Қазақ тілі сабағындағы тіл дамыту жұмыстары

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

Негізгі бөлім:
1 Бастауыш сынып оқушыларының тілін дамытудың теориялық негіздері
1.1 Бастауыш сынып оқушыларының тілін дамыту әдістемесінің зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5
1.2Тіл дамыту жұмыстарының психологиялық, педагогикалық ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .14

2 Қазақ тілі сабақтарында бастауыш сынып оқушыларының тілін дамыту әдістемесі
2.1 Бастауыш сынып оқушыларының тілін дамыту мәселесінің ресми құжаттарда қамтылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...19
2.2 Бастауыш сынып24

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Зерттеудің көкейкестілігі. Қазақстан Республикасының тәуелсіз елге айналып, әлемдік өркениеттің дәстүрлі арнасымен қауырт даму жолына түсуі, қазақ тілінің мемлекеттік тіл мәртебесіне ие болуы халыққа білім беру жүйесіне, оның ішінде бастауыш және орта мектептегі оқу-тәрбие процесіне қойылатын талаптарды күрделендіре түсті. Қазіргі жалпы білім беретін мектеп жан-жақты дамыған, зиялылық (интелекті) деңгейі мен практикалық машығы заман талабына сай жеке тұлғаларды оқытып, тәрбиелеуі тиіс.
Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі білім беруді дамыту тұжырымдамасында «бастауыш мектептің бағдарламасы баланың жеке тұлғасын қалыптастыруға, жеке қабілетін ашуға және дамытуға бағытталып, оның қарапайым тілдік қарым-қатынас тәжірибесін, шығармашылықпен өзін-өзі көрсетуін қалыптастыру қажеттігі» көрсетілген.
Тұжырымдамада көрсетілгендей, бастауыш сынып оқушыларына тілдік құралдарды өз тәжірибесінде пайдалқазақ білудің ғылыми-әдістемелік жолдарын көрсетіп, ойын жүйелі түрде дұрыс айта және жаза алатындай етіп үйрету – бүгінгі заман талабы. Мұның себебі, біріншіден, тіл – адам мәдениетінің, интеллектісі мен жан-жақтылығының көрсеткіші болса, екіншіден, өз ойын байланыстырып айту және жазу баланың басқа адамдармен еркін қарым-қатынас жасауына мүмкіндік береді. Басқалармен қарым-қатынастың тартымды, сәтті болуы адамның өзінің ойын қаншалықты еркін, тиянақты, жүйелі түрде жеткізуіне байланысты. Бастауыш сынып оқушылары сөйлеуді үйрену арқылы тілдің мағыналық, құрылымдық ерекшелігін тануға, көркемдік бейнелілігін ұғынуға, сөздік қорының кеңеюіне мүмкіндік алады.
Жалпы алғанда бастауыш мектеп оқушыларының тілін дамыту мәселесіне Ы.Алтынсарин, А.Байтұрсынов, М.Жұмабаев, Ж.Аймауытов т.б. ұлы педагогтар өз кезінде ерекше көңіл бөлген болатын.
1 Қазақстан Ресбупликасының 2015 жылға дейінгі білім беруді дамыту тұжырымдамасы // Егемен Қазақстан. – 2003, 26 желтоқсан. –№332
2 Рахметова С. Бастауыш класта оқушылардың тілін дамытудың ғылыми-әдістемелік негіздері (пед. ғыл. док. дисс.). – Алматы: 1994. - 434 б.
3 Әбдікәрімова Т.М. Бастауыш класта текст арқылы тіл дамыту. Пед.ғыл.канд.дис. Алматы, 1993. – 165 б.
4 Уайсова Г.И. Методика обучения лексическую систему родного языка в казахской школе: педагогика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация. – Алматы, 1993.
5 Жұмабаева Ә.Е. Бастауыш мектептегі сауат ашу кезеңінде жүргізілетін тіл дамыту жұмыстарының әдістемесі: педагогика ғылымдарының кандидаты дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация. – Алматы, 1998. – 126 б.
6 Базарбекова Р.Ж.
7 Алтынсарин Ы. Таза бұлақ. Алматы: Жазушы, 1988. – 320 б.
8 Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. – Алматы: Қазақ тілі, 1992. - 448 б.
9 Шонанұлы Т. Тіл дамыту. 2-ші кітап. Қызылорда: «Қазақстан», 1939. -54 б.
10 Жұмабаев М. Педагогика. – Алматы: Қазақ тілі, 1992, -160 б.
11 Тәжібаев Т. Бастауыш мектеп оқушыларының ауызекі мен жазба сөзінің салыстырмалы қазақлизі. -Халық мұғалімі, -1939. -№ 8.-14-19 б.б.
12 Бегалиев Ғ. Бастауыш мектепте қазақ тілі методикасының мәселелері. – Алматы: Оқу құрал, 1950. -192 б.
13 Жиенбайұлы С. Бастауыш мектепте кітап оқыту методикасы. –Алматы, Қазмембас, 1939. -36 б.
14 Жұбанова М. Мектепте сауат ашудың методикасы. Пед.ғыл.канд.дис. алматы, 1965. – 240б.
15 Рахметова С. Бастауыш класс оқушыларының жазу тілін дамыту (мазмұндама мен шығарманың методикасы). Пед.ғыл.канд.дис. алматы, 1969. – 314б.
16 Бозжанова К. Қазақ бастауыш мектептерінде І-ІІІ класс оқушыларының оқу дағдыларын қалыптастыру. Пед.ғыл.канд.дис. Алматы, 1973. – 200б.
17 Меңдаяхова Қ. Байланыстырып сөйлеуге үйрету арқылы қазақ тілін оқытудың ғылыми-әдістемелік негіздері (мектепалды даярлық топтары мен 1-сынып). -Пед. ғыл. док. автореф. – 2009.
18 «Бастауыш мектеп» (мұғалімдердің күнделікті пайдалануына арналған кітап). – Алматы,1954.
19 Ермекбаев М. Бастауыш мектеп оқушыларының қазақша сөздiк қорын молайту әдiстемесi: пед.ғыл.канд. ғылыми атағын алу үшiн дайындалған диссертация. – Алматы, 2003. –183 б.
20 Выготский Л.С. Психология. –Москва.: Апрель Пресс, 2000. –1006.
21 Аймауытов Ж. Тәрбиеге жетекші. Кітапта: Бес томдық шығармалар жинағы. 4-ші том. Алматы. Ғылым 1998.-
22Жалпы білім беретін мектептің 2-4 сыныптарына арналған «Әдебиеттік оқу» бағдарламасы.- Астқазақ, 2010.
23 Рахметова С. Қазақ тілін оқыту методикасы.-Алматы: Қазақ тілі, 1991.-184 б.
        
        Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі
Ж.Досмұхамедов атындағы педагогикалық колледж
Педагогика және
психология кафедрасы
Курстық жұмыс
Тақырыбы:
«Қазақ тілі сабағындағы тіл ... ... ... ... - ... ... бөлім:
1 Бастауыш сынып оқушыларының тілін дамытудың теориялық ... ... ... ... ... ... әдістемесінің
зерттелуі...................................................................
................................................5
1.2Тіл дамыту ... ... ... ... тілі ... бастауыш сынып оқушыларының тілін ... ... ... ... ... дамыту мәселесінің ресми құжаттарда
қамтылуы....................................................................
.......................19
2.2 Бастауыш сынып24
Қорытынды
............................................................................
................................
Пайдаланылған әдебиеттер
тізімі......................................................................
.
КІРІСПЕ
Зерттеудің көкейкестілігі. ... ... ... ... ... ... ... арнасымен қауырт даму жолына түсуі,
қазақ тілінің мемлекеттік тіл ... ие ... ... білім беру
жүйесіне, оның ішінде бастауыш және орта мектептегі ... ... ... ... түсті. Қазіргі жалпы білім беретін мектеп
жан-жақты дамыған, зиялылық (интелекті) деңгейі мен ... ... ... сай жеке ... ... тәрбиелеуі тиіс.
Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі білім беруді ... ... ... ... баланың жеке тұлғасын
қалыптастыруға, жеке қабілетін ашуға және дамытуға ... ... ... ... ... ... өзін-өзі
көрсетуін қалыптастыру қажеттігі» көрсетілген.
Тұжырымдамада көрсетілгендей, бастауыш ... ... ... өз ... пайдалқазақ білудің ғылыми-әдістемелік жолдарын
көрсетіп, ойын жүйелі түрде дұрыс айта және жаза алатындай етіп ... ... ... талабы. Мұның себебі, біріншіден, тіл – адам мәдениетінің,
интеллектісі мен жан-жақтылығының көрсеткіші болса, ... өз ... айту және жазу ... ... адамдармен еркін қарым-қатынас
жасауына мүмкіндік береді. Басқалармен ... ... ... адамның өзінің ойын қаншалықты еркін, тиянақты, жүйелі ... ... ... сынып оқушылары сөйлеуді ... ... ... ... ... ... көркемдік бейнелілігін
ұғынуға, сөздік қорының кеңеюіне мүмкіндік алады.
Жалпы алғанда бастауыш мектеп оқушыларының ... ... ... ... ... ... т.б. ұлы ... өз
кезінде ерекше көңіл бөлген болатын.
Бірақ қазақ ... тіл ... ... ... егеменді ел
болғаннан кейін ғқазақ ғылыми зерттеу пәніне айнала бастады. Бұл жөнінде
бастауыш ... ... ... дамытуға арналған С.Рахметова [2],
Т.Әбдікәрім, Г.Уайсова, Ә.Жұмабаева, Р.Базарбекова, т.б. сияқты ғалымдардың
зерттеулері және түрлі кітаптары мен ... ... ... ... кіші ... ... тіл ... әдістемесінің әр сынып
бойынша күні бүгінге дейін нақты зерттеу нысанына айналмағандығы байқалады.
Бүгінгі таңда ... ... ... ... ... ... беру тұжырымдамасына» сәйкес бастауыш сынып оқушыларының
тілін дамытуға қойылатын мемлекеттік ... ... мен оның ... ... ... ... бар екені анық байқалады
Зерттеу нысаны – бастауыш сыныпта ... ... ... ... тілін дамыту үдерісі
Зерттеу пәні – Қазақ тілі сабақтарында бастауыш ... ... ... ... мақсаты – бастауыш сынып оқушыларының тілін дамытудың теориялық
негіздерін саралау және соған негізделген тиімді әдіс-тәсілдерді көрсету.
Зерттеу ... ... ... ... ... ... дамыту әдістемесінің зерттелуі
жайын айқындау;
- оқушылардың тілін дамытуға тапсырмалар үлгілерін, әдістері ... ... ... ... және ... негіздері. Зерттеуге
қатысты философиялық таным теориясы, психологиялық, лингвистикалық, ғылыми
әдістемелік ой-тұжырымдарда қалыптасқан тұжырымдамалар алынды: оқыту ... ... ... ... ... теориясы, мәтін теориясы және
оны оқыту әдістемесі, оқыту технологиясының ... мен ... ... ... ... ... ... ой-пікірлерге,
психологиялық, педагогикалық, әдістемелік ғылыми әдебиеттерге, мемлекеттік
құжаттарға, оқулықтарға теориялық талдау ... ... ... әдіс ... сөйлеу дағдылары мен біліктерін бақылау
әдістері, мұғалімдер тәжірибесін зерттеу).
Зерттеудің ғылыми ... ... ... ... ... ... әдістемесінің зерттелу
тарихы сараланды;
- оқушылардың тілін дамытуға қажетті тапсырма ... оны ... ... ... мен ... ... ... маңызы:
- бастауыш сынып оқушыларын жазбаша ... ... ... ... ... қазақ тілін оқыту әдістемесін жетілдіруге
мүмкіндік ашады. Зерттеу барысында жасалған тұжырымдар осы мәселенің ... ... ... ... практикалық маңызы. Зерттеу жұмысындағы тапсырма үлгілерін
мектеп мұғалімдері тіл дамыту сабақтарында ... ... ... ... ... ... ... ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1.1 Бастауыш сынып оқушыларының ... ... ... ... ... мәселелерінің зерттелу жайы туралы әдістемелік еңбектерді
зерттеу тақырыбымыз ... ... ... ... ... ... ... тілін дамытуда басшылыққа алдық.
Қазақ даласында оқу-ағарту ісін ұйымдастыру, қазақ балаларының сауатын
ашу мен тілін дамыту мәселелеріне арнап ... рет ... ... жазған
ғалым Ы.Алтынсарин болды. Ұлы ағартушының ... ... ... ... қатысты пікірлері мен ұстаған принциптері «Қазақ
хрестоматиясы» ... ... ... ... ... ағарту
мәселелері туралы ... ... мен ... жазған
хаттарынан, «Орыс тілін қазақтарға үйретудің ... ... ... ... анық ... педагогикалық мұраларының ішінде оқушыларды оқу мен
жазуға үйрету, олардың тілін дамыту әдістемесіне қатысты құнды пікірлері
көп ... ... – оның ... әріптестеріне жазған хаттары. Бұл
хаттарында ұлы ағартушы қазақ балаларының сауатынашуға кедергі болып жүрген
мәселелерді батыл көтеріп, осы ... ... ... ... ететін
өзінің әдістемелік нұсқауларын баяндайды, тіпті, кейде сол кездегі қазақ
балалары оқитын мектептерде қолданылған бағдармаларды жетілдіру ... ... ... ... ... ... ... біздің оқу құралдарымыздың
күші, меніңше, өте нашар,- дейді ... 1871 ... 31 ... ... ... – Біз бұл арада сол құралдың өзімен, бірақ
сапасы жағынан басқа, олардың ақылына ақыл қоып, оларды шындыққа, басқаша
айтқанда, оқуға ... ... ... ... ... оны ешкім
де жек көрмейтін құралымен іс етуіміз керек; бұл оқуымыз да ... ... ... ... ең ... ... қазақтарға татар
фқазақтизмінің ықпалын тигізбеу, қазақтардың білім алуына оның ... ғой. ... ... ... ... бірте-бірте, бірақ шын құтқару
үшін мазмұны балалардың білімін көтеретін, тақырыбы ... ... ... ... алған бағыттан қайтпай, қазақтың өз ... ... ... ... ... беру керек. Сөйтсек, ол кітаптарды
жұрт бірден қолға алып оқып, бұл кітаптар татар кітаптармен қатар, зор ... еді. Бұл ... ... ... не ... ... – араб ... ептеген
зияны болғанымен ісімізге онша кесел келтірмейді. Ал араб әріпінің ... ... ... Міне, менің шын пікірім осы».
«Мен балаларды оқытуға, қойға шапқан аш қасқырдай, өте қызу кірістім,
- дейді Ы.Алтынсарин Н.И.Ильминскийге 1864 жылы 16 ... ... тағы ... – Бұл ... да ... ... ... небәрі үш айдың ішінде
оқи білетін және орысша, татарша жаза білетін болды... Мен әуелі оларға зат
есімге ғқазақ жататын зат ... ... ... ... ... сынын
көрсететін – сын есімді үйретемін, ... ... зат ... ... ... ақ адам ... сияқты сөйлемдерді құрып үйретемін». Міне, бұл
пікір – оқушылардың тілін дамыту әдістемесіне қатысты ... ... ... ... ... Ы.Алтынсариннің мектептегі оқушылардың тілін дамыту жұмыстарын
жүргізу әдістемесін ... ... ... ... рет ... ... ... екеніне шүбә келтіру мүмкін емес.
Ы.Алтынсариннен кейін қазақ даласындағы оқу-ағарту мәселелерін ғылыми
тұрғыдан жан-жақты талдап, ... ... ... тұтас жүйесін
қалыптастырған ғалым – Ахмет Байтұрсынұлы. Оның араб әріптері негізінде
қазақ тілінің ... ... жаңа ... ... тілінің ғылыми
терминологиясының негізін қалаған оқулықтары мен әдістемелік еңбектері ұзақ
жылдар бойы қазақ мектептеріндегі негізгі оқу ... ... ... ... Біз бұл ... осы ... ... «Тіл жұмсар» сынды әдістемелік еңбектері мен сауат ашу ... ... «Қай әдіс ... ... ... ... ... әдіс» атты мақалаларындағы өз ... ... ... ғқазақ тоқталамыз.
А.Байтұрсынұлының әдіс-тәсілдер жүйесі өзге жұрттарға еліктеуден
тумауы керек, қазақ ... төл ... оның ... ойы мен ... жеке ... ... қалыптауындағы маңызы ескеріле отырып
жасалынуы қажет деп айтқан пікірі әлі ... ... өз ... жойған жоқ..
Осы кезеңдердің атауларынан-ақ байқалатындай А.Байтұрсынұлы балаларға
дыбысты үйрету үшін, ең ... сөз ... не ... білгізіп алу
қажеттігін қайта-қайта пысықтайды «Сөз» деген ұғымды ... үшін ... бір ... ... Оның ... ... ... өзі бір нәрсе
айтып, неше сөзбен ... ... ... ... ... «тақтай»
деген болса, оқытушы «тақтай үлкен» дейді де, ... неше ... тұр деп ... Сол жөнмен бірнеше рет сөздер, сөйлемдер алынып,
сұралып өткеннен кейін «сөздің» немесе екенін ... ... ... да ... ... ашу оқушылардың сөз мағыналалары
туралы түсінігіне, сөйлеу дағдысына ... ... ... ... сөйлеу дағдысы сауат ашу процесіне (дыбыс айыруға, ... ... ... ... шегелеп айтып отыр.
Ал қазіргі әдістемелік әдебиеттер жанрмен атағанда, қазақ тіліндегі
алғашқы дидактикалық ... ... ... табылатын «Тіл жұмсар»
кітабында А.Байтұрсынұлы өзінің «Әліпби» оқулығындағы оұушылардың ... ... ... ... ... толықтырып, бұл жұмысты белгілі
бір мақсат қоя ... ... ... ... «Тіл жұмсардағы»
«Жаңылтпаштар», «Жұмыс», «Жауап жазу», «Сұрау», «Сөз тудыру», «Жат ... ... ... ... ... түрінің бәрі оқушылардың
тілін дамыту мақсатын көздейді. Осы тпасырмалардың ... ... ... ашу ... тіл ... жұмыстарын жүргізу тәсілдерінің
А.Байтұрсынұлы қолданған тәсілдері туралы толық ... ... ... «Сөз ... параграфы бойынша «№3 жұмыс»
үлгісін алайық:
«Төмендегі екі сөздің арасында бір тел ... ... етіп ... ... ... етіп қайсысына теліп жазуға болады? ... және ... ... ... ... үшін ... сөз ... ой жүгіртуге
мәжбүр болатыны белгілі.
Келесі «Буыншы әріптер» параграфында төмендегідей тапсырма берілген:
торы – төрі сан – ... – сүр ары – ... – түр бұр – ...... тапсырма негізінен өзі жасаған жаңа Әліп ... ... ... ... бір ... сөз мағынасын қалай
өзгертетінін оқушыларға байқату ... да ... Сөз ... көмегімен оқушылардың сауаттылығын жетілдіру ... ... осы ... күні ... ... қолданылып келеді.
Кітапта «Сөз тудыру», «Сөз туғызу» ... де тіл ... ... ... ... берілген. Әсіресе, топтан берілген
сөздерден -шы, -ші, -ты, -ті, -у, -тық, -дық ... ... ... ... ... ... тапсырма отырып, оқушылардың сөз байлығын
молайтуды көздеген тәсілі назар аударарлық.
Мысалы, автор өзі жазған «Әліп ... ... мына ... ... «Тіл ... қайтадан ұсынады:
«Сөз туғызу.
ұзын ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... екі ... ... отыр: біріншіден, оқушыларға берілген
сөздерге қосымша қосу арқылы жаңа сөздер ... ... ... мақсат
етсе, екіншіден, қарама-қарсы мәндегі (яғни антоним) ... ... ... автор тілде мұндай да құбылыс болатынын сауатын жаңа аша ... ... ... ... ... көп ... ... сипатты
тапсырма үлгілерін қазіргі оқу процесінде де қолдануға ... ... ... ... тілі ... мен оны ... ... негізін
қалаушы А.Байтұрсынұлы сауат ашу барысындағы тіл дамыту жұмыстарын жүргізу
мәселесіне де көп көңіл бөлген. Ғұлама ... ... ... ... ... ашу ... ісі балалардың өздері
бұрыннан меңгерген сөз маңыналары туралы түсініктеріне сүйене жүргізілуі
қажеттігін қайта-қайта пысықтай түседі. ... ол тілі ... ... да тез ... ... ... ... тапсырмалар жинағы – «Тіл
жұмсарда» сауат ашу барысында тіл ... ... ... ... ұсынады. Бұл жаттығу үлгілері қазіргі әдістемешілер үшін де маңызды
нұсқау ретінде өз маңызын жойған жоқ.
А.Байтұрсынұлына ілесе қазақ ... ... тіл ... ... ... ... тілшіғалымдардың бірі – Т.Шонанұлы. Бастауыш
мектепте оқушының тілін дамытуда Т.Шонанұлы «Тіл ... ... ... ... үшін ... 1931) алатын орны ерекше. ... ... ... он үш ... ... Текст. Азат жол. Сөйлем. Сөздерді танытатын ережелер.
2. Грамматикалық тақырыптарды меңгертуге бағытталған жаттығулар.
3. Мәнерлеп ... ... ... ... жоспар құрғызу.
5. Дайын жоспар бойынша тест құрау.
6. Берілген суреттерге қарап әңгіме құрау.
7. Жазылған іңгңмеге сурет салғызу.
8. Берілген ... ... ... ... ... қойғызу.
10. Іс қағаздармен жұмыс жасатып ұйрету.
11. Арнайы «Тәл ширату» сабақтарын өткізу.
12. Кітаппен жұмыс істей білуді үйрету.
13. ... ... ... ... ... ... ... және сөйлем» жайлы теориялық түсінік бере
отырып, оның сөйлеуге үйретудегі ерекшеліктерін көрсетеді. ... мен ... ... ... толық біткен сөз тізбегін сөйлеу дейді»
деп, ... ... ... ... ... ... ... кезіндегі
екпін мен дауыс ырғағына зор көңіл бөліп, дауыс ... ... ... ... ... «Сөз ырғағы сөйлеудегі ең қажетті элементтің бірі»
екендігін көрсетеді .
Телжан Шонанұлы тіл дамытуға ... ... ... Азатты жол.
Жоспар. Мақала (Мәтін)» деп тарауларға бөлген. Кітапта бірнеше ... ... ойын сол ... ... ... ... ... Мысалы, «Жоғарыда суретті әбден байқап қарап алыңдар, соңынан не
жайындағы сурет екендігі туралы дәптерлеріңе жазыңдар» деп ... ... ... сөйлеуге үйрету жолдарын көрсетеді .
Мәтінді талдау жұмыстарына ... ... «Тіл ... ... ... бар: ... «...Оқып шығыңдар. Осы мақалада
неше азатты жол барлығын байқаңдар, мақаланың азатты жолмен ... ... ... ... деп абзацтың рөлін анықтауды
үйретеді. Осы кітаптың ... ... ... ... ... оқып ... ... ойын қысқартып жазыңдар. Онымызды
мақаланың жоспары делік» – деп, ... ... ... ... ... ... түзуге тапсырма берілген.
Ал М.Жұмабаев «Қазақ тілі бастауыш мектепте» деген еңбегінде оқушылардың
тілін дамытуға дағдыландыратын жаттығулар ... әр оқу ... 1-2 ... көргені бойынша өзінің алған әсерін айту, 3-4
сыныпта болған оқиға жайлы немесе ... бір ... ... әңгіме
құрастыруға үйретуді ұсынады.
Бұл жаттығулардың көпшілігі оқушыны байланыстырып сөйлеуге ... ... ... ... ... ... ... ұсынады: а) сахналау; ә) сурет бойынша әңгіме; б) әңгіменің бір
бөлімін алып ... айта ... в) даяр ... өз ... ... ... хат жаза білу; ғ) бір белгілі әңгімеге ұқсас екінші әңгімені ойдан
шығарып айта білу ... 40-шы ... ... ... ... ... оқыту әдістемесіне
қатысты әдістемеші-ғалымдар Ш.Сарыбаевтың, ... ... ... ... ... ... еңбектері жарық
көрді. Олардың еңбектерінде тіл дамыту жұмыстарын жүргізу мәселесі арнайы
зерттеу ... ... ... ... жұмысымызда
басшылыққа алуға болатын құнды тұжырымдар көп. Мысалы, ... ... ауыз сөз бен ... ... ... деген мақаласында тіл дамыту
жұмысының екіге бөлінетінін, ... ... ... атап ... ... ғалым Т.Тәжібаевтың дәл осы ... ... ... ... сөзі мен ... сөзінің салыстырма қазақлизі» деп
аталатын мақаласында бұл ерекшеліктерді ғылыми тұрғыдан талдауға ... ... екі сөз бен ... сөздің функциялары (атқаратын қызметі)
бір, екеуінің де пайда ... адам ... ... болған, екеуі де
адамдардың бір-бірімен қатысуына керек құрал, -дей келіп, ғалым бұдан ... ... сөз ауыз ... ... ... ... негізі бар, айрықша
тіл функциясы, ол өте ... ... ... бір ... ... тіл
формасы» - деп жазады да, өз пікірін нақтылы мысалдармен ... ... екі ... ... ... ... ... сыныптарындағы оқыту
әдістемесіне қатысты жазылған кітаптарда оқушылардың ауызекі сөйлеу ... ... ... ... ... ажырата талдауға түрткі болғаны
даусыз.
Әдістемеші ғалымдар С.Жиенбаевтың, Ғ.Бегалиевтің, Ә.Садуақасовтың
бастауыш ... ... ... ... ... мен
нұсқауларында енді тіл дамыту жұмыстары «оқушылардың ауызекі тілін дамыту»,
«оқушылардың жазба тілін дамыту» деп, ... ... жеке ... ... ... мектепте қазақ тілі методикасының
мәселелері» деп аталатын ... тіл ... ... ... бір ... бөлім) арналып, әр сыныптағы оқушылардың ауызекі және ... ... ... ... ... ... негізінен, «Қазақ тілі» пәнін
оқыту әдістемесінеарналғанымен, мұнда сауат ... ... ір ... ... мен ... әдістер жүйесі де қамтыла зерттелген.
«Балаларды оқу-жазуға үйрету үшін оларды ... ... ... - ... ...... күннен бастап оларды сөйлеуге үйрету, тілін дамыту
жұмысын ... ... ... сабақтар ұйымдастыру қажет болады. Бұл үшін
мұғалімнің сұраұтарына тиянақты, дұрыс жауап ... ... ... ... етіп ... ... үйрету керек болады. ... ... ... ... тіл ... байқап, түзете
отыру қажет» .
Демек, арнайы зерттеу ... ... ... ... ... ... ... қазақ тілі әдісмешілерінің назарына
іліккен.
«Дыбыстармен таныстыру үшін ... ... - деп ... бұдан әрі
Ғ.Бегалиев, – әсіресе, алғашқы кезеңдерде ... ... ... ... ... ... бірі етіп ... (жұмыс+шы – жұмысшы). Алғашқы
кезеңде сөздің ... ... ... я ... ... ... ... дыбыстарды,буындарды, жеке сөзді анық етіп айтып беруді талап
етеміз. Егер алғашқы кезеңде оқылатын сөз ... ... ... ... ... оны жазудағысынша оқи ма, әлде орфоэпия ... ... тиіс пе?– Сөз жоқ, ... ... ету әрі орынсыз, әрі қайшылық
тудырар еді.
Алғашқы кезеңде оқылатын (дыбыстармен таңыстыру кезеңінде) ... ... ... ... ... ... дегенде, осы жағдайлар
ескеріледі».
Тіл дамыту жұмыстарына қатысты айтылған ғалымның бұл пікірі әлі ... өз ... ... жоқ. ... ... ... сөздердің айтылуы мен
қалыптасқан жазылуы арасындағы ерекшеліктер «Әліппе» ... ... ... ... ... ... ... өзіне тән орфоэпия
заңдылығын белінен басып сөйлеу жаппай жайылған жаман әдетке ... ... ... ... дамыту жөнінде Т.Шонанұлы,
Ғ.Бегалыұлы, С.Жиенбайұлы бірігіп, құрастырып жазған «Бастауыш мектептегі
қазақ тілінің ... (1935) деп ... ... ... ... ... ... тіл ширату жұмысы» деп ... ... ... тілін дамытудың мынадай жолдарын көрсетеді: керекті
сөздерді таңдап алу (тірек сөздер); сол сөздерді ... мен ... ... ... бүтін бір ойды білдіретін бірнеше ... ... ... білу; өз ойын, емле қатасын (қатесін) ... ... ... «Мәтінге тақырып қоюға үйрету балаға оқып шыққанын талқылауға,
мәтіндегі негізгі ойды түсінуге үйрететінін» ... ... қою, ... ... ойы жайлы: «Шәпке қойылмаған
текске шәпке тапқызу» тапсырмасы бірінші кластан бастап жүргізуге болады.
Бір текске ат қою үшін оның ... ... ... ... ... сол
текстің түйінді жерлерін білу керек. Шәпке сондай болуы керек: оны ... ... ... ... жері ... ... – деп жазады.
Ғ. Бегалиев «Сөз басын ойлап тапқызудың үлкен пайдасы сол, балалар
оқығандарын ойлап, ... ... ... сөз ... лайық, мәнді
сөздерді ескеріп отырады, ойындағысын қысқа, ... ... етіп ... – деп ... ... ... ... туралы
айтып беруде «план» бойынша айтудың жолын ұсынады. Бөлімге бөліп ( ... ... өз ойын ... жеңілдік беретіні белгілі. Ғ. Бегалиев мәтінге
жоспар құруды үйрену арқылы оқушы берілген ... ... ең ... ... жеке ... ат қоюға, мәтін логикасын түсінуге мүмкіндік
алатынын ашып көрсетеді.
Балаларды сөйлеуге үйрететін әдіс ретінде ... ... ... ұсынады: баланы дұрыс сөйлеуге дағдыландыру; сұраққа жауап беру;
көрген білгені, ... ... ... ... беру; оқып шыққанды сөйлеп
беру; сөз басын тапқызу (тақырып қою); өлең ... 1-4 ... ... ... ... ... мен ... әр оқу жылында жүргізілетін жаттығулар берілген.
Ғ.Бегалиев «Қазақ тілін оқыту методикасының кейбір мәселелері» («Қазақ
тілі мен әдебиеті», 1958, № 6) ... ... тіл ... жүзеге асатын
болғандықтан, балалардың ойлау қабілетін дамытуда да тілді ... ... ... ... ... ... ... арқылы олардың ойлау
қабілетінің өсуіне мүмкіндік туғызуды естен шығармау керек» деп, ... ... ... тіл мен ... ... ... ... айқындайды.
Ғалым «Бастауыш мектепте қазақ тілі методикасының мәселелері» деген
еңбегінде (1950) жазбаша байланыстырып сөйлеуге ... ... ... ... ... қоя отырып, «бұл жөнінде қойылатын бірінші ... ... ... я зат ... өз ойын ... (яки ... ... керек» деп жазады.
Бастауыш мектептегі тіл дамыту әдістемесі әр қырынан ... ... ... ... ... тіл ... ... зерттеу объектісіне айналдармаған.
1954 жылы шыққан «Бастауыш ... ... ... ... ... ... ... қазақ тілінің синтаксистік
бөлімін оқыған кезде «жеке-жеке ... ... ... ... құратып
үйрету – баланың ... ... ... негізгі міндеті болады»
делінген. ...3-4-ші класта ... ... (, ... ... ... ... өз ... жоспар жасап, сол бойынша да, жазуша да
әңгіме ... деп ... ... ... әр ... ... ... алатын тиімді
әдістемелік құрал болып сқазақлды.
70-жылдары тіл дамыту әдістемесі ғылымның жеке зерттеу саласы болып
қалыптаса ... Осы ... ... ... ... ... ашудың
методикасы» деген тақырыпта зерттеу жұмысын жазды. Зерттеу еңбегінде тіл
ұстарту ... ... ... ... ... ... оны практикада
өз бетімен қолдқазақ білу ... ... ... жаттығу
жұмыстары берілді.
Тіл дамыту әдістемесінің ... ... ... ... ... ... сөздігін байытуға, мағынасын түсініп, сол сөздерді дәл
қолдқазақ білуге, өз ойларын, пікірін екінші біреуге жеке сөйлемдер арқылы,
логикалық, ... ... ... ... ... ... ... , жазбаша дұрыс білдіруге, яғни, нәрсенің жайын-күйін, түрін, ісін
сөзбен келістіріп айтып беруге үйрету жұмысын ... деп ... ... ... үш құрамдас бөліктерге бөлген: 1) оқушылардың сөздік ... 2) сөз ... ... ... жүргізу; 3) байланыстырып сөйлеуге
үйрету.
С.Рахметова бұл еңбегінде ... ... ... ... ... түрлерін айқындап, оларды мынадай топқа біріктірді:
1) үлгі бойынша мазмұндау, түсінік айту;
2) ... ... ... тексті ішінара өзгертіп әңгімелеу;
4) текст жүйесін сурет бойынша ... ... ... ... өз ... ертегі шығару;
7) кино, диафильм бойынша мазмұндау.
С.Рахметова шығарма және мазмұндама жазу жұмыстарын бастауыш мектепте
жазбаша байланыстырып сөйлеу ... ... ... ... ... жұмыстар арқылы шәкірттердің байқампаздық танымын
кеңейту мақсатында жүргізетін ... ... ... жинақтауға, өз
бетімен пікір айтуға жетелейтін, оның жолдарын үйрететін әдіс-тәсілдерді
анықтады.
Әдіскер ... ... ... ... ... оқушылардың байланыстырып сөйлеуін ... ... ... ... ... ... тілі сабағында мәтінмен жүргізілетін
мынадай жұмыстар арқылы тіл дамытуға болатынын ... ... ... тіл ... ... мазмұнын әңгімелеу арқылы тіл дамыту; ... ... ... ... тіл ... ... жаңылтпаш
оқыту арқылы тіл дамыту. Бұл жұмыста ... ... ... ... мәтіннің үлкен мүмкіншілігі бар екендігі ашылады.
Бастауыш сыныпта тіл дамыту әдістемесінің негізін салған С.Рахметованың,
мектепте сауат ашудың әдістемесін ... ... оқу ... ... ... ... тіл дамыту бағытында
зерттеу жүргізген Р. Әміровтің, ... ... тіл ... ... ... ... ... мәселесі бойынша Г.Уәйісованың,
сауат ашу кезеңінде тілді дамыту мәселесін қарастырған ... ... тіл ... ... ... ... комплектілі
мектепте тіл дамыту әдістемесін жасаған Н.Сламбекованың ғылыми еңбектері
бастауыш сынып оқушыларының сөйлеуге ... ... ... ... ... ... ... дамыту әдістемесінің зерттелу
жағдайына талдау жасай келіп, мынадай жағдайларды анықтадық:
1. Оқушылардың тілін дамытудың бала ... ... ... ... ... ... ... ұлы педагог-әдістемеші ... ... ... көз ... ... ... ... ой-пікірлерден ойға түйгеніміз,
тіл дамытуды ұйымдастыру өз нәтижесін ... ... Тіл ... ... ... ... ... мектептерінде тіл дамыту жұмыстарын жүргізудің ғылыми негіздерін
талдауды, ең алдымен, бұл проблеманың психологиялық ... ... жөн ... ... дамудың алдында жүріп, дамуды соңынан ілестіріп отыратын
оқыту ғқазақ ...... орыс ... ... ... бала сол сәтте пісіп-жетілген қабілеттерінің деңгейінде емес,
бойындағы ... ... ... ... ... Оның ... ... да нақ осы тендециялар. Осы ойын Л.С.Выготский әрі
қарай былайша өрбітеді: «Оқыту мен даму ... тең ... ... ... олар өте ... ... ... екі процесс
болып табылады. Оқыту дамудың алдында жүрген кезде ғқазақ жақсы. Сонда
ғқазақ ол ... ... ... ең ... даму ... ... фукцияларға түрткі болып, өмірге әкеледі. Оқыту ең таяу даму
аймағын айқындайтын ... ... ... ... ... жемісті болмақ».
Л.С.Выготский «Оқытудың басты міндеті бала сқазақсындағы ең таяу даму
аймағына түрткі болу екендігі» ... ... ... ... өз ... ... ... білген педагогтер (Ш.Амонашвили т.б.) бұл
тұжырымның бастауыш оқыту үдерісіне өте дәл ... ... ... ... ... ... «дамыта оқыту» жүйесі қалыптасты.
Бастауыш оқыту ... ... ... ... ... ... сөйлеу дағдыларын жетілдіру т.б.) ісі ... сол ... ... ... төмен болмай, керісінше,
алға түсіп, балалардың дамуын ... ... ... ... тіл ... жұмыстарының нәтижелі болуы
балалардың қабылдау мүмкіндігін дамытуға байланысты екендігі белгілі. 6-7
жастағы балалардың жаңа нәрсені ... ... ... суретті т.б.)
қабылдауы көбінісе көру және есту ... ... ... ... Және
мектепке келген алғаш бала не нәрсені де ... ... оның ... ... ... Бұл ... ... қабылдауының тағы бір
ерекшелігі– сезіміне тиер әсерлі нәрсені (суретті, әңгімені,мағлұматты) ... Ал ... ...... ... осы
қасиеттерді жетілдіріп, қабылдаудың сқазақлы болуына, не нәрсенің де мәнін
түсінуге ... ... ... Ол үшін, ең алдымен, ... есте ... ... ... ... қиялын мақсатты түрде
дамытуға тура келеді.
Орыс ... ... ... « ...... ... ... енетін адам жан дүниесінің бірден бір есігі. Онсыз ешбір
ұғым баланың жан дүниесіне жете ... ... ... ... жаңа ... ... ... тұрақсыз болатыны
белгілі. Қабылдауға қиын нәрседен, ұзақ ... ... ... ... ... тез шаршайды. Оны шаршатпай, баланың ... ... ... ... ... ... ... үдерісіндегі қиын
міндеттердің бірі. Бұған кезінде қазақ тілінде «Педагогика» оқулығын жазған
алғашқы авторлардың бірі М.Жұмабаев та ... ... ... ... ... бір ... яки ... бір жан көрінісімізге
– ойға, ішкі сезімге қайратқа жанның көнуі, нүктеленуі» , ... ... ... ... және ... ... және ... ішкі және
сыртқы деп жіктей отырып, баланың зейіні ересек адам зейінінен көп төмен
екендігін ... ... ... ... ... ... Яғни бала өзі тілеп, абайын
бір нәрсеге байлай алмайды...
2. Баланың абайы ішкі емес, ... Яғни бала ... ... ... бола ... Өз ... болып жатқан көріністерге абайлы бола
алмайды.
3. Баланың абайы табансыз. Бала бір нәрсеге табанды, ... ... де, бола ... Бір ... ... әп ... ауып жүре береді» .
М.Жұмабаев еңбегінде айтылған бұл ғылыми тұжырымдар әлі күнге өз ... жоқ. ... тіл ... ... ... ... ... зейіні шаршамайтындай етіп ауыстырып отыру,
абстракциялы әңгімеден гөрі ... әрі ... ... ... мысалдарды,
суреттерді, ойыншықтарды әсерлі қолдқазақ білу, ... ... ... ... түсу т.б. ... ... ... тұжырымдардан туындайды.
Тіл дамыту жұмыстарын ұйымдастыру тұсында ескертуге тиіс тағы бір
психологиялық міндет –оқушылардың есте ... ... ... ... ... ... орнын, балалардың таным үдерісінде атқаратын рөлін психолог
ғалымдардың бәрі ... атап ... ... ... ... ... есту, көру, қозғалу есі деп бөліп, жеке-жеке қарастырады. Естің баланы
дамыту жолдарына әсер ... ... ... ... ... қатысуын, жаңа
білімнің бұрынғы біліммен байланысуын жатқызып, «тәрбиеші баланың ... аса көп күш ... ... - деп ... ... дамыту жұмыстарына қатысты үшінші психологиялық ерекшелік – балалар
психикасындағы ойлау ... ... ... ... ... өзі ... бөлектеніп, балалар сқазақсында абстракцияланып, үйреншікті ұғымға
айналу дағдысы ... ... ... келмей тұрып та пайда болатыны
белгілі. Алайда, мектеп ... осы ... ... ... талап етеді.
Оқушылар енді тек өздері бұрын көрген немесе ... рет ... ... ... құбылыстарды, оқиғаларды т.б.) ғқазақ сөз
түрінде қабылдап қоймай, өздері бұрын көрмеген дүниелер мен ... ... т.б. ... ... оқуды және жазуды меңгеріп,
естерінде сақтауға мәжбүр ... әрі ... ... әр ... ... Осы ... ... оқушыларға жаңа сөздердің мағыналарын
меңгерту барысында ол ... ұғым ... ... психикасында
абстракциялану механизмін жақсы білуі қажет. Атап айтқанда, жаңа сөздердің
мағыналарын суреттер арқылы ұғындыру, бейнелеп ... ... ... ... ... ... түсіндіре білу әдістері мұғалімнен ерекше
шеберлікті талап етеді.
Тіл дамыту ... тағы бір ... ... – балалар
қиялының қуатын пайдалану. Кіші ... ... ... бай ... ... ... аталған кітабында қиялдың сауат ашу
кезеңіндегі рөлін жоғары ... ... ... осы қабілетін
дамытудағы ойындар мен ойыншықтарды пайдаланудың, ... ... ... ... атап ... ... ойы, ... кеңейтіп»,
құлқы түзеліп, тілі баю үшін ертегі тым қымбат нәрсе» дейді ол.
Әсіресе, ертегілерді бүкіл сынып болып ... оқу, ... ... ... ... ... ойнау т.б. әдіс-тәсілдер балалардың
сөйлеу дағдыларын орнықтыра түсетіні сөзсіз.
Тіл дамыту жұмыстарының ... өзге де ... ... көп. ... ... ... ... Ендігі талдайтынымыз – тіл дамыту
жұмыстарының ... яғни ... ... ... оқыту үдерісі анықталған дидактикалық ұстанымдарға
негізделгенде ғқазақ жемісті болатыны ... ... ... ... ... да осы ұстанымдарға сүйеніле отырып жүргізіледі. ... ... ... ... ... ... оқушыларының жоғарыда
талданған физиологиялық-психологиялық ерекшеліктеріне ... ... ... ... бірінші дидактикалық
ұстанымы ретінде берілетін білім мен дағдылардың ... ... ... ... ... үдерісі, оның ішінде тіл дамыту жұмыстары ... ... ... ... ... ... жүргізіледі.
Тіл дамыту жұмыстарын жүргізу барысында мұғалім ... ... ... ... ... ... ... бойынша дұрыс
қолдануын қадағалап, қазақ тілінің лексикалық жүйесіндегі көп мағыналық,
синонимдік, антонимдік, ... ... ... ... ... ... ... құрастыртуда қазақ тілінің синтаксистік
ерекшеліктеріне ... ... атын ... ... мен сынып білдіретін
сөздердің тіркесуі қандай жағдайда сөйлем болатынын, ... ... ... ... қағаз ... ... ... ... ... бәрі ... дамыту жұмыстарын жүргізуде оқытудың ғылымилық
ұстанымдарының қалай ескерілетіне қатысты мысалдар.
Ал ... ... ... ... оқушылардың тілін дамыту
барысында түсіндірілетін жаңа сөздерді олардың ... ... ... ісі де ... ... ... Сондай-ақ оқушылардың сөздік
қорындағы ... ... ... ... ... да ... қарай
топтауды мақсат ететін тапсырмалар мен жаттығулар түрлерінің жиі қолданылуы
– тіл дамыту жұмыстарын ... ... ... ... асырудың
бір мысалы.
Тіл дамытудағы міндетті түрде ... ... ... ұстаным –
оқытудың көрнекілік ұстанымы.
Бастауыш сынып ... көз ... ... көрнекті нәрсені тез
қабылдайды және осы тәсілмен үйретілген ұғымдар ... ... ... ... ойыншықтар, заттардың нақты макеттері мен
суреттері, қима әріптер т.б. – ... ... ... оңай ... жетудің тиімді тәсілі.
Сабақтың экскурсия түрінде өткізілуі – ... ойы мен ... ... формаларының бірі. Тек мұндай сабақтарды мұқият ойластырып,
барынша мол әсер ... ... ... ... ... ... жүргізу барысында, әсіресе, тапсырмалардың жұмбақ
жасыру, жаңылтпаш айтып жарыстыру, ребус ... ... өз ... ... ... сурет бойынша бірнеше үлгідегі әңгіме
құрату сияқты түрлері оқушылардың белсенділігі мен ... ... ... оң ... ... көрсетеді.
Оқытудың зерттеу тақырыбымызға тікелей қатысты тағы бір ...... ... ... байланыстыру ұстанымы.
Бұл ұстаным осының алдындағы оқыту ұстанымымен тығыз бірлікті ... Тек ... тіл ... ... қатысты ерекшелік –
үйретілетін жаңа сөздер де, берілетін тапсырмалар да, ... ... ... ... ... ... өмірімен тығыз байланысты болуы
қажет. Кез ... сөз ... ... ... ... бұрынғы ұғымына
байланыстырып түсіндіргенде ғқазақ оңай әрі берік қабылдқазақды. Бұл ... ... де арта ... ... ...... жеңіл қолайлық ұстанымы.
Жоғарыда атап өткеніміздей, бастауыш мектеп жасындағы ... ... ... әсерсіз әңгімені қабылдай алмайды. Білім берудің балалар
зейінін шаршатпайтын, психикалық ойлау қабілетіне көп ... ... оңай әрі ... ... ... оны үнемі түрлендіріп
отыру қажет. Тіл дамыту мақсатын көздейтін ойындар мен көрнекі ... ... ... ... мен көп ... осы аталған
ұстанымды сәтті жүзеге асыруға мүмкіндік береді.
Оқытудың жетінші ұстанымы – оқушылардың психикалық ... ... тіл ... бұл ... баса ескеруге тура келеді.
Себебі, ... ... ... ... үдерісі «дамыта ... ... Яғни ... ... психикалық дамуының
алдында жүріп, оларды ... ... ... ... ... психикалық даму мүмкіндіктері бәрінде бірдей бола бермейтіні
белгілі. Мысалы, кейбірі холерик, ... ... ... ал ... ... ... ... келетіні белгілі.
Осындай жеке ерекшеліктер бастауыш сыныптарда ... ... ... ... әр ... жеке ... мұқият ескеріп, тіл дамытуға
бағытталған тапсырма түрлерін жік-жікке бөліп беруді талап етеді. Әсіресе,
балалар тіліндегі ... ... ... мен ... ... сөздерді немесе өзге тілден енген сөздерді араластырып сөйлеу т.б.
с.с. ... ... жою ... жұмыстарда қатты
ескеріледі.
Сонымен, тіл дамыту жұмыстарының жоғарыда айтылған психологиялық
ерекшеліктері мен ... ... ... ... ... есте ұстауы қажет.
2 ҚАЗАҚ САБАҚТАРЫНДА БАСТАУЫШ СЫНЫП ОҚУШЫЛА-РЫНЫҢ ... ... ... ... оқушыларының тілін дамыту мәселесінің ресми
құжаттарда қамтылуы
Бастауыш мектеп оқушыларының тілін дамыту және оны жетілдіру – бүгінгі
күннің ... ... ... ... ... тіліміздің хал-жағдайын
бүгіннен ойлап, сөйлеумен қатар жазбаша ... ... ... ... ... ... ... қазақ тілін таза күйінде
сақтауға болады. Бұл қажет те. Бұл ... ... ... ... «Қажеттіктің бір себебі –жалпы мәдениетіміздің, оның ішінде
тіліміздің әлеуметтік қызметінің дамуында болып ... Сол ... ... күшеюінде болып отыр. Бұл – бір. Екінші жағынан, бұрынды-соңды қазақша
тіл, сөйлеу мәдениеті ... ... ... ... бір мақсат көздеп,
кең түрде жан-жақты сөз болған емес. ... ... ... жайт ... Үшінші бір себебі, жасыратыны жоқ, ... ... ... не ... не өзге ... ... шыта ... ақаулар етек алып бара жатқандығынан болып отыр».
Бастауыш мектеп оқушыларының тілін дамытудың жоғарыда ... ... да ... ... қажеттіліктері бар. Біріншіден,
бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдыларын қалыптастыру арқылы олардың
адамгершілік қасиеттері тәрбиеленіп, жеке бас ... ... ... топ ... ... сөйлеуге дағдыланған оқушының
бойында лидерлік қабілет жетіліп, өзіндік ой-пікір айтуға ... ... ... ... ойын ... әрі ... жеткізуге дағдыланған
оқушы сабаққа қызығып, білім үлгерімі жоғарылайды, төртіншіден, ... ... ... ... өз мағынасымен қолдануға дағдыланған шәкірт
ертеңгі күні ... ... ... ... ... тәрбие негіздерімен
сусындайды.
Қазақ тілі оқулықтарында берілген мәтіндер арқылы ... ... ... ... Бұл ... ... толық асыру үшін нақтылы мына
міндеттерді орындау алға қойылды. Олар:
1) Оқушыны мәтіннің мазмұнын өз сөзімен ... ... ... ... ... мазмұнын толық баяндауға үйрету.
3) Мәтіннің мазмұнын қысқаша баяндауға үйрету.
4) Мәтіннің мазмұнын мәтіндегі көркем сөздерді ... ... ... ... өз ойын ... ... ... үйрету.
Мәтін мазмұнын оқушының баяндау жұмысымен байланысты тіл дамытуды жүзеге
асыруда белгіленген бұл міндеттерді орындау жақсы нәтиже берді. Енді ... ... ... әдістемесіне жеке-жеке тоқталайық.
Оқушыны мәтіннің мазмұнын өз сөзімен баяндауға үйрету. Оқытудың
атқаратын қызметі өте ... ... ... ... ... өз ... ... бастау керек. Бұл жұмыстың оқушының тілін дамытуда
мынадай пайдалы, ұтымды жақтары ... ... бір ойды әр ... ... ... ... Оқушы ойын жеткізуге керекті сөзді тез табуға ... Ойын ... ... сөздердің ең тиімдісін таңдай білуге
дағдылқазақды.
4. Өз сөзімен сөйлеуге қысқарта сөйлеу де ... ... өз ... ... ... арқылы да жүзеге асады.
Бастауыш сынып оқушысында оқулықтағы мәтіндер ... ... ... ... ... болады, басқаша айту мүмкін емес деген пікір
қалыптаспауы керек. Ол үшін мұғалім бір ... өзін әр ... ... ... ... ... керек.
Егер оқушылар мәтінді бір тектес баяндаса, «оны тағы да ... ... деп, ... ... ... қажет. Оқушылар мәтінді түрліше
баяндаса, мұғалім өзі ... ... ... ... Егер бұл ... жүйелі түрде жүргізілсе, оқушылар мәтінді өзінше баяндауға тырысады,
соған жаттығады. ... бұл ... ... түрде жүргізіліп
отырғандықтан, оқушылар мәтінді өзінше ... ... ... жарысуға дейін барды. Бұл жұмыстың түрі оқушыларды қызықтырып,
одан жақсы нәтиже алынды. Бір ойды әр ... ... ... ... оған
әбден дағдыланды.
Сөйлемдегі сөздердің негізгілерін ... ... ... ... оқушылар 1-сыныптан бастап, осылай бір сөздің орнына басқа сөзбен
ойын жеткізуге әбден жаттыққан. Оған мұғалімнің бұл ойды ... тағы ... ... ... ... ... Сол арқылы жаттықтыру жұмысы
жүргізіледі, мәтінді түгел өз ... ... ... ... ... жұмысы жақсы нәтиже береді. Мәтінді өз сөзімен айтуға дайындауда
мағыналас сөздерді іздеттірудің атқаратын қызметі зор. ... бұл ... ... ... ... тез ... ... бастап, мәтінді жаңа сөздер қосу арқылы толықтырып қоймай,
оның мазмұнын жалғастыруға үйрету арқылы да ... ... ... ... оқушы өміріне жақын, таныс ... ... ... ... әліппеде «Лақ» деген мәтін бар. Бұл мәтінді өткенде,
ауылды жерде оқушыға ... лағы ... ... мәтінді жалғастыру
жұмысы жүргізілді. Оқушы өзінің үйінде-ақ және қара лағы ... ... ... ... ... мәтінді жалғастырды.
Оқушыны мәтіннің мазмұнын толық баяндауға ... ... ... ... ... ... тырысады және оны орындайды. Әліппеде мәтін өте
қысқа келеді, ол оқушының есінде жақсы сақталады да, оны көбіне түгел ... ... ... ... мәтін күрделене береді. Міне, осы ... ... ... ... ... ... ... негізгі ойды
жеткізуде ол қылық тудырмайтын сөзді сөйлемдерді қысқартып баяндауға үйрету
керек. Бұл оқушыны ... ... ойды ... оны таба ... ... өзек ... тұрған негізгі ойды табуға үйретудің мәтінді
түсінуге де әсері ... ... ... ... ... ... әңгімелейді.
тіл дамыту үшін ол өте қажет жағдай болып табылады.
Мұғалім үйден мәтіндегі ... ... ... ... ... тірек сөздерді жазып келеді. Мәтінді оқып болғаннан кейін, суретті
іліп қойып, балаларды сол бойынша баяндауға кезек-кезек ... ... кадр ... кино көріп отырғандай, мәтінді әңгімелеп шығады. Бұл тәсіл
балаларды қызықтырады, жалықтырмайды, ... соң бірі ... ... Сынып оқушылары әңгімеге түгел қатысып, ... ... ... қажетті тәсілдердің бірі – заттың белгілерін
қосып айту, ... ... қай ... ... ... толықтырып
баяндату. Мәтіндегі негізгі ойларды сұрақ арқылы баяндату да мәтінді толық
әңгімелеуге септігін тигізеді. ... ... ... баяндауға толық
жоспар арқылы әңгімелеу де жақсы көмектеседі. Мәтінді ... ... мен ... ... әңгімелеудің ойды толық жеткізуге қалыптастыру,
жаттықтырумен бірге тағы бір пайдалы жағы бар. Ол оқушыны өз ойын ... ... ... ... Бұл – тіл ... ... ... жұмыстың келесі бір түрі – оқылған шығарманың мазмұнын аз-кем
өзгертіп әңгімелеу. ... ... ... ... бір кезінде өз ойынан
ондағы оқиғаның арасына әңгіме қосып ... үшін ... ... толық талданып, бірақ әңгімедегі ой ... ... ... етіп ... жағдайда ғқазақ, оқушылар әңгіме
құруға бағытталады. Бір сөзбен айтқанда, шығарманың сипатын ескеру ... ... ... ... әкетуге болмайды. Сондай-ақ ойға
келген бос оқиғаны да қоса салуға болмайды.
Мәтіннің мазмұнын толық айтудың, қысқаша ... яғни әр ... орны бар. ... оның ... ... тиісті. Өмірде толық айтудың
қажеті бар, қысқа айтудың қажеті бар жағдайлар болады. Мұғалім оны ... ... ... ... ... сол әңгіме негізгі идеясын.
Оқушыны өз ойын басқаға дұрыс жеткізуге үйрету. тіл дамытуға қатысты
жұмыстың бұл ... ... ... өзі ... Дұрыс сөйлеу, ойын
анық, дәл айта білу, түсінікті сөйлеу – ... де ... ... ... Айталық, көркем сөйлеу, шешен сөйлеу әркімнің қолынан келе бермейді.
Сондықтан қазақ тілінде сөйлеушілердің бәріне бірдей талап ... ... ... бастауыш мектептен бастап, оқушыны қазақ тілінде дұрыс
сөйлеуге үйрету мұғалімнің негізгі ... ... Ол – ... тілі,
қазақ тілі сабағына ғқазақ қатысты мәселе емес. Ол – оқушының қай сабақтағы
болса да ... ... тыс ... ... жиналыс кезіндегі,
жалпы мектеп өміріндегі әр сөзіне қатысты нәрсе. Отбасындағы өмірінде
оқушының ... ... ... ... ... ... сөйлеуге дағдыландыруда мәтіннің мазмұнын ... ... ... ... өте зор. Дұрыс сөйлеуге ... осы ... ... көбірек жүргізіледі. Сондықтан мәтіннің
мазмұнын әңгімелеуде оны қалай іске асыру ... ... ... ... көркем сөз, көркем ой арқылы ... ... ... ... тәжірибесінде мәтінмен байланысты түрлі
тіл дамыту ... ... іске ... ... да бұл ... бар. ... кезінде тәжірибелі мұғалімдердің де,
ғалымдардың да пікірлері ескеріліп, мәтіннен байланысты түрлі тіл ... ... ... бірі – ... ... ... ... байланысты тіл дамыту ... ... ... ... атынан айтылғанын өзгертіп баяндау жатады. Айталық, мәтінде
әңгіме автордың атынан 1-жақта баяндалса, оқушыны ... ... ... Ал ... ... берілген болса, оқушыны 1-жақта баяндауға
үйрету керек.
Келесі шығармашылық жұмыстың түрі - мәтінді ... ... ... ... ... Бұл ... лайықты мәтіндерді
мұғалім күні бұрын белгілеп, дайындық жүргізеді, оқу жұмыстары біткеннен
кейін қай ... ... ... баяндайтынын айтып, әзірлік жасайды. Содан
кейін рөлмен баяндауға оқушылар кіріседі. Мысалы, 3-сыныптың оқулығынан «Ас
атасы – нан?», «Дәмді ... т.б. ... ... ... ... ... да, мәтінді сқазақлы ұғуына мүмкіндік болады
Бұл жұмыс түрлері сабақта түгелімен орындалады, кейде олар ... іске ... Бұл ... ... ... деп те
аталады. Шығармашылық жұмыста еске алатын тағы бір қосымша ... ... ... да ... ... ... бөлу.
Шығармашылық жұмыстың барлығы да балаларды өз беттерімен ізденуге үйретіп,
ақыл-ой мен дүниетанымын кеңейтуге, ... ... ... ... ... ... ... сөздерді сабақ үлгілеріне қолдануға
пайдасы тиеді. Мәтіндерде кездесетін сөз тіркестері мен ... ... ... ой ... түсіндіру арқылы, оған эмоциялық әсер бере,
әсемдікті ... ... ... ... баулиды. Көркем
сөзбен жұмыс жүргізгенде әуелі оларды тақтаға және ... ... ... да, әрі ... түрлі әдіс-тәсілдермен жұмыс жүргізіледі. Бұл
айтылғандар оқулық мәтіндерімен ... ... ... ... ... көз ... Алғашқы көркем сөздерден әдемі көркем тіркестер
жасалады. Бұл баланың есіне ... ... ... ... ... шөп ... ... ... ... аспан деген | ... ... ... ... |
|тіркестен мынадай | | ... ... | | ... дала ... | ... жап-жасыл дала мұнартады. |
|тіркестен мына сөйлемдер | | ... | | ... осы ... ... мысал: Көгілдір аспан – дегенде тағы қандай
аспан? - деуге болады.
Енді орманның жаздағы бейнесін балаларға сұрақ қою арқылы ... ... ... орман қандай түске боялады?
- Орман жап-жасыл түске боялады.
- Жазда орман ... ... ... ... Орманда құстар, аңдар, жәндіктер көрінеді. Олар – аюлар , қояндар,
қасқырлар, торғайлар, тоқылдақтар, сауысқандар, ... ... ... ... ... ... ... қайың, қарағай, үйеңкі, саңырауқұлақтар, түрлі-түсті гүлдер,
шырмауық, бүлдірген, итмұрын, жалбыз ... ... ... іші қандай болады?
- Көлеңкелі, салқын самал, көңілді болады.
Осы бойынша жаздағы орман бейнесінен мәтін құрастырылады:
Орман
Жазда орман жап-жасыл ... ... ... ... көлеңкелі, көңілді,
орманда көптеген өсімдіктер мен жануарлар кездеседі. ... ... ... ... ... көбелектер, инеліктер тағы сол сияқты
жәндіктер. Осындай көңілді орманның ... ... ... дыбысы,
аңдардың шулаған даусы, жәндіктердің ызыңы естіледі. Орманда әдемі көз
тартарлық түрлі-түсті гүлдер, ағаштар, ... ... ... ... қалың жапырақтарының арасынан күннің шуағы түсіп тұрады.
(Оқушының ойы осы бағытта әңгіме құрастыруға ... ... ... ... ... айтылған сұрақтары шашыранды ... ... ... ... ... баланың ой-өрісін дамытады. Табиғаттың
сұлу көрнісін тани біліп эстетикалық талғамы ... да, ... ... алғанда, мұғалім сабақ барысында, сабақтан тыс ... ... ... ... ... ... көркем сөздер мен көркем
ой үзінділеріне ерекше мән беріп жұмыс жүргізу жағын ... ... ... шығармауы керек. Сонда ғқазақ мұғалімдер өз істерінің
нәтижесіне жетеді.
Ең негізгісі, балалар ... ... ... ... ... ... ... сезімі артып, адамгершілік қасиеттері жоғарылайды. Бұл
әлеуметтік-мәдени ... ... өз ойын ... ... білетін, сөздің астарлы мағынасы мен көркем ой үзінділерін түсіне
біліп, оны сөйлеу барысында қолдқазақ ... ... ... ... ... ... тілін дамыту әдіс-тәсілдері
Қазіргі таңда сабақ ... ... де, ... де ... келеді. Оқыту әдісі – әдістемелік жүйенің басты құралы және ол екі
жақты үдеріс. Оқыту барысында, әсіресе бастауышта ... ... беру ... ... ... ал оны ... өмірде іске асыру одан да маңызды.
Сондықтан тілді тиімді меңгерту үшін, мұғалім оқытудың практикалық сипатына
көбірек ... ... ... ... ... ... А. ... «Жақсы
дерлік те, жаман дерлік те бір әдіс жоқ. Олақтықтың белгісі – бір ... ... ... белгісі – түрлі әдісті болу; әдісті көп білуге
тырысу ... ... ... сүйенетін қолғабыс нәрсе есебінде қолдану
керек»,- дегені дәлел. Демек, сабақтың ... ... ... ... емес, бүкіл сабақ барысында бір ғқазақ ... ... ... ... сабақ бойында бір ... ... ... ... ... ... бәсеңдеп, білімді игеру
деңгейлері төмендейді. Сондықтан мұғалім оқыту үдерісінде қандай әдіс-
тәсілдерді қолдқазақтындығын алдын-ала ескеруі ... ... ... ... ... ... ... ғқазақ әсер етіп қоймайды, сонымен қатар оның
шығармашылық қасиеттерін де арттырады.
Оқыту әдіс-тәсілдерін топтау да әлі толық шешілген жоқ. Оның қиындығы ... әдіс ... ... ... ұштасып жатады.
Өткен ғасырдың да, қазіргі уақыттың да әдіскер ғалымдарын оқушылардың
сөздік қорын ... ... бұл үшін ... жұмыс түрлері мен әдіс-
тәсілдерін қолдану керектігі туралы мәселелер толғандырды.
М.Жұмабаев баланың ... ... ... ... әдіс-
тәсілдерін ұсынады: а) сахналау; ә) сурет бойынша әңгіме; б) әңгіменің бір
бөлімін алып тастап айта ... в) даяр ... өз ... ... ... хат жаза ... ғ) бір белгілі әңгімеге ұқсас ... ... ... айта білу т.б ... ... атап ... ... пайдалану да
балалардың тілін дамытуда құнды ... ... ... С. ... ... ... оқытудың әдістемесі» атты еңбегінде оқу
барысында кездесетін бейнелі тіркестер, ауыспалы ... ... ... ... ... сөздер түсінуге аса қиын болады
деп сқазақйды. Осы тұста ғалым оларды түсіндірудің тәсілдерін де ортаға
салады. Мысалы, ... ... ... ... ... ... мағынасын әдеби шығармалардан алынған үлгілер бойынша ... ... ... емес затты атайтын ... ... өзін ... ... ұғымдарды сипаттайтын таныс емес сөздерге синоним таңдау
жолымен түсіндіру керектігін ескертеді. Осы әдістердің ... ... ... ... ... және ... ... анықтама беру сияқты әдістерді
де ... ... ... тілін педагогикалық жақтан үйрету әдістеріне: қазақ
тілін әдебиет материалдарымен байланыстырып өту, ... ... ... және ... ... ... түсіндіру, мазмұндау
және мәнерлеп оқыту әдістерін;
Қазақ тілін теориялық жақтан ... ... ... ... түсіндіру және кітапты пайдалану әдістерін;
Қазақ тілін теориялық-практикалық жақтан үйрету әдістеріне: талдау,
тілдік материалдың түрін өзгерту, мазмұндау, сөйлем ... ... ... ... ... ... ... анықтаған әдістері бүгінгі күнде де өз құндылығын
жойған жоқ.
Сонымен ... ... ... ... сүйене келе, қазақ
тілі сабақтарында оқушылардың тілін ... ... ... ... ... ... (сурет бойынша әңгіме құрау, сипаттау; ... ... ... ... ... ... ойын ... (ребусты шешіп, шешуіндегі сөзбен әңгіме құрап айту;
сөзжұмбаққа тапсырма-сұрақ табу);
3) проблемалық әдіс (даяр әңгімені өз ... ... ... ... ... ұқсас екінші әңгімені ойдан ... ... ... орындау).
Қазақ тілі сабақтарында көрнекілік әдісін қолданудың маңызы өте ... ... ... оқу ... ... елеулі ықпал жасайды, оқушы
ойының мазмұны мен құрылымын анықтайды.
Қазақ тілі ... ... ... ... ... ... ... оқушылардың тілін дамытуға мүмкіндік береді. ... ... ... ... ... ... ... кез-келген көрнекі
құрал түсіндіріледі, талдқазақды, ... ... ... ... не
қосымша хабардың көзі болып ... Бұл әдіс – оқу, ... ... ... өзіндік жұмыс тұсында қолданылатын ... ... ... ... ... ойлауды дамытады
және балалардың бақылағандарын сөзбен дұрыс айтып ... одан ... ... ... тілі ... ... тілін дамытуда көрнекілікті
қолдану мүмкіндігі орасан мол: айнала қоршаған дүниені бақылау, ... ... ... оқушылардың жинаған заттары, құстардың тұлыбы,
кинофильмдер, диафильмдер, түрлі оқулықтағы суреттер т.б. ... ... ... ... ... ... білімдері мен сезімдерін жоспарлы ... ... ... ... байланыстырып сөйлеуін жетілдіруі
сөзсіз.
Ал «Сендердің алдарында – қаланың картасы. мектептен стадионға дейін
қалай ... ... ... әңгімеңді айтып бер» тапсырмасы
оқушылар үшін қызықты, ... ... ... өз ... ... ... тілі сабақтарындағы сөйлеуге қатысты көрнекіліктің басты түрі –
суреттер. Сурет бойынша жұмыстың кіші жастағы оқушылардың ... ... ... бар. ... сынып оқушыларының суретті қызыға
қарайтындықтарын және суретпен ... ... ... ... ... ... сөйлеуге үйретуде осы жұмыс түрін
де басты назарға алуға болады. Мұғалім көбінесе жеке ... ... ... ... үшін 2-4 ... «Қазақ тілі» оқулықтарында төмендегідей мазмұндағы
тапсырмалар орын алған: «Сұрақтар бойынша ... ... бер: ... аң? Түсі ... Оның ... қандай болады? Түлкі қандай жерді
мекендейді? Ол немен қоректенеді?».
Ойын әдісі – атадан балаға мұра ... келе ... ... ... ... ... бірі ... Бала өмірі ойынға
байланысты. Бала ... ... ... бұл − ... ... ... адамның көптеген ерекшеліктері дамиды, өмір сүру барысында ол
түрлі жолдармен жарыққа ... ... ... өздеріне тән
ерекшеліктерін еңбектену барысында көрсетсе, ал ... ... ... ойын ... ... ... ойын арқылы да ала алады. Сондықтан сабақтағы ойын
арқылы ... ... ... ... ... Ал ... өз мақсаты,
жоспары, тәрбиелік мәні, ерекшеліктері болады.
Қазақ тілінде ... ... орны ... ... ... ... сабақтың әр кезеңіндегі орны мен міндетін
және мақсатын дәл ... оны ... ... мен ... ... игеруіне, шеберлік танытуына қажетті материалдардың
жиынтығын алдын-ала ... ... ... ... белсенді
қатыстыруға байланысты. Мұғалімдер дидақтикалық ойындарды тек ойнату ... ... ... бастауыш сыныпта өтілетін пәндер бойынша түсінік, ұғым,
іскерлік дағдыларын дамытып, ... ... ... дағдыларды сапалы
меңгерту мақсатын көздейді.
Бастауыш сынып оқушыларын жазбаша байланыстырып ... ... ... ... ... орны зор.
«Сөзжұмбақ» – жалпы танымдық ойындардың ... ... ... өте көп. Олар: крассворд, ребус, чайнворд, криптограмма т.б.
Бастауыш сыныпта ... ...... ... ... үшін оқушы көп ойлқазақды, ізденеді. ... ... ... ... ... керек. Сұрақтар бірізді болмай, бірін-бірі
қайталамай әр түрлі ... ...... ... ... ... Rebus – ... емес, заттардың, құралдардың
көмегімен бейнелеу деген ұғымды білдіреді. Ол ... рет ... ... ... ... Ол ... жаңа жыл ... адамдар арасында
жергілікті өмір тіршілігінен алынған тапқырлық сөздер түрінде айтылған.
1) Ребусты құрастырмастан бұрын алдын-ала мағыналы да ... ... ... ... қиын ... ... ... адамдардың айтқан
лұғатты сөздері таңдап ... ... шешу үшін ... ... ... ... ... таңбалар қолданылады: а) ребусты
шешу үшін алдымен балалар суреттегі бейнеленген ... ... дәл ... ә) ... ... аты атау ... ... тұруы керек: аймақ,
алап, жәрмеңке т.б.б) Ребуста бейнеленген зат бір екі немесе одан да ... ... ... ... ... ... – киім ұғымын, емен- ағаш
ұғымын т.б.
2) Ребуста сөздің алдына немесе ... үтір ... қою, сол ... және ... әріпті алып тастау қажеттігін көрсетеді. Жоғарыда
айтылғандай, кейбір ребустарда, алынып тасталған үтірлердің ... ... ... Сөз ... ... дыбыстар бейнеленген суреттерде
қажетсіз болса, онда сол әріп сызылып немесе шеңбермен қоршалады. Бұл ондай
әріптер оқылмайды дегенді білдіреді. Сонымен ... ... ... салынса,
табылған сөз де теріс оқылады.
Мұғалім балаларға осындай толық мәлімет бергеннен ... ... ... құрастыртуға болады. Мұғалім төмендегі ребуста достық жайлы
айтылған нақыл ... ... ... Ал, ... ... шешу ... логикалық ойлауға үйретеді.
Крассворд шешкізу – тек ... ... тек ойын ... үшін жасалмайды. Крассворд – тоқылған сөздерден ... ... ... ... ... cross – қиылысқан және word – сөз ... ... ... ... - ... ... тор ... белгілі
бір сөздермен толтыру арқылы құрастырылатын жұмбақ-ойын. Ол баланы ойлануға
жетектейді. Крассвордты көбінесе сөзжұмбақ деп атайды. Бұл, ... ... ... де ... ... ... шатастырмас үшін крассворд
деп нақты атауымен атаған жөн болар еді.
Қазақ тілі сабақтарында оқушыларды тілін дамытудың бір жолы – ... ... ... арқылы оқу материалын оқушының өздігінен түсінуі
мен шешуі болып табылады».
Эвристикалық әдістің басты ерекшеліктері:
1) Оқушының танымдық әрекетіндегі жоғары ... ... ... ... ... туғызады.
3) Өз бетінше оқу әрекетін қалыптастырады.
Бастауыш сынып оқушыларында проблемалық жағдаят ... ... ... ... ... ... ... Ойға күш түсіретін проблемалық
жағдаят оқушының эмоциялық көңіл-күйіне әсер етеді. Әрі таныс, әрі бейтаныс
мәселелерді қатар ... ... ... ... ... тез ... ... ынтасын, ерік-жігерін бір бағытқа ... Бұл ... ... одан ... ... ... ... итермелейді.
Әрбір оқушы тапсырманы өз жолдастарынан бұрын шешуге мүдделі болады. Дұрыс
ұйымдастырлған ... оқу ... ... ой ... ... жинақтау, қорыту, т.б.), шығармашылық қабілеті қалыптасады,
танымдық ... ... ... бағалау кезеңінде «Сынып оқушылары
тіл апталығына қызу ... ... ... ... ... Сен хабарландыруды қандай ... ... ... ... асырылуы, сөзсіз, оқушының ойлануына, алған білімін
жазбаша сөйлеуінде қолдануына мүмкіндік ... ... ... ... ... ... ... жазуды төмендегідей үлгіде іске асырады:
«Хабарландыру
Қазанның 10 мен 15 аралығында 2-сыныптықтар арасында тіл апталығы
болады. Өтілетін орны – кіші мәжіліс ... ...... а-сыныбы»
Енді осы әдіс-тәсілдерді бастауыш сынып мұғалімдері ... ... ... ... арқылы сипаттап көрейік.
Үлгілі тәжірибесімен ел алғысына бөленіп жүрген ... ... ... ... ... ... Ол – ... қаласындағы №12
қазақ орта мектептің бастауыш сынып мұғалімі, Қазақстан Республикасы білім
беру ісінің үздігі. ... ...... мол білімін
әдістемелік, шығармашылық ізденіспен байыта білген, оқыту әдіс-тәсілдерін
түрлендіре қолданып, мамандығын жете меңгерген ... ... ... ... ... ... тіл дамыту жұмыстарының
түрлеріне тоқталады:
1. Балаларға белгілі тақырыпта (баспасөз бетінен) ... ... ... аяқтауға кілт боларлық сюжет ұсыну.
2. Әңгіменің, ертегінің сюжетін бастап беру, аяқтауды оқушыға тапсыру.
3. Ұйқас ұсыну арқылы өлең ... ... ... ... әңгіме жазу.
5. Мәтін бойынша мақал құрастыру.
6. Табиғат құбылысына байланысты жұмбақтар шығару
7. Берілген мәтіндегі бір ... өзі ... ... ... ақын, жазушы шығармасына еліктеп, өлең, әңгіме жазу.
9. Берілген тірек сөздер арқылы ... ... ... ... ... мұндай мұндай тапсырма түрлерін сынып оқушыларының ... ... ... ... қабілетінің даралығына
қарап жүргізетіндігін айтады. Мұндай түрлендіре ... ... ... ... ... тудырып, шығармашылық ізденіске ... ... ... ... жаңылтпаштар құрастыру да – байланыстырып
сөйлеуге үйретудің бір жолы.
Салыстыру тәсілі арқылы жаңа ұғым, ... ... ... ... да
оқушылардың тілін дамытары сөзсіз. ... ... ... ... ... айырмашылықтарды таптыру тапсырмаларының
берілуі осы ... ... ... ... ... ... Жылыой ауданы
№1 мектептің бастауыш сынып мұғалімі Қ.Биманова төмендегідей тапсырмаларды
ұсынады:
1. Несіпбек Айтовтың «Киіз үй» және ... ... ... киіздің айырмашылғын айтып көр.
2. Бұқар жыраудың «Бөгенбай», «Қабанбай», «Наурызбай» өлеңдеріндегі
ұқсастықтарды ата.
«Қазақ тілі» оқулығында кейіпкерлердің ... ... мен ... ... ... ... оқушылар бойында бақылағыштық
қасиетті қалыптастырады»,–дейді тәжірибелі ұстаз. Ә.Асылбековтың «Түлкі мен
тиін» мысалын ... ... ... мен ... мінездемені олардың сыртқы
түр-тұрпаты тұрғысынан емес, мінез-құлықтары, түрлі әрекеттері ... ... ... айтады. «Тиін – өз ісін білетін кейіпкер. Ол алдауға
түе бермейді. Оның бір айласы ... ...... ... ... ... айналасындағылардың бәрін алдағысы келеді. Басқаға ор қазамын деп, өзі
орға түсіп қалады». Оқушылар мұндай ... ... ... ... ... жебе» романынан үзінді етіп берілген «Бала
Тұрар» мәтіні бойынша жұмыста тәжірибелі ... ... мен ... ... отырып, оқушылардың өздеріне мінездеме бергізеді. Үйден
олардың түр-тұлғасын ... ... оны ... ... ... ... ... арқылы оқушылардың танымдық білімінің артуына, ой-өрісінің
жан-жақты жетілуіне мүмкіндік ... ... ... ... үлкен мән береді. «Неліктен бүкіл сынып ... ... ... ... «Ал ... Айбаровқа не үшін күлді?» ... ... ... кез келгені жауап бере алмағанмен, ол жөнінде бәрі
дерлік ойлқазақды. Бұл балалардың қиялының ұшталуына ... ... ... ... ... ... оқушыларының тілін дамытудың бір жолы – «пәнді оқытуда
эвристикалық тәсіл арқылы оқу материалын оқушының өздігінен түсінуі ... ... ... ... ... ... белсенділігін арттырып, жеке тұлға
болып қалыптасуына ... ... Бұл ... ... жеке тұлғаның физиологиялық қасиеттерін: көру, есту, сезіну, ойлау;
2) интеллектуалды қасиеттерін: салыстыру, ... ... ... ... ... ... ... эмоционалды көтеріңкі
көңіл-күй, бейнелік, ... ... ... ... көре білу қабілеті;
4) Жеке бас қасиеттерін – ... ... ... ... ... жасай білу, мінез-құлықты дамытуға
болады.
Эвристикалық әңгіме әдісінің басты ерекшеліктері:
1) оқушының танымдық әрекетіндегі жоғары белсенділігін арттырады;
2) білімге ... ... ... өз ... оқу әрекетін қалыптастырады.
Ғалым С.Рахметова мәтін бойынша эвристикалық әңгіме ... ... ... меңгеруге мүмкіндік туғызатынын, оқушылардың
өз беттерімен ... ... ... ... ... ... ... білдіруге көмектесетіндігін «Қазақ тілін оқыту
методикасы» оқу ... атап ... ... ... шығармаларды
оқығаннан кейін әңгіме эвристикалық сипатта мазмұнын айту ... ... өз ... ... ондағы басты ойды айтуға бағытталады».
Мысалы, М.Әуезовтың «Кешкі дөң басында» әңгімесін қорытындылап,
жинақтау үшін былайша жоспарлқазақды:
І. Жаздың жайлы кеші.
ІІ. Күн батар ... Дөң ... ... ... ... әңгімеленеді:
І бөлік. Жаздың жайлы кеші:
а) қоңыр салқын леп еседі;
ә) дымқыл, тұнық ауа;
б) зәрі, ыстығы қайтқан күн;
ІІ бөлік. Күн батар кез:
а) қара көк ... ... ... ... ... ... ... жалынындай;
в) алтын шатырдай қызғылттқазақды;
ІІІ бөлік. Дөң басы:
а) у-шу, ... ... сары ... ... ... ... ... сезім туады;
в) белгісіз үміт күткендей;
г) қомағай көз (айналаны шарлайды, іздейді, қарайды, ... биік ... ... ... ... көрінеді.
Немесе осы үш бөлімге мынадай сұрақтар қойып, оқушыларға өз білгендерін
әңгімелетуге де ... ... ... ... кеші ... Күн ... ... аспан қандай болады?
б) Дөң басы қандай?
Бердібек Соқпақпаевтың «Қамқорлық» әңгімесі бойынша «Қожаны ... ... ... «Бұл ... ... ... ... деген сұрақтар беру арқылы әр оқушының ойын, көзқарасын білу
арқылы оқушылардың тілін дамытуға ... ... жас ... ... ... терең оқып, жете білуге өз елін, туған
жерін сүюге тәрбиеленуге тиіс. Егер бала ... ... өз ... ... - ... ... қазақ тілінің қасиетін қазақ
сүтімен ... ... өз ... ... ... ... ... толыққанды өз халқының өкілі бола алмайды.
Баланы тәрбиелей отырып оқыту, халықтық педагогикағакөңіл қою қазіргі
өмір талабы. ... ... ... да ... бауырмалдықты, сезімталдықты
қастерлеген. Отбасындағы туған – ... ... ... ... салты.
Осындай әдет – ғұрып, салт – сқазақмызды балаға сіңіруде қазақ тілінің,
оқу сабақтарының орны ... ... ... ... ... ... негізгі мәселе – сөздік
қорларын арттыру, тілін дамыту. тіл ... ... ... ... ... ... мағынасындұрыс түсініп, шапшаң оқуын жетілдіру. Оқушы
өз қазақ тілінде өте таза, көркем сөйлеуге, автордың көзқарасын ... ... ... ... тілін дамыту мақсатында жасалатын ... көп – ақ. ... эссе ... өлең ... белгілі бір
тақырып аясында шығарма жазу. Оқушыларға өз ойынан ... ... ... ... да ... ерекше.
Қазіргі заман талабына сай сабақ түрлері ... ...... ... ... ... түрленіп өтіліп жүр. Бұл сабақтардың ... ... ... ... ... ауыз ... үлгілеріне өте бай. Онда қазақның нәрестеге,
әженің немереге амқазақт етіп қалдырған мол мұрасы бар. ... ... оқи ... бала тілі ұштала түсері хақ.
Баланың жеке басылық дамуына оның сөйлеу тілінің дамуы ... ... Тіл ... сайын баланың ой - өрісі шарықтап, қиялы, ақыл –
ойы ... ... ... ... ... жұмбақтар, мақал – мәтелдерді
әр сабақ сайын жүйелі пайдалқазақ білсек, бала тілін ... ... ...... ... жол. ... негізі – бастауышта»
деп тегін айтылмаған. Бастауыш сатысы – ... ... ... ... қалыптасуының қуатты жүретін кезеңі. Қуатты кезеңдегі ... ... ... ... асыратыноқу пәнінің бірі – қазақ тілі. «Қазақ
тілі» - 1 сыныпқа арналған оқулық. Ол ... ... ... соң, ... ... ... оқытылады.
«Қазақ тілі пәнін оқыта отырып, оқушыларды оқуға, сауатты жазуға және
тіл арқылы қарым – қатынас жасау ... ... ... ... өз
ойы мен пікірін ауызекі және жазба тілде айқын да еркін жеткізе алуға
үйретеді. ... ... ... үйрету арқылы жан – жақты рухани байлық
пен адамгершілікке, еңбекке, ... ... ... ... ... Оқушының тіл заңдылықтарын зерделеп, қолдқазақ білу, ауызекі
сөйлеу мен ойын жазбаша беру біліктерін, дағдыларын ... ... етіп қою ... Оқушыныың таным белсенділігін арттырудың бір ... ... ... ... іске ... ... Тіл ... жұмыстарындағы
негізгі қоятын бағыт – бағдарым – оқушы ойын ... ... ... ... ... оқушы қызығушылығын ояту, жүйелі мазмұндатуға қалыптастыру.
Мысалы: 1 сыныпқа «Наурыз» мейрамы туралы өтетін болсақ, Наурыздағы
өзгерістер табиғаттағы жан ... ... ... ... ... «Наурыз» мейрамына байланысты өлеңдер, әңгіме, тақпақтар жаттатып
оқушының тілін ... ... ... мейрамындағы салт – ... ... ... ... мен ... көже» туралы айтып ... Одан соң ... ойын ... де, ... ... жазбаша қағаз
бетіне түсіреді. тіл дамыту ... ... ақыл ... ... эстетикалық тәрбиесі қалыптасады. Бір –бірімен достық қарым –
қатына мәселесі де дұрыс жолға қойылады.
Баланың тілін дамуына ... ... ... тағы бір ...... ... кеңейіп, әдеби жанрды тани білуге ... ... ... ... тақырып, кейіпкер, оқиға туралы қарапайым
мағлұматтан ... ... ... ... ... түсініктерді ажыратуға
үйренеді. Қазақ тіліндегі мәтіндер бойынша балалар кейіпкерлерге ... ...... ... ... суреттеме береді. Ұйқас
түрлерін салыстырып, бейнелілігін тауып оқуға үйренеді.
Мысал ретінде. «Күз», «Қыс», «Көктем», ... ... ... қар ... күн ... ... жапырақтар сарғаяды.
Көктемде қар ериді, күн жылынады.
Осы мезгілдеріне байланысты мақал – мәтел, жұмбақтар ... тіл ... ... ... жатады, жаз тұрады.
Жоқ болса да қол – аяқ қаз тұрады. ( ... жоқ қолы ... ... біледі. ( Терезедегі қырау)
Мақал – мәтелдер жыл мезгілдеріне байланысты:
Жаз дайындап ... қыс ... ... ... ... – қыста қуқазақр.
Қыстағы қар, жаздағы жаңбыр – жерге жауған нұр.
Сәуір болмай, ... ... ... болса,күн күркірер, күн
күркіресе, көк дүркірер.
Сонымен қатар тіл ... ... тағы бір қыры – ... ... құрастырумен қатар жаңылтпаштар, өтірік ... ... ... жас ... ... ... ... қазақ тілін
игеруіне орай, мақал – мәтелдер, жаңылтпаш, ... ... ... ... ... жас ... ... – оқушының жүйелі ойлау қабілетін тудырып, шығармашылық
ізденіске бейімдеушілігін молайтады, тіл байлығын ... тіл ... ... ... ... іске ... әр оқушы өз бетінше жұмыс
істеуге қалыптасады. Бала жұмысына сын ... ... ... ойын ... ашық айта ... ... ... берілген тапсырманы біртіндеп
күрделендіре түсіп, шәкірт бойындағы ... ... ... ... ... және ... ... қауымының негізгі мақсаттарының бірі ... « ... ... ... ... ... үшін ... кітапшасы мен І класс оқушыларының тілін дамытуға арнап шығарған
І О ... тіл ... ... ... ... ... зор ... тіл дамыту жұмысына бағдарламада сағаттардың аз берілуі, бұл
жұмыстың мектептерде ... ... ... келе ... ... өте ... айтылған.
Алайда бұл суреттер әрі алғашқы ... әрі ... ... қалай қабылдайтыны байқаудан ... ... ... іріктелуі мен мазмұнына кемшіліктер байқалады. Сонымен
қатар ... ... ... ... эстетикалық талғамын
тұрпайыландыратындай, класқа арналған суреттердің ішінде « Көмек», «Бие»,
«Қораз», ... ... ... ... ... жүйелі әңгіме
құрау үшін балалрдың түсінігіне ауыр. Мысалы , І классоқушылары « Көмек»
суретіне өздіктерінен ат қол ... ал « Бие» «Ақ ... ... ... ... құрай алмады.
Сол кезде шыққан ІІ класқа, ІІІ ... ... ... де ... ... де ... Үш ... арналған суретерде жүйелілік принцип сақталмаған. ... ... ... ... ... ... ... кейін
материалдар дұрыс орналаспаған.
ІІ. Тақырып таңдауда да бір дидактикалық принцип толық салмағандықтан
үш класта бір тақырып 3 рет ( ... 2рет « ... « ... ... ... ... Қай класта жұмыстың қандай түрлері ... сол ... ... ... ... ... терминдерінің өзі үш кластаекі түрлі қолданылған.
Сонымен қатар осы кезде жазылған ІІ кластың « Қазақ тілі» ... ... ... ... Х.Арғынов пен Ғ.Сүлейменовтың « Қазақ
тілін оқыту жөнінде» еңбегін де атау ... ... ... ... балаларлың түсінуінің маңызы,
әсіресе түсініп оқу мен мәнерлеп оқудың балаларға шығарманың мазмұнын
меңгертудегі ... ... ... шығарманы, ғылыми мақалаларды оқу, оқылған шығарманы
бөлімге бөліп, ат қою, талдау, шығармаға жоспар жасау, ... мен ... ... ... ... жұмыстарына берілген әдістемелік ... ... ... ... көзделген.
Бастауыш мектептердегі оқыту әдістемесі 1965 жылдардан бастап алғаш
рет ғылыми – зерттеу оъектісіне айнала бастады.
Мысалы, ... ... ... ... т.б ... ... тілін дамыту әр қырынан ... Бұл ... ... «Сөз ... ... ... түбірлес
сөздер мен омоним сөздерді бір- бірінен ажыратып түсіндіру қажеттігі»
туралы ... ... ... пен ... кітаптарындағы тіл
дамытуға арналған жаттығу үлгілерін М.Жазыбаев пен ... ... көп саз ... ынталандыратын ұтымды ойын түрлерін, М. Бүрілбаев
пен Р. Мұраталиев кітабындағы сөз мағыналарын меңгертуге ... ... атап ... ... ... –ақ бастауыш кластарда «Қазақ тілін»
оқыту ... ... ... Т.Әбдікәрімова т.б. өздерінің
мақалалары мен нұсқауларыда пәаралық байланыс ... ... ... ... ... реңктерін меңгерту әдістерін де назар
аударады.
Сыныбы: ... ... М. ... «Өткен күн».
Сабақтың мақсаты:
1) Білімділік: Оқушылардың Мағжан Жұмабаев туралы алған
білімдерін тереңдету. Бабаларымыздың ... ... ... ... ... ... Дамытушылық: Оқушылардың ой - өрісін,сөздік қорын,
сөйлеу шеберліктерін, тіл ... есте ... ... Тәрбиелік: Отансүйгіштікке, табиғатты аялауға,
адалдыққа, ержүректікке тәрбиелеу.
Сабақтың түрі: Аралас сабақ.
Сабақтың әдісі: Түсіндірмелі, сұрақ – ... ... ... ... қазақ тілі.
Сабақтың барысы
І. Ұйымдастыру кезеңі. Оқушылардың назарын сабаққа аудару.
ІІ. Үй жұмысын ... ... ... ойыны. сұрақтарға жауап бере отырып, «Арналы бұлақ» - асыл
сөз»деген бөлімді ... Сол ... 20 – Асыл сөз ... ... ... 50 – Аңыз дегеніміз не?
3. Оң жақтағы 10 – Ертегінің қандай түрлері бар?
4. Оң ... 30 – ... деп ... адамды айтамыз?
5. Сол жақтағы 30 – Ер Тарғын ... ... ... ... 40 – ... ... ... Оң жақтағы 20 – Мақал мен мәтелдің айырмашылығы не?
8. Ортадағы 90 – Төле би неліктен ... ... Сол ... 10 – Қыз ... жырыннан үзінді оқы.
- Балалар , «арнайы бұлақ – асыл сөз» ... ... ... ... Енді ... тақтаға қарап
сөзжұмбақ шешейік.
Сөзжұмбақ жауабы дұрыс шешілсе, қарамен қоршалған
торкөздерден» Туған жер» сөзінің баламасын оқуға болады.
1. Қалың ағаш өсетіннулы жер. (Орман)
2. Қазақтардың үй ... ... ( ... )
3. «Ел « ... ... ... ... рәміздердің бірі. ( Ән ұран)
Қарамен қоршалған торкөздерден қандай сөз шықты?
- «Отан». Дұрыс айтасыңдар. Отан дегеніміз ... ... ... ... Олай ... «Туған жер», «Туған өлкем», «Отан» туралы қандай
өлеңдер, мақал – ... ...... ... ... Жаңа ... ... өлке – тұнған шежіре.
Мағжан Жұмабаев «Өткен күн».
Балалар, жаңа ... ... ... ... зер салайықшы.
Бұл бөлімде бабаларымыздың тарихынан сыр ... ... ... ... баласының немесе бүтін бір жұртының өткен өмірін болған күйінде
айнытпай ... Ал ... ... – сол ... оқиғаны негізге ала
отырып, көркем тілмен жеткізу, яғни әдеби тілмен ... ... ... ... ... ... ... жасау, көркем бейнелерп туғызу. Халық
басынан кешірген ... ... ... ел ... көсемдер, мақтан тұтар
ерлер болған. Осы бөлімде сол жақсы адамдар туралы солар өмір ... ... ... өмір сүрген кезең туралы оқып білеміз.
Бүгін Мағжан Жұмабаевтың «Өткен күн» өлеңімен танысамыз.Сендер Мағжан
Жұмабаев ... ... ... білесіңдер.
1. Мағжан Жұмабаев жайлы білетіндерін сұрау.
- М. Жұмабаев кім? Қайда және қашан дүниеге келген? ... ... ... білесіңдер?
2. Өлеңді мәнерлеп оқып беру.
3. Оқушыларға мәнерлеп оқыту.
4. Картамен жұмыс. (Картадан өлеңде ... ... ... ... , ... жұмыс: Мағжан Жұмабаев туралы мағлұмат жаздыру.
1. Өлеңнен қазақтың жері қалай ... ... ... Халықтың
қайрымдылығы, жомарттығы айтылған жолдарды, батырларға тән қасиеттер
суреттелген жолдарды тапқызып ... ... ...... тостаған.
Бұйрық – бұл жерде : тыныш,бейбіт.
Тостағанмен не ішеді?
Тірек сызба сыздырту.
ІV. Сабақты бекіту.
1. Өлеңде айтылған хандар, билер, ... ... ... ... ... ... Қанжығалы Бөгенбай, Қаз
дауысты Қазыбек.
2. Өлеңге сүйеніп, шілде ... дала ... ... ... ... – жауап:
1. Өлеңде қандай өзендер аталған?
2. Өлеңде ағайынның қандай қасиеттері сөз болады?
3. Өлеңде қазақ хандарынан кімдер аталған?
4. ... ... ... ... аты ... ... ... билерінен кімдердің аты аталған?
6. Өлеңде ақын нені жырлайды?
V. ... ... ... ... ... ... Нені ... Нені
білдің? Нені білгің келеді?
VI. Үйге тапсырма. ... ... оқу, ... ... Байболаева «Өткен күн» тақырыбында жүргізген сабағында баланың
тілін дамытуға байланысты ... ... ... ... ... сөздік жұмыстарын жүргізді.
- Тарихқа шолу, мақал – мәтел, сұрақ – жауап арқылы ... ... ... ... жасады.
Жоғарыда айтылған озат мұғалімдер тәжірибелерді жинақтап және оларды
басшылыққа ала отырып, ... ... ... ... ... ... беруді жөн көрдік.
Пәні: Қазақ тілі
Сыныбы: 3
Сабақтың ... ... – ақ ... ... М. ... ... – ақ бала өлеңінің мазмұны мен
идеясын ашу. Оқушыларға ... ... ... және
адамдар мен жануарлар үшін келетін қиындықтары жайлы
түсініктерін қалыптастыру;
2) Оқушылардың шығармашылықпен жұмыс істеуіне ықпал
ету, сөздік қорын ... өз ... ... ... ... ... ... Табиғат тамашасына сүйсіне білуге тәрбиелеу.
Сабақтың түрі: Жаңа сабақ
Сабақтың әдіс – ... ...... ... ... Қыс ... барысы
І. Мотивациялық –бағдарлау кезеңі.
( Ой қозғау, жұмбақ шешу)
Шқазақмен зырғып желдетіп,
Шаңғы, коньки тебеміз.
Аққала жасап ойнайтын,
Қай ... деп ... ... ... ... ... ... жауады
Түн ұзарады
ІІ. Операциялық – орындаушылық кезең
(суретпен жұмыс)
-Балалар, қазір қыс ... ... ... ... ... өз ... сендер қыс мезгілін қалай суреттер едіңдер?
( оқушылардың пікірін ... ... қыс ... ... ал ... ақын ... қыс ... жазған екен.
(Өмірбаянымен таныстыру )
Ақын жазушы
Алматы облысы
Армысыңдар,Достар,
Нарынкөл ауданы
Қарлығашым келдің бе?
Шалқар ауылы
Аққулар ұйықтағанда,
Шуағым менің.
Сергіту сәті
« Ұйқасын тап»
Аппақ доп тауып, Бата ... ... ақ... Үсті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... – бағалау кезеңі
- Дала қандай күйге енді?
- Адамдар суықтан қалай ... Сен ... ... ... ... ... қандай?
Қыс ... ... ... ... тақырыбы: Ержүрек қыз. Ә. Нұршайықов.
Сабақтың мақсаты: Мәтінді түсініп оқуды іске асыру.
Сабақтың міндеттері:
1) ... ... ... ... ... ... ... Батырлыққа дәріптеу отаншылдыққа
тәрбиелеу.
Сабақтың түрі: Аралас сабақ.
Сабақтың әдіс – тәсілдері: әңгімелесу, ...... ... ... ... ... ... барысы
І. Мотивациялық – бағдарлау кезеңі.
- Балалар, бүгін біз батырлар әлеміне саяхатқа шығамыз. Олай ... ... ... ... ... ... ... бару үшін мына тапсырмаларды орындауымыз
керек екен.
-Тапсырманы орындауға әзірміз бе?
-Иә
1. Балалар, өткен сабақта қандай әңгімемен ... ... ... ... Олар қайда келе жатты?
4.Олар ашық алаңқайда нелерге кез болады?
5. Олар ... ... ... ... Бөгенбай кімге ақ батларын берді?
7. Бұл батырлар не үшін шайқасқан?
- Осы батырлар жөнінде не ... ... біз ... еліне де келіп жеттік.
-Батырлар елінде көптеген батырлар, ержүрек қыздар өмір сүреді екен.
- Бұл ... қыз кім ... ... ... ме?
- Иә.
- Балалар, « Ер жүрек» дегенді қалай түсінесіңдер?
- Батыр мен ержүрек ... ... ... ... ... « Ержүрек қыз» әңгімесімен танысамыз.
- Қане балалар, бұл әңгімеде не ... ... деп ... Дұрыс, балалар.
ІІ. Операционалдық – орындаушылық кезең.
а) Кіріспе әңгіме
Оқулықпен жұмыс
1. ... ... ... ... ... ... жұмыс
Пулимет – әскери қару
максимка – пулиметтың аты
4. Мәтін мазмұны бойынша жұмыс
1.Комиссар қандай ... ... ... Мәншүк не жазыпты?
3. «Масимка» ненің аты?
4. Мәтін неліктен «Ержүрек қыз»деп атаған?
5. Мәтінді басқаша қалай ... ... ... ер ... ... ... ... оқы.
Шығармашылық жұмыс
-Балалар енді осы мәтінге байланысты ержүректін, ... ... ... ... ... туса – ел ырысы,
Жаңбыр-жауса – жер ырысы.
2.Ерді намыс өлтіреді,
Қоянды қамыс өлтіреді.
3. Ер жігіттің екі сөйлегені ... Ер ... – ел ... ... – ел.
6. Ердің сөзі біреу.
Шығармашылық жұмыс
- Әңгіме мазмұны бойынша жоспар құру. Жоспар ... ... ... өтініші.
2) Жаудың шабуылға шығуы
3) Мәншүктің жарақаттануы.
4) Мәншүктің ерлігі.
5) Жаудың кейін шегінуі.
ІІІ. Рефлекциялық – орындаушылық кезең.
Үш қатарға ... ... ... ... ... – кескі ұрыстардың кейбір тұстарын суреттеп бер.
ІІІ. Қатар
« Мен соғысты жек көрем » атты ... ... ... ... ... ... ... – қасіретін, зардаптарын жазу.
Бағалау. Оқушыларды мақтай отырып бағалау.
Үйге: Мәтінді түсініп оқу. М.Мәметова туралы деректер жинау.
ҚОРЫТЫНДЫ
Бала тілінің ... - ең ... да ... ... ... ... ... баланың алдында дұрыс сөйлеуге қажеттілік ... ... бала ойын ... ... ... ... қарым-қатынас
жасау барысында жағдайға қарай, яғни қалауы бойынша сөйлейтін болса, енді
оқу ... ... ... оны ... ... ... Бұл
психологиялық және педагогикалық ... ... ... ... ... тіл ... ... жүргізудің керектігін аңғартады.
Тіл дамыту – балалардың сөздік қорын байытуға, мағынасын түсініп, ... дәл ... ... өз ... ... екінші біреуге жеке
сөйлемдер арқылы, логикалық, ... ... ... ... ... ... ... , жазбаша дұрыс білдіруге, яғни, «нәрсенің ... ... ... ісін ... ... ... беруге» үйрету жұмысы.
Қазақ бастауыш мектебіндегі тіл дамыту жұмысының ғылыми негізін қалаған
ғалым С. Рахметқызы бастауыш ... тіл ... мына ... бағыттарды
қамтуы қажет деп сқазақйды:
1. Оқушылардың сөздік қорын дамыту. Мұнда: а) жаңа сөздер ... ... ... ... сондай-ақ балалардың бұрыннан сөздік қорында бар
сөздердің ... ... ә) ... ... ... құралдарды
үйрету; б) синонимдермен, омонимдермен жұмыс; в) антонимдермен жұмыс; г)
көп мағыналы ... ... д) ... ... ... жұмыс; е) мақал-
мәтел, жаңылтпаштарды үйрету; ж) оқушылардың үйренген сөздерін ... ... ... ... Сөз ... ... жұмыс жүргізу.
3. Байланыстырып сөйлеуге үйрету. Мұнда балалар оқығандары ... ... ... ... ... айтып, жазбаша
баяндауға үйренеді, сондай-ақ ұсынылған тпқырыптар бойынша ... ... өз ... , ... ... ... ... осы жұмыстардың әрқайсысына теориялық тұрғыдан ... ... ... ... байланыстылығына тоқталады. «Бұл жұмыстар бір-
бірімен байланыстырыла қатар жүргізіледі. Әсіресе байланыстыра сөйлеуге
үйрету жұмыстарында ... ... ( ... және сөз тіркесі мен сөйлем
құрау жұмысында) үйренген білім, дағды, шеберліктері ұштасады, яғни ... ... ... ... ... ... графико-орфографиялық
шеберліктері іске асырылады».
Осы бағыттарды және өз нысанымызға сәйкес психология, педагогика
ғылымдарының соңғы ... ... ... ... ... ... жүргізілетін тіл дамыту жұмыстарының мазмұны мен жүйесін
анықтап, ... ... ... үшін орыс және ... ... ... ... жүрген
жұмыстардың мазмұны мен жүйесі зерттеліп, ... ... ... ұлттық
ерекшеліктеріміз бен қазақ тіліміздің оқытылу дәрежесіне сай келетін
үлгілері ... ... және ... ... ... іздестірілді.
Мұнда жұмыс ең алдымен балалардың ұлттық салт-сқазақ, дәстүр мен ... ... ... ... нәрінен бастау алуына негізделеді.
2.Тіл дамыту жұмысын оқушылардың ... ... ... ... ... күшейтіп,шығармашылық белсенділіктерін
арттыратындай деңгейде жүргізу жағы қарастырылады. Мұнда, ... ... ... ... ... үйрету; олардың эмоциялық
есінің басымдығы ескеріліп, сқазақлы ұғындыруға ... ... ... және ... ... ... мен ... түрлерінің іске
асуына баса назар аударылды.
3. Тіл дамыту жұмыстары ... ... ... жеке
ерекшеліктеріне (темперамент, мінез, қабілет) сай келуі, яғни жұмысты
балалар толық ... ... ... болу жағы қатты ескерілді.
Байқау барысында бұл талаптарға тіл ... ... мына ... сай
келетіні анықталды. а) ... ... ... ә) сурет бойынша әңгімелеу,
б) балалардың өз жандарынан ... в) ... ... ертегі мысалдармен жұмыс ұйымдастыру.
Осылайша сөйлемдер және мәтін құрастыру, байланыстыра ... ... ... ... ... бейнелік құралдар мен ... ... тіл ... ... ... мына мақсат көзделеді: а)
оқушылардың бақылампаздық танымын кеңейту, ә) әр ... ... ... соның негізінде өз беттерімен қорытынды шығара білуге,
оны сезініп, пікір айтуға, пікірлерін ... ... ... ... ажыратып, сақтай білуге ... ... ... ... қазақ тіл нормасына сай, өз көзқарасын, өз
сезімін ниетін, ойын ... ... ... бере ... ... қажетті іскерлікке баулу, қазақ тілді сүюге, оның ... ... оны ... ... ... тәрбиелеу; в) оқушылардың іскерлік
қабілетін арттырумен қатар, оларды өз елінің ... ... мен ... қадір тұтатын, халқына шын берілген азамат болуға, бір-біріне
достық, бауырластық сезімге, сқазақлы да ... ... ете ... ... өткізілу әдістемесі негізінен үйрету; бақылау; жанр ... ә) ... ... б) ... мен ... ... Оқушылардың тілін дамыту жұмыстары мұғалімнің түсіндіруі, байқау,
әңгіме, сынау, іс-әрекет нәтижелерін қорыту әдістері арқылы және ... ... ... ... ... дерексіздендіру,
тұжырымдау тәсілдері, ойша қорытудың индукция, ... ... ... өтеді, сондай-ақ ассоциациялық әдістер де ... ... тіл ... ... ... ... ... бақылап, көңіл аударып жүрген ... ... ... ... яғни ... ... мен естігендеріне, экскурсияда
көргендеріне (табиғат, сурет, кино, қуыршақ театрының спектакьдері,т.с.с.),
сондай-ақ өздерінің ... ... оқу, ... байланысты алынды.
Сонымен қатар бастауыш мектеп балалары үшін тақырыптың дерексіз, ... ... ... көп пайдасы тиетіні ескерілді.
7. Оқушылардың айтқандарында ойды дәл, анық, жүйелі, ... ... ... мақалдап сөйлей алу, синонимдер қолдану
арқылы сөз мағынасын нақыштай түсу іскерліктеріне баса ... ... Жас ... ... ... ... қою ... әрине, алдымен
құралдар қажет. Бастауыш сыныптарға ... ... ... мақал-
мәтелдер мен нақыл сөздер, жұмбақтар мен ... және ... ... ... жинақтары, әрбір сыныпқа кешенді құралдар жасалаған жөн.
Сонымен ... ... ... ... ... ... келе,
Қазақ тілі сабақтарында оқушылардың тілін ... ... ... ... құрау, сипаттау; сызбаға қатысты сөздерді тауып, әңгіме
құрап айту); ойын (ребусты ... ... ... ... ... ... ... табу); проблемалық (даяр әңгімені өз жанынан
толықтырып айту; бір белгілі ... ... ... ... ... ... ... тапсырмаларды орындау) әдіс-тәсілдеріне ұсынуға болады.
Қорыта келгенде, бүгінгі күннің талабы әрбір бастауыш сынып мұғалімінен
тіл дамыту әдістемесін, оның ... ... ... ... ... әдістемесін тәжірибеге кеңінен енгізуді қажет етеді. Өйткені,
қазіргі кезең – ... жаңа ... Ол ... ... қазіргі бала,
келешек ересек адам өз бетімен білім іздей алатын, өзіндік шешімдер ... ... жеке ... ... тани алатын, сол арқылы өзгені де
өзіндей құрметтей алатын қазақ азаматы деп танылады. ... жеке ... – тіл ... ... ... ... ... ТІЗІМІ
1 Қазақстан Ресбупликасының 2015 жылға ... ... ... ... // ... ... – 2003, 26 ... –№332
2 Рахметова С. Бастауыш класта оқушылардың тілін дамытудың ғылыми-
әдістемелік негіздері (пед. ғыл. док. ...... 1994. - 434 ... ... Т.М. ... ... ... арқылы тіл дамыту.
Пед.ғыл.канд.дис. Алматы, 1993. – 165 ... ... Г.И. ... ... лексическую систему родного языка в
казахской школе: педагогика ... ... ... ... алу
үшін дайындалған диссертация. – Алматы, 1993.
5 Жұмабаева Ә.Е. ... ... ... ашу ... тіл ... жұмыстарының әдістемесі: педагогика ғылымдарының
кандидаты дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация. – Алматы, 1998. – 126
б.
6 ... ... ... Ы. Таза ... ... ... 1988. – 320 ... Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. – Алматы: Қазақ тілі, 1992. - 448 ... ... Т. Тіл ... 2-ші ... ... ... 1939. -54
б.
10 Жұмабаев М. Педагогика. – ... ... ... 1992, -160 ... Тәжібаев Т. Бастауыш мектеп оқушыларының ауызекі мен жазба сөзінің
салыстырмалы қазақлизі. -Халық мұғалімі, -1939. -№ 8.-14-19 б.б.
12 Бегалиев Ғ. ... ... ... тілі ... ... Алматы: Оқу құрал, 1950. -192 б.
13 Жиенбайұлы С. Бастауыш мектепте кітап оқыту методикасы. ... 1939. -36 ... ... М. ... ... ... методикасы. Пед.ғыл.канд.дис.
алматы, 1965. – 240б.
15 Рахметова С. ... ... ... жазу ... ... мен ... ... Пед.ғыл.канд.дис. алматы, 1969. –
314б.
16 Бозжанова К. Қазақ бастауыш мектептерінде І-ІІІ класс оқушыларының
оқу дағдыларын қалыптастыру. ... ... 1973. – ... ... Қ. ... ... ... арқылы қазақ тілін
оқытудың ғылыми-әдістемелік негіздері ... ... ... мен ... -Пед. ғыл. док. ... – 2009.
18 «Бастауыш мектеп» (мұғалімдердің күнделікті пайдалануына ...... ... М. ... ... ... қазақша сөздiк қорын
молайту әдiстемесi: пед.ғыл.канд. ғылыми атағын алу үшiн ...... 2003. –183 ... ... Л.С. ... ... ... Пресс, 2000. –1006.
21 Аймауытов Ж. Тәрбиеге жетекші. Кітапта: Бес томдық шығармалар жинағы.
4-ші том. Алматы. Ғылым 1998.-
22Жалпы білім беретін ... 2-4 ... ... ... ... Астқазақ, 2010.
23 Рахметова С. Қазақ тілін оқыту методикасы.-Алматы: ... ... ... б.
-----------------------
көгілдір
бұлыңғыр
аспан
ашық
арайлы
бұлтты
айлы
шуақты
жұлдызды
Қыс
М.Мақатаев
Жыл мезгілі
Үш ай,күн, жер ай,аспан
Жылы жаңбыр жауады
Суық,аяз,
қар ... ... ... ... Орда ... ... батыры
Аға сержант пулемет
расчетінің командирі

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 49 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мектептерде география мен өлкетануды байланыстыра оқыту негіздері58 бет
Әдебиетті оқытудың инновациялық әдістемесі, технологиясы230 бет
Ана тілі сабақтарында сын тұрғысынан ойлау жобасын қолдану арқылы оқушылардың тілін дамыту55 бет
Бастауыш мектепте қазақ тілі сабағын оқыту барысында оқушылардың танымдық қызығушылықтары мен қабілеттерін дамыту жолдары45 бет
Ойын технологиясын қолдану арқылы бастауыш мектептің қазақ тілі сабақтарында ауызекі сөйлеу дағдысын дамыту10 бет
Қазақ тілі сабақтарында бастауыш сынып оқушыларының ауызша тілін дамыту әдістемесі64 бет
Бірінші сынып математикасында дамыта оқытудың теориялық негіздері58 бет
Бастауыш сыныпта дамыта оқыту технологиясын қолдану42 бет
Бастауыш сынып математика сабағындағы интерактивті тақтаны қолдану тиімділігі28 бет
Бейнелеу өнері сабағындағы живопись өнерін оқытудың ерекшеліктері14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь