С. аманжоловтың синтаксис саласына қатысты зерттеулері

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3.4бет

І ТАРАУ С. АМАНЖОЛОВТЫҢ СИНТАКСИС САЛАСЫНА ҚАТЫСТЫ ЗЕРТТЕУЛЕРІ

1.1 Синтаксистік терминдер туралы (сөзтіркесі) ... ... ... ... ... ... .5.11бет
1.2 Сөз тіркесінің жаңаса байланысу формасы ... ... ... ... ... ... ... .11.14бет

ІІ ТАРАУ СИНТАКСИСТІҢ ОҚЫТУ ӘДІСТЕМЕСІ

2.1 Сөз тіркестерінің статолингвистика әдісімен зерттелуі ... ... 15.22бет
2.2 Мектепте синтаксисті оқыту жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... .22.26бет

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .27бет
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... 28бет
Курстық жұмыстың өзектілігі.Бастауыш пен баяндауыш – сөйлемдегі предикаттық қатынастың негізі. Сондықтан сөйлемдегі тұрлаулы мүшелер мәселесі үнемі грамматиканы зерттеуші ғалымдардың назарында болған. Түркі тілдеріне арналған грамматикаларда сөйлемнің бас мүшелері – бастауыш пен баяндауыш туралы мағлұматтар берілді. Қазақ тілінің грамматикасын зерттеген алғашқы лингвист – ғалымдарымыз А.Байтұрсынов, Қ.Жұбанов, С.Жиенбаев, Н.Сауранбаев, Ғ.Бегалиевтердің еңбектерінде сөйлемнің бас мүшелері әртүрлі дәрежеде сөз болады. Олар, негізінен, сөйлем мүшелеріне анықтама беріп, оның тілдегі қолданысына мысал келтірумен шектелген болса, 50 жылдардан бастап бүгінгі күнге дейін зерттеушілеріміз аталған мәселеге әр қырынан келеді.Осы тұрғыдан келгенде, қазақ тілінің синтаксис саласын зерттеуші М.Балақаевтың, Т.Қордабаевтың, О.Төлегеновтің, Р.Әміровтің, Қ.Есеновтың, Ә.Аблақовтың, Т.Сайрамбаевтың, М.Серғалиевтің, Е.Ағмановтың т.б еңбектері ұлттық лингвистикамыздағы әр алуан аспектілерді талдаумен бірге көптеген жалпы түркілік проблемаларды шешуге де мұрындық болары сөзсіз.
Курстық жұмысының мақсаты: қазақ тіліндегі тұрлаулы мүшелерге тән грамматикалық белгілер мен олардың арнайы грамматикалық тұлғасын нақтылау. Осыған байланысты төмендегідей міндеттерді шешу көзделді:
- сөйлем мүшелерінің грамматикалық тұлғаларын топтастыруда қолданылатын ұстанымдарды нақтылау;
- семантика-грамматикалық ұстаным бойынша тұрлаулы мүшелерді жіктеу;
- аталған жайттарды нақты тілдік фактілермен дәлеледеу
- тұрлаулы мүшелердің грамматикалық тұлғаларын айқындау.
1. Арғынов Х. Қазақ тілі синтаксисі мен пунктуацмясының методикасы. – А. Мектеп, 1974
2. Әбілқаев А. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. –А. Санат, 1995
3. Әлімжанов Д. Маманов Ы. Қазақ тілін оқыту методикасы. – А. 1965
4. Әдбікәрімова Т. Әбдіғалиева Т. Шаймерденова К. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Практикалық және лабораториялық жұмыстар – А. Ана тілі, 1999
5. Байтұрсынов А. Тіл тағылымы – А. 1992
6. Балақаев М. Тіл мәдениеті және мектепте қазақ тілін оқыту –А. Мектеп, 1982
7. Бейсенбайқызы З. Қазақ тілін модуль негізінде оқыту. –А. 2001
8. Жапбаров А. Стилистиканы оқыту әдістемесі – А, 1995
9. Исабаев Ә. Қазақ тілін оқытудың дидактикалық негіздері. – А. Қазақ университеті, 1993
10. Катембаева Б, Нұрғалиева М. Морфологияны оқытудың методикасы.- А. Мектеп 19975
11. Қараев Ж. Ешеева Ж. Программалап оқыту және оның компьютерді оқытуға пайдалану мен байланысы. – А. 1991
12. Құрманова Н, Мухлис К. Текст теориясы және тексті талдау әдістемесі. – А. АлМУ, 2000
13. Ломизов А. Выразиельное чтение при изучении синтаксиса и пунктуации М.1986
14. Мусабекова Ф. Тыныс белгілерін оқытудың кейбір мәселелері –А. Мектеп, 1959
15. Нұржанова Ж. Қазақ тілін тиімді оқыту жолдары –А. 2001
16. Рахметова Р. Сөз тіркесі синтаксисі және оны оқыту әдістемесі. – А. 2003
17. Зейманова Л.М. Нагляность в преподавании русского языка М. 1984
18. Напольнова Т. Активизатция мыслительной деятельности учащихся на уроках русского языка М. 1983
19. Панов В. Типы и структуры о уроков русского языка М. 1986
        
        МАЗМҰНЫ                                                                                                ... ... С. ... ... ... ... ... Синтаксистік терминдер туралы (сөз тіркесі).........................5-11бет
1.2 Сөз тіркесінің жаңаса байланысу формасы.............................11-14бет
ІІ ТАРАУ СИНТАКСИСТІҢ ОҚЫТУ ӘДІСТЕМЕСІ
2.1 Сөз тіркестерінің статолингвистика ... ... ... ... оқыту жолдары.....................................22-26бет
ҚОРЫТЫНДЫ.....................................................................................27бет
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ................................28бет
КІРІСПЕ
Курстық жұмыстың өзектілігі. Бастауыш пен баяндауыш - сөйлемдегі предикаттық қатынастың ... ... ... ... мүшелер мәселесі үнемі грамматиканы зерттеуші ғалымдардың назарында болған. Түркі тілдеріне арналған грамматикаларда сөйлемнің бас мүшелері - ... пен ... ... ... ... Қазақ тілінің грамматикасын зерттеген алғашқы лингвист - ... ... ... ... ... Ғ.Бегалиевтердің еңбектерінде сөйлемнің бас мүшелері әртүрлі дәрежеде сөз болады. Олар, негізінен, сөйлем мүшелеріне анықтама беріп, оның тілдегі қолданысына мысал ... ... ... 50 жылдардан бастап бүгінгі күнге дейін зерттеушілеріміз аталған мәселеге әр ... ... ... ... ... тілінің синтаксис саласын зерттеуші М.Балақаевтың, Т.Қордабаевтың, О.Төлегеновтің, ... ... ... ... М.Серғалиевтің, Е.Ағмановтың т.б еңбектері ұлттық лингвистикамыздағы әр алуан аспектілерді талдаумен бірге ... ... ... ... ... де ... ... сөзсіз.
Курстық жұмысының мақсаты : қазақ тіліндегі тұрлаулы мүшелерге тән грамматикалық белгілер мен олардың арнайы грамматикалық тұлғасын ... ... ... ... ... шешу көзделді:
- сөйлем мүшелерінің грамматикалық тұлғаларын топтастыруда қолданылатын ұстанымдарды нақтылау;
- семантика-грамматикалық ұстаным бойынша тұрлаулы мүшелерді жіктеу;
- ... ... ... ... ... ... тұрлаулы мүшелердің грамматикалық тұлғаларын айқындау.
Курстық жұмыстың болжамы: қазақ тілінің тұрлаулы мүшелерін меңгерту ... ... жеке ... ... өз ... ... ... тануға мүмкіндік туғыза отырып, оның жан-жақты рухани дамуына бағдар береді.
Курстық жұмыстың әдістері: теориялық әдістер, баяндау, салыстыру, жүйелеу, талдау, сараптау, қорыту, ... және ... ... ... жұмыстың пәні: қазақ тілін оқыту әдістемесі.
Курстық жұмыстың нысаны: сөйлемнің тұрлаулы мүшелерінің грамматикалық белгілері мен жасалу жолдары.
Курстық жұмыстың ... ...
1. ... таңдап алу, сол бойынша іздену.
2. Бекітілген тақырыпқа байланысты материал жинақтап, жұмыстың жоспарын құру.
3. Жоспарға сәйкес курстық жұмыстың І ... ... ... алдындағы тәжірибе жинақтау, курстық жұмыстың практикалық бөлімін жазып, жұмысты аяқтау және қорғау.
Курстық ... ... ... ... ... екі ... ... мен әдебиеттер тізімінен тұрады.
І ТАРАУ С. АМАНЖОЛОВТЫҢ СИНТАКСИС САЛАСЫНА ҚАТЫСТЫ ЗЕРТТЕУЛЕРІ
+ Синтаксистік терминдер туралы (сөз ... ... ... мол ... оның ... ... ... қарастырып отырғанымыз - лингвистикалық терминдер. Орыс тіліндегі ең жинақы, әрі толық сөздік О.С. ... ... ... ... ... С.Қеңесбаев пен Т.Жанұзақовтың лингвистикалық терминдер сөздігі бар екендігі айқын. Сол сияқты қазақ тіліндегі жалпы лингвистикалық терминдер туралы ... ... ... ... Бұл жұмыстарда терминдер тілдің барлық саласы бойынша қаралып ... ... сөз ... ... ... ... оның аясы, дамуы өте күрделі мәселе. Қоғамның басқа да салаларының өсуі сияқты лингвистикалық терминдерде де О.С.Ахманованың сезімен айтқанда, .
Міне, ... ... ... терминдер тілдің қай саласы жағынан болмасын жан-жақты даму үстінде деп білген жөн. Тілдің орфография, орфоэпия, графика, фонетика, фразеология, лексика, сөз ... ... ... ... қоса тіл ... ... ... тарихи грамматика, әдеби тілдің тарихы, диалектология, лексикография және жалпы тіл білімі, есептеу машинасы, экспериментальды лингвистика және методика т. б. ... әр ... ... ... сәйкес өзіне тән түрлі терминдерді енгізіп отыр. Грамматика, морфология мен синтаксис қатысты болатын болса, ... ... ... терминдердің де өзіндік қалыптасу, даму процесі барлығы белгілі. Бұл арада біз тек синтаксистік терминдер, олардың қалыптасуы, берілу дәрежесі, оның синтаксистің ... ... т. б. ... Ол үшін ... тіліндегі мына еңбектерді пайдаландық.
Сол сияқты тілге қатысты әр ... ... да ... ... синтаксис деген термин сол қалпында қолданылып келе жатыр. Бірақ Қ.Жұбанов оны деп аударғанымен, ... ... ... ... ... ... ... ::
Қазіргі синтаксис соңғы он жылда кеңінен дамыды. Қазіргі әдебиеттерде синтаксистің кеп аспектілігі жиі айтылады. Яғни, оны мынадай басты ... ... ... ... ... отыр. Біріншісі - логикалық синтаксиспен бір деңгейде қарастырмау үшін ... ... ... бойынша логика - ориентирлі деп аталатын тобы. Бұл ... тіл ... (пән мен оның ... ... арасындағы арақатыс) тығыз байланысты. Екіншісі - анағүрлым өңделген ... - ... ... ... ... ... ... аспект. Үшінші аспект - сөйлемнің функционалдық перспективасымен байланысты. Оны актуалды аспекті деп атау орынды. Бұл термин сөйлемнін, ... ... деп ... ... ... өмір ... келген. Бұл аспектінің көбіне коммуникативті аспект деп аталуын жиі байқаймыз. Бұл дұрыс айтылмаған, себебі синтаксис өзінің барлық ... ... ... ... ... ... машинасының үлгісімен синтаксистің аналогиялық аспектісі деп атау орынды. Біз осы ... төрт ... ... ... ... қарастырып отырмыз. Қалған аспектілерге қатысты терминдерді жан-жақты айту әзірше мүмкін еместігі белгілі. Сол ... ... ... түрлері туралы деп мынаны аңғаруға болады:
О.С.Ахманова синтаксистің он үш түрінің болатынын көрсетеді.
1. Актуалды синтаксис. 2. Үлкен (большой) синтаксис. 3. Кіші ... ... 4. ... ... ... 5. Ішкі (внутренний) синтаксис. 6. Грамматикалық синтаксис. 7. ... ... 8. ... ... 9. ... синтаксис. 10. Фиксированды синтаксис. 11. Етістік синтаксисі. 12. ... ... 13. ... ... жай ... ... сөз ... синтаксисі деген терминдермен бірге синтаксис сложного целого ... ... ... ... конструктивный синтаксис, структурный синтаксис, пассивный синтаксис, статистический синтаксис деген түрлерін көрсетеді.
Орыс тіл білімінде синтаксис пәнінің мәні туралы Н.С.Валгина ... ... ... ... ... речи десе, Г.А.Золотова - ведающий построением речи - дейді.
Синтаксис термині ... ... бірі ... ... де әр ... ... кездесіп отырады. 1924 жылы орфографиялық конференцияда ұлтшылдардың пікірі бойынша қазақ тіліндегі терминдер тек түркі ... ... ... ... дей ... морфологияны - нахну синтаксисті - сафф деп ... ... ... ... ... терминдерінің ондай баламасы сол кездің өзінде-ақ қолдау таппағандығы белгілі.
Синтаксистік терминдер туралы алғашқы оқулықтарда әр түрлі атауларды көруге ... ... ... ... ... оқу ... С. Аман-жолов кұрмалас сөйлемді сыйысқан, қиысқан құрмалас сөйлем деп те бергендігі айқын.
1939 жылы шыккан орталау және орта ... ... ... пен Н. Сауранбаевтың жай сөйлемге қатысты ... ... ... ал, ... ... синтаксисіне қатысты бірнеше терминдер берілген.
* Аяулы сабактас ... ... ... сөйлем.
* Нұсқаулы сабақтас сөйлем.
* Сілтеулі сабақтас сөйлем.
* Тіркесті салалас сөйлем.
* ... ... ... ... ... сөйлем.
М.Балақаевтан жай сөйлем синтаксисіне байланысты. 1.Зат анықтауыш, 2. Қосалқы анықтауыш, 3. Сын анықтауыш, ал құрмалас сөйлем синтаксисіне байланысты дара ... ... ... ... терминді кездестіреміз.
Қ.Жұбанов еңбектерінде де леп сазды сөйлем, негізгі мүшелер, ... ... ... ... ... ... ал, тыныс бслгісінс катысты көп ноқат, ноқат сияқты қазіргі кезде қолданылмай, бірақ оның ... ... ... пайдаланылған терминдер жеткілікті.
Тыныс белгілерінің 1920-30-жж. басылған жазба жұмыстардағы және бүгінгі әдеби тіліміздегі қолданылуы бір емес. Ол кезде осы ... ... ... ... кос ... ... ... т. б. белгілері бар болатын. Алайда олардың кейбірін сөз арасына, сөйлем аралықтарына коюдағы ... ... ... ... ... ... нүктелі үтірмен қоса нүкте де қазіргіге қарағанда жиі қолданылған. Үтір белгісін және нүктелі үтірді бұл кезеңде интонацияға, дауыс әуеніне карап ... ... ... ма деп ... мына нәрсе түрткі болады. Мысалы, 1896 ж. жалпы тыныс ... ... ... ... кандай функция атқаратындығы туралы арнайы мақала жарияланады.
Онда тыныс белгілерінін, атауы да қазіргіге көп ұқсамайды. Мақалада , , ... ... ... кез ... Ол ... бүгінгі нүкте деп жүрген белгіміз , ал үтіріміз ... Осы ... ... ... ... ... ... байланысты ма тыныс белгілерін дауыс ырғағының айтылу әуеніне қарай қолдану сөз етіп ... ... ... ... ... ... алған
1. Синтаксистік терминдердің әр түрлі атауы осы қарастырып отырған термин сөздерді оқулықтарда, кітаптарда қолдану дәрежесі әр түрлі. Яғни бір ... ... сөз ... ... ... ... ... сөйлем, толымсыз сөйлем деп қолданып жүрген термин сөздерді толық сөйлем, олқы сөйлем деп берген. Осы ... ... мүше деп ... жүрген термин сөзіміз негізгі мүшелер деп берген.
М.Балақаев оқулығында тыныс белгісіне байланысты ... ... ... ... ... белгісі деп берген. Ал, бағыныққы сөйлем деген термин сөздің қолдануы да түрлі-түрлі. Бірде ... деп ... енді ... бағыныңқылы сөйлем деп қолданылады. Бір кітаптың өзінде тіптен екеуі де ... пен ... ... да, де, және ... ... ... ... сөйлемді тіркесті салалас деген. Ал, М.Балақаев, Т.Қордабаевтың кітабында бұндай салалас ... ... ... ... ... деп ... Ал әрі ... арқылы жасалған мезгілдес салалас сөйлемді үдетпелі салалас деп берген: оқулығында талғаулы салалас деп берген, мейлі, күй ... ... ... ... ... пен ... окулығында бейтараптық салалас сөйлем деп берген. Кейбір синтаксистік терминдер қазірдің өзінде түрлі беріліп те жүр.
М.Балақаев пен Т. Қордабаевтың ... сөз ... ... ... ... сөз тіркесі.
* Матаса байланысқан сөз тіркесі.
* Меңгеріле байланысқан сөз тіркесі.
* Көмектес жалғаулы сөз тіркесі.
* Сан ... сөз ... Сын ... сөз ... ... ... сөз тіркестері.
* Үстеулі сөз тіркестері.
Ал, енді осы терминдер Р. С. Әміровтың еңбегінде, 1.Жатыс септікті сөзді меңгерген етістікті тіркестер..2. Матасу ... ... ... сөз ... 3. ... ... ... құрылған сөз тіркесі. 4. Көмектес септіктегі сөзді меңгерген етістік тіркестер. 5. Сан есім - зат есім ... сөз ... 6. ... - зат есім ... ... деп ... шұбалаңқы атауды ұсынады. Міне, бұл пікірлерге қарағанда синтаксистік терминдердің қалыптасуы, аталуы әр ... ... ... ... ... ... синтаксистік қатынастары қазіргі кезде анықтауыштык, толықтауыштық, пысықтауыштық деп ... жүр. Ал ... ... ... бұл ... қатынастардың ішінде тек анықтауыштық тобы ғана басым болып келді. Қазіргі кезде ондай үш синтаксистік қатынастар бір деңгейде пайдалануда.
Кейбір оқымыстылар ... ... ... ... ... мақсат етеді. Т. С. Кирилова толықтауыш, пысықтауыш терминдерін пайдалана келіп дейді.
Тіл ғылымының саласының әрқайсысына қатысты сөздіктер бар. Олар: диалектілік ... ... ... тарихи сөздік, кері тілдік сөздік, орфографиялық сөздік, орфоэпиялык, сөздік, антонимдер сөздігі, шет тілдер сөздерінің сөздігі, лингвистикалық терминдердің сөздігі, ... ... ... ... ... ... синонимдер сөздігі, қысқартылған сөздердін сөздігі, жазушылар тілінің сөздігі, түсіндірме сөздік, топонимдер ... ... ... ... ... этимрлогиялық сөздік. Осылай іспетті енді синтаксистік сөздіктер де дүниеге келді.
Совет дәуірінде, яғни 20-жылдардан бастап лингвистикалық терминдер сөздігі шыға бастады. 1924 ж. ... ... ... ... ... сөздіктер молынан шыға бастады. Л.И.Жирковтың . М., 1946, С.В.Кротевич, Н.С.Роззевич . ... 1963; ... . 1966. ... қатар шет тілдерден аударылған мынадай сөздіктер бар. ... (1960), ... ... (1964), ... (1964), сол ... ... М.А.Теленкованын, . М., (1976).
Жалпы тілде лингвистикалык сөздіктер қаншалықты мол болғанымен, казақ тілінде С.Кеңесбаев пен Т.Жанұзақовтын, деген сөздігі ғана бар. Бұл ... ... ... ... ... ... беруде үлкен маңызы бар. Бұл сөздік ең алғаш рет 1956 жылы шыкты, ал 1966 жылы қайта ... ... ... Бұл сөздікке 3000-ға жуык термин енгізілген. Ол терминдер тілдін. барлық салаларын тегіс қамтуды мақсат еткен. Бұл кітаптағы синтаксистік терминдер саны - 153. ... Сөз ... ... - ... Жай ... қатыстысы - 82.
* Құрмалас сөйлемге қатыстысы - 22.
* Тыныс белгісіне қатыстысы - 13.
* Жалпы синтаксис қатыстысы -- ... ... ... ... ... ... ... >.
Еруші сөзді жетек сөз, ерітуші сөзді жетекші сөз дейміз. Енді қай сөз, қай сөзді ... ... да ... ... ... ... [3, 160-161 бб.]
Сөз тіркестері жөнінде алғашқылардың бірі болып келелі пікір айтқан ғалым С. Аманжолов болатын. Ол атты еңбегінде сөз ... ... ... ... ... ... ... білдіреді. [4, 54б], - дей келіп, тіркес құратын сөздер белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасы ретінде жанасу, қабысу, меңгеру-меңгерілу және сөйлем мүшелерінің орын тәртібі қарастырылады. [4, 56б].
Жоғарыда ... ... ... С. Аманжолов сөз тіркестерінің емес, сөйлем мүшелерінің байланысы ретінде қарастырады. Алайда бұл қазақ тілінің синтаксисін зерттеудегі алғашқы ... ... ... ... ... сөз ... ... мен заңдылықтарын тануда елеулі еңбек еткен ғалымның бірі - профессор
Т. ... - дей ... ... ... келесі мысалды алға тартады. [5, 60б].
Т. Сайрамбаев өзінің атты еңбегінде ілік жалғаулы сөз тіркестерінің ерекшеліктерін айта келіп, [5, 51б], - ... ... бұл ... орынды. Сөз тіркестеріне берілген ережеге сүйенетін болсақ олар сөз тіркесінің бір ... ... ... ... бүгінгі күні қазақ тіл білімінде сөз тіркестеріне ... ... ... мен ... сөз ... ... мен ... Т. Сайрамбаевтың атымен тығыз байланысты.
Кез - келген тілдік единица мен оның элементтері сан жағынан шектеулі және белгілі шамаға тең ... ... ... бір сөйлемдегі сөз тіркестерінің саны оның сапасына ықпал етсе, сапа өзгерісі де оның санына әсер етеді. Лингвистикалық ... - тіл ... сан мен ... ... және ... тұрғысынан сапалық заңдылықтарды нақты дәлелдеутін математика мен лингвистиканың арасынан туындаған ғылым.
Математикалық лингвистика жөнінде алғашқы пікір білдірген Бодуэн де ... Ол 1904 ж. ... бен ... ... ... ... , - деген пікір берген болатын. Сонымен бірге ол: , - деген ой білдірген. ... ... ... еңбектерінде де шағын белгілер мен формулаларды қажеттілікке орай жиі қолданып отырған [6, 40 ... ... ... ... ... лингвистика тілді талдау (анализдеу), жинақтау (синтездеу) әдістерін қолданатын ... ... ... ... ... және оны туындату;
ә) синтаксистік талдау және генерация - бұл кез ... ... ... кез ... ... ... ... аударма.
Тілді математикалық тұрғыда сипаттау барысында Ф. де Соссюр табиғи тілді ... ... ... ал оның ... тек ... ғана ... ... айта келе, математикалық лингвистикаға қатысты ойлары Бодуэннің көзқарастарымен жанасып жатыр [7, 40 б.]. Белгілі ғалым Й.Йордан: , - ... ... ... [8, 413 б.]. ... Ф. де Соссюр өз лекцияларында тіл жүйесі образдар саны түрінде ұжымның ... ... ... ... ... ... ... тілде оны іске асыру тәсілдерімен байланысты емес, ... жеке ... ... және ... түрімен анықталатынын айтқан. Сөйтіпр тіл жүйе ретінде және оның көмегімен іске асырылатын тіл қабілеті Ф.де Соссюр Langue деп ... тіл ... ... ... ... ... математикалық тұрғыдан таңбалаған американ ғалымы У. Сепир болды. Оның атты кітабы 1921 ж. жарық көрді. Онда автор: , - ... еді [9, 31 ... ... жеке сөз біз ... ... ... ... элемент болуы не болмауы мүмкін. Енді біз мына айт, айтыс, айтпа, айтасың, айтамыз, айтса деген сөздерге назар аударсақ, олар ... бір ... мен ... ие ... тұр. Бұл идея еш ... байланыссыз, сондықтан оның функционалды практикалық құндылығы жоқ. Аталған сөздердің екіұшты мағынада екенін аңғаруға болады. Бірінші айт етістігі - ... ... ... ... ... ... келетін біртұтас дыбыстық бірлік, ал басқаларында осы негізгі ... ... ... ол ... ... ... элементтердің жалғануынан кейбір өзгерістер пайда болған. Бұл сөздер негізгі мағынадан дамыған күрделі мағынаға ие болып тұр. Сондықтан ... ... ... ... ... ... (айт) және басқа мағыналары бар, екі мүшелі қалыптасқан сөз ретінде талдауымызға болады [9, 44 ... айт ... ... ал ... ... алгебралық таңбамен белгілесек онда айтыс, айтпа, айтасың, айтамыз, айтса сияқты сөздерді формуласы арқылы ... ... ... не ... не жеке сөз (айт) ... ... деп аталатын не түбір, не негіз сөзі базалық бірлік (айт-) ... ... ... (-ыс, -па, ... ... ... қосымша абстрактілік түсініктің көрсеткіші болады. Егер кең ... ... ... онда бұл ... ... ... ... шектеу қояды деп айтуға болады. Ал элементін немесе қосымша ретінде қабылдауымыз қажет [10, 44 б.].
Сөз тіркесінің ... ... ... ... ... ... дегенмен сөз тіркесі мен сөйлемнің арасында қандай айырмашылық бар деген сұрақ - әлі де шешімін ... ... ... ... ... бірі. Мысалы, В.В.Бабайцева, В.В.Виноградов, А.С.Смирницкий, К.Аханов Н.А.Баскаков сөз ... ... ... тән ... Ю.В.Фоменко, А.Моисеев, М.Балақаев сөз тіркесінің номинативтілігін жоққа шығарады.
Көптеген ғалымдар өз зерттеулерінде сөз тіркестерінің ең өзекті, маңызды жақтарына ... ... ... ашуға талпынуда. Бұл сөз тіркестерінің күрделі де сан қилы синтаксистік құбылыс ... ... ... мысалмен өрнектесек, онда келесі жағдайды көруге болады [11, 40 б.]. Сөйлемнің құрылымын (синтаксистік құрылымын) талдау үшін ... ... ... ... ... ... сөз ... тобын немесе тікелей бағыныңқы сөздердің әрқайсысын көрсету ... ... ... тәсіл бойынша сөйлемді құраушы: тұтас сөйлем І, әр жеке сөз және сөз ... С= :
І --> ...... кушают овес;
Екінші тәсіл бойынша келесі сызбаны береді:
Лошади --> кушают, кушают --> овес.
Сөйлем құрылымы мұндай талдауға математикалық объектілер құраушы қада ... және ... ... ... ... деп аталады.
Жоғарыдағы ғалымдардың еңбектері сөз тіркестерін математикалық жолмен танудағы алғашқы еңбектер еді. ... ... ... ... сөз ... ... бір заңдылықтарға бағына байланысатынын аңғаруға болады.
Кеңестер Одағында және егемен елімізде математикалық лингвостатистика әдісін жетілдіруде Р.Г.Пиотровский, П.М.Алексеев, А.В.Зубов, ... ... ... М.Р.Львов, А.Жұбанов, Ж.Аралбаев, Қ.Молдабек, С.Мырзабеков, Ә.Ахабаев, Д.Байтанаева, А.Зекенова, М.Ермекбаев, ... ... ... т.б. өз ... қосты және қосуда.
Қ.Бектаев - қазақ тілінде ғана емес, бүкіл түркі тілінде алғаш рет математикалық лингвистика ... ... ... ... ... Қ.Бектаевтың лингвистикадағы математикалық әдіс жөнінде , , т.б. көптеген еңбектері ... ... ... ... . На материале романа М. Ауезова > тақырыбында
кандидаттық, тақырыбында докторлық ... ... ... ... ... салу жолдары мен мәтіндегі сын есімдерді және олардың ... ... ... тіл ... сөз ... ... тұрғысын алғашқы болып таныған ғалым - Қ. Молдабек. Ғалым мәтіндердегі сөз тіркестерін ... ... ... ... ... ғана қарастырған. Дей тұрсақта ғалымның еңбегіндегі мәліметтер қазақ тілі мәтіндеріндегі сөз тіркестерінің қолданылуы жөнінде толықтай мағлұмат береді [13, 40 б.]. ... атты ... ... ... ... ... негізге алып, оқулықтарда қолданылған сөз тіркестері жөнінде мынадай мағлұмат береді.
Жоғарыда аталған еңбектерді қорытындылай келсек, ғалымдардың еңбектерінде сөз тіркестерінің ... ... мен ... ... ... ... оның ... тұрғыдан қарастырылып ,яғни қазақ тіліндегі сөз тіркестерінің ... ... ... статистикалық мәліметтерді тиісті жүйеге келтіруде өз рөлін атқарады деп ойлаймыз. Сондықтан сөз тіркестерінің ... ... ... олардың ұзындығы, қолдану жиілігі, қалай құрылғаны біздің келесі жұмыстарымызда сөз тіркестерінің моделін құрастыруға итермелейді.
2.2 Мектепте синтаксисті ... ... ... Синтаксис бөлімдерін қайталау.
Сабақтың мақсаты:
А) білімділігі: Оқушыларды сабаққа қатыстыра отырып, тіл біліміне деген танымдық ... ... ... Өткен тақырыптарды қайталата отырып, оқушылардың ой-өрісін кеңейту, берілген тапсырмаларды шапшаң орындату.
Б) тәрбиелілігі: ... ... ... ... өз ... ... тәрбиелеу.
Сабақтың түрі: Қайталау сабағы
Әдісі: Сұрақ-жауап, топ жарысы
Сабақтың көрнекілігі: Сызбалар, ... бор ... ... ... ... ... ... (ауызша)
ІІІ. Сызба
ІҮ. Сызба
Ү. Тест
ҮІ. ... ... ... ... ... сайысы)
ҮІІІ. ойыны.Ақындардың өлеңдерін құрастыру
ІХ. Талдаудың ... ( ... ... ...
Х. ... ... ... Үйге тапсырма
І. Ұйымдастыру бөлімі
- Саламатсыздар ма, балалар.
- Отырыңыздар.
- Бүгін ақпан ... ... ... ... ... ... ... аптаның қай күні?
- Бүгін аптаның жұма күні.
-Сыныпта кезекші кім?
- Сыныпта кім жоқ?
ІІ. Сұрақ-жауап (ауызша)
І топ
* Тіл білімінің ... ... ... сала ( ...
* ... ... жиынтығы ( лексика)
* Жеті ата ( әке, бала, немере, шөбере, шөпшек, немене, туажат)
* Сөйлемнің құрамына ... неше түрі бар? ( 2)
* ... ... ... келтір (үйден шықты)
* Қазақ тілінде неше сөйлем мүшесі бар? (5)
* ... ... ... ( 4) ...
* Сөз ... ... сала (морфология)
* Сөз тіркестері мен сөйлемдерді зерттейтін сала (синтаксис)
* Есімді тіркеске мысал ... ... ...
* Жай ... неше түрі бар? (7)
* ... ... нешеу? (5)
* Жеті жоқ (аспанда тіреуіш жоқ, жерде өлшеуіш жоқ, таста тамыр жоқ, тасбақада ... жоқ, ... ... жоқ, ... сүт жоқ, жылқыда өт жоқ)
* Сөйлемнің айтылу мақсатына қарай неше түрі бар? (4)
ІІІ. Сызба
Берілген сызбаға байланысты сөздер ... топ ІІ ... Мыс: ... ... ... ... ... жазу.
І топ ІІ топ
Мыс: Әжемнің орамалы бөлмеде тұр Мыс: Бауыржан анасын көшеден ... Тест
... ... ... ...
1. ... табыңыз.
А) мектепте жүр
Ә) аман келді
Б) ашық аспан
2. Матасуға қатысы бар септік қайсы?
А) жатыс
Ә) ілік
Б) барыс
3. Қабысуды табыңыз.
А) жаңа кітап
Ә) ... ... Анар ... Жанаса байланысқан тіркесті табыңыз.
А) сені көру
Ә) бүгін шығады
Б) қағазбен сүртті
5. Бастауыш пен баяндауыштың байланысы.
А) қабысу
Ә) меңгеру
Б) қиысу ҮІ. ... ... ... ... І топ ... ... ы д
а
с
т
Ж а
А с
Р м а
С
Б
а
Ж а
Д ы
Р а ... тас ... тас ... бас жарады.
ІІ топ
К
Ң е
Б е
Ң
Е с
Т е
І е
Е н й
Р б ... о ы
д
Н ... р
Ң а
Т е ... л
Й е б ... ... ерінбей, тояды қарның тіленбей.
І топ ІІ топ
А) тас, бас еңбек,ерінбей
Ә) (орысша) -----------------
Б) ( ағылшын тілінде) -----------------
В) Әр топ ... ... ... ... талдау жасайды. ҮІІ. Сұрақ-жауап (капитандар сайысы)
Мұғалім оқиды, оқушы бірден ... ... ескі ... ... атын тура айтуға тыйым салынған сөздер (табу)
2.Қазақ тілі қай жылы мемлекеттік мәртебеге ие болды? (1989)
3.-а,-е,-й,-ып,-іп,-п,-ғалы,-гелі,-қалы,-келі ... ... ( ... түрі бар? ... буынға мысал келтір (ән)
6.Атау мен іліктен басқа септіктердің сұрақтарына жауап ... ... ... ... ... зерттейтін сала (пунктуация)
8.-ау,-еу қай сан есімнің жұрнақтары? (жинақтық)
9.Еліктеу сөздің неше мағыналық түрі бар? ... ... қай ... қай жақ? ... ... сөзіндегі ді жалғау ма, жұрнақ па? (жалғау)
12.Кімге? Неге? Кімді? Нені? Кімде? Неде? Кімнен? Неден? Кіммен? Немен? қай сөйлем мүшесінің ... ... ... ... жаз. (е, де, ет, ... ... неше түрі бар? ... тіліндегі қатаң дауыссыз дыбыстардың саны? (11)
16.Тұйық етістіктің жұрнағы (у)
17.Тура ... өзін қай ... ... ... ... ... заңына бағынбайтын септік? (көмектес)
19.Пысықтауыштың шартты белгісі (-.-.-.-.-.-.-.-.)
20.Тұрлаусыз сөйлем мүшелерінің саны? (3)
ҮІІІ. ойыны. Ақындардың өлеңдерін құрастыру І топ
Абай ... ... ... тау ... кетер балбырап.
Даланы жым-жырт дел-сал ғып,
Түн басады салбырап.
Шаң шығармас жол-дағы,
Сілкінне алмас ... сен - ... ... ... ... топ ... Торайғыров
Қараңғы қазақ көгіне
Өрмелеп шығып, күн болам!
Қараңғылықтың кегіне
Күн болмағанда, кім болам?
Мұздаған елдің жүрегін
Жылытуға мен кірермін!
ІХ. Талдаудың түрлері ... ... ... ... ... орақ ... ... (түбүт), қоян (қойан), үлгеру (үлгөрүу), тасшы (ташшы), тою (тойұу), сусын (сұусұн), жануар( жанұуар), жарқанат (жарғанат), домбыра ... үдеу ... ... ... ... ... балалар, бүгін біз қандай тапсырмалар рындадық? Ал енді тақтаға қарайық, қай топ қанша балл жинады. Ең көп ұпай ... топ 1-ші ... ие ... Үйге ... Екі жай сөйлемге талдаудың үш түрін жасап келу. Сабақ аяқталды, сау болыңыздар!
ҚОРЫТЫНДЫ
Ана тілін оқыту, игерту - ... ... ол ... ... салаларының айқындалуымен тығыз байланысты. Оның жылдар бойы қалыптасқан заңдылығы бар. Қандай ой болмасын, ол осы заңдылықтарға ... ... ... ... ... ... түсінікті болады. Яғни тіл мен сөз мектепте таным құралы, оқушылардың рухани ... өсу ... ... ... ... әлеуметтену құралы болып табылады.
Тіл - ойды беру құралы. Демек, ойымыз салмақты да салиқалы болуы үшін тіл ... ойды ... ... ... ... ... мән беруіміз керек. Яғни ой мен тіл - бір бірімен тығыз байланысты құбылыс. Сондықтан тілді игертуді ... ... ... ... ... қарастыру қажет. Тілді бар мүмкіншілігімен меңгеру ойдың дамуына, оқушының тұлға ретінде қалыптасуына жағдай жасайды. Осыған орай ... ... ... ... ... ... үлкен көңіл бөлінуде. Өйткені дәстүрлі эмпирикалық жүйе, яғни оқушыға бағдарлама бойынша білім беру, іскерлігін дамыту, дағды қалыптастырумен ... ... ... ... оның білім беру талабын қанағаттандырмайды. Себебі мұндай жүйе оқушының шығармашылық қабілетіне негізделіп дамитын тілдік ... ... ... ... ... ... өз ... әрекет ету, ойлау мүмкіндіктерін жетілдірмейді. Мысалға, қазақ тілі оқулықтарындағы тілдік ... оны ... ... ... ... кемшіліктерді байқауға болады:
1) қазақ тілінің мазмұнына ғылыми пән, оқу пәні, тілді игерту пәні ретінде ... ... ... оның ... мен ... ... ... атқаратын қызметіне жете көңіл бөлмеушілік;
3) тілді оқытуда оқушылардың тілдің мүмкіншілігін сезіну, тілдік талғам, жауапкершілік сезімдерінің дамуына мән ... ... ... ... тек ... ... ... ғана, мысалы, мәтіннен дауысты, дауыссыз дыбыстарды табыңдар, астын сызыңдар т.т. сипатындағы жаттығуларды орындату ... ... ... ... ... ... өз ... іздену, сыни ойлау қабілетін жетілдіруге аздық ететіні сөзсіз.
Оқушылардың ... ... ... ... емес ... ... ... орай оның себептерін, оған әсер ететін факторларды білу қажет. Тек қана ... ... ... ... ... ... белгілі. Білім деңгейін көтеру үшін педагогикалық қандай жағдай жасалуы қажет , яғни мұғалімдер ерекше қандай мәселеге көңіл аударуы ... ... сөз ету ... ... ... беру ... педагогикалық әрекеттің ғалымдар мынадай компоненттерін атайды: диагностикалық, мақсаттық, ... ... және ... ... ... ... Х. ... тілі синтаксисі мен пунктуацмясының методикасы. - А. Мектеп, 1974
* Әбілқаев А. Қазақ тілін оқыту ... - А. ... ... ... Д. ... Ы. Қазақ тілін оқыту методикасы. - А. ... ... Т. ... Т. Шаймерденова К. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Практикалық және лабораториялық жұмыстар - А. Ана ... ... ... А. Тіл тағылымы - А. 1992
* Балақаев М. Тіл мәдениеті және мектепте қазақ тілін оқыту - А. ... ... ... З. ... ... ... негізінде оқыту. - А. 2001
* Жапбаров А. Стилистиканы оқыту әдістемесі - А, 1995
* Исабаев Ә. Қазақ ... ... ... ... - А. ... ... 1993
* Катембаева Б, Нұрғалиева М. Морфологияны оқытудың методикасы.- А. Мектеп 19975
* Қараев Ж. Ешеева Ж. ... ... және оның ... ... ... мен ... - А. 1991
* Құрманова Н, Мухлис К. Текст теориясы және тексті талдау әдістемесі. - А. ... 2000
* ... А. ... чтение при изучении синтаксиса и пунктуации М.1986
* Мусабекова Ф. Тыныс белгілерін оқытудың кейбір мәселелері - А. Мектеп, ... ... Ж. ... тілін тиімді оқыту жолдары - А. 2001
* Рахметова Р. Сөз тіркесі ... және оны ... ... - А. ... ... Л.М. ... в преподавании русского языка М. 1984
18. Напольнова Т. Активизатция мыслительной деятельности учащихся на уроках русского языка М. 1983
19. Панов В. Типы и ... о ... ... языка М. 1986

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мұнай және газ саласындағы терминологиялық өрістің ерекшелігі93 бет
Қазақ тілінің практикалық курсы — фонетика, лексика, грамматика, орфография, стилистика180 бет
Ірі қара малдарының эймериозды- мониезиозды инвазиясы, емі, алдын-алуы.35 бет
Ақпарат11 бет
Бүгінгі терминологияның даму сипаты5 бет
Маркетинг негіздері15 бет
С. Аманжолов: өмірі, қоғамдық қызметі, шығармашылық мұрасы147 бет
Сәрсен Аманжолов12 бет
Сәрсен Аманжолов - әдеби тіл тарихын зерттеуші ғалым42 бет
Сәрсен аманжолов өмірі68 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь