққа тәрбие мен білім ... ... ... ... ... жолы - жаңа ... қолдану. Бүгінгі таңда озат педагог-ғалымдар, тәжірибелі мұғалімдер ойлап тапқан сабақты түрлендіре өткізудің неше түрлі жаңа тәсілдері жеткілікті. Қазақстанда да ... үшін ... ... ... мәселесімен айналысып, ғылым мен практиканы қоса алып жүрген отандық ғалымдарымыз баршылық.
ХХІ ғасырдың жан-жақты зердері, дарынды, талантты адамын қалыптастыру ... ... беру ... мемлекетіміздің басты назарында. Егеменді ел болып, таңдаулы елу елдің қатарына ену басты ... ... соң, ... мен ... ... дүние жүзілік деңгейге сай болуы керек. Елімізде болып жатқан өзгерістер мектеп жұмысына да ... ... ... ... ... Морфологияны оқыту аясында ойын элементтерін қолдану арқылы оқушылардың белсенділіктерін арттыру
Ойын - оқу ... ... әрі ... әрі ... ... ... ... категория. Сонымен бірге ойынды мұғалім мен оқушылардың бірлескен оқу ... ... ... ... ... ... болады, қазақ тілі сабағында ойын формаларын енгізу барысында ... ... да ... ... өте зор. Бастауыш сынып оқушыларының мектепке келгенге дейінгі негізгі әрекеті - ойын болса, оқу-тәрбие үрдісінде олар біртіндеп ойын ... оқу ... ... бейімделуі тиіс. Ол сабақ барысында пайдаланылатын дидактикалық ойындар арқылы жүзеге асады.
Ойынның ... - ... ... білімдерін қалыптастыру, тиянақтау, пысықтау.
Міндеті - баланың қызығушылығын ояту, белсенділігін арттыру.Дидактикалық ... - ... ... арттырудың құралы. Сабақта ойындарды қолданудың түрлі жолдары бар. ... ... ... ... ... және ... ... шешеді. Ойын сабақтың басында - өткен сабақты еске түсіреді.
Сабақтың ... - ... ... ерік-жігерін дамытады, сабаққа ынтасын арттырады. Сабақтың соңында - ... ... ... ... білімді жинақтау мақсатын көздейді. Ойын - оқушылардың оқуға деген ынтасын арттыратын құрал. ... ... ... ... ... сабақ үстінде ойынды көп қажет етеді. Оларға пайдаланылатын ойындар ... жас ... ... ... отырады. Мысалы, дайындық сыныбында қарапайым ғана ойын ... ... ... ... ... ... жас ... сай болып күрделенгені дұрыс. Олай болса, ойынды пайдаланудың маңызы зор. ... ... ... түрлері бар. Сондықтан ойын балалардың жас ерекшеліктеріне және өтілетін сабақтың тақырыптарына мазмұнына сай етіліп таңдалып алынғаны ... Бала ойын ... ... ... ... ... ... ал оқу үрдісінің қалай ойынға ұласып кеткенін аңғармай қалуы тиіс.
Қазақ тілі сабағында ойын ... ... ... жаңа ... ойын арқылы меңгертуде не бір жақсы нәтижеге жетуге болады;
- ... ... ... ... ... ... қабілеттерін арттырады;
- өзіне деген сенімділік пайда болады, логикалық ойлау қабілеті ... ... ... ... қала ... ... есте сақтағандарын тексеру. Қала атауларын дұрыс жазуға дағдыландыру.
Ойын шарты: Тор көздің ішіндегі шашыраңқы әріптердің ... қоса ... тор ... ... қала ... тапқызу.
С
З
Ы
Л
А
Е
У
А
Т
Қ
Ы
П
А
Р
Д
А
Н
А
А
Р
А
В
А
Қ
Т
А
Р
О
Р
Ғ
Л
О
Д
С
Т
А
Л
А
А
П
Д
Ы
А
Р
З
ойыны
Мақсаты: Сөз таптарды есте сақтау қабілеттерін арттыру.
Ойын шарты: Сөз таптарды екі қатарға ... ... ... сөз ... екінші қатарда мысалы жазылады. Оқушының міндеті тілдік сызықшамен қосу арқылы әр сөз табын ... ... ... Зат есім ... Сан есім ... Сын есім ... Етістік сен
Г) ... ... ... ... ... ... үш
Е) Еліктеу сөз ... ... ... ... ... ... тез, әрі дұрыс жауап бере білуге дағдыландыру.
Ойын шарты: Бұл ойынның әр ... ... ... ... ... бір ... ... кейін бекіту мақсатында жургізуге болады. Мұғалім тақырыпқа сай сұрақтарды айтады, шабандозшылар тез әрі ... ... беру ... ... дұрыс жауап- бір қадам алға жылжу.
Мысалы: тақырыбынан ... ... ... ... ... Сөз таптары дегеніміз не?
2. Неше сөз таптары бар?
3. Зат есім дегеніміз не?
4. Зат есімнің түрленуі ... ... Сын есім ... не?
6. Сан дегеніміз не?
7. Есімдік дегеніміз не?
8. Етістік дегеніміз не?
9. Шылау жалғаулары?
ойыны. ... Сөз ... ... алған білімдерін тексеру.
Ойын шарты: Әр топқа берілген кестеден әр сөз таптарына қажетті сөздерді теріп ... есім : ... ... ... ... есім: он,...
Сын есім: көк,....
ойыны.
Интерактивті тақтадан суреттер көрсету. Әр қатардан 4 ... ... ... ... ... ... ... тақтадағы суреттерді (қозы, аңшы, бор, нан, алма, бота, күн, қыз, сүргі, ай, ... ... тез ... ойлайды. Қозы, аңшы, бор, нан т.б. сөздердің тұлғалық және құрамдық қасиеттерін ажыратады.
... ... ... ... ... ... ... қате жібереді. Оқушылар сол арада мұғалімнің қателескенін шартты белгі арқылы ескертеді.
Б) Оқушыға ... ... ... бар ... ... өзін мұғалім ретінде сезінуге мүмкіндік беріледі.
ойыны.
Берілген сөйлеммен аяқталатындай етіп, әңгіме ... ... ... ... ... ... ... жауап беру. (Е,Б,Ә)
* Сен бүгін нешеде тұрдың?
* Сен қандай үйірмеге барасың?
* Демалыста қайда барасың?
* Сабақ нешеде басталады?
ойыны.
Берілген сөз ... ... ... Шай қайнатым уақыт
* Аяқ астынан
* Кірпік қаққанша
ойыны.
Суреттерді ... ... ... айту ... не ... табу
логикалық ойыны.
* Етікші аспабының бірімен ұқсас есімдіктің түрі (біз)
* Басқасының бәрін өзі сұрайды, өзінен ешкім сұрамайды (сұрау есімдігі)
ойыны.
Берілген ... ... ... ... ... ... ... соңғы дыбысынан басталатын жаңа бір сөз тауып айту
ойыны. Ойынның мақсаты: Сөздерге дұрыс ... қоя ... ... ... ... кім? не? ... ... сұрақтарды жазып қою. Бұл сұрақтарға жауап беретін сөздерді қатты қағазға жазып, ... ... әр ... ... шығып, сөзіне қойылатын сұрақтың қасына барып тұрады. Бұл ойынды ұпай беріп ойнауға болады.
ойыны. Ойынның мақсаты: сөйлемдерді дұрыс құратуға үйрету. ... ... ... екі ... ... ... қағазға сөз таптарын бөліп жазу. Оқушыларға карточкаларды таратып беру.Оқушылар тақтаға шығып сөз ... ... ... ... мысалын оқушы қасына барып, жалғасын оқиды.
ойыны. Интерактивті тақтадан мазмұнды суреттер көрсетіледі. Топта сөйлемдер арқылы мәтін ... ... хат, ... ой-толғау, хабарландыру, жарнама құрастырылады (ауызша).
ҚОРЫТЫНДЫ
Оқушының іс-әрекетін белсендіру дегеніміз - ол ... ... ... деп айтуға болады. Оқушыға оқу барысында тек ... ... ... ... ... үйрету ғана емес, сол тапсырмаларды өздігінен орындауға ынталандыру қажет. ... ... ... ... мен ... ... ... заманғы мектептің басты талабы.
Әр сабақ тақырыптан басталады, тақырыпты жай ауызша мәлімдеу керек емес, тақырып айтпас бұрын қызығушылығын арттыру керек, ... ... ... ... өткен сабақпен байланысын көрсету маңызды. Оқушы тақырыптың маңызын түсіну барысында игеруге талпыныс жасау керек, әр сабақтың басты міндеті-білім алушының танымдық ... ... Ол үшін ... ... ... Оқушының материалды қабылдау ерекшелігін ескеру.
- Оқыту үрдісіндегі ашықтық, еркіндік.
- Оқушының тұлғалық қасиетін қалыптастыру
- Жеке дара ... ... ... қабілетті арттырудың жолдары:
- Ақпаратты өмірмен ұштастыру, байланыстыру
- Мәселелік жағдаятты туғызу.
- Әдеби, ғылыми-көпшілік әдебиеттерді ... ... ... ... ... ... ... оқушыларға берер танымдық тәрбиесі мол десек, соның ішінде қазақ тілі пәнінің де оқушылардың ақыл-ой, танымдық қабілетін дамыту ... зор. ... ... ... ... ... баспалдағы деп оқытудағы саналылық принципін атауға болады, себебі табиғатты, сыртқы ортаны, жалпы тіршілікті оқыту барысында ... ... де ... ... ... тілі ішіндегі оқыту барысында оқушылардың танымдық қызметін белсендіу - ... ... ... ... ... өмір мен ... ... келіп шәкірттің дүниетанымын кеңейтеді, өзінше ой-пікір түйіндеуге үйретеді.
Морфология тарауын оқытқанда танымдық тұрғыдан оқыту ... ... ... Морфология білім мазмұнын бағдарламаға сәйкес тақырыптың ереже қағидаларын ... ала ... ... ... ... қоса танымдық мақсатын жүзеге ... ... ... Бұл ... ... жетекші мен сыныптастары арасындағы арасындағы байланыстылықты түсінуге, қазақ тілі заңдылықтарын меңгеруге жетелейді.
2. Сабақ барысында жеке ... ... ... ... ... есте сақтау қабілетін, жадысын, кез - ... ... ... дағдысын, дәлелді мысал ... алу ... ... сөз ... ... жүргізе білуімен байланысты. Берілген тақырып ішінен ең қажетті, ең ... ... ... таңдай білу оқушының ойлау қабілетін ... ... сай ... ... ... ... материал сынып шеңберінен ... ... ... ... ... бола келіп, одан әсер алатын күнделікті қоғамдық ... ... ... ... теориялық білім практикамен жалғасып, баланың ой-өрісін, сана-сезімін кеңейтеді.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1) Б. ... М. ... ... ... 1975 жыл.
2) Ж. Мұсаұлы, Р. Әміренова Көкшктау, 2003 жыл.
3) Ш. Есмағанбетова ... ... ... ... 2002 жыл.
4) А. Әбілқаев Алматы, 1985 жыл.
5) Ә. Алдамұратов Алматы, 1997 жыл.
6) А. Арғынов Алматы, 1974 ... Р ... ... 1988 ... Е. ... Алматы, 1996 жыл.
9) М. Балақаев Алматы, 1988 жыл.
10) Б. Құлмағамбетова ... 1986 жыл.
11) Ш. ... ... 1992 ... ... 1994 ... журналы, 2005 жыл.
14) 2000-2005 жыл.
15) журналы, 2004-2005 жыл.
16) М. Тәтенбаева Алматы, 1994 ... ... 2005 ... журналы, 2001 жыл.
19) Б.Катембаева Алматы, 1991 жыл.
20) С. Әлемжанов, ... ... 1965 ... Ә. ... > ... 1994 жыл.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 30 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Семей жолдары» ЖШС-тың жылдық жиынтық табысы30 бет
Биология пәні бойынша есеп шығарудың жолдары59 бет
Дислалия және оны түзету жолдары43 бет
Жылдық жиынтық табыс бойынша тәжірибелік есеп30 бет
Манихей жазба ескерткіштеріндегі есім сөз таптарының жасалуы70 бет
Тауарлы-материалды қорларды түгендеу және оларды есеп беруде ашып көрсету31 бет
Қазіргі электр байланысы11 бет
Әдебиетті оқытудың инновациялық әдістемесі, технологиясы230 бет
«Биология. Адам және оның денсаулығы» (8-сынып) пәнін оқытуда жеке тұлғаға бағытталған технологияны пайдалану39 бет
Азаматтар өтініштерімен жұмыс азаматтар өтініштерінің түрлері анықтамасы, азаматтардың хаттарын, өтініштерін және шағымдарын қарау жөніндегі құжаттармен жұмыс істеу30 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь