Қазақ тілін оқыту әдістемесіне үлес қосқан жалпы қазақ ғалымдар еңбектерінің сипаттамасы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3.4бет

І ТАРАУ ҚАЗАҚ ТІЛІН ОҚЫТУ ӘДІСТЕМЕСІНЕ ҮЛЕС ҚОСҚАН ЖАЛПЫ ҚАЗАҚ ҒАЛЫМДАР ЕҢБЕКТЕРІНІҢ СИПАТТАМАСЫ

1.1 Қазақ тілін оқыту әдістемесінің негізін салған ғалымдар ... ... 5.12бет
1.2 Қазақ тілін оқыту әдістемесінің даму тарихына жалпылай шолу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 12.19бет

ІІ ТАРАУ ШӘБІКЕН БЕКТҰРОВТЫҢ ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕ АЛАТЫН ОРНЫ

2.1 Тіл тарихын зерттеген кемел ғалым ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .20.23бет
2.2 Ш.Бектұровтың қазақ тіліне қосқан үлесі ... ... ... ... ... ... ... ..23.27бет

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...28.29бет
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... 30бет
Тақырыптың өзектілігі.Бүгінгі Қазақ сөзінің тарихи қалыптасып, мағыналық, тұлғалық және қызметтік тұрғыдан дамуы, ең алдымен тіл құрамындағы есім сөздер мен қимыл мәнді атаулардың жіктелуімен байланысты. Осы жіктелудің ең негізгі себебін анықтаған Ш. Бектұров ағамыз «фонетикалық ұқсас негіздердің тарихи дамуы барысында жасалған» деп бағамдайды. Сондықтан да бір-біріне ұқсас сөздер ежелгі заманда дербес, бір-бірінен бөлек сөздер болмаған, тек контекст құрамында ғана бір-бірінен ерекшеленген синтаксистік элементтер болған дейді. Ғалым есім түбірлердің табиғатын анықтап қана қоймай, олардың даму жүйесін, грамматикалық категорияларының қалыптасу жолдарын да түсіндіріп береді.
Ш. Бектұров алтаистикада, түркі тілінде қалыптасқан ғылыми ойларға, тұжырымдарға сүйене отырып, бірінші рет қазақ тілінің тарихи грамматикасын жазды. Бұл күні бүгінге дейін бірегей еңбек әрі дара оқулық ретінде танылып отыр.
Ш. Бектұров сондай-ақ, түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасын жазып, түркітануға үлкен үлес қосты. Ежелгі деректерді кешенді, жан-жақты салыстыра зерттеу арқылы түркі тілдерінің фонетикалық және морфологиялық құрылысының басты ерекшеліктерін ашып көрсетті. Түркі тілдерінің негізгі жүйелілік ерекшеліктерін анықтап, оларға тән ортақ белгілерді көрсетіп берді. Әлеуметтік, экономикалық, тарихи ерекшеліктеріне сәйкес қазіргі түркі халықтарының тарихи этногенездік тұрғыдан әр диалектіде сөйлеген тайпалардан құралғанын ескере отырып, әдеби тілді қалыптастырған негізгі арнаны тауып, тілдегі басты заңдылықтарды анықтады. Соңғы мың жарым жыл бойында түркі халықтары басқа халықтармен жиі қарым-қатынасқа түсіп, өте кең көлемді мекенді жайлап, түркі тектес емес тайпалардың тілдерін ассимиляциялап, түркілік сипат бергенін дәлелдеді.
1. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы және оны жүзеге асыру жөніндегі негізгі құжаттар. Астана, 2000.
2. Лапатухин М.С. Очерки по методике казахского языка в русской школе. Алматы, 1940.
3. Шонанов Т. Самоучитель киргизского языка для русских. 4-ое перераб.изд. Кызылорда, Каз.гос.изд., 1927 – 122с.
4. Сарыбаев Ш. Орыс мектебінде қазақ тілін оқыту тәжірибесінен. Алматы,1940
5. Сарыбаев Ш. Методика преподавания казахского языка в русской школе. Алматы, 1943 – 125б.
6. Орынбаев А.Ә. Ш.Сарыбаевтың әдістемелік мұрасы.алматы, 1995.
7. Оралбаева Н. Қазақ тілін үйрену курсының программасы. Алматы, Мектеп, 1987 – 75б.
8. Оралбаева Н., Жақсылықова К. Орыс тіліндегі мектептерде қазақ тілі оқыту әдістемесі. Алматы. Ана тілі, 1996 – 20б.
9. Әбдікәрімова Т., Әбдіғалиева Т.Шаймерденова К. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, 1999.
10. БектуровШ. БектуровА. Казахский яык. Алматы, Рауан.1994 -240б.
11. Аяпова Т. Қазақ тілі. Алматы, 1998.
12. Байсақалова Ұ. Қазақ тілі. Астана.Фолиант, 2007.
13. Әлімжанов Д., Маманов Ы. Қазақ тілін оқыту методикасы. -Алматы, 1965.
14. Исабаев У. Қазақ тілін оқытудың дидактикалық негіздері. -Алматы, 1999.
15. Ш.К.Бектұров, А.Ш.Бектұрова. Қазақ тілі. –Алматы, 2002.
16. Қоянбаев Ж.Б., Қоянбаев Р.М. Педагогика. -Алматы, 2004.
17. А.Ш.Бектұров, Ш.К.Бектұров Казахский язык для всех. А, 2002
18. Құлмағамбетова Б. Қазақ тілін оқыту методикасы. Алматы. 1988 ж.
19. Қазыбаев С. Қазақ тілі методикасы. Алматы, 1990 ж.
20. Абдульдина Г. Қазақ тілін оқытудың жаңа тиімді әдістері. Қазақ тілі мен әдебиеті. Алматы, 2000 ж. № 5.
21. Ғаламторлар жүйелері. Уикипедия.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ...............................................................................................3-4бет
І ТАРАУ ҚАЗАҚ ТІЛІН ОҚЫТУ ӘДІСТЕМЕСІНЕ ҮЛЕС ҚОСҚАН ЖАЛПЫ ҚАЗАҚ ҒАЛЫМДАР ЕҢБЕКТЕРІНІҢ СИПАТТАМАСЫ
1.1 Қазақ тілін оқыту әдістемесінің негізін ... ... ... тілін оқыту әдістемесінің даму тарихына жалпылай шолу............................................................................................................12-19бет
ІІ ТАРАУ ШӘБІКЕН БЕКТҰРОВТЫҢ ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕ АЛАТЫН ОРНЫ
2.1 Тіл тарихын зерттеген ... ... ... ... ... ... үлесі..............................23-27бет
ҚОРЫТЫНДЫ...............................................................................28-29бет
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ................................30бет
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Бүгінгі Қазақ сөзінің тарихи қалыптасып, мағыналық, тұлғалық және қызметтік ... ... ең ... тіл құрамындағы есім сөздер мен қимыл мәнді атаулардың жіктелуімен ... Осы ... ең ... себебін анықтаған Ш. Бектұров ағамыз деп ... ... да ... ... ... ... заманда дербес, бір-бірінен бөлек сөздер болмаған, тек контекст құрамында ғана бір-бірінен ерекшеленген синтаксистік элементтер болған ... ... есім ... ... анықтап қана қоймай, олардың даму жүйесін, грамматикалық категорияларының қалыптасу ... да ... ... ... ... ... ... қалыптасқан ғылыми ойларға, тұжырымдарға сүйене отырып, бірінші рет қазақ тілінің ... ... ... Бұл күні ... ... бірегей еңбек әрі дара оқулық ретінде танылып отыр.
Ш. Бектұров ... ... ... салыстырмалы грамматикасын жазып, түркітануға үлкен үлес қосты. Ежелгі деректерді кешенді, ... ... ... ... ... ... фонетикалық және морфологиялық құрылысының басты ерекшеліктерін ашып көрсетті. Түркі тілдерінің негізгі жүйелілік ерекшеліктерін анықтап, оларға тән ... ... ... ... Әлеуметтік, экономикалық, тарихи ерекшеліктеріне сәйкес қазіргі түркі халықтарының тарихи этногенездік тұрғыдан әр диалектіде ... ... ... ... ... ... тілді қалыптастырған негізгі арнаны тауып, тілдегі басты заңдылықтарды анықтады. Соңғы мың жарым жыл бойында түркі халықтары басқа халықтармен жиі ... ... өте кең ... мекенді жайлап, түркі тектес емес тайпалардың тілдерін ассимиляциялап, түркілік сипат бергенін ... ... ... Қазақ тіліне зор үлесін қосқан Ш. Бектұровтың қазақ тіліне арналған еңбектерін талдау.
Курстық жұмыстың міндеттері:
1. Ғылыми зерттеу көздеріне ... ... ... ... ... ... Ш. Бектұров еңбектерін зерттеп, нақты тұжырымдама жасау.
3. Ш. Бектұровтың ... ... ... ... ... ... әдістер, баяндау, салыстыру, жүйелеу, талдау, сараптау, қорыту, бақылау және тәжірибеден өткізу.
Курстық жұмыстың ғылыми болжамы: Егер Ш. Бектұров ... ... ... ... ... барысында оқушыға берілетін білім түрлері логикалық жүйемен үздіксіз дамытылып отырылса; білім берудегі инновациялық технологиялар мен кешенді жұмыс ... ... ... ... беру ... оқушының шығармашылық белсенділігін қалыптастыруға бағытталса, онда оқушының бойындағы өмірге қажетті іскерліктер мен дағдыларды ... ... ... ... ... мен ... арта түседі.
Курстық жұмыстың құрылымы: жұмыс кіріспеден, екі ... ... ... ... ... тұрады.
І ТАРАУ ҚАЗАҚ ТІЛІН ОҚЫТУ ӘДІСТЕМЕСІНЕ ҮЛЕС ҚОСҚАН ЖАЛПЫ ҚАЗАҚ ҒАЛЫМДАР ЕҢБЕКТЕРІНІҢ СИПАТТАМАСЫ
1.1 ... ... ... әдістемесінің негізін салған ғалымдар
Қазақ тілі проблемалары мен оларды оқыту үлгілеріне ерекше мән ... көп ... ... ... ең ... -- Ахмет Байтұрсынов. Ахмет Байтұрсынов -- қазақ тіл ... қай ... ... өз ізін ... ... ... тілдік проблемалар жөнінде өзіндік пікір айтып қана қоймай, көп жаңалықтар ашқан әйгілі ғалым-тілші. А.Байтұрсыновты ұлт тілін оқыту әдістемесінің ... ... ... ... деп ... артық айтқандық емес. Көрнекті ғалымдардың қазақ тілін оқыту, оның ... ... оқу ... ... алатын орны туралы жазған мақалалары, шығарған оқулықтары, ұлағат пікірлері мен тағылымдық көзқарастары ұшан-теңіз.
Тіл білімінің әр ... ... ... ... сөз еткен А.Байтұрсыновтың зерттеу еңбектерін былай қойғанда, , , сияқты оқулықтарда қолданылатын әдіс-тәсілдердің ерекшелігі - өз ... ... ... ... ... өзекті мәселе. Кез келген әдіскер мұғалім тілшінің еңбектерін оқу арқылы тілдік материалдармен танысып қана қоймайды, сонымен қатар ... ... ... оқытудың әдістемелерін де үйренеді. Тілшінің оқулықтары оны оқытудың, үйретудің әдістемелік нұсқауларымен ... ... ... ... ... ... , , ... еңбектер қалай оқыту қажеттігін, оқытудың әдістемелері мен тәсілдерін баяндайды. Жалпы бұл зерттеулердің ... да ... ... кең ... береді. Ғалым ұсынған әліпби мен оны үйрету әдіс-тәсілдері осы уақытқа дейін өз мәнін жоғалтқан жоқ. Мысалы, А. ... . [1,25], -- деп ... ... ... ең маңызды белгілерді анықтап береді. Сөйтіп, оқытудың ... ... ... ... ... ... ... тұжырымды баса айтады.
Ғалым-тілшінің сапалы оқытудың кілті - іздену, тиімді әдістерді тауып, пайдалана білу, ... ... ... ... әдістерге сүйеніп отыру керек деген ой-пікірі кез келген әдіскерге кажет. Бүл көзқарастар, әсіресе, қазіргі уақытта ... ... ... ... тіл есебінде барлық осында түратын халықтардың, ұлттардың қарым-қатынас құралына айналдырамыз, басқа ұлт ... ... ... тиімді жолдарын табамыз деп сан-сала бағдарламалар, оқу-құралдары, кітапшалар шығып жатқан кезде пайдалы-ақ.
Тілшінің пікірінше, жақсы ... ... атқа ... ... меңгеріп, соларды оқытуда қолдана білу арқылы ғана ... ... Бұл ... ... бүгінгі өмірдің өзі дәлелдеп отыр.
А.Байтұрсыновтың әдістемеге қатысты еңбектерін және ондағы айтылған мәселелерді бірнеше топқа бөлуге болады:
1. ... ... ... ... ... қөрсететін еңбектер.
2. Қазақша әліпбидің, дыбыстың негізінде сауат ашу әдісін іске асыратын ... Ана ... ... ... ... ... ... көрнекілік әдіс арқылы дамытуды көздейтін еңбектер.
5. Қазақша сауатты сөйлеудің, оқудың, ... ... ... ... ... ... жіктеп көрсететін еңбектер[2,365].
1. А.Байтұрсынов 1912ж. мектеп балаларына арнап қазақша жазып шығарғаннан кейін, енді осы ... ... ... ... ... атты ... ... жарыққа шығарды. Сол сияқты оқулықтарға қосымша әдістемелік құрал болып табылатын атты кітабы да осындай мақсатты ... ... бұл ... ... өзі жазған оқулықтармен бірге, сол жылдары қатар жазып, шығарып отыруды мақсат еткен. ... ... оқу ... бар ... енді сол оқу ... ... ... көрсететін әдістемелік еңбектер болмаса, бұл оқу құралдарының тигізер пайдасы шамалы деп есептеген.
2. ... ... ... ... қазақша дыбыстың, әліпбидің негізінде оқыту әдісін іске асыратын бірнеше еңбектер жариялаған. Бұған ... ... ... мен ... және атты кітапшалары куә.
Автор оқытудың, білім ... ең ... де ... жолы ... ... ... ... дыбыстарды сауатты жазу, оқу дейді. Сол себепті ғалым тілдің дамуы мен өзгеруіне аса мән беріп отырған. Ол: ... [3,154]- дей ... 1916 жылы ... жаңа ... ... Бұл ... (Қызыл-Орда, 1926) деп атала келіп, қазақ тіліндегі басылған кітаптардың көрсеткішінде: ,- деп бағаланған (, ... ... ... еңбектері ана тілін оқытудың тиімді әдістерін қарастырады. Бұл ретте А.Байтұсынов оқыту сапалы болу үшін жаңалыққа құштар, ізденімпаз ғалым-тілші ... ... Оның , атты ... - мектеп оқушылары мен мұғалімдерге қазақ тілінің түбегейлі ерекшеліктерін танытқан, үйреткен ... ... ... ... соң, ... ... арнаулы пән ретінде оқуға мүмкіндік беретін жаңа оқулық жазуды ... ... үш ... ... атты ... жазды да, әрқайсысын І-Тіл танытқыш, ІІ-Тіл танытқыш, ІІІ-Тіл танытқыш деп бөліп, қазақ тілінің фоңетикасын, морфологиясын, ... ... ... көрсетті.
4. Әдіскер ғалым қазақ тілін оқытуда көрнекілік әдіске ерекше мән ... ... ... ... ... ... да, үлкендерге арналған кітаптарында да сөйлеуге үйретудің, тіл ұстартудың бірден-бір жолы ретінде суреттерге көп ... ... Ол ... ... ... оқулықтарды түрлі-түрлі суреттермен жабдықтаудың үлкен тәрбиелік және тіл дамытушылық қасиеті бар деп біледі. Сол себепті А.Байтұрсыновтың 1926 жылы шыққан жаңа түрі ... ... ... Сол ... үлкендерге арналған да түрлі иллюстративтік материалдар маңызды орын алған. Сонымен қатар тілші деген мақаласында да осы ... ... ... ... ой ... ... қазақша дұрыс сөйлеп, дұрыс оқып, дұрыс жазудың, сауатты болудың амалдарын баяндайтын көрнекті еңбектері - мен . - тіл ... ... ... ... ... Ол екі ... ... Оның бірінші бөлімі деп аталған. Ал екінші бөлімі алғашқы бөлімдегі материалдарды тереңдетіп меңгеруге арналған жаттығу-тапсырмалардан тұрады.
Бұл кітаптың өзі әдістемелік ... ... ... ... ... өзі атап ... . - ... жағынан әр түрлі тақырыпта кеңінен берілген дидактикалық материалдарымен көзге түсетін еңбек. Мұнда автордың нақтылы ... ... ... сөз жүйесінен, тапсырмалардың берілу амал-тәсілдерінен байқалады.
6. Ғалымның әдістің түрлерін баяндайтын еңбектеріне , , атты мақалалары жатады.
Тілді үйретуге ... ... ... тиімді тәсілдері мен қағидалары мыналар:
1.Тілдік материалды жеңілден ауырға, оңайдан қиынға, ... ... ... ... ... ... дидактикалық принципті өте тиянақты ұстаған, оны уағыздаған.
2. Кез келген тілді үйретуді , яғни ... ... ... қажет.
3. Тілді үйрету ана тілінің сөз, сөйлем жүйесін ... ... ... ... ... оқытуда мақал-мәтелдер, нақыл сөздер, мысалдар, өлең-жыр, қызық әңгімелер маңызды орын алуы қажет.
5. Тіл арқылы сауат ашуда суреттерге көп мән ... ... ... арналған материалдар аса тусінікті болуы шарт.
7. Мәтіндер, көрнекілік, иллюстративтік материалдар ... ... ... ... ... ... болуы тиімді.
8. Тілді оқытуда тіл ұстартуға, көркем сөзге де ден қойған дұрыс.
9. Тілді үйрету үшін мұғалім ... ... ... қана қоймай, табанда өзі қажет әдісті тауып, пайдалана білу керек.
10. Мұғалім балаға білімді өз тәжірибесі арқылы жинақтауға жағдай жасап, тілді тез ... ... ... ... ... ... қажет [3,154].
А.Байтұрсыновтың құнды пікірлері тілдегі әдістеме мәселесіне ғана қатысты айтылып қойған жоқ. ... ... ... ... оқу, ... сөйлеу жүйесіне байланысты ойлары да, сөйлемнің құрылысы мен ерекшеліктерін тұжырымдайтын көзқарастары да қазіргі тіл білімінде ерекше орын алады.
Қазақ тілі ... мен ... ... ... еңбектер жазып, құнды пікір айтқан педагог-ғалымның бірі -- ... ... ... 1922 ... 1924 жылға дейін Қарқаралыда мұғалім болып істейді. 1926-1929 жыл аралығында Шымкенттегі педагогикалық техникумның ... ... ... Осы ... ... тәжірибелерін ол бірнеше ғылыми мақалалары мен оқу құралдарына арқау еткен.
Қазақ тілін оқыту мәселелеріне қатысты шыққан Ж.Аймауытовтың еңбектерін ... ... ... ... ... Қазақ тілін сапалы әрі тиімді оқытуға байланысты ... ... ... ... ... бастап үйрету әдісіне арналған еңбектер.
3. Казақ тілін жүйелі түрде оқытуға бағытталған еңбектер [4,147].
Қазақ тілін сапалы оқытуды көздейтін ... ... ... ... дұрыс: , Орынбор, Қазмембас, 1924; (, 1925 №2); (, 1928, 23 ноябрь). Қазақ тілінің дыбыстарын үйрету мәселесіне арналған ... ... (, 1927, №2), (, 1929, №4). ... ... ... ... ұстаздың жарияланған кітабы: , Қызылорда, Қаз. баспасы, 1929; мақаласы: (, 1928, ... ... ... соз етсе де, қай пәнді (педагогика, дидактика, психология т.б.) зерттесе де, ең ... ... тіл, оның ... мен дұрыс қолданылуы туралы мәселені қояды. Өйткені, автордың айтуынша, тіл - адам ... ... ең ... ... Дүниедегі барлық тірлік ең алдымен тілден көрініс табады да, басқалары содан кейін іске асады.
Бұл мәселелер жөнінде ғалым: ,- деп атап өте ... ... ... ... дұрыс үйрету үшін басты-басты мына қағидаларды есте сақтаған жөн деп ... Бала ... ... ... көру ... Оны ... бала сол зат ... айтады, яғни сөйлейді. Сондықтан тыңдау, сөйлеу процесі алғашқы болады да, оқу, жазу кейінгі болуы қажет.
2. ... өз ... ... көп ... беру ... ... ... бала ұғымына сәйкес болып: өмір кітапқа қарай емес, кітаптар өмірге бейімделіп ... ... ... ... ... жеңілден басталғаны жөн.
4. Баланың ой қабілеті мен өмірді ұштастыра отырып, пәнаралық байланысты күшейте ... ... ... ... ... мән ... дұрыс [5,25].
Ұстаздың пікірінше, тілді сапалы меңгеру үшін, баланың ынтасын жетілдіру - ең маңызды шарт. Ол ынталандыруға байланысты өз пікірін білдіреді:
1. ... ала ... ... ... ... ынтасын бұру;
2. Баланың ынтасын арттыратын, қызықты мағлұматтарды ғана алу;
3. Баланың ілтипатын ... ... ... өзі де ... бар ... ... Жаңа ... баланың бүрыннан білетін материалдарымен ұштастыра білу;
5. Қажетсіз мағлүматтардан сақтану;
6. Оқыту барысыңда қолданылатын көрнекілікті күшейту;
7. Сабақ ... ... ... өзгертіп отыру [6,256].
Ж.Аймауытовтың қай көзқарасы болсын осы күнгі тіл үйрету жүйесімен толық сәйкес келеді. Ғалым ... ... ... білімге үйрету емес, ол тірі адамның жан дүниесін тану, оны ... деп ... , - деп ... Дулатов -- қазақ тілінің сауаттылығы, дамуы үшін күрескен, оқу-ағарту ... ... ... ... ... ... қамқоры. Ол, әсіресе, қазақ мектебіндегі оқу ерекшеліктеріне, тілді оқыту үлгілеріне, жазу ережелері мен ... ... ... аса мән ... ... жазу ... ... мақалалар жазған, өз пікірін ұсынған. Автордың А.Байтүрсынүлының кітабы туралы айтқан ойлары оның тілдің жанашыры ғана емес, ... ... ... ... ... де ... М.Дулатовтың қазақтіліне арнап жазған оқу құралдары мен мақалаларының арасынан мыналарды атап өтуге болады: (, 1923, ... (, 1927, ... , Қаз., 1913., (, 1916, ... (, 1914, ... (, 1916, ... Қазақстан, 1923.
Мағжан Жұмабаев -- балаларды оқыту проблемаларын жиі көтерген, осы ... ... ... ... ... ... ... көрнекті қазақ қайраткерлерінің бірі. Оның (1921, февраль) атты ... ... мен оқу ... ... болу керек деген сауалға жауап іздейді. Автор оқыту ісіне байланысты кедергілердің түрлерін атап айта ... ... ... ... ... ... ден қою ... екендігін баса айтады. Оның нақты жолдарын көрсетеді.
М.Жұмабаев: [7,154],- дейді. М.Жұмабаев кітабында бастауыш кластардағы ана тілін оқыту ... ... ... ... сөз ... Автордың басты пікірі мына ойды білдіреді: бастауыш мектеп хат таныту мектебі ғана емес, ол ... ... адам ... ... ... ... жөне ... ана тілінің базасы болу керек дегенге саяды. М.Жұмабаев еңбектерінде қарастырылатын ... жөне ... ... ... ... пен ... ... бір-бірімен тығыз байланыста бола келіп, баланың сөйлеу тіліне әсер етуі.
2. Бастауыш мектепте қазақтілін оқыту проблемалары.
3. Тіл ... ... ... ... ... мен оның ерекшеліктері.
5. Көрнекті материалдармен жүмыс істей білу.
6. Бақылау және емле бойынша жүмыстар ... Ана ... ... ... ... қағидалар.
8. Жазба тілді жан-жақты меңгеру [8,189].
Қазақ тіліне қатысты М.Жұмабаевтың оқулықтары мен мақалалары: , ... 1923; , 1924., . М., 1928, 1929, 1930ж.; ( ... 1921, ... (, 1929, ... Шонанов әр салада көптеген еңбектер жаза келіп, тіл білімін ... ... ... педагог, тарихшы, аудармашы ретінде көрнекті орын алады. ... 1915 жылы ... ... қызмет істейді. Кейін 1922-1937ж. аралығында көптеген зерттеу еңбектерін жазды. ... ... ... ... мектептегі білім беру жүйесіне, әдістемелерге, тіл мәселелеріне арналған.
Ол баланың сауатын ана тілінде ... ... ... ... талап ете отырып, тілді үйрену алғашқы балалық ... ... ... дәлелдейді. Ғалым білімге, оқу-ағарту ісіне ден қоя келіп, ілім тек ... үшін ғана ... ... де ... ескертеді. Сондықтан бастауыш мектеп оқушыларына арнап , (Алматы, басп., 1935), (Қызыл-Орда, 1931, ) ... 1936) ... ... ересек адамдарға арнап (Қызыл-Орда, 1930), (Алматы, 1933), ... ... 1936) ... оқу ... ... Осы еңбектерінің әрқайсысы оқу жүйесінің сапалы болуын қадағалай келіп, арнайы мақсаттарды көздейді. ... ... ... ... ... ... - білім табалдырығын тұңғыш аттағысы келген балаға бағытталған алғашқы кездегі оқу ... - ... ... үшін ... ... т.б. ... балалардың қабілетін, жасын ескеріп, шағын әңгімелерді, мақал сөздерді, қызықты аңыздарды саралап береді.
Ғалым-тілшінің еңбектерінің ішінде басқа ұлт ... ... ... үйретуді көздеген кітаптары, оқу құралдары ерекше орын алады. Бұл салаға қатысты жарияланған Т.Шонановтың еңбектері төмеңдегідей: (Қызыл-Орда, 1934), ... 1930), ... 1936). Оқу ... көпшілігі сол кездегі уақыт талабына сай бірнеше рет басылып шыққан. Мысалы, бес рет басылым ... ... төрт ... ... ... алғашқы үш бөлімінде әр түрлі тақырыптағы әңгімелерге, текстерге көп орын берілген. Грамматикалық материалдар соларға ... ... ... ... ... ... ... қазақ тілін оқыту, үйрету әдістемесіне байланысты көптеген пікірлер мен көзқарастар сол кезеңдегі , , , , , , , , , ... ... ... ... ... ... (, 1925, №2), (, 1927,27-апр.), (, 1924, ... ... (, 1927, №5), (, 1929, ... (, 1925, ... ... ... , (Қазақ мектебінде оқу үлгілері), , 1914, 9-июль ( (, 1923, №23, №17-18) (, 1913, 16-шілде).
Мағжан Жүмабаев: (, 1921, ... (, 1929, ... ... , , 1929, 19-нау.
1.2 Қазақ тілін оқыту әдістемесінің даму тарихына жалпылай шолу
Қазақстан Республикасының Білім туралы Заңында: - дей ... ... ... бірі ... - деп ... [11,56]. ... ... мұра еткен бар асылының қаншама ғасырлар бойы өшпей, жалғасып келе жатқаны - тіл құдіреті мен ... ... ... Адам ... өз ... ... ... ойлап-толғап, қорытып, келешек ұрпағына мирас етіп қалдырғаны - табиғи заңдылық. Бабаларымыздан қалған мәдени мұраларымыз бен баға ... ... ... ... ... табуда ана тіліміздің ролі зор. Еліміздің егемендік алып, қазақ тілінің мемлекеттік дәрежеге ие болуына орай барлық жоғары оқу ... ... ... мен ... ... тілін ана тілі ретінде, екінші тіл ретінде оқыту жұмыстары ... ... ... ... ... әдістемесі өзіндік тарихы бар ғылым саласы.
ХІХ ғасырдың екінші жартысында педагогикалық ой-пікірлерді дамытқан қазақ халқының ғұлама ғалымдары Ш.Уәлиханов, ... ... ... бастаған ағартушылық кызметті ХХ ғасырдың басында жалғастырған ғалымдар М.Жұмабаев, А.Байтұрсынов, Ж.Аймауытов, М.Дулатов, Т.Шонанов ... ... ... ұлт мектептерінде оқыту, жалпы басқа ұлт өкілдеріне қазақ тілін үйрету мәселесі ХХ ғасырдың 30 жылдарында қолға алынып, түрлі оқулықтар, оқу ... ... ... ... Осы ... ... тіл ... белгілі әдіскер ғалымдары Т.Шонанов, Ш.Сарыбаев, С.Жиенбеав т.б. ғалымдардың оқулықтары, әдістемелік еңбектері жарық көрді. Қазақ тілін орыс мектептерінде ... ... ... ... ... алғашқы тілші-ғалымдардың бірі - М.С.Лапатухин. Ғалымның көптеген жылдардағы жүргізген зерттеу еңбегінің нәтижесі 1940 жылы ... ... ... ... ... [12,25]. Бұл ... орыс мектептеріндегі қазақ тілінің ролі, қазақ тілі сабағына қойылатын талаптар, ... ... ... ... ... ... үйрету, лексика және грамматика, қазақ тілінен сыныптан тыс жұмыстар т.с.с. бөлімдерді қамтиды. М.С.Лапатухинның еңбегі орыс мектептерінде қазақ тілін ... ... ... үлгісі.
Басқа ұлт өкілдеріне арналып жазылған алғашқы оқулықтың авторы, оқу-ағарту, тіл мен ... ... ... ... ... еткен талантты әдіскерлердің бірі - Телжан Шонанов. ... - ... ... оқыту әдістемесінде тіл білімін зерттеуші ғалым, әдіскер, тарихшы, аудармашы, педагог ретінде ... ... ие. Оның ... ... мен ... әр салада жазылған 100-ден астам ғылыми еңбектерінде мектептегі білім жүйесі, әдістеме, тіл мәселелері қаралады. 1933 жылы ... ... ... орыс ... ... ... деп ... оқулығы жарық көріп, кейін бұл оқулық күн талабына сай бес рет ... ... ... [13,89].
Қазақ тілін оқыту әдістемесі саласына айрықша көп еңбек сіңірген көрнекті ғалым - ... ... ... Ол ... ... орыс ... оқыту мәселесін 1933 жылдан бастап арнайы қарастыра бастады. Ш.Сарыбаев ... ... ... ... нәтижесінде /1941/ атты еңбегін жазып [4,58], натуралды, сұрақ-жауап әдісін қолданып, тіл үйретудің тиімділігінтәжірибе ... ... ... 1943 жылы атты тақырыпта кандидаттық диссертация қорғайды [5]. Ш.Сарыбаев қазақ тілін басқа ұлтқа оқыту әдістемесі бойынша ... ... ... ... Ғалым орыс мектебінде қазақ тілін оқытудың ғылыми негізін салумен қатар, осы еңбегі ... ... ... де көңіл бөлді. өз еңбегінде ғалым тілші сан әдісті қолданып, оқу ... ... ... ... тиянақты түрде меңгеруіне жол ашты. Ш.Сарыбаевтың ғылыми-әдістемелік ... ... ... ... ... мұрасының көп қырлылығын дәлелдеген [6,123].
Қазақ әдістемесі мәселелерін зерттеп, ғылыми еңбек жазған тілші-ғалым Сейіл Жиенбаев орыс ... ... ... ... ... ... тіл дамыту, арнайы тақырыппен жұмыс істеу, сабақ беру әдісі, сөйлеуге ... ... оқу, жазу ... туралы мағлұматтар береді. С.Жиенбаев бірнеше оқулықтар мен ... ... ... ... жылдары оқулықтармен қатар қазақ тілін басқа ұлтқа ... ... ... да ... Ол ... әдіскер-ғалым К.Жақсылықова нақтылы дерек береді: .
Қазақ тілін оқыту әдістемесінің мәселелеріне қатысты ғылыми мақалалар да жазыла бастады. Бұл ретте де ... ... ... ... - Ш.Сарыбаев, С.Жиенбаев.
1987 жылы Республикада қазақ тілін оқытуды жақсарту ... ... ... ... 1990 жылы ... тілі мемлекеттік тіл дәрежесін алғаннан кейін қазақ тілін оқытуға көзқарас өзгере бастады. ... ... ... көңіл бөлініп, бұл мәселенің зерттелуі, бағдарламалар, оқулықтар, оқу құралдарын жазу қолға алынды. Оқу орындарының барлығында қазақ ... ... ... де ... ... ... ... екінші тіл ретінде оқытуға арналған оқулықтарды, оқу құралдарын, тілашарлар мен ... ... ... ... ... ... бастап қоғамдық саяси сипатқа ие болды. Қазақ тілін дамытуға үлкен бағыт-бағдар жасалып, жұмыстар ... ... ... уақытқа дейін қазақ тілін өзге ұлт дәрісханаларында оқытуға арналған бірнеше бағдарламалар жарияланды. Бағдарламалардың алдыңғы қатарында тұрған 1987 жылы ... ... ... ... ... табылады [7,26]. Н.Оралбаева жасаған қазақ тілін үйретуге арналған алғашқы бағдарламаны Қазақстан білім беру министрлігі ... ... Осы ... ... 1996 жылы баспасынан атты оқулық ... ... [8,158]. Бұл ... оқу ... ... ... ұлтқа қазақ тілін оқытатын, әдістемелік жағынан жетілген мамандар дайындауға арналған алғашқы ғылыми оқулық. Оқулық 1992 жылы жарық көрген Н.Оралбаева, ... ... оқу орыс ... жүргізілетін мектептерде қазақ тілін оқыту бағдарламасы бойынша жазылған. Оқулықта қазақ ... орыс ... ... ... ... ... ... тарихи дамуы қарастырылған. Қазақ тілі әдістемесі пәні, оның міндеттері, мақсаттары, қазақ тілін басқа ұлттарға оқыту әдістері, сабақтың ... мен ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар мұнда тілдік материалды ғылыми принцип негізінде таңдау және сұрыптауда: 1) сөздердің қолдану жиілігі; 2) ... ... 3) ... ... ... 4) ... ... қажеттігіне сәйкестігі: 5) екі тілге ортақ сөздерді санатқа кіргізбеу; 6) сөздердің сөзжасамдық қабілеті; 7) сөздің тілдің ... ... ... 8) ... оқушының психологиялық ерекшелігіне сәйкестігі; 9) сөздің оқулықта қайталану жиілігі қасиеттеріне ерекше көңіл ... ... ... ... ... ... ... практикалық және лабораториялық сабақтарды жүйелі топтастырудың алғашқы баспалдағы ретінде Т.Әбдікәрімова, Т.Әбдіғалиева, К.Шаймерденовалардың авторлығымен ... атты ... ... ... [9,125]. ... ... жұмыстар, лабораториялық жұмыстар, сабақты ұйымдастырудың үлгілері, диктант пен жаттығу жұмыстары, оқушылардың білімін есептеу ғылыми-практикалық жағынан жан-жақты талданып көрсетіледі. Еңбек оқытушыларға ... ... ... бере ... ... көп ... ... болғандықтан, осында қалыптасқан тілдік ортаға байланысты тілді үйренушілердің өзі - ... топ, ... топ ... бірнеше топқа бөлінеді. Қазіргі кезде жиі қолданыста жүрген оқулықтардың ішінде осы топтарға пайдаланып жүрген оқудық - Ш.Бектұров пен ... ... ... жылы ... деп ... үш ... ... кешенді оқулығы шықты. Автордың пікірі бойынша бойынша оқулық АҚШ-та басылған атты оқулықтың жалғасы ... ... ... оқулықтың мақсаты - [11,158].
Кәсіптік ... және орта ... беру ... ... Ұ.С.Байсақалованың оқулығы баспасынан 2007 жылы шықты. Мемлекеттік тілдің үйретілу мақсаты, міндеті, оған қойылатын талаптар ескеріліп, ... ... ... ... ... ... ... алынған. Кешеннің мақсаты мен міндеті түсініктемесінде айқын көрсетілген. Әр тараудың соңғы нәтиже сабақтар және пысықтау сұрақ- тапсырмалармен түйінделген. ... ... ... өз қалауы және оқушылардың білім деңгейіне сүйеніп, өзі құруы керек. Бұл оқулық қазіргі кезде кәсіптік бастауыш және орта ... беру ... а қол ... Сондықтан осы оқулықты басшылыққа ала отырып, жаттығулар жинағын, тест жинағын, жұмыс дәптерін, сынақ тапсырмаларын құрастырдық. Болашақта сөздік құру да ... бар. ... ... ... ... бағытта зерттеу жұмысын жүргізуге де қолайлы[12,54].
Тіл - мәдениет қаруы. Тіл өмір сүріп ... ... сол ... мәдениеті де өмір сүре береді. Тілді оқытудың негізгі мақсаты - ... ... да ... ... ... ... үйрету. Әрбір тіл үйрену сабағы мәдениеттер тоғысуы, мәдениетаралық қарым-қатынас тәжірибесі, ... ... сөз сол ... ... мен ... ... ... өзіндік ерекшеліктерін көрсетеді. Демек өзге ұлт өкілдеріне қазақ тілін үйрету, тіл үйренушілердің қазақ тілін оқып, жазу және мұғалімнен, оқулықтан ... ... ... елі жайлы жарнама емес, керісінше қазақ халқының көзімен қарау қабілетін ... ... ... ... Ол ... ... үйрету сабақтарында елтанымдық мәліметтерді енгізе отырып жүргізгенде жүзеге асады.
Қорыта айтқанда, мәдениеттаным ... ... ... тіл ... тек қана тіл үйретіліп қана қоймай, сол тілді тұтынушы халықтың мәдениеті, салт-дәстүрлері, тарихы, географиялық жағдайы, саяси-экономикалық даму ... ... ... және қоғамдық ой-пікірлері мен рухани құндылықтары жайлы мәлімет бере отырып, сол халықты таныту болып ... ... ... ... ... ғылымында көптеген әдіскер-ғалымдардың еңбектерінде танымдық мәліметтер бағытында оқыту әдістемесі арнайы зерттеу нысаны болған жоқ. ... ... ... ... тіл үйренушіге ауызекі қатысым құралы ретінде ғана үйретіп қоймай, тіл үйренушіге үйренім жатқан тілдің ұлттық ... ... ... сол ... ... ойын жеткізе алатын, пікірталасқа түсе алатын, танымы кең тұлға ретінде қалыптастыру.
Қазақ тілін оқыту әдістемесі ғылым болып ... ... жоқ. Оның да ... ... даму жолдары бар. Қазақ халқының тарихында баланы ана ... ... және ... ... ... бөлу ұлы ... Ы. ... басталды десек, бүгінгі деңгейге жету жолында басқа да ... ... ... ... үлес ... ... балаларына ана тілін оқытудың жолын, принциптерін, қағидасын, маңызын, жолдарын көрсеткен ұстаз еңбегін қысқаша баяндауды мақұл көрдік.
А. Байтұрсынов - ... ... ана ... сауат ашуына да көп күш жұмсады. 1902 жылдан бастап ашылған үш ... ... ... шәкірттер сауат алдымен орыс тілінде ашатын. Қазақша оқылатын пәндердің тілі қазақша болғанмен, жазуы, яғни ресми түрде қабылданған графикасы жоқ еді. ... әр ... өз ... ... не ... не араб жазуларын пайдаланатын. А.Байтұрсынов бастаған бір топ ... ... 1905 жылы 26 ... ... ... Министрлер Советінің Председателі петиция жазады. Ондағы қойған талаптардың бастылары: т. б. Осы ... ... ... үшін А. ... ... оқу ... (1912) ... әліппе құралын жазды. Мысалы, 1892 жылы Қазанда басылған деген құралы жеті рет қайта басылып, 1925 жылға ... ... ... негізгі оқу құралы ретінде пайдаланылып келген. А. Байтұрсынов 1926 жылы жаңа ... осы ... ... берілген Әліппе кітабын жазды. Ал бұл 1928 жылы Қызылордада шыққан 3-басылымы қазақ ... ... ... ... ... ... ... жылы мектеп балаларына қазақша сауаттандыратын жазғаннан ... көп ... енді ... ... тілін пән ретінде үйрететін оқулық жазуға кіріседі. Бұл оқулықтың фонетикаға арналған 1-бөлімі деген атпен алғаш рет 1915 жылы жарық ... Осы ... ... ... 2-бөлімі 1914 жылы, ал синтаксиске арналған 3-бөлімі 1916 жылы басылып шығып, 1928 ... ... ... рет ... ... ... ...
- қазақ мәдениетінде бұрын болмаған соны құбылыс. Оның қазақ жұртшылығы үшін ... тың ... ... ... кіріспесінде автор арнайы атап өтеді. Ол осы оқулықты қазақ грамматикасына қатысты категориялардың әрқайсысына тұңғыш қазақша терминдерді ... Күні ... ... ... ... ... т.б. сан ... лингвистикалық ғылыми терминдердің баршасы А. Байтұрсыновтікі.
Оқулықтың тағы бір құндылығы қазақ ... ... ... ... - ... - дыбыс туралы ғылым, морфология - сөз құрамын зерттеу, ал синтаксис сөйлем құрылысын зерттеу т. б. деп ... ... ... ... жол салуында болып отыр.
Ғалымның тіл үйретудегі ... ... ... ... Ол ... грамматиканы да жазған болатын. Бұл жұмысын деген атпен екі бөлімді кітап етіп, 1928 жылы Қызылордада ... еді.
А. ... ... тілін оқыту әдістмесінің іргетасын қалаушы. Ол - Қазақ тілін ... ... ... ... ... ... негізін салды. Бұл салада бірнеше әдістемелік мақалалар ... ... ... 1920 жылы ... ... атпен методикалық кітапша шығарды. Мұнда автор мұғалімдерге пайдаланудың, сауат ашу әдістерінің жол-жобасын көрсетіп берді.
Сөйтіп ғұлама ғалым өзінің алдына жүйелі ... ... ... ... ... ... Ол ... қазақша сауат аштыруды көздеп жазды, онан соң қазақ тілінің ғылыми грамматикасы ұсынды, тілді дұрыс жұмсай білу тәртібін ... , ... - ... аштыру, тілді оқытудың әдістемесін жасауды алып, жазды.
А. ... - ... ... оқулық, бағдарлама жазып, қазақ тілін оқыту әдістемесінің дамуына зор үлес қосқан белгілі ғалым болды. А. Байтұрсынов - ... ... ... ... ... ... ... шығу тарихы және даму кезеңдері.
Қазірде біз жазба тілді ауызша тілдегі ... ... ... ... ... белгіленуі деп түсінеміз. Жазудың тарихына көз ... ... ... ... ... ... көреміз . Жазу өте ерте заманда жасалып, мыңдаған жылдар бойы ... ... ... . ... ... жыл бойы дамып жетілуімен бірге , оның принциптері де ... ... ... ... ... ... ... Ол таңбалар бүтіндей сөзді не ызыңды, немесе дыбысты белгілейді. Әрбір жазбаша ... ... ... белгілі бір мағынасы болады . Жазу ... ... не ... ... не жеке ... не ... не дыбыстық белгілеуіне қарай бөлінеді. Жазу - адамның ой - ... , ... ... және ұзақ замандарға жеткізетін ... ... ... жүйесі. Жазудың алғашқы нұсқалары өте ерте ... ... ... ... бойы ... ... ... , оның принциптері де өзгеріп отырды. Жазу қатынас құралы ретінде ... ... мен ... белгілерден кейін пайда болған. Өз ойын жеткізу үшін ... ... ... өзін ... Алғашқы адамдар жазу құралы ретінде саз балшықтан жасалған тақтаны, ағаштың ... , тағы да ... ... . Жазу ... ... ... ... . Ол таңбалар тұтас хабарды, не ... не ... не ... ... Әр ... ... графикалық формасы , белгілі бір ... ... Тiл - адам ... аса ... ... ... мен ұлыстардың қоғамдық - әлеуметтiк өмiрiнде ауызекi тiлдiң атқаратын орны ерекше. Әр халықтың тiл өзгешелiгi болуымен қатар, оның сатылап даму, ... ... да ... ... ұлт ... бiрнеше iрi формацияға жiктеледi. Ал қазақ тiлi түркi ... ... ... ... ... ... ҮI ... , сынды орхон - енисей жазба ескерткiштерiнен алатын ... ... ... ... ... ... Орта ... тек жинақталу, қалыптасу үрдiстерiн басынан кешiрген қазақ тiлi ХҮ - ХҮIII ғасырда ғана жеке дара ұлт ... ... ... тiл бiлiмiнiң тарихына үңiлiп, сипаттама беру екiауыз сөзбен аяқталмайтын шаруа. Ол терең зерделiк пен ... ... ... ... ... даму ... жолдары сараланады.
Қазақ тiл бiлiмiнiң алғаш iрге тасын қалаушы ғалымдар - ... ... ... ... Жүсiп Баласағұн т.б ортағасырлық ғұламалар. Себебi, аталмыш ғұламалар жазбаларында ... ... тiл - ... ... ... молынан енген сөздердiң басым бөлiгi кездеседi.
ХҮ-ХҮIII ғасырдағы ақын - жыраулар шығармаларында ... тiлi ... ... салмақтана түскен. Ауызекi тiлдi қолданылатынын сөздердiң синонимдiк баламалары поэзия ... ... ... отырған. Өлең өнерiнiң ұйқасы да осы уақыттарда бiр жүйеге түсе бастаған.
Ал, ХIХ ғасырда қазақ тiлiне алғаш ғылыми анықтама ... ... ... ... ... ... Ш.Уалиханов қазақ тiлiн түркi тiлдерi арасынан бөле - жара деп сипаттайды. Қазақ халқының ... ... - ... ... ... 1861 ... қазақ тiлiнiң әлiп - биiн жасап, оқу- ... ... тiл ... ... ... ... жол салады. Ыбырай Алтынсарин, сонымен бiрге, этнографиялық очерктерiнде қазақ сөздерiнiң көптеген сөз ... ... ... жасап, түсiнiк бередi.
ХХ ғасыр басында қазақ тiл бiлiмi сындарлы ... сала ... ... ... ... түстi. Алдымен Алты Алаш ардағы Ахмет Байтұрсынұлының ерен ... ... атау ... 1914 жылы ... шыққан еңбегiнде Ахмет Байтұрсынұлы қазақ жазуы мен емлесi, фонетикасы мен грамматикасы, терминологиясы мен ... ... ... ... жүйе жасап бередi. Күнi бүгiнгi қазақ тiл бiлiмi ғылымында қолданыста жүрген терминдердiң басым бөлiгi осы Ахметтiң ... ... ... ... ... ... ... кезеңi ХХ ғасырда қарқынды болды. Ахмет еңбектерiнен жол ... ... ... 1930 ... берi тiл ... ... ауқымды еңбек үлгiлерiн танытты.
Құдайберген Жұбанов, Сәрсен Аманжолов, ... ... ... iргелi ғалымдар қазақ тiлiнiң , , , , Iсмет Кеңесбаев, Әмеди Хасенов, Шора Сарыбаев, Әбдуәли ... ... ... Мархабат Томанов, Асхат Әбiлқаев, Ғұбайдолла Қалиев, Нұржамал Оралбаева т.б ғалымдар , , салаларында ... ... ... ... тiл ... ғылымы ХХ ғасырда қарқынды дамып, өркендедi. Нақты дәлелдемелер мен терең тұжырымдамаларға негiзделген тiл ғылымы саласы өзiндiк сипатқа ие болып, өркениеттi ... ... шыға ... ... тiл бiлiмi шетел ғалымдарының қызығушылығын туғызып, Европа, Азия, алыс Америка елдерiндегi оқу - ғылым орталықтарында түркi ... ... ... ... бастады.
Ғылыми бiрiздiлiк пен тарихи категорияға айналған түркi тiлдерiнiң шоқтығы - ... тiлi ... ... ... ... ... ... Ш. БЕКТҰРОВТЫҢ ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕ АЛАТЫН ОРНЫ
2.1 Тіл ... ... ... ... ... ... - ... ғылымдарының докторы, профессор.
1932 жылы Қызылорда облысы Қармақшы ауданы Абылай ұжымшарында дүниеге келген.
1954 жылы С.М. Киров атындағы ҚазМУ-дың ... ... ал 1957 жылы ... тілі кафедрасының аспирантурасын бітірді.
1960 жылы кандидаттық диссертациясын тақырыбында қорғады. Ал 1976 жылы докторлық диссертациясын ... ... ... ... ... ... жж.), профессор (1978 жылдан бастап), қазақ тілі кафедрасының ... ... ... Ш. Бектұров - белгілі ғалым, қазақ тіл біліміне ... үлес ... Оның ... тілі граматикалық құрылым тарихының дамуын зерттеуде негізгі жаңа бағыты қазақ тілінің тарихын салыстыру. Түркология тарихының маманы ... ... ... және оның ғылыми жетістіктері түркология саласында жоғары бағаланады.
200-ден аса қазақ тілінде және ежелгі ... ... ... жазылған қазақша және орысша ғылыми және ғылыми-әдістемелік еңбектердің авторы.
Ғылыми әдеби шығармалары үшін Жалпы ... ... ... медалімен марапатталды. КСРО ҒА ОЛЯ жанындағы түркология комитеті кеңесінің мүшесі (1979 ж.).
2004 жылы ... Ш. ... жаңа ... ... ... ерен ... үшін А. ... медалімен марапатталды.
Ш. Бектұровтың (1974), (1974), (1975), (1975 ж. екінші авторы - Т. ... (1963), , (1971), (1976), (1977) ... ... ... өз ... бір күрделі мәселенің ауыр жүгін арқалап тұр.
Ш. Бектұровтың (1974), (1974), (1975), (1975 ж. ... ... - Т. ... (1963), , (1971), (1976), (1977) сияқты туындыларының ... өз ... бір ... мәселенің ауыр жүгін арқалап тұр. (1968) деп аталатын тарихи сөздіктануға арнап жазған мақаласынан бастап, Ш. ... ... ... ... ... ... ... екі тілді құрылыс, архитектура, физика, астрология, заң, ... ... ... ... ... ... сөздігі бар. Көптеген терминдік сөздіктерге алғысөздер жазып, басылып шығуына мұрындық болды.
Бүгінгі Қазақ сөзінің тарихи қалыптасып, мағыналық, тұлғалық және қызметтік тұрғыдан ... ең ... тіл ... есім ... мен ... ... атаулардың жіктелуімен байланысты. Осы жіктелудің ең негізгі себебін анықтаған Ш. Бектұров ағамыз деп бағамдайды. ... да ... ... ... ежелгі заманда дербес, бір-бірінен бөлек сөздер болмаған, тек контекст ... ғана ... ... ... ... ... ... Ғалым есім түбірлердің табиғатын анықтап қана қоймай, олардың даму жүйесін, грамматикалық категорияларының ... ... да ... ... ... ... ... тілінде қалыптасқан ғылыми ойларға, тұжырымдарға сүйене отырып, бірінші рет ... ... ... ... ... Бұл күні ... дейін бірегей еңбек әрі дара оқулық ретінде танылып отыр.
Ш. Бектұров сондай-ақ, ... ... ... ... ... ... үлкен үлес қосты. Ежелгі деректерді кешенді, жан-жақты салыстыра зерттеу ... ... ... ... және морфологиялық құрылысының басты ерекшеліктерін ашып көрсетті. Түркі тілдерінің негізгі жүйелілік ерекшеліктерін анықтап, оларға тән ортақ белгілерді көрсетіп берді. Әлеуметтік, ... ... ... ... ... ... халықтарының тарихи этногенездік тұрғыдан әр диалектіде сөйлеген тайпалардан құралғанын ескере отырып, әдеби тілді қалыптастырған ... ... ... ... ... заңдылықтарды анықтады. Соңғы мың жарым жыл бойында түркі халықтары басқа халықтармен жиі қарым-қатынасқа түсіп, өте кең көлемді ... ... ... ... емес ... ... ассимиляциялап, түркілік сипат бергенін дәлелдеді.
Қазақ тілі - түркі тілдер тобындағы біршама жас тіл ретінде де таныла бастағаны белгілі. Оның ... ... ... ... ... ... құрылымы, қалыптасу тарихы бар тіл екеніне қарамастан, Кеңес заманындағы түркітану ғылымының аса ... ... ... ... ғалым С.Малов қазақ тілін ең жас тілдердің қатарына ... Қай ... де ... ... ... ... қарсы дау айтып, жаңа көзқарас білдіру оңай болмаған ғой. Қазақ тілінің өзге түркі ... ... ... да, бастау бұлағы - ортақ, даму жолы - бір, ... оның ... ... жас тіл бола алмайтындығын терең ғылыми пайымдаулармен, тарихи деректермен дәлелдеген ғалым да Ш. Бектұров еді. Тіліміздегі сөз ... ... ... мол айтылатынын тілге тиек еткен ғалым, қатаң дыбыстардың тарихи көне процесс екенін алға ұстай отырып, қазақ тілі жас тіл ... ... ... дау ... С.Маловтың пікіріне қосыла алмайтынын жасырмай, ойын былайша тұжырымдайды: .
Профессор Ш. Бектұров көне түркі ескерткіштерін тек лингвистикалық ... ғана ... ... ... ... әдеби де, тарихи да, археологиялық та мұра ретінде қарастыруды жақтайды. Қазіргі зерттеу жұмыстарында бұл ... ... ... ... жан-жақты әрі кешенді түрде қарастырылуда. Мәселен, Х-ХV ғасырларда жазылған зерттеулерді жүйелеу барысында ғалым ... ... ... . Яки, ғалым жазба әдебиет пен ауыз әдебиетін қатар қарастыра отырып, олардың орны мен өзіндік ... ... ... ... ойлар кейінгі зерттеушілердің фольклорға қатысты өздерінің қатынасын қалыптастыруға итермелейді, жетелейді. Ауызекі тілде жасалған туындылар да тіл ... ... ... ... ие ... ... тіл тарихына қатысты жазғандары білім көкжиегінің кеңдігін, арналы білігін танытады. Қазақ тіліндегі, көне не орта ... ... ... мен ... ғана сөйлетіп қоймай, тілдік деректерді ареальдық бағытта, алтаистикалық деңгейде салыстыра, салғастыра зерттеді.
Ш. Бектұров М.Қашқаридың атты ... ... ... ... ... ... көрсетеді. Біздің пайымдауымызша, бұл берілген дұрыс баға еді. Өйткені, Қашқари ... ... ... ... алынатын мақалдар мен мәтелдер, аңыздар ауызекі сөйлеу тілінің ... ... ... ... ... ... терең зерттеу арқылы мынадай тұжырым айтады: . Өз кезі үшін бұл өте ... ... ... ғылымдарының докторы, профессор, халықаралық түркология комитетінің мүшесі болған Ш. Бектұров ғылыми еңбектері сан-салалы, жан-жақты. Егер санамалап ... ... ол ... ... тіл ... ... жоқтың қасы. Сірә, бұл ғалымның қарымдылығы, білімінің тереңдігі болса керек. Және бұл өз кезеңінде ғылымда туындап жатқан сан түрлі қажеттіліктердің ... ... ... ... ... анық. Иә, бұл ғылымға деген, қазақ тіліне деген шексіз құрметтен туындаса керек. Ғалым артына қазіргі қазақ тілінің ... ... ... қазақ әдеби тілі, диалектологиясы, қазақ тілінің тарихи грамматикасы, ежелгі жазба мұрағаттар тілі, тарихи фонетика, түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасы сияқты ... ... ... ... ... мәні бар үлкен-үлкен ғылыми еңбектер қалдырды. Құны атан түйеге бергісіз сүбелі ғылыми туындылар бүгінгі тәуелсіз Қазақ елінің ... тілі ... ... ... болашақтағы ғылыми-теориялық тұрғыдан дамуына да талай уақыт қызмет ете берері даусыз.
Бұл оқулықтың қазақ тілін ... ... ... оқу, өз ... пікірін білікті, шешен деңгейде жеткіземін деп талап етушілерге үлкен көмегін тигізетіні сөзсіз. Қазіргі кезеңде қазақ тіліне жазу мен ... ... ... және оның ... ... ... жазу ... грамматикалық тұрғыдан қолдануы төмен азаматтар арамызда көбейіп келеді. Осы тұрғыдан алғанда бұл кітаптың ұстаздарға, студенттерге, жорналшыларға және ... ... ... ... ... ... ... өте зор.
2.2 Ш. Бектұров қазақ тіліне қосқан үлесі
Қазақ тілін оқыту әдістемесі - қазір ғылымның жеке бір саласы. ... осы ... көш ... Ш. Бектұров туған. Басқаша айтсақ, қазақ тілін қалай оқыту туралы ғылымда ... рет сөз ... ол ... ... ғылыми еңбек жазған, мақалалар жазған ғалым да - Ш. Бектұров. Сондықтан Ш. Бектұров қазақ тілін оқыту әдістемесі ілімінің ірге ... ... ... ... деп ... ... болады.
Ғалымның әдіскерлігі, әдістеме ілімінің негізін қалауға қосқан үлесі турасында жалпылама болса да, жазыла бастады. Алайда Ш. Бектұров әдістемелік ... әлі ... ... ... ... ... ... емес.
Ш. Бектұров әдіскерлігі туралы тұңғыш ағартушылардың бірі -ғалым Р.Сыздықова 1990 жылы ... ... Ш. ... атты кітабында: дейді. Шынында да ол жат болмақ түгіл, бірте-бірте соншама үйреншікті, ... ... ... ... тәрбиелеген. 14-15 жыл бойы мектеп оқушыларына ана тілінің табиғатын танытқан, ет бауыр ... ... десе ... ... тілі ... ... ... тек қана Ш. Бектұров білетін болған.
Қазақ тіл білімінің қалыптасуында айрықша рөл ... бұл ... ... ... ... ... өрістеуіне даңғыл жол ашқан термин жасау мәселесін тіпті де аттап өте алмаймыз. Әлгіндей ... түзу ... Ш. ... ... ұғым, түсінік, нәрсе, затқа, әсіресе грамматикалық категориялардың әрқайсысына қазақша термин ұсынды. Сол кезеңде ... ... ... қалыптасып тұрақтанған зат есім, сын есім, етістік, есімдік, одағай, ұстеу, шылау, бастауыш, баяндауыш, пысықтауыш, дыбыс, әріп, қағида, ... ... сөз, ... сөз, леп ... ... ... т.б. толып жатқан терминдер - тіл ғылымын дамытудағы зор үлес. ... ... ... ... тән атауын дәл тауып, жіліктеп, жіктеп, саралап беру оқу жүйесіндегі ісімізге айрықша әсер еткені мәлім. ... ... ... ... ... ... саралап, қолмен қойғандай етіп көрсету мамандардың қай-қайсысын да таң қалдырған. Ш. ... ... ... ... күні ... ... ... мүлтіксіз қызмет етіп келеді. Жалпы, тіл білімінде, түркітануда үлкен орын алатын - типология, түбір мәселелері ... Ш. ... өте ... ... ... әлі ... жоймаған ойларын келтіруге болады. Ол әлем тілдердің ... ... ... ... терминді қазақша былай атайды.
1. Түбіршік тіл (түбір), 2. Жалғамалы тіл, 3. Қопармалы тіл. Түбіршік тіл түпкі қалпынан ... ... ... ... һәм жапон тілдері. Жалғамалы тіл - сөздің аяғына жалғау қосылып өзгертілетін тіл, мәселен, түрік, фин ... ... тіл - сөз ... ... ... тіл, мәселен, орыс тілі, араб тілі. Біздің қазақ тілі түркі тілдің бір тарауы болғандықтан, жалғамалы. ... ... ... ... ... ... қосылып өзгереді. Жалғау екі түрлі: бірі сөздің тұлғасын өзгертсе де, ішкі ... ... ... ... ... да, ... да өзгертеді. Сондықтан бастапқысы тысқарғы, соңғысы ішкергі жалғау деп аталады. деген сөзге деген жалғау қоссақ, ... ... ... атын ... Егер ... ... деген жалғау қоссақ, болады. Мұнда тұлғасы да, мағынасы да өзгеріледі. ... ... ... еді, ... соң, ... ... ... атын көрсетіп тұр. Міне, сондықтан тысқарғы, ішкергі жалғау болады.
Ұлттық терминологияны қалыптастыруда, ұлттық ... ... ... қазіргі заман лингвист-ғалымдары өз зерттеулерінде ғалымның ойларын ... сөз ... оған арқа да ... келеді. Мархабат Томанұлы тұсындағы тіл білімін, қазақ тілін зерттеу сипаты және олардың даму деңгейі мен қазіргі заман лингвистика ғылымы жеткен ... ... 70 ... өлшенетін үлкен кезең, толық бір дәуір жатыр екен. Бірақ тіл біліміндегі Ш. Бектұров айтқан ойлар, ол бастаған ғылыми дәстүр бір ... де ... ... ... ... сабақтастығы, кейінгі қалам қазақ лингвист-ғалымдарының еңбектерімен жалғасты.
ҚОРЫТЫНДЫ
Профессор Ш. Бектұров көне ... ... тек ... ... ғана ... ... сонымен бірге әдеби де, тарихи да, археологиялық та мұра ретінде қарастыруды жақтайды. Қазіргі зерттеу жұмыстарында бұл мәселе ... ... ... ... әрі ... ... ... Мәселен, Х-ХV ғасырларда жазылған зерттеулерді жүйелеу барысында ғалым мынадай пайымдаулар айтады: . Яки, ғалым жазба әдебиет пен ауыз әдебиетін қатар ... ... ... орны мен ... ... ... ... отырады.
Мұндай ойлар кейінгі зерттеушілердің фольклорға қатысты өздерінің қатынасын қалыптастыруға итермелейді, жетелейді. Ауызекі тілде жасалған туындылар да тіл ... ... ... мәнге ие болады. Ғалымның тіл тарихына қатысты жазғандары білім көкжиегінің кеңдігін, арналы білігін ... ... ... көне не орта түрік тіліндегі сөздер мен сөзтұлғаларды ғана ... ... ... деректерді ареальдық бағытта, алтаистикалық деңгейде салыстыра, салғастыра зерттеді.
Ш. Бектұров М.Қашқаридың атты еңбегін ауызекі сөйлеу тілінің жинағы ретінде көрсетеді. Біздің ... бұл ... ... баға еді. Өйткені, Қашқари еңбегінде берілетін мысалдар ретінде алынатын мақалдар мен ... ... ... сөйлеу тілінің бірліктері екені анық. Ғалым М.Қашқари еңбегін терең зерттеу арқылы мынадай тұжырым айтады: . Өз кезі үшін бұл өте ... ... ... ... докторы, профессор, халықаралық түркология комитетінің мүшесі болған Ш. Бектұров ғылыми еңбектері сан-салалы, жан-жақты. Егер ... ... ... ол ... ... тіл ... саласы жоқтың қасы. Сірә, бұл ғалымның қарымдылығы, білімінің тереңдігі болса керек. Және бұл өз кезеңінде ғылымда ... ... сан ... ... ... ... ... еңбекқорлық екені анық. Иә, бұл ғылымға деген, қазақ тіліне ... ... ... ... ... ... артына қазіргі қазақ тілінің синтаксисі, стилистикасы, морфологиясы, қазақ әдеби тілі, диалектологиясы, қазақ тілінің тарихи грамматикасы, ежелгі жазба мұрағаттар тілі, ... ... ... тілдерінің салыстырмалы грамматикасы сияқты күрделі мәселелер жөнінде терең теориялық мәні бар үлкен-үлкен ғылыми еңбектер қалдырды. Құны атан түйеге бергісіз ... ... ... ... ... Қазақ елінің мемлекеттік тілі саналатын қазақ тілінің болашақтағы ғылыми-теориялық тұрғыдан дамуына да талай уақыт қызмет ете ... ... ... ... ... толық меңгеріп, жазу, оқу, өз ойын, пікірін білікті, шешен ... ... деп ... етушілерге үлкен көмегін тигізетіні сөзсіз. Қазіргі кезеңде қазақ тіліне жазу мен мәнерлеп сөйлеуге шорқақ және оның ішінде ... ... жазу ... ... тұрғыдан қолдануы төмен азаматтар арамызда көбейіп келеді. Осы тұрғыдан алғанда бұл ... ... ... жорналшыларға және қазақ тілін толық меңгерсем деген азаматтарға пайдалылығы өте зор.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Қазақстан Республикасының Заңы және оны жүзеге ... ... ... ... ... 2000.
2. Лапатухин М.С. Очерки по методике казахского языка в русской школе. Алматы, 1940.
3. Шонанов Т. Самоучитель киргизского ... для ... 4-ое ... Кызылорда, Каз.гос.изд., 1927 - 122с.
4. Сарыбаев Ш. Орыс мектебінде қазақ тілін оқыту тәжірибесінен. ...
5. ... Ш. ... преподавания казахского языка в русской школе. Алматы, 1943 - 125б.
6. Орынбаев А.Ә. ... ... ... 1995.
7. ... Н. ... ... үйрену курсының программасы. Алматы, Мектеп, 1987 - 75б.
8. Оралбаева Н., Жақсылықова К. Орыс ... ... ... тілі ... ... ... Ана тілі, 1996 - 20б.
9. ... Т., ... ... К. ... ... оқыту әдістемесі. Алматы, 1999.
10. БектуровШ. БектуровА. Казахский яык. Алматы, Рауан.1994 -240б.
11. Аяпова Т. Қазақ тілі. Алматы, 1998.
12. ... Ұ. ... ... Астана.Фолиант, 2007.
13. Әлімжанов Д., Маманов Ы. Қазақ тілін оқыту методикасы. -Алматы, 1965.
14. Исабаев У. Қазақ тілін оқытудың ... ... ... ... ... А.Ш.Бектұрова. Қазақ тілі. - Алматы, 2002.
16. Қоянбаев Ж.Б., Қоянбаев Р.М. Педагогика. ... ... ... ... ... язык для ... А, ... Құлмағамбетова Б. Қазақ тілін оқыту методикасы. Алматы. 1988 ... ... С. ... тілі ... Алматы, 1990 ж.
20. Абдульдина Г. Қазақ тілін оқытудың жаңа тиімді әдістері. Қазақ тілі мен әдебиеті. Алматы, 2000 ж. № ... ... ... ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 34 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Xix ғасырдағы салыстырмалы-тарихи тіл біліміне ғалымдардың қосқан үлесі4 бет
Қазақ тілін оқыту әдістемесінің тарихи дамуына үлес қосқан ғалымдар еңбектерінің орны33 бет
Қазақстандағы балалар психологиясы және оған үлес қосқан ғалымдар24 бет
Қышқылдардың дамуына үлес қосқан ғалымдар5 бет
Әдебиеттану ғылымына елеулі үлес қосқан ғалымдар24 бет
Академик Ә. Х. Марғұланның ғылыми еңбектерін пайдалана отырып, археология мұражайының тарихын, экспозицияларындағы алатын орнын және тарихи-мәдени заттық және рухани құндылықтарымызды жинап, зерттеп, сақтауда, Мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасын жүзеге асыруда көрсетіп отырған қомақты үлесін ашу68 бет
Алаш зиялыларының оқу-тәрбие үрдісіне қосқан тәрбиелік үлесі15 бет
Анатомия терминдерінің латын тіліндегі дәріптелуі жайлы ақпарат7 бет
Бастауыш сыныптарға жаратылыстану пәндері арқылы экологиялық білім мен тәрбие беру14 бет
Батыстағы әлеуметтік жұмыс теориясының даму тарихы40 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь