Тыйым сөздердің жалпы сипаты, олардың ерекшеліктері

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3.4бет

І ТАРАУ ТЫЙЫМ СӨЗДЕРДІҢ ЖАЛПЫ СИПАТЫ, ОЛАРДЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

1.1 Қазақтың тыйым сөзі — ұлттық тәрбие көзі ... ... ... ... ... ... ...5.9 бет
1.2 Тыйым сөздердің халық арасында қолданысы ... ... ... ... ... ...10.15 бет

ІІ ТАРАУ МЕКТЕП ОҚУШЫЛАРЫНА ҚАЗАҚ ТІЛІ САБАҒЫНДАҒЫ ТЫЙЫМ СӨЗДЕРДІ ТИІМДІ ҚОЛДАНУДЫҢ ӘДІС.ТӘСІЛДЕРІ

2.1 Сабақта тыйым сөздерді қолдану тиімділігі ... ... ... ... ... ... ...16.19 бет
2.2 Қазақ тілі сабағын тыйым сөздерді ұштастыру жолдары ... .19.25 бет

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...26бет
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... 27бет
Тақырыптың өзектілігі. Халқымызда «баланы — жастан» деген сөз бар. Бала оңы мен солын танымай жатып-ақ көп нәрсені үйретуге тырысқанымызбен, кейде белгілі бір нәрселерден тыйып жатамыз. Көп жағдайда, мысалы, «жағыңды таянба», «табалдырықты баспа» деп айтуын айтқанмен, балаға оның мән-мағынасын түсіндірместен, «жаман болады» деп бір ауыз сөзбен шектей саламыз. Осынымыз дұрыс па? Жалпы, тыйым сөздер қайдан шыққан? Оның астарына зер сала қарадық па? Бұл жайында Зейнеп апай не дейді екен…
Адамдық тәрбиенің алтын арқауы да, халық педагогикасының қайнар бастауы да — әдептілік. Ұл-қызына көрсетер инабатты үлгісі жоқ, әдебі жоқ халық болмайды. Әдептілікке бас имеген, әдептіліктен нәр алмаған салт-дәстүрді, әдет-ғұрыпты ешбір халық жасамапты.
Әрине, «әркімнің өзіне ылайық үлгісі бар, ол біреуге — тар, біреуге кең келеді» дегендей, әр ұлттың өз ерекшелігі бар. Әрбір ұлттың дүниетанымы сол халықтың өмір өзегінен, тұрмыс-тіршілігінен туындаған. Өресі кең халықтың салт-дәстүрі салауатты, өнеге-тәлімі өрелі болады. Құдайға шүкір, қазақ халқының рухани болмыс-бітімі, адами қасиеттері, этикалық қағидалары көзін тауып, ретін келтіріп қолданса, бүгінгі күннің талай кем-кетігін толтырары сөзсіз. Тегінде, қазақ деген халық тамыры тереңге кеткен алып бәйтерек секілді, шайқалса да, құламайды. Халықтың зердесінде, тарихында, рухани мұрасында небір інжу-маржан жатыр. Сол асыл қазыналарымыздың қасиетін, мән-мағынасын ұрпағымыздың бойына жұғысты етіп, ертеңгі күнге жалғастыра ұқтырсақ, ұл-қыздарымыздың келешегі де жарқын болар еді.
Курстық жұмыстың мақсаты: қазақ тілі сабағында тыйым сөздерді өткізу барысында тиімді тәсілдерді пайдаланып, балалардың ой-өрісін дамыту жолдарын көрсету.
Курстық жұмыстың міндеттері: мектеп оқушыларына қазақ тілі сабағында тыйым сөздерді пайлануға байланысты әдістеме тұрғысында төмендегідей міндеттер қойылды:
 Тыйым сөздерді сабақта қолданудың өзіндік ерекшеліктерін айқындау;
 Тыйым сөздерді қазақ тілі сабағында оқытудың дидактикалық және әдістемелік мақсат-міндеттерін талдап көрсету;
 Оқушыларға тыйым сөздерді дұрыс қабылдай білуге үйрету;
 Тыйым сөздерді жеңілден - ауырға, түсініктіден-түсініксізге, жалқыдан-жалпыға қарай деген дидактикалық принципті ұстаным ету.
1. Сағындықов Е. «Ұлттық ойындарды оқу-тәрбие ісінде пайдалану» ғылыми монография. Алматы, 1993жыл.
2. Бүркітбаев Ә. «Спорттық ұлттық ойын түрлері және оның тәрбиелік мәні» 1985 жыл.
3. Балғымбаев М. «Қазақтың ұлттық спорт ойыны түрлері», Алматы, 1985
4. Диваев Ә. «Игры киргизских детей». Алматы,1988жыл.
5. Тәнекеев М. «Казахские национальные виды спорта и игры», Алматы, 1957жыл.
6. Алекторов А. «О рождении и воспитании детей киргизов, правилах и власти родителей», Орынбор, 1891жыл.
7. Гуннер М. «Краткий сборник казахских народно-национальных видов спорта» Алматы, 1949 жыл.
8. Васильев А. «Игры сартовских детей», Алматы, 1896жыл.
9. Гаврилов М. «Перепелиный спорт у Ташкентских сартов» мақаласы
10. Төтенаев Б. «Қазақтың ұлттық ойындары», Алматы, 1994жыл.
11. Байтұрсынов А. «Қазақша оқу жайлы» , Алматы, 1896жыл.
12. Құлмағамбетова Б., Исанова А. «Қазақ тілін оқыту әдістемесі», Алматы, «Білім» 2000жыл.
13. Знаков Е.В. «Дидактика және өмір», Мәскеу 1988жыл.
14. Көшекбаев Н. «Оқыту теориясы», Алматы 1976жыл.
15. Р.Қоянбаев. Тәрбие теориясы. - Алматы, 1991жыл.
16. Пинт А.О.. Ата-аналар сіздер үшін. - Алматы, 1990жыл.
17. Қазақтың тәлімдік ой-пікір антологиясы. -Алматы, 1994жыл.
18. Жарыңбаев Қ.,.Қалиев С. Қазақтың тәлім-тәрбиесі. -Алматы, 1995жыл.
19. Жарыңбаев Қ., Базарбаевт Ж. Инабат. - Алматы, 1995жыл.
20. Қалиев С., т.б. Қазақтың салт-дәстүрлері. - Алматы, 1994жыл.
21. Наурыз. Жаңарған салт-дәстүрлер. - Алматы, 1991жыл.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ................................................................
..............................3-4бет
І ТАРАУ ТЫЙЫМ СӨЗДЕРДІҢ ЖАЛПЫ СИПАТЫ, ОЛАРДЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
1.1 Қазақтың ... сөзі — ... ... бет
1.2 Тыйым сөздердің халық арасында қолданысы.......................10-
15 бет
ІІ ТАРАУ МЕКТЕП ОҚУШЫЛАРЫНА ҚАЗАҚ ТІЛІ ... ... ... ... ... Сабақта ... ... ... ... ... тілі ... ... сөздерді ұштастыру жолдары.....19-25 бет
ҚОРЫТЫНДЫ..............................................................
.................26бет
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ................................27бет
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Халқымызда «баланы — жастан» деген сөз ... оңы мен ... ... ... көп нәрсені үйретуге тырысқанымызбен,
кейде белгілі бір нәрселерден тыйып жатамыз. Көп жағдайда, мысалы, «жағыңды
таянба», ... ... деп ... ... ... оның ... түсіндірместен, «жаман болады» деп бір ауыз ... ... ... ... па? Жалпы, тыйым сөздер ... ... ... зер сала ... па? Бұл жайында Зейнеп апай не дейді екен…
Адамдық тәрбиенің алтын арқауы да, ... ... ... да — ... ... ... инабатты үлгісі жоқ, әдебі жоқ
халық болмайды. Әдептілікке бас имеген, әдептіліктен нәр ... ... ... ... халық жасамапты.
Әрине, «әркімнің өзіне ылайық үлгісі бар, ол біреуге — тар, біреуге
кең ... ... әр ... өз ... бар. ... ұлттың дүниетанымы
сол халықтың өмір өзегінен, тұрмыс-тіршілігінен туындаған. ... ... ... ... ... ... ... Құдайға шүкір,
қазақ халқының рухани болмыс-бітімі, адами қасиеттері, ... ... ... ... келтіріп қолданса, бүгінгі күннің талай кем-кетігін
толтырары ... ... ... ... ... ... тереңге кеткен алып
бәйтерек секілді, шайқалса да, құламайды. ... ... ... мұрасында небір інжу-маржан жатыр. Сол асыл қазыналарымыздың
қасиетін, мән-мағынасын ұрпағымыздың ... ... ... ... ... ... ... келешегі де жарқын болар еді.
Курстық жұмыстың мақсаты: ... тілі ... ... ... ... ... тәсілдерді пайдаланып, балалардың ой-өрісін дамыту
жолдарын ... ... ... ... ... қазақ тілі сабағында
тыйым сөздерді пайлануға байланысты әдістеме тұрғысында ... ... ... ... сабақта қолданудың өзіндік ерекшеліктерін айқындау;
– Тыйым сөздерді қазақ тілі ... ... ... ... ... ... ... Оқушыларға тыйым сөздерді дұрыс қабылдай білуге үйрету;
– Тыйым сөздерді жеңілден - ... ... ... ... ... дидактикалық принципті ұстаным ету.
Курстық жұмыстың әдіс-тәсілдері: зерттеу, жинақтау, жүйелеу.
Курстық ... ... ... кейбір орта мектеп мұғалімдері мен
жоғарғы оқу орны ... ... ... ... ... ... ... оқытуда, «Сабақта тыйым сөздердің орны» тақырыбында
арнайы курс, арнаулы семинарларда пайдалануға болады. Зерттеу ... ... ... ... пән үйірмесін құруда қосьшша
көмекші құрал қызметін толық атқара алады деп есептейміз.
Курстық жұмыстың ... ... ... екі ... ... ... ... тұрады.
І ТАРАУ ТЫЙЫМ СӨЗДЕРДІҢ ЖАЛПЫ СИПАТЫ, ОЛАРДЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
1.1 Қазақтың ... сөзі — ... ... ... ... ... бастап өз баласын тыйым сөздерді ... ... ... ... жөн ... ... Қазақта «ас атасы-нан»
деген сөз бар, яғни астың, ... ... — нан. Бала ақ пен ... ажыратып
танымай тұрып-ақ оған оң қолына нан ұстауды, нанды баспауды, тастамауды
үйретеді. Нан қасиетті. Адам кез ... ... екі күн ... ол ... болғанымен сол тамақтан жалығады. Ал бірақ адам баласы өмір бойы
наннан шықпайды, ... ... ... ... үстінде
күнде нан тұрмаса, көңіліңіз де, дастарқаныңыз да — орта, берекеңіз кетіп,
дүние ойсырап тұрған ... ... ... ... ... ... өзі ... көрінеді. Ұнның құрамындағы адамның бойына
нәр беретін, куат ... ... ... бәрі бар. Өзге ... қайдам,
қазақтың нансыз күні жоқ деуге болады. Қазақта «қатықсыз қара су ішіп, қара
нан жесек те, амандық болсын» деген де сөз бар ... ... ... тастама»,
«нанның үстіне зат қойма», «нанды төңкерме», «нанды бір қолмен үзбе» деген
сөздің барлығы — сол нанның ... орай ... ... Тіпті адам
ашыққан кезде қолы жетпейтін биікте тұрған нанды Құранның үстіне ... ... ... ... ... өзін ... баспаған. Нанның қасиетті
Құраннан да жоғары бағаланатынын осыдан-ақ білуге ... ... ... ... анамыз пейіштен қуылған кезде ит бірге ілесіп кетіп, сонда бидай иттің
ұртында келген дейді. Итті «жеті қазынаның ... ... ... ... ... ... жеп жүр» ... бұрыннан келе жатқан аңыз бар. ... жер ... ... ... жемістердің барлығының жабайы
түрі бар. Айталық, алманың, жуаның, сұлының ... ... ... ... кездеседі, бірақ бидайдың жабайы түрі жоқ. Сол себептен де,
қазіргі тілмен айтсақ, ... ... ... ... ... ... «бұл ... дәні емес, бізге бейнебір ғарыштан ... ... ... ... Үйге ... кез ... адам ... болса да, өзге
тамақтан емес, наннан ауыз тиіп шығады. Адамдардың ... ... ... ... жақсы қарым-қатынас, ауызбіршілік дастарқанның
үстіне қойылған нан арқылы нығая түседі, яғни өзі нан ауыз ... ... ... тілемеген. Нанын берген адамға жамандық ойламаған. Қазақтың
«бір күн дәм татқан жерге қырық күн сәлем» дейтін сөзі ... ... ... жолы Жаңа жыл ... неше ... ... ... дайындап, дастарқанға
толтырып қойып жатқанымда ата үстелді ... бір ... ... ... ... ... ... жасасаң да, дастарқанға алдымен нан ...... Мен ... ... ба, абайламай өзімнің дастарқанға
алдымен нан қоймаған қателігімді мойындап, екінші қайтып қайталаған жоқпын.
Өмір бойы ... да. ... сол ... ... қателігімді қазір жиі әрі
кез келген жерде ... ... ... ... ... ... ... емен үстел майысып, тіпті бұрын көрмеген тағамның
түр-түрі тұрғанымен, нанды ... ... ... Кейбір адам қонаққа
шақырып отырып «ойбұй, нан қоюды ұмытыппыз» деп жатады, яғни нан ... ... ... ... ... болсын десеңіз, үйіңізге ырыс
кірсін десеңіз, отырған адамдардың ықылас-пейілі өз шаңырағыңызға ... ... ... нан қоюды ұмытпаңыз. Өйткені жай нанның
өзінде пенделердің көзіне көрінбейтін адамдарды тартатын қасиет бар.
«Нанды бір қолмен ... ... ... ... не бар» деп түсінетіндер
бар. Олар мұның ... ... ... солай ойлайды. Қасиетті
нанды бір ... ... ... ... үзген кесір болады. Айтпай кетуге
болмайтын бір оқиға есіме түсіп отыр… Кеңес өкіметінің ... ең ... нан ... ... ... ... ... қалалық жерде жатқан
нанды аяғымен теуіп ойнап жүрген ... ... ... ... ... ... кісілер, ата-анамыз «жерде жатқан нанды көтеріп биікке
қойыңдар, құс ... ... ... жиі айтатын. Біздің жасымыздағы адамдар
болмаса, жастарымыз жерде ... ... ... мән ... кете ... ... ... біреудің жерге тастап кеткен ... ... ... Өз ... ... ... аяғы ... өздері жүре бастағаннан
үйретіп келемін. Көшеде жетектеп келе жатқанда аяқ астында ... ... ... қойғанымды олар талай рет көрді. Тәрбие айтудан ғана емес,
көрсетуден сіңеді, ... да ... ... ... ... «құс жейді» деп
көтеріп биікке қойып жатқан немерелерімді көргенде ішім ... ... ... ... Олай ... болса, мың рет айтқаннан бір рет көрсеткен
әлдеқайда тиімді екенін естен ... жөн. ... ... ... Дүкендердегі тапшылық, қаңырап бос тұрған сөрелер,
зейнетақы мен еңбекақының уақтылы төленбеуі, жарықтың ... ... ... ... ... ... қаладағы кез келген отбасы басынан
өткерді деуге болады. «Апырм-ай, бір кездері нанды соншалықты ... ... ... ... ... зауалы ғой…» деген ой мені сонда жиі
мазалады. Көпке топырақ шашудан ... ... ... ... та, ... ... кеткендер болды. Сол жоқшылық арқылы Жаратқан иеміз бізге
бір кездегі кесірлігімізді көрсетті. Олай ... ... мың ... ... бар ... бірақ ең алдымен, ас атасы — нанды қадірлеңіз! Біздің
кішкене кезімізде нанды үзгенде уағына дейін қалдырмай жегізетін. ... жеп ... деп ... біртүрлі көрінуі мүмкін, бірақ ... ... уағы да нан ғой. ... ... нан деп, ... уағын шелекке
тастау — күнә. Сондықтан да балаға жасынан нанды оң қолына ұстатып, ... ... ... ... жөн. ... ... ... жаман»,
«ескіліктің қалдығы» деп түсінбеген жөн. Біздің ата-бабаларымыз ғасырлар
бойы осы тыйым сөзбен балаларын ... ... Ол ... жай ғана
«сөйтпе-бүйтпе» емес, оның әрқайсысының астарлы мағынасы бар.
Ұрпақ санасында ... ... ... тіл мен дін, салт ... ... дәстүр арқылы жүзеге асады. Халқымыз ғасырлар бойы даланың
қатал табиғатымен бетпе-бет келгенде, шапқыншы жаумен ... ... ... тірлігінде жинақталған бай тәжірибесінен көрген – түйген
қорытындысы ... ... ... ... ... қазір де мәні
жойылған жоқ. Ізгілікті аңсаудан туған ... ... ... ... тәрбиелік мәні өте зор.Ырымдар мен тыйымдар
халқымыздың әлеуметтік өмірінде, тұрмыс-тіршілігінде жас буын ... ... ... ... ... заң ... қабылдаған. Егер осы
мәселеге тереңірек көз салсақ, ырымдар мен ... ... ... ... ... ... ... түрліше қарым-
қатынаста адамдардың әрекеті үстінде көрсететін ... ... ... ... жиынтығы ретінде танылады. Міне, осындай
деңгейде ырым-тыйым сөздерді халқымыз пайдаланып, ... ... ... ... ... өзі қоғамдағы үлгі-өнеге, әдептіліктің негізгі
қағидасы болып қалыптасқан. ... ... ... ... олқы ... ... сұйылып бара жатқан адамгершіліктің негізі ... ... ... ... мен кесапат атаулыдан, жүгенсіздік,
тәртіпсіздік атаулыдан сақтандырушы ... ... пен ... еді.
Тыйым сөздер жағымсыз, келеңсіз әрекетті тоқтатуға арналған. Жат
пиғылдан, ... ... ... ... сақтандыруға бағыттала
қолданылған. Адамдардың бойындағы адамгершілік, ... ... ... ... Бұл ... ... ... екенін аңғартса керек.
Мысалы, күлді баспа, ақты төкпе, көкті жұлма, ұяны бұзба – бұл ... ... ... ... ... болады. Тыйым сөздер балалардың есі
кірген кезден-ақ қолданылғандықтан, ойы айқын, жас ... ... ... ... ... ... ... жаман әдет,
жат қылықтан сақтандырады. Есі жаңа кірген кезден басталып ержеткенге дейін
құлағында жүріп, жүрегінен орын ... ... ... ... ... ... ... үйрететін бұл сөздердің естілуі ... жас ... ... ... ... мол, нұрлы. Қысқа да нұсқа,
айтылу ... де ... ... шоғыры жас адамды сол айтылғанды
орындауға еріксіз мойын ұсындырғандай. ... ... ... ... ... баланың өмірлік есте сақтауына да жеңіл. Бұл талдап, талқылауды
қажет етпейтін, ... ... ... өмірлік міндеттей мәнді
тұжырымдар. Оны үлкендердің ұрпағына сөзсіз ... ... ... ұстанымы болған. Атаның тілін бала қайтару, ... ... ... ... тең саналған. Мұны көргенсіздік, шектен
шыққандық деп білген. Сондықтан, әр жас ата ... ... ... ... ... ... тәрбиенің құдіретті ерекшелігі осы
жерден көрінеді. Ата салтын тәрбие үдерісінде басшылыққа алудың мәні ... ... Осы ... ... ... алынса, ата-ананы тыңдамайтын бала,
тыңдата алмайтын ата-ана болмас еді.
Біздіңше, адам қоғамының ... ... де ... сөздер қажет.
Тіршілік болған соң күнгейі мен көлеңкесінсіз ... Сол ... ... үшін нанымдық, сенімдік, моральдық-этникалық, ... ... ... ... де әлеуметтік ортаны реттеп отырады. ... игі ... ... адамдар арасындағы үйлесімділікті
қамтамасыз етуге мүмкіндік туады.
Тыйым сөздердің мағнасына үңілсек, тәрбиенің әр ... ... ... ... ... ... ... болады: біріншіден, адамның түрлі
қарым-қатынасына байланысты пайда болған; екіншіден, табиғаттағы тылсым
күштердің ... ұру, ... ... ... қорғануға арналған.
Біздің былай бөлуіміз ... ... ... ... туған.
Адамдардың өзара қарым-қатынасына байланысты туған ... ... ... ... әке мен ... қатысты, ағайын арасындағы, адамның жеке
басына байланысты тыйым сөздердің үлгілері бар. Олар: ... ... ... табалдырықты баспау, үлкенге ... ... ... назарына қалмау, ағайынға пышақ, қайрақ, балта, ит сыйламау, әйелдің
мінетін атының құйрық-жалын күземеу, ... ... ... ... жүрмеу, кіндігін көрсетпеу, неке қиылғанша тазалық сақтау, т.б. ... ... ... отқа ... үйді ... ... қарай шаппа,
айды қолмен көрсетпе, айға, молаға ... зәр ... ... ... т.б. Бұл ... пәле-жаладан аулақ болу, табиғаттағы тылсым күштің
құдіретінен, аруақ пен тәңірдің киесінен сақтандыруға арналған ... ... ... ... ... жататын сөз болса да, ... ... ... орта, жан-жануар мен табиғаты қорғау,
имандылық, адамгершілік негізінде ұлттық ... ... ... ... ... ... түрін көруге болады. Атап
айтсақ: адамгершілік, әдептілік, имандылық, экологиялық, гигиеналық және
тағы басқа түрлерге бөлуге болады.
Адамгершілік адам ... үшін ... ... ... белгілі. Мұндай
адами сезімдерді қалыптастыратын сөздердің қатары көп. ... ... ... болу, өтірік айтпау, еңбекті ... т.б. ... ... Мысалы: адамға қарап күлме, біреуді алдама, кісі ақысын
жеме, үлкеннің бетінен алма, жақсыдан үйрен, ... ... ... ... қылма, зорық жасама, арыңды сатпа, аманатқа ... ... күш ... ... ... болма, өтірікке куәлік жасама,
жалқау болма.
Әдептілік – ... ... ... сыпайыгершілік,
ізеттілік таныту арқылы өз ортасында сүйкімді, жұғымды, көрсететін ерекше
қасиет. Ол адамгершілікпен, имандылықпен қанаттас ... ... ... мұны
ерекше бөліп көрсетуіміз бүгінгі қоғам үшін орны мен ... ... ... ... ... ... ... өтпе, үлкенге әрқашан
орын бер, үлкеннен бұрын сөйлеме, үлкеннен бұрын тамаққа ... ... ... ... ... ... қасынба, мұрныңды шұқыма, кісінің
үстінен аттама, тосып ... ... ... ... т.б. жатады.
Имандылық туралы баспасөз беттерінде аз айттылып жүрген жоқ. Қазіргі
қоғамда оның орны ойсырап ... ... ... ... ... ... ұғымы өте кең. Адамгершілік, тәртіптілік,
сыпайыгершілік ұғымдарының бәрін де ... Біз бұл ... ... ... ... ... жан тазалығын сақтау деген ұғымдармен қатысты
сөздерді көрсеттік. Олар: ... ... ... сатпа, құранды баспа,
тәңірге, аруаққа, құранға тіл тигізбе, өлім үстінде ... сөз ... ... ... намазды бұзба, қабірді баспа, жұма кір жума, ... ...... ... ... ... ... тылсым
құдіретті бағалауға арналған сөздер жатады. Олар – көкті жұлма, ұяны бұзба,
суға түкірме, ағын суға кір ... ... ... ... атпа, бұлақты
бітеме, жәндікті өлтірме, суға зәр сындырма, құмырсқаның ... ... ... ... бұлақты былғама, ағашты кеспе, т.б.
Тазалық тәрбиесінде жас ұрпақтың дені таза, тәні сау ... ... бас ... ... ... ... сөздердің орны ерекше. Олар:
аяғыңды жоғары көтерме, сыпырғышпен ұрма, шалбарыңды жастанба, ... ... асты ... ... ... шашпа, құдыққа түкірме, саусағыңды
сорма, қолға жұққан суды ... ... ... ... итке ... ... шелектегі суға аузыңды батырма, т.б.
Эстетикалық тәрбиеге қатысты адамның сыртқы көрінісінің жарасымдылығы
мен жүріп-тұру әдебіне байланысты бір ... ... бар. ... ... ... ... езуіңді керме, талтайып отырма, шаш-тырнағыңды
өсірме, бөркіңді теріс киме, кіндігінді ашпа.
Халқымыздың ғасырлап жасаған қазынасын ... ... ... ... және оны мақсат етпедік. Біздің айтпағымыз ұлтымыздың асыл қазынасы-
тыйым сөздерді пайдалана отырып, қазіргі ұрпақ ... ... ... ... жасауды ата-аналарға ұсынғымыз келеді. Ата салтын пайдалана
отырып, айтқанын ұрпағына орындатар есті ата-ананың ... ... ... келеді. Ата дәстүріне иек артпай тәрбиенің ... баса ... ... тыйым сөзі – ұлттық тәрбие көзі, яғни қазақ кішкентай кезінен
жақсылыққа үйір, жаман әдеттерден аулақ болсын деп ... ... ... ... біз ... ... Халқымыздың қанына сіңген тектілігі,
адамгершілігінің жоғары болуы, әртүрлі келеңсіз көріністерден, ... ... ... – осы ... ... арқасы, яғни тыйым
сөздердің мән-мағынасына тереңнен ... бой ... оның ... ... ... адам ... әсіресе, жас, өскелең ұрпаққа қажетті асыл
дүниелер ... ... ... ... сөздердің халық арасында қолданысы
Қазақ халқының тәрбие құралдарының бірі – тыйым ... Бұл ... ... ... ... ... жат ... орынсыз қылық, теріс мінездерден
сақтандырып отырған. Тізені құшақтау – жалғыз қалудың, қолды төбеге қою ... ... ... ... кесу – ... асты төгу ... ... деп танылған және ондай ерсі істерге қатаң ... ... ... ел ... өте көп. Оның бәрін қамти алмағанмен
кейбір үлгілерін қағазға түсіріп ұсынып отырмыз.
Дастарханды, тамақты баспа.
Кісі мініне күлме, ... ... ... ... ... сапырма, суға дәретке отырма, суға түкірме.
Көкті жұлма, шашыңды жұлма.
Үй айнала жүгірме.
Босағаны керме, құшақтама.
Табалдырықты баспа, ... ... ... ... ... ... ... өтпе, жүгіріп өтпе.
Бейітке қолыңды шошайтпа, оған қарап түзге отырма.
Итке ожаумен ас құйма.
Түнде үй сыпырма, түнда тырнағыңды алма.
Үлкендердің жолын кеспе, сөзін ... ... жер ... ... ... жайма.
Бетіңді баспа.
Тізеңді құшақтама.
Халқымызда «баланы — жастан» деген сөз бар. Бала оңы мен ... ... көп ... ... тырысқанымызбен, кейде белгілі бір
нәрселерден тыйып жатамыз. Көп ... ... ... ... ... деп айтуын айтқанмен, балаға оның мән-мағынасын
түсіндірместен, «жаман болады» деп бір ауыз сөзбен ... ... ... па? ... тыйым сөздер қайдан шыққан? Оның астарына зер сала қарадық
па? Бұл жайында Зейнеп апай не дейді екен…
Адамдық тәрбиенің ... ... да, ... педагогикасының қайнар
бастауы да — әдептілік. ... ... ... ... жоқ, ... ... ... Әдептілікке бас имеген, әдептіліктен нәр алмаған ... ... ... ... жасамапты.
Әрине, «әркімнің өзіне ылайық үлгісі бар, ол біреуге — тар, біреуге
кең келеді» дегендей, әр ... өз ... бар. ... ... ... ... өмір өзегінен, тұрмыс-тіршілігінен ... ... ... ... ... өнеге-тәлімі өрелі болады. Құдайға шүкір,
қазақ халқының рухани болмыс-бітімі, адами қасиеттері, этикалық қағидалары
көзін тауып, ретін ... ... ... ... ... ... ... Тегінде, қазақ деген халық тамыры тереңге кеткен алып
бәйтерек секілді, шайқалса да, құламайды. Халықтың ... ... ... ... ... ... Сол асыл қазыналарымыздың
қасиетін, мән-мағынасын ұрпағымыздың бойына жұғысты етіп, ертеңгі ... ... ... ... де ... ... еді.
Қазақта «ас атасы — нан» деген сөз бар, яғни астың, ... ... ... Бала ақ пен ... ... ... ... оған оң қолына нан
ұстауды, нанды баспауды, тастамауды үйретеді. Нан қасиетті. Адам кез келген
тамақты екі күн ... ол ... ... болғанымен сол тамақтан жалығады. Ал
бірақ адам баласы өмір бойы наннан шықпайды, наннан зерікпейді, жалықпайды.
Дастарқаныңыздың ... ... нан ... ... де, ... ... ... берекеңіз кетіп, дүние ойсырап тұрған секілді басқа тамақ көзіңізге
көрінбейді. ... ... өзі ... ... ... адамның бойына нәр беретін, куат беретін ағзаға қажеттінің бәрі
бар. Өзге халықты қайдам, қазақтың нансыз күні жоқ ... ... ... қара су ... қара нан жесек те, амандық болсын» деген де сөз бар
ғой… «Нанды ... ... ... ... зат қойма», «нанды төңкерме»,
«нанды бір қолмен үзбе» деген сөздің барлығы — сол ... ... ... ... Тіпті адам ашыққан кезде қолы жетпейтін биікте тұрған
нанды Құранның үстіне шығып алуға болады екен, ... ... өзін ... ... ... ... да жоғары бағаланатынын осыдан-ақ білуге
болады. «Адам атамыз бен Хауа анамыз пейіштен қуылған кезде ит бірге ілесіп
кетіп, сонда ... ... ... ... ... Итті ... ... бірі»
дейтін себебіміз адамзат сол иттің ырыздығын жеп жүр» ... ... ... аңыз бар. Бір таңданарлығы, жер бетінде басқа ... ... ... түрі бар. ... ... жуаның, сұлының
дегендей, барлығының жабайы түрі табиғатта кездеседі, бірақ бидайдың жабайы
түрі жоқ. Сол ... де, ... ... айтсақ, бидайдың ғарыштан
келгеніне иланасың. Шынымен, осы қисынға, «бұл ... дәні ... ... ғарыштан жеткен» дегенге біртүрлі сенгің келеді. Үйге келген кез
келген адам асығыс ... да, өзге ... ... ... ауыз тиіп ... арасындағы ынтымақ бірлік, бір-біріне деген жақсы қарым-қатынас,
ауызбіршілік дастарқанның үстіне қойылған нан ... ... ... яғни ... ауыз ... ... қазақ жамандық тілемеген. Нанын берген адамға жамандық
ойламаған. Қазақтың «бір күн дәм татқан жерге қырық күн сәлем» дейтін ... ... ... жолы Жаңа жыл кешінде неше түрлі тағам түрін дайындап, дастарқанға
толтырып қойып жатқанымда ата үстелді көзімен бір ... ... ... ... ... ... жасасаң да, дастарқанға алдымен нан ...... Мен ... жастығым ба, абайламай өзімнің дастарқанға
алдымен нан қоймаған қателігімді мойындап, екінші қайтып қайталаған ... бойы ... да. ... сол ... жіберген қателігімді қазір жиі әрі
кез келген жерде кездестіруге болады. ... ... ... та,
мейрамханаларда болсын емен үстел майысып, тіпті бұрын көрмеген тағамның
түр-түрі тұрғанымен, ... ... ... ... ... адам қонаққа
шақырып отырып «ойбұй, нан қоюды ұмытыппыз» деп жатады, яғни нан ... ... ... Дастарқаныңыз берекелі болсын десеңіз, үйіңізге ырыс
кірсін десеңіз, отырған адамдардың ықылас-пейілі өз шаңырағыңызға ... ... ... нан ... ... ... жай ... пенделердің көзіне көрінбейтін адамдарды тартатын қасиет бар.
«Нанды бір қолмен үзбе» дейді. ... ... не бар» деп ... Олар ... ... екенін түсінбегендіктен солай ойлайды. Қасиетті
нанды бір қолымен қалай болса солай ... ... ... ... ... бір ... есіме түсіп отыр… Кеңес өкіметінің кезінде ең арзан
өнім нан болды. ... ... ... ... ... жерде жатқан
нанды аяғымен теуіп ойнап жүрген ... ... ... ... ... ... ... ата-анамыз «жерде жатқан нанды ... ... құс ... жесін» дегенді жиі айтатын. Біздің жасымыздағы адамдар
болмаса, жастарымыз жерде жатқан нанды көргенде, мән бермей кете ... ... ... ... ... ... ... нанын көтеріп биікке
қойыңыз. Өз басым осыны немерелеріме аяғы шығып өздері жүре ... ... ... ... келе жатқанда аяқ астында жатқан нанды
алып биікке қойғанымды олар ... рет ... ... ... ғана ... ... сондықтан да болар, жерде жатқан нанды «құс жейді» деп
көтеріп биікке қойып жатқан немерелерімді көргенде ішім ... ... ... ... Олай ... ... мың рет айтқаннан бір рет көрсеткен
әлдеқайда тиімді екенін ... ... жөн. ... ... ... Дүкендердегі тапшылық, қаңырап бос тұрған сөрелер,
зейнетақы мен еңбекақының уақтылы төленбеуі, ... ... ... ... ... ... ... қаладағы кез келген отбасы басынан
өткерді деуге болады. «Апырм-ай, бір кездері ... ... ... ... едік, мынау соның зауалы ғой…» деген ой мені ... ... ... топырақ шашудан аулақпын. Бірақ қалай айтсақ та, нанның
қадірін білмей кеткендер болды. Сол ... ... ... ... ... ... ... көрсетті. Олай болатын болса, мың жерден бай
болыңыз, бар болыңыз, бірақ ең алдымен, ас атасы — ... ... ... ... ... үзгенде уағына дейін қалдырмай жегізетін. «Нанның
уағын жеп отыр» деп ... ... ... ... ... ... ... уағы да нан ғой. Бүтін нанды нан деп, нанның уағын ...... ... да ... ... нанды оң қолына ұстатып, уағын
тастамауға, ... ... ... жөн. ... дегенді «мынау жаман»,
«ескіліктің қалдығы» деп түсінбеген жөн. Біздің ата-бабаларымыз ... осы ... ... ... ... ... Ол ... жай ғана
«сөйтпе-бүйтпе» емес, оның әрқайсысының астарлы мағынасы бар.
Ұрпақ санасында ұлттық ... ... тіл мен дін, салт ... ұлттық дәстүр арқылы жүзеге асады. Халқымыз ғасырлар бойы ... ... ... ... шапқыншы жаумен шайқасқанда, бейбіт
өмірдің мамыражай тірлігінде жинақталған бай ... ...... ретіндегі ырым-тыйым сөздердің ұрпақ тәрбиесінде қазір де мәні
жойылған жоқ. Ізгілікті аңсаудан ... ... ... кесапаттан
сақтандыратын тыйымдардың тәрбиелік мәні өте ... мен ... ... ... ... жас буын тарапынан
бұлжымай орындалып отырған. Тыйым сөздерді заң ретінде ... Егер ... ... көз салсақ, ырымдар мен тыйымдар құқықтық норма
деңгейінде қолданылғанын ... ... ... ... ... ... әрекеті үстінде көрсететін мінез-құлқын анықтайтын,
жалпыға міндетті ережелердің ... ... ... ... ... ... ... халқымыз пайдаланып, баршаға бірдей, міндетті
түрде орындатқан. ... өзі ... ... ... ... ... қалыптасқан. Сондықтан қазіргі біздің ортамызда олқы соғып
отырған имандылықтың, сұйылып бара жатқан адамгершіліктің ... ... ... ... ... мен кесапат атаулыдан, жүгенсіздік,
тәртіпсіздік атаулыдан сақтандырушы ... ... пен ... еді.
Тыйым сөздер жағымсыз, келеңсіз әрекетті тоқтатуға арналған. Жат
пиғылдан, ... ... ... ... ... ... ... бойындағы адамгершілік, имандылық қасиеттерінің
өлшеміндей деңгейде пайданылған. Бұл тыйым сөздердің ... ... ... ... ... баспа, ақты төкпе, көкті жұлма, ұяны бұзба – бұл ... ... ... ... ... ... Тыйым сөздер балалардың есі
кірген кезден-ақ қолданылғандықтан, ойы айқын, жас ... ... ... ... ... Балаларды ертеден-ақ жаман әдет,
жат қылықтан сақтандырады. Есі жаңа кірген кезден басталып ержеткенге дейін
құлағында жүріп, ... орын ... ... ... өнегелі, мейірімді
сезімге, адами құндылыққа үйрететін бұл сөздердің ... ... жас ... ... ... ... мол, ... Қысқа да нұсқа,
айтылу екпіні де ерекше тіркестер шоғыры жас ... сол ... ... ... ... Өйткені ойлы, мағынасы терең бұл
сөздер баланың өмірлік есте сақтауына да ... Бұл ... ... ... ... ... ... өмірлік міндеттей мәнді
тұжырымдар. Оны ... ... ... ... ... ... ұстанымы болған. Атаның тілін бала ... ... ... ... таюмен тең саналған. Мұны көргенсіздік, шектен
шыққандық деп ... ... әр жас ата ... аспай, айтқаны
қалтқысыз орындалған. Міне, қазақи тәрбиенің ... ... ... ... Ата ... ... ... басшылыққа алудың мәні де
осыдан ... Осы ... ... ... ... ата-ананы тыңдамайтын бала,
тыңдата алмайтын ата-ана болмас еді.
Біздіңше, адам қоғамының барлық ... де ... ... ... ... соң ... мен ... болмайды. Сол кереғарлықты
реттеп отыру үшін ... ... ... ... сияқты тыйым сөздер де әлеуметтік ортаны реттеп отырады. ... игі ... ... ... арасындағы үйлесімділікті
қамтамасыз етуге мүмкіндік туады.
Тыйым сөздердің мағнасына үңілсек, тәрбиенің әр ... ... ... ... ... былай бөлуге болады: біріншіден, адамның ... ... ... ... ... табиғаттағы тылсым
күштердің киесі ұру, аруақтың ... ... ... ... ... ... қолданылу үстіндегі мазмұнын жіктеуден туған.
Адамдардың өзара қарым-қатынасына байланысты туған тыйым ... ... ... әке мен ... ... ағайын арасындағы, адамның жеке
басына байланысты тыйым сөздердің үлгілері бар. ... ... ... ... ... ... үлкенге дауыс көтермеу, ата-
ананың назарына ... ... ... ... ... ит ... ... атының құйрық-жалын күземеу, некелілердің төсегіне отырмау, таңын
ашып жүрмеу, кіндігін көрсетпеу, неке қиылғанша ... ... т.б. ... ... ... отқа ... үйді айналма, ауылға қарай шаппа,
айды қолмен көрсетпе, айға, молаға қарап зәр сындырма, жағыңды, ... т.б. Бұл ... ... аулақ болу, табиғаттағы тылсым күштің
құдіретінен, аруақ пен ... ... ... ... ... ... болады. Қандай топқа жататын сөз ... да, ... ... ... ... жан-жануар мен табиғаты қорғау,
имандылық, ... ... ... ... ... сөздердің мазмұнынан тәрбиенің бірнеше түрін көруге болады. Атап
айтсақ: адамгершілік, әдептілік, ... ... ... ... ... ... ... болады.
Адамгершілік адам болмысы үшін басты көрсеткіш екені белгілі. Мұндай
адами сезімдерді қалыптастыратын сөздердің қатары көп. ... ... ... ... ... айтпау, еңбекті бағалау, т.б. тәрбиелік
ұғымдар қамтылған. Мысалы: адамға қарап күлме, ... ... кісі ... ... ... ... ... үйрен, жаманнан жирен, кемтарға
күлме, ұрлық қылма, зорық жасама, арыңды сатпа, ... ... ... күш ... ... ... болма, өтірікке куәлік жасама,
жалқау болма.
Әдептілік – адамдармен қарым-қатынаста көрінетін ... ... ... өз ... сүйкімді, жұғымды, көрсететін ерекше
қасиет. Ол адамгершілікпен, имандылықпен қанаттас жүретін ұғым. Біздің мұны
ерекше ... ... ... қоғам үшін орны мен маңызы ... ... ... ... ... ... өтпе, үлкенге әрқашан
орын бер, үлкеннен бұрын сөйлеме, ... ... ... ... созба,
топа даурығып сөйлеме, кісінің көзінше қасынба, мұрныңды шұқыма, кісінің
үстінен аттама, ... ... ... қарап түкірме, т.б. жатады.
Имандылық туралы баспасөз беттерінде аз ... ... жоқ. ... оның орны ... ... баршаға мәлім. ... ... ... ... өте кең. ... ... ... бәрін де қамтиды. Біз бұл жерде дінді қадірлеу,
хадис талабын орындау, жан тазалығын сақтау ... ... ... ... ... ... ... дінді сатпа, құранды ... ... ... тіл тигізбе, өлім үстінде жаман сөз айтпа, ... ... ... ... ... ... жұма кір ... т.б.
Экологиялық тәрбие – қоршаған ортаға қамқорлық, ... ... ... бағалауға арналған сөздер жатады. Олар – көкті жұлма, ұяны бұзба,
суға түкірме, ағын суға кір шайма, ... ... ... атпа, бұлақты
бітеме, жәндікті өлтірме, суға зәр сындырма, құмырсқаның илеуін баспа, ... ... ... былғама, ағашты кеспе, т.б.
Тазалық тәрбиесінде жас ұрпақтың дені таза, тәні сау ... ... бас ... ... арналған тыйым сөздердің орны ерекше. Олар:
аяғыңды жоғары көтерме, сыпырғышпен ұрма, шалбарыңды жастанба, дәрет суын
аяқ асты ... ... ... ... ... ... ... қолға жұққан суды сілікпе, тамақтың үстінен аттама, итке ожаумен ас
құйма, ... суға ... ... т.б.
Эстетикалық тәрбиеге қатысты адамның сыртқы көрінісінің жарасымдылығы
мен жүріп-тұру әдебіне байланысты бір ... ... бар. ... ... ... ... ... керме, талтайып отырма, шаш-тырнағыңды
өсірме, бөркіңді теріс киме, кіндігінді ... ... ... ... ... ... қамту мүмкін
емес және оны мақсат ... ... ... ... асыл ... ... пайдалана отырып, қазіргі ұрпақ бойындағы жамандық атаулыдан
құтылудың қамын жасауды ата-аналарға ұсынғымыз ... Ата ... ... ... ұрпағына орындатар есті ата-ананың назарын ырым-тыйым
сөздерге аударғымыз келеді. Ата дәстүріне иек ... ... ... баса ... келеді.
Қазақтың тыйым сөзі – ұлттық тәрбие көзі, яғни қазақ кішкентай ... ... ... әдеттерден аулақ болсын деп тыйым арқылы баласын
тәрбиелеп отырғанын біз жақсы білеміз. Халқымыздың қанына сіңген ... ... ... ... келеңсіз көріністерден, ... ... ... – осы ... ... арқасы, яғни тыйым
сөздердің мән-мағынасына тереңнен үңіліп, бой ұрсақ, оның астарында маңызды
да, мәнді, адам ... ... жас, ... ... ... ... ... аңғаруға болады.
ІІ ТАРАУ МЕКТЕП ОҚУШЫЛАРЫНА ҚАЗАҚ ТІЛІ ... ... ... ... ... ... тыйым сөздерді қолдану тиімділігі
Тақырыбы: Тыйым – тәлім - тәрбие көзі
Мақсаты: Оқушыларды тыйым сөздердің мазмұнымен таныстыру; адамгершілік
қасиеттерді бойына сіңіру; ... ... ... баланы жақсылыққа, ибалыққа,
инабаттылыққа тәрбиелеу.
Барысы:
Қазақтың салты
Нан мен тұздың ... орын ... сүт ... ... ... ... жайлы не білеміз? «Су – тіршіліктің көзі» деп жатамыз.
Десе де, ... ... ... ... ... ... ... сөздерге мән
береміз бе? «Отты аттама» ... сөз нені ... ... ... да осы ... ... ... сөзі – ұлттық тәрбие көзі, яғни қазақ кішкентай ... ... ... әдеттерден аулақ болсын деп тыйым арқылы баласын
тәрбиелеп отырғанын біз жақсы ... ... ... ... ... ... болуы, әртүрлі келеңсіз көріністерден, әбес
қылықтардан аулақ болғаны осы қазақтың тыйымының ... яғни бала ... ... ... ... біз сол ата - әжелеріміздің ... ... ... обал - ... кішкентайымыздан құлағымызға сіңірді.
Біз өткен жолы нан мен тұзға қатысты, өзіміз қасиеттейтін дастарқан
жайлы айтып өттік. ... ... ... ... ... ... халық нан мен
тұздың қатарына ағарғанды жатқызады, өйткені ақты да қатты қадірлеген.
Айталық, «ақты баспа» ... Ақ ... не? Бұл – сүт, ... қатық,
қымыз, шұбат… Осының барлығы ақтың құрамына кіреді. Өйткені ол – ... ... ... ... ... ... Адам ... анасының
сүтімен жетілетін болса, малдың төлі де – сол, өзінің енесінің ақ ... Мал да ... ... ... өсіреді. Оның үстіне біздің қазақ
төрт түлік ... ... жан - ... ... ... өміріне тірек еткен.
Қазақ – малды көп ұстаған халық. Ақтың қадірін, өзгелерге ... ... ... ... білетін әрі қадірлейтін халық кемде - кем шығар…
«Ақты баспа», «ақты төкпе» деп ... ... ... ақты ... мал ... ісіп ... түсіндіреді.
Алғаш найзағай ойнағанда, көктемнің алғашқы жауыны жауған ... ... ... ... ... ырымдап ақ жағады. Көктен жаудырсын,
жерден өндірсін, ақ мол болсын, береке болсын деген ізгі ... ... ... ... ... ақ ... – азықтық тамақ қана емес, ол шынымен
қаншама төлді өсіріп отырған қасиетті сүт қой. ... ... ақ ... ... қазақ халқы малдың сүтін де қадірлеген. ... ... ... ... ұғым өте көп. «Ақ ... ... «ақ ... «ақ сүт», «ақ неке» дегендей, ақ сөзімен байланысқан ұғымы терең
сөздер тазалықты, пәктікті айғақтайды.
Жылан екеш ... да ... ... білдіріп, жамандық
жасамай, басына ақ тамызып шығарып ... ... ... үйге ... ... Өйткені жылан өздігінен, қарнын тойғызу үшін ... тиіп ... өзін ... үшін ... Ата ... ... оның
тебетін аяғы, ұратын қолы жоқ, тым болмаса әкеден ... ... тілі де жоқ, ... ... солай, шақпағанда қайтеді…», –
дейтін еді. Алла тағала тектен - тек ... ... ... ... ... ... деген сөздің өзі біраз жайды аңғартпай ма?! ... ... ... ... мақалының өзінде ұлттық тәлім - тәрбиенің
көзі жатыр ... ... ... ... ... қазақтың әрбір сөзінің өзі –
ұрпағына қалдырған үлкен қазынасы. Өкініштісі, оның мағынасына ... ... ... ... ... сүтке мән бермейміз, шалпылдатып
басып бара жатқандарды да ... Бұл да – ... ... ... ... бара жатқандығы…
Дүниенің төрт негізі болып табылатын от, топырақ, су, ауаға байланысты
да тыйым сөздер өте көп. Осы төрт ... ... әлем ... ... ... тіршілік жоқ. Сондықтан олар – киелі.
Су – Алла ... жан ... ... ... ... ... ... мысалы, «суға түкірме», «суға дәрет сындырма», «суға қоқыс төкпе»
деген сияқты тыйым сөздерді ... ... ... ... ... ... ауыл ... суға шомылып жүріп жеңілдегісі келгенде судан
шығып, қажетін өтейді. Қалай десек те, ауыл балаларының аталары мен әжелері
айтқан ... ... мән ... ... ... екі ... ... өсетіні анық. Ала - құла неше түрлі ұлттың басы қосылған қаланың
балаларында ондай әдет жоқ. ... ... ... көлін мысалға алсақ,
біріншіден, соның айналасында адамдардың ... ... жер ... ... сол ... шығып былайырақ барып қажетін өтейтін
баланы көрмейсіз. ... олар ... суға ... ... білмейді. Сайран көлінің қайта - қайта ... ... ... жабылып жататыны осы себептен. Мұны аңғарып жатқан ешкім
жоқ.
Біздің жасымыздағы ... ... ... ... құйып, санамызға сіңіргендіктен, суға түкіру, суға қоқыс төгу,
суға дәрет сындыру деген сияқты жаман әдеттерден аулақ ... ... ... ... ... ... ... деп білдік. Әсіресе, наурыз
кезінде. Ата - әжелеріміз: «Бұлақтың көзін ашу – Меккеге сапар ... ... ... іс. Су бар жерде тіршілік бар, бұлақтың көзі ашылса,
су мол болады. Су мол болса, шөп те, гүл де ... ... егін ... ... мен жан - ... тоқ болады, олар тоқ болса, бір -
біріне қастық жасамай, бейбіт жүреді. Бастау - ... ... ... өмір - ... де ... ашқандарың», – дейтін еді. Осыны естігенде
тіршіліктің ... ... ... ... ... ... - біріміз
қалмай, бұлақтар мен тұнбалардың көзін ... су ... ... ... кетуші ек. Бұл – біз үшін өзінше бір ғажайып серуен секілді еді
әрі табиғатты аялаудың, ... ... мол ... ... ... ... «судың да сұрауы бар» деген мақал бар. Түсіне білген адам
мұның астарында үлкен мән жатқанын ... Су – ... ... ... жер ... ... етуі, өмір сүруі, қам - қарекетін жасауы үшін
тартқан сыйы. Ол ... ... ... ... ... Алла тағаланың адам
үшін жаратқан ұшан - ... ... ... суды да ... ... ... орнымен қолданып әрі аялай білуіміз керек. Суды
аялай алмағанымыздан ... ... ... Неше ... ... жасап
жүріп, теңізімізден айырылдық. Бұл - адамзаттың қолымен жасалған қасірет.
Ендеше, суға қатысты айтылатын әрбір ... ... ... ... ... ... бол. Жиі ... тыйым сөздеріміздің отқа қатыстысы да
баршылық. Айталық, «отты аттама», «ошақты аттама» дейді. Өйткені ... ... та ... ... отты қадірлегені соншалық, «менің үйім» деп
айтпайды, «от жаққан жерім», «отымның басы» ... ... ... ... ... ... ... шығарып жүргенін білмеймін, таралып ... ... ... ... кім біліпті?! Жанұя деген не ол? Ал ... ... ... ... үйім» деген қандай әдемі сөздер! Қазақта
киіз үйдің ортасына жаққан отының ... ... ... көміп тастайтын
болған. От жаққан жерде қаншама ас әзірленді, ол астан қаншама адамдар дәм
татып, нәр алды. Оттан ... ... де ... ... сондықтан от жаққан,
қазан асылған жерін көміп отырған. Даладағы жер ошақтарын ... сол ... ... кеткен. Бір жағынан, атпен жүретін қазақ атының аяғы
абайламай ошаққа түсіп кетіп, мерт ... да ... Бұл да – ... ... ... «оты өшті…» деген сөз бар, яғни бір үйде бас
көтерер адамы, шаңыраққа ие болатын адам қалмағанда ... жау ... ... ... ... ортасына түсіріп, отын
өшіріп, күлін шашатын болған. Бұл – жаудың ... ... ылғи ... жаны ... ... «күлді шашпа», «отты өшірме» деген тыйым
сөздерді айтып отырған.
Қазақта «күлі шашылып қалды» ... сөз ... ... ... ... ... ... ойнауы мүмкін. Бала – періште, күнәсіз. Бала
– таза, пәк, ал оттың күлі де өте таза ғой, ... кей ... бар» деп бала мен күл ... ... ... жатады. Басқа
ұлттарда оттың үстінен секіріп ойнап жататын көрініс бар. Оларда біздегідей
тыйым жоқ. Ол – ... ... ... ... - ... Әр ... сонау ғасырлардан жеткен ырым - тыйымдары, әдет - ғұрыптары үлкен
күшке, энергетикалық жолға ... ... ... ... ... Сондықтан
өз дәстүр - салтымыз өзімізге ғана жұғысты. Өкінішке қарай, біз осы ата -
бабамыздан қалған құндылығымызды жай ... ... сөз ... ... бір
жоққа сенушілік секілді қабылдаймыз. ... ... ... ... ... мұны ... қыла ... болса, балаларға кішкентай кезінен бастап мұның барлығын ... ... - ... ұғындырып отырса, олар барлығын қадірлеуді,
аялауды үйренеді. Тілімізде «шырағың ... ... ... сөз ... ... ... жансын! Шырағың сөнбесін!» – деп бата береді.
«Шаңырақтың отын өшірмей, әрі ... ... ... болсын» деген
тілек – бұл. Қазақта жас келін түскен кезде отқа май ... ... ... от ... ... ... ... жалынына қолын төсеп, сосын
келінінің бетін сипайды. Мұны «шаманизмнің қалдығы» деп ... ... сен бір ... иесі ... отың ... жансын! Оттай опалы бол!
Жылуың оттай мол болсын! Оттай берекелі бол!»- деген келінге ... ... ... ... ... астарында. Осыны шаманизмге апарып тірейтін ештеңесі
жоқ. ... түзу ... ... ... ... ... сөзді де отбасының
бірлігі мол, қазанының қаспағы кетпеген берекелі ... ... ... ... адамның күні жоқ. От – жылу, от бар жерде өмір бар, тіршілік
бар. Ендеше, отқа қатысты тыйымдарды бір сәт естен ... ... ... ... тілі ... ... сөздерді ұштастыру жолдары
Тақырыбы: Қазақтың тыйым сөздері
Мақсаты: Оқушылардың бойына еліміздің ата-салтын, адамгершілік асыл
қасиеттерді бойларына ... ... ... ... баулу.
Мұғалім: Әр ұлттың тарихи дамуында ерте заманнан қалыптасып, ... ... асыл ... ... салт-дәстүрі бар. Әдет-ғұрып, салт-
дәстүр арқылы халықтың күн ... ... ... ерекшеліктері
мен дүниетанымының сыр сипаты айқын ... ... ... етіп ... ... табиғат, тұрмыс-тіршілік болмысын, ел-жұрт
арасындағы қарым-қатынас, жақсы-жаман кезеңдерді ой ... ... ... оған ... өз ... білдіріп отырған. Халқымыздың ... ... ... ... адамгершілікке, жақсылыққа үндеп,
олардың сана-сезімін, дүниетанымдық ... ... ... ... бойы ... ... жеткен асыл мұралардың бірі-тыйым
сөздер. Олардан халқымыздың әдет-ғұрпы, ... ғана ... ... ... ... ... сөздер мазмұны мен мақсатына қарай
тұрмыстық-шаруашылық, еңбек, мәдени-гигиена, ... ... ... ... ... байланысты ырым тыйымдар:
1. Нан үстіне зат қойма.
2. Нанды бір қолыңмен үзбе.
3. Нанды лақтырма.
4. Сүтті төкпе.
5. Сыпырғышты тік қойма.
6. Отқа ... ... ... Мәдени-гигиеналық мағынаны қалыптастыратын ырымдар мен тыйымдар:
1.Шелектегі суға аузыңды салма.
2. Саусағыңды аузыңа ... .
3. Бас ... ... Таңдайыңды қақпа.
5.Басыңды шайқама.
6. Екі езуіңді керме.
7. Шашыңды аяқ астына тастама.
8. Жағыңды таянба.
3.Экологиялық тәрбие беретін тыйым ... ... ... ... ... ... Малды теппе.
4.Суға дәрет сындырма.
5.Құстың ұясын бұзба
6.Су шашып ойнама.
4.Әдеп мәдениетіне тәрбиелейтін ырымдар мен ... ... ... ... ... Адамды айналма
3. Кемтар адамға күлме.
4. Адамға қарап түкірме.
5. Жаман бұзақы сөзге ерме.
6. Кісіге қару кеземе.
7. Үлкеннің ... ... ... ... ал, ... ... Анаға зекіме, азабын тартасың.
10. Барды жоқ деме, барың жоқ болады.
5.Ырымдар мен тыйымдардың баланы ... ... ... ойнама.
2. Оттан аттама.
3. Пышақты шалқасынан қойма.
4. Пышақтың жүзін жалама.
5. Аяқ-қолыңды жіппен байлама.
6. Түнде суға барма
7. ... үйге ... ... ... ... ... мен ... сөздер арқылы ұл-
қыздарын оғаш та осал қылықтарын сынап, тыйым, ... ... ... Ырымдар мен тыйым сөздер- халқымыздың ... ... ... ... ... ... өмірдің өзінен түйіндеген пайымдаулары
мен қағидалары, философиялық тұжырымдары, әлеуметтік және мәдени тұрмысының
көрсеткіші.
6.Ырымдар мен тыйымдар және экология.
Ежелгі ... ... ... атамекен, табиғат, жан-жануарлар
туралы ұғым-түсініктері, ... ... мен ... ... орын ... Қазіргі мекен тұрағымыз, жеріміз экологиялық апат
аймағына айналып, экологиялық сырқатымыз асқынып, дағдарып ... ... ... мың жылдық тәжрибесінен үйренеріміз көп. Қазақ
халқының ұрпағына экологиялық ... мен ... ... ырымдары мен тыйым
сөздерінің мән-мағынасына ой жүгіртіп көрейік. Олар ... жер ... ... ... мен жануарларды, аңдар мен жәндіктерді қорғауға,
оларға рақымшылық етуге, обал, сауап дегенді сезінуге тәрбиелейді.
7.Халқымыз «Көкті жұлма» деген, «Көкті ... ... ... деп
жаман ырымға жорып, жұлғызбаған. «Нанды бір ... ... ... ... баспа» деген сөздерде дәмге, оны ... ... ... ... ... ізі бар. Сондай-ақ ата- бабамыз «Тал
кескенше, қолыңды кес», «Қарағай ... ... қал» деп өсіп ... ... От ... тек ... мен ... кеуіп кеткенін,
малдың қиы мен тезегін пайдалануда күнкөріс қамынан да ... ... ... ... тобылғылы сайға қой түсіртпей, ши атаулыны қорық қылып,
күзет қоюының өзі күнкөріс қамы ғана ... ... ... ... ... ... ... кездегі орындалып жүрген халық әндерінің
бірі «Тобылғы сай» аталуы тегін емес.
9. ... ... ... ... ... назар аударалық
«Обал болады» деп егінді, шалғынды жерді бет алды бастырмаған, «Ағын судың
арамы жоқ» деп суға ... ... ... да ... бар» деп ағынды
суды бұрғызбаған.
10. Құстар мен аңдарға жасаған ... ... ... ... қарғысына ұшырайсың» деп құстардың ұясын бұздырмаған,
«Бетіңе шұбар түседі» деп ... ... ... ... ... құс ... деп оған құс ... оны атуға тиым салған.
Сондай-ақ ... ... деп ... Егер ... киіз ... ... ұя ... балапандары ұшып кеткенше көшпей отырған.
11. Ата-бабаларымыз малды тепкізбеген.. ... сүті ... ... ... ... «Құты қашады» деп ... ... ... ... мен қойдың желіні ісіп кетеді» деп ... ... ... ... ... ... да ... болған. Аң аулаудың жөні осы
екен деп оларды бейберекет өлтіре бермеген. Қажетіне қарай үнемдеп аулап,
қалғандарының өніп- ... ... ... Сол сияқты жәндіктерге де ... ... ... ... ... ... өлтірсең жаңбыр жауады» деп өлтіртпеген,
абайсызда жылан үйге ... ... оны ... ... ақ ... ... Халықтың педагогикалық тәрбие құралдары мен тыйымдарын жүйелі
түрде пайдаланып, сөзіміздің қадірін ... өз ... ... ... ... өткен көнекөз аталарымыз бен әжелеріміз айтып
керкен ескертпелерін әр ... ... ... жүрейік.
Соңында: Назарларыңызға рахмет. Қош аман болыңыздар.
Сабақтың тақырыбы: Тыйым сөздер
Сабақтың мақсаты:
Танымдық ... ... өз ... өз жеріне деген
сүйіспеншілігін халық педагогикасы арқылы ... тіл ... ... ... көбейту.
Дамытушылық мақсаты: орыс тілінде дәріс алып жатқан балаларға қазақ
тілін оқытуда жерлестеріміздің еңбектерін пайдалану.
Тәрбиелік мақсаты: ... ... ... ашу, ... ... ... ... жарысына түсу, білім сынағы.
Пәнаралық байланыс: орыс тілі, халықтық педагогика.
Сабақтың көрнекілігі: түрлі-түсті суреттер, үлестірмелі ... ... ... ... ... Оқу құралдарын тексеру.
Қазақ халқы бала тәрбиесіне, жалпы адам тәрбиесіне терең мән ... ... ... мен ... көп. Оның ... қамти алмасақ та,
сол жұмыстың бір тасшысы ретінде ұлттық тәрбие ісіндегі сәбилік кезден ес
біліп, ер ... ... ... ... ... ... жөн.
Қазақ халқының үлгі, тәрбие құралдарының бірі – ... ... ... балаларға арналып, оларға жаман әдет, жат пиғыл, ерсі қимыл,
әдепсіз істерден сақтандыруда өте үлкен ... ... ... отыз ... ... ... үйден тыю» деген мақал осыған байланысты шыққан. ... мен ... ел ... өте ... ...... ... екі топқа бөлеміз.
Шендер тобы: Ұраны: «Дәстүр мен тілі бай кедей болмайды»
Зерделілер тобы: Ұраны: «Жеті атасын білген ер жеті жұрттың ... ... ... ... ... ... Қыздарға байланысты тыйым сөздерді атаңдар. Дөрекі сөйлеме, әдепсіз
сөз сөйлеме, әлем-жәлем киінбе, сәбиді ұрма, теппе.
Ә) Ер балаға байланысты ... ... ... ... күш ... ... ... ағайынды ұмытпа, қызға қол жұмсама, ішімдікке бой
ұрма, ұлы ... ... ... ... ... ... ... мал шаруашылығымен айналысқан халық. Төрт түлік малдың
өнімдерін тіршілік құралы етіп ... ... ... Төрт түлікке не жатады?
Төрт түлікке сиыр, жылқы, қой, түйе жатады.
Төрт түліктің пірлерін ... ... ... топқа бір-бір үлестірме беріледі.
Тапсырма: көп нүктенің орнына керекті сөздерді қойып жаз.
Сөйлемнің мағынасын түсіндір
Ауылға ....... ... ... 1. ... ...... ... теріс отырма. 2. ....... басқа сабама
ІІІ аялдама. «Ас».
«Ас – адамның арқауы», «Жаман ...... ас» ... ... ... Мал ... ... негізгі асымыз – сүт пен
ет.
а)Қазақтын ұлттық тағамдары неше ... ... ... ... ... сүт ... ет ... көкке көкеніс тағамдары
жатады.
ә)Қазақтын ұлттық ... ... ... ... екі ... шығып «Асқа» байланысты тыйым сөздер жазады.
1.Дастарханды,тамақты баспа.
3.Нанды бір ... ... ... баспа.
4.Нан үстіне зат қойма.
в) Қазақ баласы атам заманнан бері жақсы тілек айтып келген ғой ... ... ... ... ... жақсысын халық «Ақ
бата» деп қастерлейді.Батаның бірнеше түрлері ... ... Әр ... ... бала бата береді.
Дастарханың мол болсын,
Абыройың зор болсын!
Бастарыңа бақ берсін,
Не берседе нақ ... тоқ ... ... болмасын,
Берген батам сол болсын!
Әумин!
Ал батамды берейін,
Арта берсе мерейің.
Бақ берсін,бас ... ... жас ... байлығын берсін
Деніңнің саулығын берсін.
Әумин!
IV аялдама. «Салт-дәстүр»
«Алты жыл аш ... ... ... ... ... бар,тозығы бар».Жақсымызды жалғастырып, жанымыздан
арылсан игі.
а)Қазақтын ... ... ... ... ... Терме диктант.
Шілдехана, бесікке салу,қырқынан шығару ... ... ... ... ... ... ... керекті сөздер жаз.
1.Еріншек......... 1.Суға..................
2.Көкті............ 2.Жаман тілек...........
3.Баланы басқа........ 3.Жаман ... ... ... ... ... ... ... қамын жер».Әр адам өзінің жеті
атасын білуі-көргенділік пен білімділігін ата ... ... Жеті ... ... ... ... ... ата. 5.Баба. 6.Түп ата. 7.Тек ата.
ә)Өзіңнің жеті ... ... ... байланысты атауларды ата.
Ата, баба, әже, бала, ұл, немере, шөбере, шөпшек, немене, аға, іні,
күйеу, жезде, балдыз, бөле,қайны ата, ... ата ... ... шал, ... байланысты атауларды ата?
Әже,ана,шеше,ене,қыз,немере,шөбере,шөпшек,немене,абысын,жеңге,апа,қарын
дас,сіңілі,қайын сіңілі, келін, келіншек, нағашы апа, ... әже, ... ... ... ... мирас болып келе ... ... ... ... ... ... асыл ... Мақал-мәтелдерді қазақ тілінде және орыс тілінде айтып беру.
Салт-дәстүрін ел бұзбас,
Уәде сертін ер бұзбас.
Оқу-білім азығы,
Білім-ырыс қазығы.
Әр нәрсеге асық ... ... ... ... ұяда не ... сол ... мінезді келсін,
Ұлы өнерлі келсін
VI-аялдама.»Ата мұра»
Әкеден балаға мұра ретінде жан қалады,мал ... ... ... ... ... мұра ... ... көркем табиғаты, жері,суы
қалады.
Бұл мұра–ешқашан өлмейтін мұра.Белгілі жазушы этнограф,сатирик,
ақын,халқымыздың тарихи мен мәдинетін,салт-дәстүрін, өте ... ... ... ... салт-дәстүрін,әдет-ғұрыпын бізге
насихаттап жеткізуші.Соның дәлелі «Жеті қазына» және «Ұлттық әдет –ғұрыптың
беймәлім 220 ... ... ... ... ... ... оқып беру.
ә) Суреттермен жұмыс істеу.
1-ші,2-ші топқа сурет көрсетіп соған байланысты тыйым сөздер атау.
б) Кроссворд шешу.
Үйге тапсырма.
Сейіт Кенжеахметұлының ... ... ... ... ... есті сөздер жазу.
Оқушылардың білімін бағалау.
ҚОРЫТЫНДЫ
Мектеп тәжірибесінде тыйым сөздерді ... ... ... тыйым
сөздердің этимологиясын талдап, балаларды қызықтыру – ескерусіз келе
жатқан мәселе. ... ... ... таныс кейбір сандарға түсінік
беру қажет. Мұғалім тыйым сөздерді түсіндіріп болған соң, ... ... ... ... ... тақтада мынадай тыйым сөздер жазулы
тұрады, олардың қандай тарихи оқиғаны ... ... әрі ... ... ... ... мақсат етіледі.
Тыйым сөздердің негізгі жүйесін оқушыларға білгізу үшін, оның өзіне
тән белгілерін дұрыс танытатындай және практикада ... ... жол ... әдіс-амалдарын қолданып отыру керек болады. талаптарға сай
болу үшін, ... ... ... ... әдістемесін терең біле отырып, оларды
бір түрлі әдіспен ғана түсіндірмей, әр ... ... ... ... ... ол ... оқушылардың өздерін іздендіріп отырады.
Қазіргі кездегі мектептің маңызды міндеттерінін бірі – баланың қисынды
(логикалық) ... мен ... ... ... өз бетімен
ізденушілігін қалыптастыру болып табылады. осы ... ... ... қазақ тілі сабақтарында әдеби ... ... ... бар екендігіне көзіміз жетті.
5-сыныптарда «Табу сөздер» тақырыбын өткенде «Тыйым ... ... ... ... ... ... ... оқушыларға жаңа әдіс-тәсілдер арқылы түсіндіру керек.
Табу мен тыйым сөздердің айырмашылығын ... де бұл ... ... өзіне айтқызу, оның өз бетімен ойлануына, ... ... ... – бұл ертегілер бірлік пен достыққа тәрбиелеп,
мақтаншақтық сияқты жағымсыз қылықтан алыс жүруге бейімдейді. Яғни, бұл –
педагогиканы ... ... ... ... отырып оқыту қағидасын
жүзеге асырудың ... ... ... ... оқытуда жаңа технологияларды тиімді пайдалануға болады.
Ол оқытудың жаңа технологиясы іс-әрекеттердің жоспарланған нәтижесіне
жеткізудің ... ... ... ... жаңа ... тұрады. Оның бұрынғы белгілі дәстүрлі ... ... ... ... ... ... мұғалім мен шәкірттің
өзара қарым-қатынасындағы жауапкершіліктің міндеттілігі.
Қорыта айтқанда оқытудың түпкі мақсаты – алған білімді өмірде қолдана
білу. Бұл ... ... ... ... ... Осы ... білік, дағдыларды қалыптастыру кей сабақта қорытындылау, қайталау
сабағында жүзеге асатыны белгілі.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... Е. ... ... ... ісінде пайдалану» ғылыми
монография. Алматы, 1993жыл.
2. Бүркітбаев Ә. «Спорттық ұлттық ойын түрлері және оның ... ... ... Балғымбаев М. «Қазақтың ұлттық спорт ойыны түрлері», Алматы, 1985
4. Диваев Ә. ... ... ... ... Тәнекеев М. «Казахские национальные виды спорта и ... ... ... А. «О рождении и воспитании детей киргизов, правилах и ... ... ... ... М. ... сборник казахских народно-национальных видов спорта»
Алматы, 1949 жыл.
8. ... А. ... ... ... ... 1896жыл.
9. Гаврилов М. «Перепелиный спорт у Ташкентских сартов» мақаласы
10. Төтенаев Б. «Қазақтың ұлттық ойындары», Алматы, 1994жыл.
11. Байтұрсынов А. ... оқу ... , ... ... ... Б., ... А. «Қазақ тілін оқыту әдістемесі», Алматы,
«Білім» 2000жыл.
13. ... Е.В. ... және ... ... ... ... Н. «Оқыту теориясы», Алматы 1976жыл.
15. Р.Қоянбаев. Тәрбие теориясы. - Алматы, 1991жыл.
16. Пинт А.О.. Ата-аналар сіздер үшін. - ... ... ... ... ... ... ... 1994жыл.
18. Жарыңбаев Қ.,.Қалиев С. Қазақтың тәлім-тәрбиесі. -Алматы, 1995жыл.
19. Жарыңбаев Қ., Базарбаевт Ж. Инабат. - Алматы, 1995жыл.
20. Қалиев С., т.б. ... ... - ... ... ... Жаңарған салт-дәстүрлер. - Алматы, 1991жыл.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 30 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Салықтар елдің орнықты экономикалық дамуын қамтамасыз ету факторы21 бет
“ Қазақ халқының ырымдары мен тыйымдарының тәрбиелік мәні “ тақырыбында ашық сабақ7 бет
Абай шығармаларындағы кірме сөздердің қолдану ерекшеліктері:37 бет
Абай өлеңдеріндегі кірме сөздердің қолданылу ерекшеліктері мен мағыналары8 бет
Антоним, омоним, синоним сөздердің қолданысы. Антоним сөздердің қолданыс ерекшелігі98 бет
Ағылшын тіліндегі диалект сөздердің жіктелуі73 бет
Бастауыш сынып оқушыларына экологиялық тәрбие берудегі ырым тыйымдардың тәрбиелік мәні70 бет
Диалектілер мен қарапайым сөздердің қолданылу ерекшеліктері29 бет
Еліктеу сөздердің фоносемантикалық сипаты52 бет
Ж.Аймауытов шығармаларындағы тарихи сөздердің қолданылуы15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь