Ұйғырлар

Ұлан шөл Гобидің теріскей бетінде көшіп-қонып жүретін теле тайпалары шығыс түрік қағанаты бодандарының көпшілігін құрайтын. Олардың жалпы санын қытайлар, әрине шартты түрде, 100 мың адам, таңдаулы 15 мың сарбаз – деп анықтайды екен. Соңғы сипыры рас, ал ІІV ғ. ауқымымен қарасақ, көбірек те.
Телелердің бытыраңқылығын пайдаланып, түркіттер оларға ауыр алым-салық салып, күшпен әскер қатарына алып отырған. Шибірхан оның қыбын тауып, реттеп отырған, ал бірақ Чулоханның тұсында ұйғыр , бұғы, тонгра және байырқу тайпалары бірлесіп, Яглакар (Иологэ) тұқымының бастауымен көтеріліске шығады, кейін ол ұйғыр қағанатының басында тұрады. Түркіттер үшін бұл қайта жөнге келмейтін күйзелісті. Олардың Қытайға жасайтын қысымы әлсірейді де, жаңа туған Тан империясы біраз тыныс алады.Қытайдың елшілік қызметі көтерілісті әзірлеуге қатысты ма- қатыспады ма-беймәлім. Бұл әрекетте оның кінәлі болмауы да мүмкін.Бірақ мұның бәрібір, түркіттердің қолы кенет байланады да қалады, ол Чулоханның мұрагері, оның інісі Кат Елхан Тугбир өз ордасын Ханхайға көшіруге мәжбүр боладыөйткені шығыстағы дала көтерілісшілер билігінде қалады. Көтерілген тайпалар орда құрмайды, монархиядан гөрі республикаға жақын тайпалар одағын құрайды. Бас болып жүрген Яглакар руымен қосарландырып, « халық тағы Шигян-сығинды өздерінің алдияры деп жариялайды », содан кейін тап осындай жолмен үкімет оның ұлы Пусаның қолына тапсырылады, әкесі Пусаны жек көргендіктен оны өзінен алыстатып қойған екен. Бірақ Пуса «батыр да ақылды», аң аулауда алдына жан салмайтын, жауларына дес бермейтін жігіт болады, сол себепті де «Пусаны құрметтейтін туған-туысқандары алдияр етіп көтереді». Бұл әлгі түркіттердің еншілік - таспиқтық жүйесінде айтылған мұрагерлік принципінен алыс жатыр ғой!Мұның үстіне «алдияр» сөзі бастаухат контекстінде қолында өкіметі баркісінің шартты белгісіндей ғана болып көрінеді, «хаған» терминіне мүлде сәйкес келмейді. Төменде ізбасары тек « хойкус басы» деп қана аталады, бұл,тегі, оның шын жағдайын көрсететін болса керек.
Хош, сонымен біз ұйғыр бірлестігін түркіт еліне ұқсас нәрсе емес, тайпалар одағы деп қарауымыз керек те, түркіттер мен ұйғырлардың бұдан былайғы күресін тікелей қарама-қарсы бағытта дамитын екі жүйенің қақтығысы деп түсіндіруіміз керек.
1. Иакинф Бичурин, Қытай тарихы
2. Н.Я. Бичурин, Ерта заманда..., І т. 220-221, 229, 246-247, 253,283-284, 301-302, 362, 371-б.
3. Н.Я. Бичурин, Ерта заманда..., ІІ т. 263, 291-б.
4. Н.Я. Бичурин, Кіндік және Шығыс Азияның ..., 52-53-б.
5. Лев Гумилев. «Көне түріктер»: көпшілік оқырман кауымға арналған. Алматы. "Білім", 1994 - 175-190 б.
6. Г.Е. Грумм-Гржимайло, Батыс Монголия..., 18, 245, 275-276 б.
7. E. Cavannes, Documents…, p. 24, 89-90, 171-172, 262
8. "Агвандар тарихы...", 103, 108, 101, 202-203-б.
9. К.Патканов, Ван жазулары..., 263-б.
10. М.И. Артамонов, Хазарлардың..., 78, 133-б.
11. Л.Н. Гумилев, Түрік-тугюдің..., 113-114-б.
12. Л.Н. Гумилев, Тұйық мазардан...
13. Л.Н. Гумилев, Дилин проблемасы, 21 б.
14. М.К. 1959 ж. Археологиялық экспедициялары, 69-б.
15. Я.А. Манандян, Ираклийдің..., 134, 138-б.
16. Феофан Византиялық, Византиялықтың..., 250-б.
17. Е. Такайшвили, "Грузин шежірелерінің бастаухаты", 124-б.
18. Иакинф Бичурин, Тибет пен Хухунор..., 89-б.
19. Шан Юэ, Қытай тарихының..., 199-200-б.
20. Иакинф Бичурин, Тибет тарихы..., І т. 253-б.
        
        Кіріспе
609 жыл Қытай үшін де, Шығыс түрік қағанаты үшін де дағдарыс пен бетбұрыс жылы болады. Тап сол кезде ... ара ... және ... мен түркіттердің қақтығыспай қалмайтыны анықталады. Шын мәнісіне келсек, Шибірханның Қытай жөніндегі саясаты тайыз да ... ... ... өзі ... ... ... те ұажырлы келетін шекара бойындағы табғаш помещиктері, байырғы ... ... ... жау ... шығады, сол себепті де тәж-таққа Чулохан лауазымын алып, ие болған Шибірханның інісі мұны бірден байқап, өзінен бұрыңғы ... ... ... ... ... ... кіріседі. Ағасы қойған алаяқ авантюристер лян Ши-ду мен Лю У- чжоуды ... ... ол ... ... өзін Суй үйінің қорғаушысымын деп жариялап, ... ... ... ... ... Ван ... және Хэбэй мен Шаньдунның шекаралық ауданы - Хэнанды өз қолында ұстап ұрған Доу Гянь-дэмен ... ... ... ... ... заң ... жою үшін, Чулохан өзін Суй әулетін өаопына келтірудің жақтасы екенін ... ... ... баспана тауып беріп, тақтан үміткер кінәз Ян Чжан-даоның лауазымын таниды. Суй әулетінің жақтастары аз емес ... ... көбі ... ... қашып Датунфу маныңда, Динсян қаласында болады. Осымен бір мерзімде 2 мың түркіттің ... Лю ... ... ... Тан ... қысқаш арасына алынады.
Чулоханның құлатылған әулетті қолдау жағына бейімделгені шекара бойындағы үміткерлерді алаңдатпай тұра алмайды, оларға Танның жеңісі сияқты, Суйдің ... де тек ажал ... Сол ... де олар ... ханының өкіметін мойындап, аман қалғанына қуанады. Әскербасы Лян Ши-ду өзінің ... ... ... 620 ж. ... ... ... ұсыныс жасап хат жазады: Чуньанда бүлік туып жатырдағы, ел бірнеше патшалыққа бөлінеді. Бәрінің жағдайы ... ... аз, сол ... де бәрі ... ... бағынады.Кәзір Тан үйі бүкіл империяны бағындырып алды. Өз басым өлемін деп ... ... ... ... де келе ме деп ... Одан да ол ... бекініп алып, түскейдегі Чжунюанді алғанша, қимылдағаныңыз жақсы, ал мен жол ... ... уәде ... ... оның ... ... [1] ... , онысы сонда тек небәрі 2 мың атты әскерінен тұрады. Бұл әскер ... ... ... кірген Лю У- чжоуды демеу үшін, Чулоханның інісі Бөрішадтың басшылығымен жіберіледі.
Әдепкі ... ... жолы ... ... Тан ... билеушісі >. Бірақ сол сәтте Табғаштың қаһармандығы мен ханзада Ли Ши-миннің әскери ... анық ... ... көмегімен Ли У-чжоу Бин-чжоуды алып үлгереді, сонымен оның ... тас ... ... ... ... қаласының бүкіл жас әйелдерінің сыпырып алып, құба түзге шегініп кетеді.
Одақтастары тастап кеткен Лю У- ... 6210 ж. Ли ... ... ... етіп ... де, ол ... ... қашып барады, бірақ аналар онымен істес болуды ... мін ... оның ... ... Енді ... болып алады, ендеше қылмысты кәззаппен байланысу бойға сын.
Сосын Ли Ши - минь Ван ... ... ... оны да ... Ван Ши - чунге көмек бермекші ... Доу ... ... ... 621 ж. Лоянның айналасында жанталасқан ұрыс болады, екі қолбасшының да әскері талқандалып, өздері тұтқынға алынады. Бірақ Чулохан өз ... ... ... Ол 620 ж. түсініксіз жағдайда қайтыс болады. Балгерлердің сәтсіздікке ұшырайсың деп ескерткеніне қарамастан, Суй үйіне көмек беруді жария етісімен, ... , ... бір ... айқай-қиқу>> шығады да, хан ойламаған жерден ауырып, Суй ... ... ... үзіліп кетеді.
Сонда не болған? Улап өлтіру мүмкін емес, өйткені хан Суйді жақтаушылардың ең таңдаулы досытұғын.Әсілі, кеселге себеп болған нәрсе - ... ... ... ... керек, оның дәйекті себептері де болған. Солтүстік пен Батыс жақта аса қатерлі тосын шиеленістер туады.
Негізгі бөлім
2.1 ... ... шөл ... ... ... ... жүретін теле тайпалары шығыс түрік қағанаты бодандарының көпшілігін құрайтын. Олардың жалпы санын қытайлар, әрине шартты түрде, 100 мың ... ... 15 мың ... - деп ... екен. Соңғы сипыры рас, ал ІІV ғ. ауқымымен қарасақ, көбірек те.
Телелердің бытыраңқылығын пайдаланып, түркіттер оларға ауыр алым-салық салып, күшпен ... ... алып ... Шибірхан оның қыбын тауып, реттеп отырған, ал бірақ Чулоханның тұсында ұйғыр , бұғы, тонгра және ... ... ... ... ... ... ... көтеріліске шығады, кейін ол ұйғыр қағанатының басында тұрады. Түркіттер үшін бұл ... ... ... ... ... Қытайға жасайтын қысымы әлсірейді де, жаңа туған Тан империясы біраз тыныс алады.Қытайдың елшілік қызметі ... ... ... ма- ... ма-беймәлім. Бұл әрекетте оның кінәлі болмауы да мүмкін.Бірақ мұның бәрібір, түркіттердің қолы ... ... да ... ол ... ... оның ... Кат ... Тугбир өз ордасын Ханхайға көшіруге мәжбүр боладыөйткені шығыстағы дала ... ... ... ... ... орда ... монархиядан гөрі республикаға жақын тайпалар одағын құрайды. Бас болып жүрген Яглакар руымен қосарландырып, >, ... ... тап ... ... ... оның ұлы ... қолына тапсырылады, әкесі Пусаны жек көргендіктен оны өзінен алыстатып қойған екен. ... Пуса , аң ... ... жан ... ... дес ... жігіт болады, сол себепті де . Бұл әлгі түркіттердің еншілік - таспиқтық жүйесінде айтылған мұрагерлік принципінен алыс жатыр ... ... сөзі ... ... ... өкіметі бар кісінің шартты белгісіндей ғана болып ... ... ... ... келмейді. Төменде ізбасары тек > деп қана аталады, ... оның шын ... ... ... ... ... біз ... бірлестігін түркіт еліне ұқсас нәрсе емес, тайпалар одағы деп қарауымыз керек те, түркіттер мен ... ... ... күресін тікелей қарама-қарсы бағытта дамитын екі ... ... деп ... ... мен ... бір ... ... , екеуі де мал-жаны аралас бірге көшіп-қонып жүрген, ... ... ... ... ... Қалған нәрсенің бәрінде де олар бір-бірінен сәл-пәл өзгеше болған, алайда осы нәрсе ... бір ... ... ... ... кедергі жасаған. Әлхисса, түркіттер сияқты, теле тайпаларының да арғы атасы қасқыр деген ... бар, ... ... ... ... ұрықтанған қаншық бөріден тарағанбыз деп есептейді, ал телелер өздерін арлан қасқырға тиген қыздан тарағанбыз деседі. Қатар ... екі ... арғы ... ... ... пен әйел ... ... тікелей қарма-өарсы, мұның өзі кездейсоқ болуы мүмкін емес, өйткені VІ-VІІІ ғғ. Дуалистік дүниетанымында жыныс символикасы ... ... ... ... - әке, Жер - ана ... ... , сол ... де, түркіттер сияқты, Асапнды- адам немесе ұйғырлар сияқты, аң деп есептеудің бәрі бір нәрсе ... ... ... ... қарамастан , аңыздардың қатар келуінің өзінде жорта ... ... бар. ... бұл тегіннен-тегін емес, өйткені палеоантропология олардың шыққан тегінің әртүрлі екенін дәлелдеп берген.
Түркіттер VІ-VІІІ ғғ.күллі түрік тайпаларының ішіндегі ең ... ... ... ... ... алған түркіт қолбасшысын мазақтап, Бұл, әрине, жеке ... ... ... ... белгінің шаржға айналған түрі еді, бір қызығы, бұлар кейін түріктердің тас мүсінді мен ... ... ... ... ұйғырлар өздерінің арғы аталары - жирен шашты диер сияқты, ... ... ... ... ... ұйғыр дөңмұрынды, бадырақ көз, жар қабақ, қалың мұрт- қабасақалды кісі болып бейнеленеді, Ұйғыр қорымдарын қазып зерттеу ісі ... ... ... европатектес халық екенін біржолата дәйектеп берді.
Екі халықтың психикалық құрылымы да ... ... Бұл ... де ... ... ... түркіттер өздерінің хандары мен тархандарының соңынан тәртіп сақтап ере ... ал ... және оның ... ... да, өз бостандығын жанқиярлық ерлікпен қорғай білген, бірақ іс ... ... ... ... ... және ... ... кейін, жаудың есін жинап, қайтадан қатар түзеуіне мүмкіндік беріп, әрқайсысы өз ... ... ... ... Кат ... , олардың бөлініп кететінін көпке дейін көзіне де ілмей, Тан әулетіне қарсы соғысты жүргізе бергені де тап осы жағдайға ... ... Екі ... ... ... екарасындағы жағдай бәрінен де қауыпты сияқты еді, Түн - ... ... ... хас жауы ... Оның ... ... бүкіл Жоңғарияны қамтитын, демек, шығыс пен батыс хандарының ордалар ... тек ... ... қыраттары ғана бөліп тұратын. Бірақ Кат Елханның бақытына ма, әйтеуір,оның бас ... қолы ... пен ... ... еді, өйткені 620 ж. таман құрлықтың Сары теңізінен бастап, Жерорта теңізіне дейінгі аралығын түгел қамтыған соғыстағы күштердің орналасуы ... ... ... ал сол соғыстағы түркіттердің ролі кейініректегі зерттеушілеріне ғана ... ... ... де ... анықталғанды.
Батыс түрік хандары үшін сыртқы саясаттың екі ... ... ... олар аварларды бағындырып, жібек керуендеріне Иранды бұзып-жарып жол салуы керектұғын. Бұл үшін оған өз ... ... ал ... екі ... ... де ... табиғи одақтасы Византия еді, бірақ оны ол кезде ... ... ... ж. Констанипольде үкімет ауысып, өкімет басына талантты қолбасшы Ираклий келсе де, ... ... ... қыл үстінде болатын. Оның европалық уәлаяттарында иранмен одақтасқан аварлар қаптап кеткенді, ал 616 ж. Египеттен - ... ... ... ... ... ... қалған.
Парсылар мен аварлар Византияны қос өкпеден қысқан. Алайда император ... ... ... одақтасы Ли Ши-минь сияқты, ерен қолбасшы болып шығады. Оның жасырын тапсырмамен жіберілген адамдары құтырғылар арасында ... ... ... ... ... көп ... мұны ... аварлар, ақшаға бола, 620 ж. Констанипольді қамауды ... ... ... арғы ... ... ... Бұл өзі бір бәледен құтқарған астананы тастап, кіші азиядағы армияға барады да , оны парсыларға қарсы соғысқа бастайды.
Ираклийдің ... ... ... алған жерлерін өздеріне қалдыра тұрып, әуелі олардың тылын талқандап, сол ... ... ... жалғастыру мүмкіндігінен айыру еді. Бұл соғысқа замандастары ... діні ... > ... ... өйткені парсылар Иерусалимнің қасиетті ғимараттарын харамдаған еді. Алайда 624 ж. ... ... ... ... ... жасалған бірінші жорықты сәтті деуге болмайтын. Гректердің Двинді, Нахичеван мен Гандзакті талап, ... ... ... ... ... бара жатқандай парсылардың оларды қыспаққа алғаны сондай, қолындағы тұтқындарының бәрінен айрылады да, тек Қаралағ ... ... ғана ... келе ... парсылардан қара үзіп кетеді.
Одақтастар іздеу барысында Ираклий агван, ивер және армян кінәздарына хат ... - ... ... ... мен ... парсы бұғауын грек бұғауына мүлде алмастырғысы келмейді, ал ... ... ... ... ... ... ... де, қорғауға әл- дәрмені жетпегендіктенд де, тамаша егіндіктері мен бау-бақшаларын Ираклийдің жалдамалы әскерлерінің еркін талап-тонауына ... ... ж. ... ... үш армиясы Ираклийді қоршап алады, бірақ ол қоршауды бұзып өтіп, - деп. Бұған жауап ретінде, мың ... ... ... ... ... ... бұзып өтіп, Ираклийдің қосынына жетіп, одақтасу шартын бекітеді. Келесі жылы,уәде бойынша, қалың жасақ Агвания мен Атрпатаканға шақұыншылық ... ... ... ... ... түркіттермен хазарларды бір халық деп санайды, әсілі ... ... ... ... қағанаттың басты тірегі болғандықтан да олар солай ойлаған болуға тиіс.
Сөйтіп, ... ... ... ... мен Иран арасындағы күреске барып килігеді, ол сонымен бірге Қытаймен достық өарым-қатынасын, демек, Шығыс түркіт қағанатымен ... ... ... береді. Сөйтіп, шынжыр тұйықталып қалады; екі орасан зор бірлестік жасалады; бір жағында- Қытай, Батыс түрік ... мен ... ... ал ... жағында- Шығыс түрік қағанаты, Иран мен аварлар мемлекеті тұрады.
Осы арада мынадай сұрақ туады: осынау бірлестік шынында да ... ... ... ме, әлде мемлекеттердің әскери қимыл - әрекеттерінің мезгілі сәйкес келіп қалғанының жемісі ме? 589ж. хал-ақуал сияқты, мұнда да екі ... ... ... ... ... бір ... бар екені байқалады. Парсылар мен аварлар әскери одақпен өзара байлаулытұғын. ... ... ... ... ... ... ... шарт жасасқанды. Батыс түрік хандары Шегуй мен Түн-жабғының Қытаймен - әуелі Суй, ... Тан ... - ... ... ... ... ... күннамаларында жазылған. Византияның қытаймен және Иранның Шығыс түркіттерімен байланысы жөніндегі мәселе ғана ашық қалады. Мұндай байланыстың болғанын ... ... жоқ, ... бұл - ... ad silentium, логикада жіберуге болмайтын нәрсе. Иран Қиыр Шығыспен бұған дейін де және кейін де ... ... ... ... VІІ ғ. 20-шы ... Шығыс қағанаты мен Иран арасында елшілік байланыс болмаған дегеннен гөрі, болған деп ... ... ... ... жақын. Бір қынжыларлық жәйт, араптар жаулап алған кезде Сасанидтер ... ... ... ал ... өз ... ... елшілік қызметін білмей қалуы да мүмкін.
Византия мен ... ... ... ... келетін болсақ , Ираклийдің, Хосрой Парвиздің мұрагері Кавад Широемен оңаша бітім жасауын тек сол ... бар ... ғана ... болады,осынау бітім шығыс түркіттерінің соңғы белсенділігімен біртүрлі ... ... ... ... Егер табысқа жететін болса, шығыс түркіттері батыс түркіттеріне бас салар еді, сөйтіп Ираклийді Иранға ... ... ... ... ... еді. Сонымен бірге батыс түркіттерінің Әзірбайжандағы жеңімпаз қимыл- әрекеттері қытайлықтарға белгілі болған. Шамасы, Батыс пен ... ... ... қатынап жататын соғды көпестері өз одақтастарына соғыстың күллі бұрылыс-қалтарыстары ... ... ... ... ... соғыстың себептері мен қорғаушы күштері жөніндегі ... ... ... бірінші бірлестіктің барша мүшелері- Византия, Қытай мен ... ... ... керуен саудасын дамытуға мүдделі болғанын атап өту керек. Византия мен Қытйды алсақ,бұл қосымша дәлелсіз де ... анық ... Ал, ... ... ... келгенде мәселе қиындай түседі. Жоғарыда көрсеткеніміздей, онда екі партия немесе тайпалардың екі ... ... ... ... ... ... түркіттерімен және Тұрфанмен байланысты солтүстік-шығыс көшпелілері - дулы, сол ... оның ... ... Суй ... жақтастары бекініп алған еді, екіншісі-соғдының сауда-саттық жасайтын қалаларына бейім тұратын оңтүстік - ... ... - ... ... Осы ... ... Қытай және Византиямен тығыз байланысып жатқандықтан да, нушебилер де қытайды өздеріне темірқазық етіп ұстайтын. Шегуй ... мен Түн- ... ... хандар нушеби қойған адамдар болатын; олардың шығыс түркіттеріне қарсы Қытаймен, Иранға ... ... ... ... көзі ... ... ... бірлестіктің жеке, жергілікті мақсат-мүддеге қоса, Европа мен Қытай арасында еркін де ... ... ... ... ... ... ... ынта-ықыласы болған деп болжау айтсақ қатеге ұрынбаймыз.
Екінші бірлестіктің мақсаты әртүрлі болған. Аварлар бәрінен бұрын ... ... ... ... ... кеткен есесі бартұғын. Қытайда күшті- жігерлі өкімет келіп орнаса, ол шығыс түркіттердің саяси және ... ... ... ... ... тудыратын. Мұны Суй әулеті қайратына мініп тұрған, ... ... ... анық ... еді. ... да ... ... Қытайда пайда болған барша көтерілістер мен жанжалдарды қолынан келгенінше қолдап-қостап отыратындағы, Қытайдан келген мыңдаған саяси эмигранттарға баспана ... ... ... ... ... Кат Елханның тағы да екі одақтасы болатын.
Шығыстағы қидандар мен татаптар (хи) тайпалары ұйғырлар жолымен ... ... ... ... қалған еді. VІІ ғ. 20-шы жылдары олар төлестің бір бұтағын құратын және олар Шибірханның ұлы, тәж-тақтың мұрагері Шибобидің жеке ... ... етіп ... Тан әулетімен жауығушылар ішінде қидандар да анық бартұғын, ал ... оған қоса ... ... бірі Гао ... ... онымен бірге Қытай жеріне басып кіргенді.
615 ж. Суй ... ... ... азат ... ... ... шығыс түркіттердің екінші одақтасына айналады. Әуелде ... ... ... Тан ... ... берген. Бірақ анау бұған аманатта қалған адамдарды қайтарып бергеннен кейін, Фуюнь оның жаулары жағына шығып кетеді. Тегі, бұл арада ... ... есеп ... роль ... шын ... ... ... да, олардың одақтасы - батыс түркіттерден де жәбір-жапа шегіп, енді солардан кегін қайтаруға ұмтылған тоғон ... ... ... ... ... ... ... күші мардымсызтұғын, бірақ майдан шебінің батысқа қарай ұзара түскені табғаштар қүшін шашыратып терістік шекараны әлсіретіп тастағанды,сөйтіп ол түркіттердің ... ... ... ... Сол ... де ... ... үшін бағалы одақтас болатын.
2.3 Шабуыл.
Кат Елхан өзінің ... ... ... ... ... ... ... асып кеткенін, тек қытай көтерілісшілерінің күшімен шектеліп қалу өзі үшін өліммен бірдей екенін кәміл түсінеді. Енді оны ... ... ... жол - бүкіл күш-қуатын жинап алып, шешуші соққы беру ғана болатын. Ал, оның күші молтұғын. ... ... үшін сол бір сәт ... өте ... болатын. 621 ж. Ли Ши-минь ең таңдаулы жасақтарымен Лоян түбінде Ван Ши-чун және Доу Гян-дегі әскерімен ... қолы ... ... ... (Ли ... ... тап ... кезде түркіттермен танысудан қорқатын, бірақ ең бір қырсық жолды таңдап алады. Ол Кат Елханға дос пейілмен 100 мың тең ... ... ... Хан мұны әлсіздік пен қорқақатықтын белгісі деп түсініп, Тан елшілерін зынданға салып тастайды. Бұған ... ... ... екі ... ... - ... мен Ашиде-Тегінді ұстап алып, түрмеге қамайды, сөйтіп түркіттердің соғыс бастауына дәлел тауып береді.
Түркіттер Шансиге ... ... ... да, Ман ... ... ... әскерлері талқандалып, қолбасшылары тұтқынға алынады. Тан әскерінің Лоян түбіндегі жеңісі жағдайды жөндегендей болады, бірақ жеңілген қолдын офицерлері жаңа көсем ... Ли ... ... да - мұны біз ... ... - ... ... береді. Түркіттердің қолдауымен 622 ж. олар Шань-дүнге басып кіреді, ал бұл кезде түркіттердің негізгі күші Биньчжоуға барып, ... көп ... ... ... ... нәтижесінде Лю Хэй-да шығыста табысын молайта түседі. Үкімет әскерінің түркіттерге қарсы шабуыл жасап, оларды Маиден қуып шығу жөніндегі әрекеті сәтсіздікке ... ... ... ... ... басып алып, Фынчжоу мен Лучжоу облыстарын талан-таражға салып, еркек-әйелі аралас 50 мың ... ... ... кетеді.
Тек күллі күш-қуатын толық жұмылдырғаннан кейін ғана Тан әскері түркіттер шабуылын әрең тоқтатады. Осымен қатар түркіт ханы бай тарту-таралғы ... бұл оны ... келу ... ... ... ... зауалды қате осы еді. Түркіттер шабуыл қарқынынан айрылып қалады.
Үзілісті пайдаланып, мұрагер ханзада Лю Хэй - даға қарсы ақша - ... ... ... уәдеден-уәде беріп, қулық- сұмдықтың небір түрін қолданып, оның армиясын аздырады. Лю ... ... ... ... - ақ, оны ең бір ... деген серіктері тастап тайып тұрады, ал енді қалғандары оны ұстап алып, Тан ханзадасына ... ... Лю ... 623 ж. 7 ... ... ... да, шығыстағы көтеріліс жанышталып тасталады.
Тап сол мерзімде Шаньсиге басып кірген тоғондар да жеңіліп қалады. Тан қолбасшысы соғыс ... ... ... қарсы бұрын болмаған бір тактикалық тәсілді қолданады: шайұас алаңына тақау жердегі төбе ... ... мен ... ... ... бір ... Тоғондар бұған қатты қызығып, мың бұралып билеп жүрген қытай сұлуларына аңырайысып қарап ... ... ... ... олардың ту сыртына шығып,тосын шабуыл жасайды. Тұтқынға ешкім алынбайды. Содан тек астындағы аты жүйрік тоғондар ғана ... ... ж. ... түркіттер шапқышылықты қайта бастайды, бірақ қажетті уақыт өтіп кеткен еді, соғыс әрекеттері алма-кезек жеңіспен жүріп ... Тек 624 ж. ғана ... қос ханы - Кат ... мен оның ... ... Төлестің ханы Шибоби - құлашты кең жазып, күллі майдан кеңістігінде ерен қимылға көшіп, . Оларға қарсы Ли ... мен оның ... Ли Лун - ки ... екі ... ... ... ... жауды тоқтата алмайтынын білген Ли Ши-минь самсаған саптың алдына текіректеп шығып, Кат ... ... ... Анау ... жауап қатпайды. Сосын Ли Ши-минь Шибобиге тақап, шауып барып, оның атын ... ... ... ... ... > Төлестер ханы ләм деп үн қатпайды, тек көмескі қалатын бір нәрсе, шыныңда да ол Ли Ши- ... ... ... ... ба, әлде бұл ... ... араздастырғысы келген Тан ханзадасының әдейі есеппен жасаған арандатуы ма, кім білген. Қайткен ... де, оның бір ... ... ... ... ... ... немере інісіне опасыздық жасады деп күдіктеніп, соғысқа кіріспей, әскерін кейін алып кетеді. Екі жақ уақытша бітімге келіп, келіссөздер де ... ... ол, ... ... ... Сосын сылпылдап жаңбыр жауып, одан түркіттер садақтары дымқылданып, жұмсарып қалады да хандардың шегінуіне тура ... ... мен оның ... ... ... ... ... көшірмекші болады, бірақ Ли Ши-минь осынау өзін өзі өлтірумен бірдей іске кедергі жасайды. Шекараны нығайту ... ... ... ... ... көктей өтуіне кедергі жасау үшін, Хуанхэде ескекті флот ұйымдастырылады. Сосын император ... ... ... ... Түн - ... Шығыс түріктеріне қарсы әскери одақ жасауға көндіреді.
Кат Елхан, тегі өзінің шегініп ... ... ... ... ... деп ... ... Мұнан былайғы соғыстың оған мүлде қажетті жоқтұғын, өйткені 624 ж. аяғына ... ... ... ... ие болған еді де, енді ел ішінде Тан үйіне қарсы шығатын ешбір күш ... Хан ... ... жасасуға ұсыныс жасайды, оған император ризашылығын білдіреді, бірақ соңғының соғысқа жанталаса әзірленіп жатқанын байқағаннан кейін, ханның ... ... тез ... ж. ... тағы да ... басып кіреді. Олардың бір отряды талқандалғанымен, екінші бір отряды тамаша жеңіске жетеді. Әдетте, түркіттердің жортуылдары сәтті аяқталатын, ал ... ... ... ... ... ... ... тағдыры тек ашық шайқаста ғана шешілер еді, бірақ Қытай елі ішіндегі оқиғалар оның шешімін кейінге шегереді.
2.4 Қытайдағы ... ... ... генералы болып жүргенде Ли Юань өзінің сарқылмас қайрат-жігерін, тапқырлығы мен ... ... ... ... ... ... ... кейін, ол мойнына артылған қам - харекет тасқынынан абдырап, сасып қалады. VІІ ғ Қытай буырқанып жатқан. Оны ... алу ... енді оны ... керек еді, ал Ли Юань оны жасай білмейтін. Жақсы қолбасшы болғанымен, ол алысты шолатын саясатшы еместі, сол себепті де ... ... ... ол бөгет-кедергісі аз жолмен жүреді және оны осы жолға әртүрлі жай - ... мен ... ... шаршағаны да шақырушы еді.
Суй әулетін қорғау жолына түскен, Гуаньлун тобы помещиктерінің бәрі бірдей қаза тапқан жоқ еді. Олардың ... ... ... енді ... ... - ... айту үшін ... келгіштей бастаған. Олардың Чаньанда өзгеше бір жаңа жағдай тудырғаны сондай, Гаоцзу солармен жақындасып, демеу - ... ... ... ... есіл- дерті - Суй дәуірінің тәртібін қалпына келтіруге юарып саятын, яғни ... ... ... ... - ... өмір ... жағдай жасап, адалдыңы ешбір күмән тудырмайтын конфуцийшіл - шенеуніктерге ... ісін ... ... қою, ... ... мен алым - салық төлейтін қалың ... ... ... ... үн - түнсіз қызмет істеп, салықты төлеп ... ... ... Тәж - ... ... Ли Гяньчэн мен императордың үшінші ұлы - ханзада Ли Лун - ки - бұл ... ... ... шығады.
Осынау бағдарламаға сәйкес Чаньанда академия құрылады, онда конфуцийшіл профессорлар ... ... ... мемлекеттік ұызметті атқаруға әзірлей бастайды, ал 626 ж. 27 мамырында буддизм мен ... ... ... ... шығады, бұл жарлық бойынша көптеген сопылар алым - салық төлейтін жіктер қатарына қосылады да, монастырлардың ... ... ... Бұл ... жүрісін кері кетіруге тырысқандық болатын.
Жаңа тәртіптің құрбаны ... ... ... ... ... лауазымды бай - бағландар олардың мойнына қайтадан мініп алмақшы еді; өздерінің бүкіл күш - ... ... ... ... сол ... де шен алу емтиханына даярлануға уақыты да, қаражаты да ... ... ... ... де, ... ... аға - інілері абыройлы әскери қызметін көре алмай күндеп, өшігіп алған Ли Ши- минь де; ... мен ... ... ... ... ... сол сияқты мінез- құлқының жұмсақтығынан немесе тектілермен байланыстары болмағандықтан, кәсіби оқымыстылар қатарына енбей қалған аса ... ... да сол ... ... болуға тиіс еді. Қытайды тұтас алғанда, жаңа бағдарлама ол үшін ... ... тізе ... ... ал ... енді ... оңтүстікке көшіріп, көп нәрсеге көніп, бітімге келу жөнінде сөз қозғай бастаған. Бірақ елдегі шешуші күш патша сарайы емес, ханзада Ли ... ... ... ... ... сыбайластар тобы ең әуелі өз жауларының көсемін құртуға тырысады. Бір тойда Ли Ши-минь асына у себеді, бірақ ол өлмейді, ... ... ... ... Осы ... кейін ол сақтанып, өзін жақсы көретін жауынгерлер ... ... ... болады. Содан кейін оның жазасын беру үшін, әкесін азғырып, Ли Ши - миньді ... ... Ли Ши- минь ... ... ... күнілгері білсе де, нағыз қытай перзенті ретінде әкесінің - ... ... ... ... тқра алмайды. 626 ж. 2 шілдеде ол қасына ең батыр сарбаздардан құралған, қару - жарақты қыруар нөкерін ... ... ... Ол ... қаруын қолына ұстаған күйі, өзінің жан досы, ... Чин - ... ... ... де, ... залында тұрған бауырларын көреді. Ли Гян - Чэн ләм ... ... ... Ли Ши - ... ... атып ... ... мүлт кетеді. Оның есесіне Ли Ши - миннің жауап-жебесі көздеген жерден дәл срғып оны қиып ... ал Чин - дэ - Ли ... ... ... ... ... ... Ли ши - миннің билігіне көшеді, қарт император баласынан ана ... ... ... ... оның ... ғана қан ... кешіреді де, оны тәж - тақтың мұрагері етіп тағайындайды, бәрінен де қызығы, ол ... мен ... тиым салу ... өз ... күшін жояды. Осынау оқиғаларды бір - бірімен тығыз байланыстырмаса болмайды.
626 ж. 4 ... Ли ... өз ... ... тәж-тақтан бас тартады, Ли Ши - минь - Тайцзун лауазымын қабылдайды. Істің тап осылай бағыт алуы ... ... Кат ... ... ... бақытсыздықтың ең үлкені еді.
Жаңа император сыртқы соғысты күшейту жолымен ел ішіне тыеыштық орнатады. Бәрінен бұрын ол аға - ... ... ... ... жасап, бодандарын қайран қалдырады. Сосын ол сарай қызметіне алынған үш мың қызды босатып жібереді, сөйтіп сарайдың сән - ... күрт ... алым - ... ... Ол ... ... болған қызметтегі ақсүйектер игілігі үшін, >, сонда ол шыққан тегі туралы тізімді түгел қайта жасайды, сөйтіп осы ... Суй ... ... озып ... , бай помещиктерге қатты соққы береді. Бұдан әскери және мемлкеттік қызметке еркін араласуға ... ... ... ... ... ұта бастайды. Армия бүкіл еті тірі нартәуекелдің адамдарын жеделдетіп өз қатарына ... ала ... ... ... ... емін - еркін өркендей бастайды, ал майдандағы жағдай да жақсара түседі. Қытай гүлденудің соңғы жолына шығады, мұны ... ... ... шығыс түркіттері болған.
Қорытынды
Тайцзунның қолына өте ауыр мұра тиеді. Суй әулетін құлату кезінде Қытай халқының үштен екісі қырылады. ... көп ... ... қаза ... ... ... өледі, олардың егін жайын тастап, шар - тарапқа қашып кеткені қанша. Шенеуніктердің біреуі ... - деп ... Ал ... ... ... Олар ... туындатып, қытай жерін сыпырып кетеді. Ханзадалар өкіметке юола өзара қырқысып жатқан кезде, түркіттер соғыс әрекетін талан - ... азып ... ... Гань - суға көшіреді де, оны да құлазытып ... ... ... ... ... ... ... халық есебінен жүргізу; екіншіден, өз одақтастары тоғондарды қайтадан соғысқа шығару, - мұны жасайды да - үшіншіден, ажал ... ... өз ... қарсы наразылық білдіру үшін астанаға кимелеп кіріп барып үкіметті бекініске ... ... ... ... ету ... ... Бұл қыспақ ең ақырғы тұяқ серпу де болуы мүмкін еді бірақ император және қолбасшы Тайцзун - Ли Ши - минь ... тән ... ... тіпті әбден қиюы қашқан үмітсіз жәйттің өзінен жол табады.
23 ... Кат ... жүз мың ... ... ... ... Император соғысқа шықпақ болады, қалың әскері қаладан шығып, соғыс сапына реттеліп ... ... ол ... ... ғана ... ... ... Вэй өзеніне жақндап келіп айқайлап, ханды опасыздық жасадың деп айыптайды; сосын ... ... ... ... ... ... айқасқа дайындал деп әмір етеді. Императордың батылдығы, таяп қалған қытай әскерлерінің айбары хан мен түркіт ағамандарына қатты әсер етеді. Тап сол күні олар ... ... ... ... ... ... үстіне апарылып, ақбоз ат құрбандыққа шалынады. Сосын түркіттер қоныстарына қайта оралады да, императордың өтініші ... ... ... тұтқындардың бәрін қайтарып береді.
Тегі, істің тап осылай юолуына Қытайдың ... ... ... ... қарсы шабуылға әзірленіп жатқаны әсер еткенге ұқсайды. Кат ... ... ... - ... ... ... жүрексінеді.
Вэй өзені юойындағы бітім Түн - жабғыханның шығысқа жасайтын жорығының алдын кесіп тастайды, ... хан оның ... ... ... ол ... иран византия соғысы шарықтау шегіне жеткен еді.
Жасалған бітім бағасын император Тайцзуннің өзі береді. Қасында жүрген көңілдестерінің бірінің : - ... ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ұйғырлар мен дүнгендердің Жетісуға қоныс аударуы10 бет
"Lиаспора" сөзінің хатқа түсу тарихы мен "диаспора", "этнос" терминдерін қолдану аясы22 бет
Алматы қаласы туралы ақпарат4 бет
Алтын Орда дәуіріндегі 6 бет
Еуразия даласындағы Шыңғысхан тұлғасы7 бет
Моғолстанның қазақ хандығы мен қазақ халқының қалыптасуына ықпалы8 бет
Найман, керейт, қоңырат, жалайыр , меркіт тәрізді түрік тайпаларының қалытасуы27 бет
ХІХ ғасырдың І-ші жартысындағы қазақ шаруашылығының жағдайы31 бет
Шыңғыс хан мемлекетінің нығаюына түрік тайпаларының ықпалы6 бет
Қазақтар және қазақ тілі туралы6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь