Ноғай ордасы мен саяси тарихы

Алтын Орда ыдыраған кезде, яғни ХІV ғасырдың соңына қарай «ноғайлы жұртына» жататын ру-тайпалардың үлкен бөлігі маңғыт тайпасының және осы тайпаның билеушісі Едігенің бастауымен Ноғай ордасының негізін қалады. Осы орайда ескере кететін бір мәселе – сол кезеңде Едіге есімді бірнеше тұлғаның болуы. Атап айтсақ, оның алғашқысы Едіге Танашұлы, Әмір-Темір жорықтарына қатысып, Ұлытауда жерленген. Екінші Едіге – Ноғай ордасын негіздеген Едіге Балташықұлы, үшінші Едіге – Әмір-Темірге туыс Барлас Едіге, төртінші Едіге – Тәуке ханға жақын болған Едіге би.
Біз соның ішінде Ноғай Ордасын негізін салған – Едіге Балташықұлы турасында әңгімелейміз. Оның есімі тарихи деректерде 1376 жылдан бастап кездеседі. Ол алғаш Ақ Орда ханы Орысқа қызмет жасады, одан соң Бұқарада Темірден пана тапқан Тоқтамысқа келді. Алайда 1389 жылы Тоқтамыспен жанжалдасып қалған ол Әмір-Темірге қайтып келіп, 1391 жылы соның жағында, Тоқтамысқа қарсы соғысты. Бірақ Едіге Әмір-Темірге бүтіндей беріле қойған жоқ. Жорықтан қайтар жолда ол, өзінің руластарына жаушы жіберіп, оларды Әмір-Темір әскерлері жүретін жолдан аулаққа көшіріп жіберді.
Біздің ойымызша, Едіге мұндай әрекеттерге өзінің маңғыт жұртының мүддесін қорғау мақсатымен барған. Болашақ Ноғай ордасының негізін қалаған маңғыт жұрты бұл кезде, яғни ХV-ХVІ ғасырларда Еділдің батысында көшіп-қонып жүрген атамекендерінен – шығысқа, Жайық пен Ембінің арасына қоныс аударып, осылайша, өздерінің көсемі Едігенің ақылымен осы тұста Кубан далаларын жаулаған Әмір-Темірдің тонаушылық әрекеттерінен сытылып кетті. Мұның өзі о баста Түркістан аймағынан солтүстік Қырым аймағына қоныс аударған маңғыттардың кері көшулері еді.
Осылайша, Едіге бастаған маңғыттар өздерінің ру-тайпаларын топтастыра түсті. Алғаш Алтын Орданың мұрагері болып табылатын Үлкен Орданың және одан төменде орналасқан Алтын Ордадан бөлініп кеткен Астрахан хандығының аймағында аса ықпалды болған маңғыттар (ноғайлар) Едігенің ұлы Нұр ад-диннің кезінде (1426-1440 жж.) дербес мемлекет құрды. Жалпы, Еділ-Жайық аймағындағы маңғыттардың Сараймен теке-тірестерінің ашықтан-ашық күшейе түсуі Алтын Ордада Ұлы Мұхаммед (1428-1430 жж.) билік құрған тұста күшейе түсті. Одан соң қысқа мерзімге билік құрған Кіші Мұхаммедтің (1430 ж.) ұлдары Ахмед пен Махмұдтың тұсында және Жошы ұлысының Еділден шығысқа қарайғы өзбектер мен маңғыттар аймағына билік жасаған, кейініректе Жәнібек пен Керей бастаған қазақ сұлтандарының ата жауына айналған Шайбан тұқымы Әбілқайыр ханның (1428-1440 жылдардың соңы) билігі кезінде мүлдем өршіп кетті.
        
        Кіріспе
Алтын Орданың ыдырауы кезінде пайда болған  мемлекеттік бірлестіктің
бірі – Ноғай Ордасы. Ол ... ... ... ... бір ... жатты. Бұл мемлекеттің атауы Алтын Орданың беклербегі, ... Жошы ... ... (1260-1306) Ноғай есімімен байланысты.
Берке хан өлгеннен кейін Доннан Дунайға дейінгі жер ... ... Оның ... рулар Каспий маңына қоныс аударып, Ноғай елі
атанды. 
ХҮ ғ. ... ... ... батыс және солтүстік-батыс
аймақтарында тәуелсіз феодалдық иеліктер пайда болды. 1428 жылы ... ... ... осы ... ... ... ... Ол
Сырдария бойындағы қалалар мен Хорезм үшін Темір ұрпақтарымен ұзақ соғысты.
Шығыс Дешті-Қыпшақтың бытыраңқы тайпаларының басын қосып ... ... ... ... ... ... ... Жайықтан
бастап, шығысында Балқаш көліне дейін, оңтүстігінде Сырдарияның төменгі
жағы мен Арал ... ... ... орта ... мен ... ұлан ... жерді алып жатты.
ХІҮ ғ. ортасы – ХҮІ ғ. басында Оңтүстік-Шығыс Қазақстан ... ... ... Бұл ... ХІҮ ғ. ... Орта Азияның
солтүстік-шығыс бөлігі, Жетісу мен Шығыс Түркістан жерінде Шағатай ұлысы
ыдырағаннан кейін құрылды. Моғолстан мемлекетінің ... ...... ... Әмір ... ... ханы – ... Темір (1348-1362
жж.), ол Моғолстан билеушілері ... ... ... ...... Алмалық қаласы болды. Территориясы: Оңтүстік-Шығыс Қазақстан,
Қырғызстан, Шығыс Түркістан. 
Негізгі бөлім
2.1 Ноғай ордасы мен ... ... Орда ... ... яғни ХІV ғасырдың соңына қарай ... ... ... ... ... ... тайпасының және осы
тайпаның билеушісі Едігенің бастауымен Ноғай ордасының негізін қалады. Осы
орайда ... ... бір ... – сол ... ... есімді бірнеше
тұлғаның болуы. Атап айтсақ, оның ... ... ... ... ... Ұлытауда жерленген. Екінші Едіге – ... ... ... ... ... ...... туыс Барлас
Едіге, төртінші Едіге – Тәуке ханға ... ... ... ... ... ... Ноғай Ордасын негізін салған – Едіге ... ... Оның ... тарихи деректерде 1376 жылдан бастап
кездеседі. Ол алғаш Ақ Орда ханы Орысқа қызмет ... одан соң ... пана ... ... ... ... 1389 жылы ... қалған ол Әмір-Темірге қайтып келіп, 1391 жылы соның жағында,
Тоқтамысқа қарсы соғысты. ... ... ... ... ... қойған
жоқ. Жорықтан қайтар жолда ол, өзінің руластарына жаушы жіберіп, оларды
Әмір-Темір ... ... ... ... ... ... ойымызша, Едіге мұндай әрекеттерге өзінің маңғыт ... ... ... ... ... ... ордасының негізін қалаған
маңғыт жұрты бұл кезде, яғни ХV-ХVІ ғасырларда ... ... ... ... ... – шығысқа, Жайық пен Ембінің ... ... ... ... ... ... ақылымен осы тұста Кубан
далаларын жаулаған Әмір-Темірдің ... ... ... ... өзі о ... ... ... солтүстік Қырым аймағына қоныс
аударған маңғыттардың кері көшулері еді.
Осылайша, Едіге бастаған маңғыттар өздерінің ру-тайпаларын ... ... ... ... ... ... табылатын Үлкен Орданың және одан
төменде орналасқан Алтын Ордадан бөлініп ... ... ... аса ... болған маңғыттар (ноғайлар) Едігенің ұлы Нұр ... ... ... жж.) дербес мемлекет құрды. Жалпы, Еділ-Жайық
аймағындағы ... ... ... ... күшейе
түсуі Алтын Ордада Ұлы Мұхаммед (1428-1430 жж.) билік құрған тұста күшейе
түсті. Одан соң қысқа ... ... ... Кіші Мұхаммедтің (1430 ж.)
ұлдары Ахмед пен Махмұдтың ... және Жошы ... ... ... ... мен ... ... билік жасаған, кейініректе Жәнібек
пен Керей бастаған қазақ сұлтандарының ата жауына айналған Шайбан ... ... ... ... ... ... ... мүлдем өршіп
кетті.
Айта кетер бір маңызды ... ... ... ... ... тұқымның Жошының үлкен ұлы Еженнен тараған ұрпақ билейтін Ақ ... ... ... ... ... жоқ еді. ... былай қойғанда
мұның өзі үлкен ұлға билік беретін Шыңғыс ханның «Жасақ» заңын көпе-көрнеу
бұрмалау ... еді. ... ... ... ... ... Орда ұлысын күйретіп, Ежен ұрпақтарының билікке барар жолдарын мүлде
кесіп ... ... өзі ... ... ... ... ... Мұхамед
Қожа, Әбілқайыр, Жұмадық тәрізді ықпалды тұлғалардың Ақ Орда ... ... ... ... ... Исаби-маңғыт, Қара-
маңғыт, Шигасан-маңғыт) билеушісі Нұр ... ... және ... ... ... (татар-өзбек, алшын, байұлы, қаңлы-кіштек,
құрық-қаңлы, қатаған, керейт, қара қыпшақ, сары қыпшақ, қоңырат, ... қара ... ... ... ... ... ... ябы-тама, бағалы-уйшун, телеу, ұйғұр) қолдауымен
Әбілқайырды таққа отырғызды.
Дәл осы уақытта, яғни 1430 жылдардың басында ... ... ... ... ... ... ... мұрагері Үлкен Орданың
тағының мұрагерлері Махмұд пен Ахмедті талқандап, шығыстағы Ноғай ордасының
күшеюіне жол ашты. Оның ұлдары Мұса би мен ... ... би ... сол қанатындағы бұрынғы Ақ Орда ... ... ... Бірақ Ноғай мырзалары қанша қуатты болса да, Шыңғыс ... ... ... ... мәжбүр болды. Маңғыттардың
қолдауымен Әбілқайыр өзінің қарсыласы Мұхамед Қожаның ... Тара ... ... ... ... дара билігін орнатты. Бұл
мемлекет, ... ... мен ... ... ... ... ... жұрты» немесе «Көшпелі өзбектер ұлысы» деп ... ... Ақ Орда ... заңды мұрагерлері Жәнібек пен Керей бастаған
сұлтандар, негізінен, маңғыт мырзаларының ... ... ... мемлекетін мойындамады. Сондықтан да олар бастаған ... ... ... ... ... ... Шу мен ... өзендері
аралығындағы дулат бауырларының атамекеніне қоныстанды. Өздерінің соңдарына
түскен Әбілқайыр жорықта опат болған соң, Жәнібек пен Керей Қазақ ... ... ... ... маңғыт билерінің, әсіресе Мұса бидің
тәуелсіз саясатының ... ... ... ... ... әскері,
әкімшілігі бар дербес саяси құрылымға айналып, енді маңғыт ... ... ... хан ... дегендердің тағдырын шешетін күшке айналды.
Мысалы, 1470 жылы олар ... ... ... ... ... ... себепкер болды. Мұса би бастаған маңғыт ... ... ... ұстай білген Мұхаммед Шайбани алғашқы қазақ
ханы Керейдің және оның ұлы ... ұзақ ... ... ... ... ығысып, Мәуереннахрға қоныс аударуға мәжбүр
болды. ХVІ ғасырда Ноғай ордасының негізін ... ... ... ... түбегінен солтүстіктегі аймақтарға қоныс аударды. ... ... ... ... билігін орнықтырды. Маңғыт
билерінің ықпалдарын Қазан, Астрахан және Сібір жұрттары да айқын ... Мұса ... ... ... ... әлсіреу кезеңі басталды.
Сарайшықты өзінің ... ... ... ... ... ... ... қазақ арасына көшіріп алды. 1472 жылы Мұрындық
ханның тұсында Қасым сұлтан бастаған қазақ әскерлері ... ... ... және ... хан ... тағы да өзінің астанасына ... ... ... ... ... ... олардың ұзақ жылдар
бойы сенімді әріптесіне ... ... ... Иран шахы ... ... қаза ... ... Осындай жағдайда 1519 жылдан ... хан ... ... ... кірісті. Ол Қазақ хандығының
батыстағы шекарасын Жайық өзеніне ... ... ... ... одан ... ... хандығын билеген Тахир қолда
ұстап тұра алмады. Оның ... ... Мұса мен ... ... ... ... ... даласынан қайта ығыстырып шығарды. Тахир хан
Жетісуға барып тығылды. Мұның өзі ... ... ... ... ... ... ... жылдары барынша артып, ол енді Қазақ хандығын
ғана емес, Башқұрт жерін де өзінің ықпалында ... ... ... ... созыла қойған жоқ. ХVІ ғасырдың орта ... ... ... ... ... ... ... және нәтижесінде Исмайыл жеңіске
жетті. Дегенмен де ол енді түрлі топтарға бөлініп кеткен ноғай тайпаларының
басын бір мемлекетке біріктіре алған жоқ. Оның қол ... жұрт ... деп ... ал ... батыс Кавказда Кіші Ноғайлы жұрты пайда
болды. Бұл, ... да, ... ... ордасының бөлшектенуі және күйреуі
еді.
Бір орталыққа бағынудан қол үзіп кеткен ноғайлар көрші ... ... ... ... ... жұртының орнында енді ұсақ-ұсақ
Едисан, Едишкул, Буджақ тәрізді майда ордалар қалды. Ал ноғай ... тағы да, ... ... ... ... Ұзақ ... қатар өмір
сүрген шығыстағы қазақтар да көрші ноғайлардың кейбір этноқұрылымдарын
қабылдады. Он сан ... ... ... ... қазақтарда Алты сан
Алаш қауымдастығы қалыптасты. Ноғай көсемдерінің бірі – ... ... ... Алаш ... да білеміз. Бір бөлігі ноғайларға кірген
керейт, тама, телеу ... ... ... ... ... үлгісімен қазақтың Жетіру одағының қалыптасуына түрткі болды.
Қазақ пен ... ... ... жарқын көрінісі болған, екі жұртқа
ортақ «Ноғайлы жырлары» әлі де талай ұрпақты ... пен ... ... ... ... ... ғасырда Орда-Ежен мен Шайбани ұрпақтары иелігіндегі ұлыстар мен ру-
тайпалар Ақ Орда мемлекетінің құрамында ... ... ... мен Тоқа
Темір әулетінен шыққан хандар билік жүргізді. Осыған ... ... өз ... билігін сақтап қалды. Ал XV ғасырдың 20-
жылдарының аяғына қарай ... ... мен ... түрік шонжарларының
қиян-кескі күресінің нәтижесінде билік ... мен ... ... ... ... Оған Ақ Орданың әлсіреуі мен
құлдырауы, оның ... ханы ... ... қаза ... ... ... ... Ақ Орданың жерінде бір-біріне тәуелсіз екі саяси бірлестік нығайды.
Олардың біріншісі – Жайықтан және оның ... ... ... ... ... ... Ордасы. Ал Жайықтың шығыс жағында Ырғыз, Елек,
Торғай, Сарысу ... ... мен ... ... ... Шайбани
ұрпақтары иеліктерін жүргізді. Олар: Аралдан солтүстікке қарай Шайбани
әулеті Жұмадық ханның ... ... ... ... бір ... ... ... үшінші бір тұқымы Махмұд Қожа Тобылда. Маңғыт Кепек би мен
Адабек Бүркіт Батыс Сібірдегі Тура ... ... ... Жазба тарихи
дерекетерде бұл феодалдық иеліктер Көшпелі өзбектер хандығы деп те ... ... ... жер үшін, билік үшін ешбір тоқтаусыз, қиян-кескі
ұрыстар үнемі болып тұрған. Осы ... ... ... ... тараған Дәулет-Шайхоғылының баласы 17 жасар Әбілхайыр жеңіске
жетті. Ол 1428 жылы Батыс Сібірде Тура ... ... хан ... Оны ... ... ... ... мен тайпалардың 200-ге жуық
ірі өкілдері ... ... Ақ ... кірген түрік және түріктенген түрік-моңғол
тайпалары жатты. Олардың бастылары: қыпшақ, ... ... ... ... ... ... шынбай, күрлеуіт және тағы басқалары. Бұл тайпалар
тілі, шаруашылығы, мәдениеті және тұрмысы жағынан ... ... олар ... деген атпен саяси жағынан бірге аталған. Оның иелігі
Ноғай Ордасының шығыс бетін, батыста – Жайыққа, шығыста – Балқашқа ... – Арал ... мен ... ... ... солтүстікте –
Тобыл мен Ертістің орта ағысына дейінгі жерлерді қамтыды.
Әбілхайыр басқарған ... ... ... ... ... саяси
жағдайында тұрақтылық пен тыныштық болмады. Жошы әулеті – оның ішінде Ибак-
хан, Береке-сұлтан, Ұрыс ... ... ... пен ... тағы басқалары
– Әбілхайырға үнемі қарсы шығып отырды. Әбілхайыр хан ... ... XV ... 30-шы жылдарынан бастайды. Ең әуелі ол Тобыл бойында
Шайбан ұрпағы Махмұд Қожа ханды талқандайды. Ол ... ... ... Еділ ... ... ... ... алады. Өзінің орталығын
Турадан Орда-Базарға көшіреді. 1430 жылы аз уақыт Хорезмді басып алып,
Үргеніш қаласын ... ... ... ... ... болып жүрген күшті
шонжарлардың бірі – Мұстафа ханның әскерлерін талқандайды. Сол ... хан ... ... мен ... ... ... ... Үзкент қалаларын басып алып, Сығанақты өз ... ... Сыр ... ... ... алуы ... ... мен Ақ Орда ұлысы ру-тайпаларының арасындағы қырғи-қабақ қатынастарды
одан әрі ... ... XV ... 50-ші ... ... ... ... ішкі тартысына араласып, Самарқанд пен
Бұхараға талау-тонау жорықтарын жүргізді. Соғыстар ... ... ... ... ... ... ішінде саяси берік бірлік болмады,
әлеуметтік-экономикалық қайшылықтар күшейді. Ірі феодалдық ... ... ... оны ... ... ... отырды. Әбілхайыр
мемлекетінің ішкі әлсіздігі, ... ... ... ... қырқыстар,
көшпелі рулар мен тайпалар сұлтандарының өз алдына ... ... ... Үз-Темір-Тайшы басқарған ойраттармен
Сығанақ маңындағы шайқаста ... ... алып ... Ол Түркістандағы
талан-таражға түскен қалаларын тастап, Дешті-Қыпшақ даласына кетуге ... Тек ... ... ғана ... ... ... ... өзі
жаулап алған қалаларына қайта оралды. Осы жерден Әбілхайыр 1468 жылы
Моғолстанға қарсы ... ... бара ... ... қайтыс болды.
Ішкі және сыртқы қайшылықтардың шиеленісуі, бітпейтін феодалдық
соғыстар мемлекеттің шаңырағын ... ... ... ... ... ... ... әулетінің Шығыс Дешті Қыпшақтағы билігі
тоқтады. Көшпелі өзбек тайпаларының бір бөлігі XVI ... бас ... ... ... ... ... қалып қойған ру-тайпалар қазақ
хандарының қол астына кірді. ... ... ... ... Шайбанилер Орта Азиядағы өкімет билігін басып алды.
2.3 Моғолстан мемлекеті
Моғолстанның құрылуы, жер аумағы. XIV ғасырдың ортасына қарай Шағатай
ұлысы ыдырап, Шағатай ... ... ... – Оңтүстік шығыс Қазақстан мен
Қырғызстан аумағында Моғолстан мемлекеті құрылады. Ал ұлыстың келесі бөлігі
– Мауараннахрдың батысында Әмір ... ... ... ... аталу
себебі, Шығыс деректерінде «монғол» сөзіндегі «н» әрпі түсіп ... ... ... сөзі ... кеткен.
Мемлекетті кезінде Шағатай ханға адал қызмет еткен дулат тайпасының
әмірі Поладшы басқарған. Әмір Поладшы бастаған дулат ақсүйектері ... ... құқы ... ... ... ... ұрпағы Дува
ханның немересі, он алты жасар Тоғылық-Темірді 1348 жылы ... ... ... Ал ... ... билік осы Әмір Поладшының қолында болған.
Әмір Поладшы Моғолстанды ... ... ... ... ... ... құруға бар күшін салды. Дулат тайпасы шонжарларының жаңа ... ... ... ... да ... ... дулаттардың беделі
Шағатай ханның кезінен белгілі. Атақшы тарихшы ... ... ... ... хан өз ... ... ... өзіне адал қызмет
еткен дулат әмірі Поладшыға Маңлай-Сүбе ... ... ... ... ... ... кең-байтақ жерді алып жатқан. Осы аумақта
Шағатай кезінен бері өз ... ... ... ... ... Моғолстан хандығының құрылуына да белсене араласқан.
«Тарих-и Рашиди» еңбегінде былай деп ... «… ... ... аталатын аумақтың ұзындығы мен көлденеңі 7-8 айшылық жол. Шығыс шеті
(Моғолстанның) қалмақтардың ... ... және ... Емел ... ... ... Солтүстігінде оның шекарасы Көкшетеңіз (Балқаш),
Түркістанмен және Ташкентпен шектеседі, оңтүстігінде ... ... ... ... және ... ... ... мемлекетіне
қазақстанның Оңтүстік және Жетісу аймақтары жа кірген.
Халқының этникалық құрамы. Моғол ... ... ... Шығыс
тұқымдары мен монғол ақсүйектері отырған. ... ... ... ... ... чорас, калучи сияқты тайпалар алғашқы кезінде
өздерінің басымдылығын ... ... ... ... ... ... ... басымдылық алып, монғолдарды өздеріне сіңіре бастаған. Ал
қалғандары Шығыс Түркістанға, ұйғырларға қоныс аударып, соларға ... ... ... мүлде айырылған.
Жоғарыда көрсетілгендей, Жетісу аймағы Моғолстанның солтүстік-шығыс ... ... Ал бұл ... ... ... ... қаңлы тайпаларының біздің
дәуірімізге дейінгі III – II ... өмір ... келе ... Одан ... V-VI ... да бұл ... ... тілдес тайпалар
келіп қоныстанды. Сондықтан да орта ғасырдан дамыған кезінде ... ... ... ... ... ... дулат, қаңлы, үйсін,
арғын, баарын, барлас, ... т.б. ... осы ... өмір ... еді. ... ... осы ... халықтармен араласып,
түркіленіп кеткен монғол тайпалары да болды. Мемлекеттің ұлттық құрамы ... ... ... ... ... ... ... басым болғанын,
сөйтіп бұл мемлекеттің қазақ халқының мемлекеттілігінің бастауында тұрған
елдердің бірі екендігін көрсетеді.
Моғолстанның ішкі-сыртқы ... ... ... орын ... күрделі
кезенде билік басына келген Тоғылық-Темір хан ... ... ... XVI ... басына дейін билік еткен әулеттің негізін қалады.
Хандықтың бүкіл аумағын біріктіріп, бір орталыққа ... ... ... ... ... ... билігін бұрынғы қалыптасқан жүйемен жүргізеді. Оны ... ... ... ... ... ... ... мұралық лауазымы
жоғары ұлысбегі деген атағын сол қалпында қалдырады. Салық жинауда ... ... ... ... ... ... дін ретінде
қабылдайды. Тоғылық-Темірге дейін моғол билеушілерінің ислам дініне енуі
баяу жүріп ... енді хан бұл ... ... көңіл бөлген. Мырза-Мұхаммед
Хайдардың жазуы бойынша, бір күнде 160 мың адам ... ... ... ... ... ... ... әмірлер мен бектерді өлім
жазасына кескен. Сөйтіп хан ел ішінде қатал тәртіп орнатады.
Тоғылық-Темір өзінің сыртқы ... ... ... ... орныққан
Орта Азия жеріндегі билікті қалпына ... ... ... ... ... екі рет сәтті жорық жасап, баласы Ілияс-Қожаны
Мауараннахрдың хан тағына отырғызып ... ... ... ... хан қаза ... ... мұрагерлік хұқын реттеп қайту үшін Ілияс-Қожа
Моғолстанға кеткен ... Орта ... ... күрт ... ... тірі ... оған ... амалсыздан мойындап жүрген әмір Темір
енді Мауараннахрдағы билікті өз қолына алу ... ... ... ... ... мен Ілияс –Қожа ханның арасында бірнеше рет қақтығысулар болады.
Моғол ханы жеңіліске ... ... ... ... Ілияс-Қожа
Моғолстаннан жаңа әскери күш жинап келіп, қайта соғысады. Ташкент қаласының
маңында 1365 жылы 22 ... екі ... ... ... “Батпақ шайқасы”
болады. Жазба деректердің хабарына қарағанда, кесіліскен шайқас ... екі ... 10 ... жуық адам құрылған. Шайқаста Ілияс-Қожа хан
жеңіске жетіп, Әмір Темір қашып құтылады.
Батпақты жеңісінен кейін Моғол ханы Самарқанға ... ... ... ... ... ... қаланы жан аямай қорғайды. Қаланы ұзақ уақыт
қоршаудан қалжыраған моғол әскерлерінің мініс аттары ... ... ... Қаланы алудың мүмкін еместігіне көзі ... ... ... ... болған. Сөйтіп, Шағатай ұлысты кезіндегі билікті
қайта қалпына келтіру ісінің алғашқы қадамы сәтсіздікпен ... ... ... ... ... арасындағы алауыздық, саяси феодалдық
батыраңқылық еді. Ақыр аяғында Ілияс-Қожа хан да осы феодалдық ... ... ... ... де ... ... билікті дулат тайпасының атақты
әмірлері Қамар ад-дин мен оның ... Шамс ... ... ... ... өзін ... жас Тоғылық-Темірдің соңғы ұрпағы Қызыр-Қожа оғланды хан
тағына отырғызып, дулат тайпасының әмірлері мен шонжарларының ... күш ... ... ... хандығына жорықтары. Моғол хандығын осындай саяси
бытыраңқылық жайлап жатқанда ... ... өз ... ... Әмір ... енді ... ... кіріседі.
XVI ғасырдың аяғында Әмір Темір Моғолстан жеріне бас көтертпей, дүркін-
дүркін жорықтар жасайды. Алғашқы ... ... ... ... ... ... қаласына дейін жетеді, бірақ қалаға кірмейді. Жол бойындағы
елді мекендерді тонап, халықтың мал-мүлкін талан-таражға ұшыратып, көптеген
тұтқын алып ... ... ... 137577 ... оңтүстік Қазақстан
арқылы жүріп, жетісудің Шарын өзеніне дейін жетеді. Моғол ұлысының басшысы
Қамар ад-динмен шайқасып, оны ... ... ... ... ... ... қарай қашып құтылады.
Әмір Темір Моғолстанға 1380-1390 жылдары да бірнеше рет ... ... ... ... ... ... Әмір Темір өзінің балаларының
қолындағы әскерлермен қосқанда 120 мың адаммен атанған.
Әмір ... ... ... ... әскер аттандырады. Олар
Моғолстанның шығыстағфы қалаларының бірі Алмалықтың жанына дейін ... ... ... ... Нақ осы жылы Темірдің өзі ... жері ... ... Сегізағашқа дейін барлаушылық жорық
жасап, көптеген тұтқын алып, қыруар олжа түсіріп қайтады. Бұл ... ... ішкі ... ... ... жорықтардың бағдарламасы
болған еді.
Әмір Темір Моғолстанға 1371 жылдан 1390 ... ... он ... ... ... Оның ... 1371-1377 жылдары Сайрам, Талас ... ... ішкі ... өтіп, Іле өзеніне дейін жеткен. ... 1376 жылы ... ... ... ... ... ад-динді
талқандау үшін 30 мың адамдық әскер аттандырады. Оны кыпшақ әмір ... ... ... ... әмірлермен астыртып келіседі де, ... ... ... пайдаланып, оған қарсы бүлік шығарады. Сасы-Бұға
Ақ ... ханы Ұрұс пен ... ... ... ад-диннен көмек
сұрайды. Бұл хабарды естіген Әмір Темір Мауараннахрға тез оралып, Қамар ад-
динді ... ... ... ... қуып жетіп, талқандайды. Бұдан кейін де
моғол әмірінің темірге қарсы күресінен ешбір ... ... Ол 1377 ... ... және ... ... ... Бұғым шатқалында екі рет
Әмір темір әскерлерінен күйрей жеңілген.
Ақ Орда мен Моғолстан билеушілері өздерінің Әмір Темірге ... ... ... ... 1380 ... ... одақ ... әрекет жасайды.
Алайда бұл одақтан да еш нәтиже шықпаған. Өйткені ... ... ... Әмір ... 1384-1391 жылдардың аралығында алтын Ордаға және моғол
жеріне бірнеше рет жорықтар жасаған. Моғолстанды біржолата ... алу ... ... 120 мың ... аттандырады. Осы жорықтарды Темір
әскерлері көп олжа түсіріп, қора-қора қой, үйір-үйір жылқы, ... ... ... ... ... ... 1390 жылдардағы
жорықтардан кейін Моғолстан Темірге толық тәуелдікке ... ... ... Моғолстанның Сонымен, Әмір Темір шабуылдары
әбден титығына ... ... ... ... ... ... ... бөлініп, саяси жағынан бөлшектенеді. Қызыр-Қожа хан Темірге
өзінің тәуелділігін мойындайды. Моғолстан Әмір Темір қаза ... ... ... ғана ... ... Мұхаммед ханның кезінде (1408-1416)
тәуелсіздікке қол жеткізе бастайды. Моғол ханы Темір өлгеннен кейін оның
әулетінің ішіндегі ... ... ... ... хан ... ... мырза мен Ұлықбектің арасындағы Ферғана үшін таласта ол
өзінің әскер күшімен ахмед ... ... ... ... еді. ... өз тәуелсіздігін ала бастаған. Мұхаммед хан қаза ... ... ... ... ... қайта басталады. Бұл талас-тартысты
Темірдің немересі Ұлықбек ... өзін ... ... ... хан ... ... Оның хан ... отыруына көмектескен
Ұлықбек енді одан өзіне тәуелді ... ... ... ... ... ... ... Қызыр-Қожаның екінші бір немересі Уәйісті хан тағына
отырғызады. Бұған наразы болған Ұлықбек 1425 жылы ... ... ... ... ... ... жағдай 1428 жылы Уәйіс хан қайтыс болғаннан кейін де сол
баяғы бытыраңқы ... ... ... ... үшін ... енді Уәйіс ханның
балалары Жүніс пен есен-бұға арасында ... ... ... ... ... ... 1433-1462 жылдары хан тағына отырады.
Бірақ Жүніс хандық өкімет үшін ... ... Ол ... ... ... ... ... Тартыс 1462 жылы Есен-бұғаның қаза болуымен
аяқталады. Ферғана жерінде – Жетікентте ... ... ... Жүніс дереу
Моғолстанға оралып, өзін хан етіп ... ... ... ... ... Абдар-рашид ханның кезінде ыдырай бастайды. Оның Жетісу
аймағы Қазақ ... ... ... ... ... құрылуындағы орны. 1456-жылы Керей хан
мен Әз Жәнібек ханның ... хан ... ... ... қазақ
тайпаларын бастап шығыс Дешті-Қыпшақтан батыс ... ... ... ... қоныс аударуы қазақ хандығының құрылуына мұрындық болған
маңызды тарихи оқиға еді. Бұл оқиғаның мән-жайы ... ... 1428 ... ... ... ханы Барақ ішкі феодалдық қырқыста қаза ... соң, ... ... ... ұсақ ... иеліктерге бөлінгенде өзара қырқыс
үдей түсті. Бұрынғы Ақ Орданың орнына Әбілхайыр хандығы мен ... ... ... тұқымынан шыққан Әбілхайыр хан бұрын Орда Ежен ... Ақ Орда ... - ... ... 40 жыл (1248-1468)
үстемдік етті. XV ғасырдың ортасында Әбілхайыр хандығында толассыз болып
отырған қан төгіс ... мен ішкі ... ... ... ... үдеп
феодалдық езгі мен қанау халық бұқарасын ауыр ... ... ... мен ... ... ... Дешті-Қыпшақ
даласында бұрыннан қалыптасқан мал жайылысын пайдаланудың дағдылы көшіп-
қону тәртіптері бұзылды, көшпелі ... ... ... ... ... Бұл ... мал ... ауыр зардабын тигізді.
Осындай ауыр тауқымет тартқан халық бейбіт ... ... ... өз алдына тіршілік етуді армандады. Мұхаммед Хайдар
Дулати «Тарих-и -Рашиди» атты ... ... ... «Ол ... ... ... хан биледі. Ол Жошы әулетінен шыққан сұлтандарға күн
көрсетпеді. Нәтижесінде Жәнібек хан мен ... ... ... ... хан ... ... жая қарсы алып, Моғолстанның батыс шетіндегі ... ... ... ... Олар ... ... соң ... хан дүние
салды да, өзбек ұлысының шаңырағы шайқалды. Ірі-ірі шиеленістер басталды.
Оның үлкен бөлігі Керей хан, Жәнібек ... ... ... ... олардың
маңына жиналғандардың саны 200 мыңға жетті. Қазақ сұлтандары 870 ... ... ... ... хандығының территориясы батыс Жетісу жері, Шу ... ... ... ... еді. ... нақ осы ... ... тұңғыш
рет «Қазақстан» деген атау қолданылды, ежелден осы ... ... ұлы жүз ... ... ... ... қазақ
тайпаларымен етене араласып кетті. Әбілхайыр хандығындағы аласапыран соғыс
салдарынан қанжілік болған қазақ халқы бұл ... ... ес ... етек ... ... ... ... Мұны көрген Дешті-Қыпшақ көшпенділері
Әбілхайыр хан қоластынан шығып, бөгеуін бұзған судай ағылып қазақ ... ... XV ... ... ... ... басына дейін
Әбілхайыр ханның қарамағынан батыс Жетісуға 200 мың адам ... ... ... ... ханы ... қайтыс болған соң, бұл мемлекетте ішкі
феодалдық қырқыс күшейіп, өкіметсіздік жағдайдың өріс алуы, Амасанжы ... ... ... жасаған шабуылы ... ... ... ... ... Жетісуды мекендеген қазақ
тайпаларының қазақ хандығына келіп қосылуы үдей ... ... ... ... ... үкімет билігін нығайтып, оның беделі мен ... ... ... түсті.
Қорытынды
Ноғайлықтардың билеушілері Уақас би маңғыт, Мұса мырза, Жаңбыршы және
басқалары Әбілқайырға Сырдария ... ... ... алуға
жәрдемдеседі. Кейін ноғайлар қазақ хандарымен ... енді ... одақ ... отырған.  Ш. Уәлиханов ноғайлар мен қазақтарды «екі
туысқан Орда» деп ... Ал ... хан ... мен ... ... ғасырда Ноғай Ордасының Орыс мемлекетімен сауда-экономикалық, 
саяси байланысы дамыды. ХҮІ ғ. 2-ші жартысында ... ... ... ... Ноғайлы (Еділдің шығысы) және Кіші Ноғайлыға (Еділдің ... Осы ... ... ... Қазақ хандығына, соның ішінде Кіші
жүз құрамына енді. Осылайша Ноғай ... ... ... ... ... ... рөл ... ғ. 50-жылдарының аяғында Көшпелі өзбектер мемлекетінен Жәнібек пен
Керей сұлтандар бастаған халықтың бір тобы ... ... ... ... үшін 1468 жылы ... хан ... жорыққа аттанып, жолда
кенеттен қайтыс болды. Осыдан кейін Әбілқайыр хандығы  ... ... ... ... хан ішкі ... ... ... немересі Мұхаммед Шайбани (1470-1510) ... ... мен ... ... ... үшін ұзақ ... жүргізді. Қазақ
хандығы құрылғаннан кейін Әбілқайырдан тараған Шайбанилар ұрпағының Шығыс
Дешті-Қыпшақтағы билігі бітеді. Бұл жерлердегі билік қазақ ... ... ХҮІ ғ. ... ... ... бір ... Шайбанилердің
бастауымен Мәуереннахрға көшіп кетті. Ондағы ... ... ... ... ... Орта ... ... билігін тартып
алды. Қазақстан жерінде қалған тайпалар Қазақ хандығының қол ... ... ең ... ... ... ... ... жылы Қашғарияны басып алып, Шығыс Түркістанда Моғолия атты ... ... ... ... ... мен ... 60 жж. ... Қазақ
хандығының құрамына енеді. Сөйтіп, ХҮІ ... ... ... ... ... ... және олардың Қазақ хандығына барып
қосылуы салдарынан ... ... жеке ... ... өмір сүруін
тоқтатты. Моғолстан Қазақ хандығының құрылуына және қазақтың өз алдына жеке
халық болып қалыптасу барысын ... ... ... саяси-
экономикалық негіз болды.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Орта ғасырлардағы Қазақстан ... ... 2003ж. Б. ... ... энциклопедиясы.
3. Заман – Қазақстан – 1995ж. №13  — 8-бет
4. Аманжолов К.Р. ... ... ... ... ... ... 1917 жылғы Қазан төңкерісіне дейін. А., 2004, 118 б
5. ... ...... ... баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-
2
6. Қозыбаев, М.Қ.. Қазақстан тарихы.-Атамұра, 2010ж.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ноғай ордасының құрылуы және ішкі саяси жағдайы50 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
Алтын орда мемлекеті. Ақ Орда. Ноғай ордасы27 бет
Ақ Орда, Моғолстан, Әбілхайыр хандығы, Ноғай ордасы мемлекеттік құрылымдарының әкішілік-шаруашылық басқару дәстүрлеріндегі ортақтық пен ерекшеліктері4 бет
Ақ Орда-Ноғайлы дәуіріндегі Қазақстан6 бет
Ноғай ордасы7 бет
Ноғай Ордасының қалыптасуы18 бет
Ноғай ордасының туралы19 бет
Қазақ хандығы мен Ноғай Ордасы8 бет
XIII-XV ғғ. Қазақстан мәдениеті. Түркі жазуы 7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь