Қазақ тілі сабақтарында бастауыш сынып оқушыларының ауызша тілін дамыту әдістемесі

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1 Бастауыш сынып оқушыларының ауызша тілін дамытудың теориялық негіздері
1.1 Бастауыш сынып оқушыларының ауызша тілін дамыту әдістемесінің зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.2 Ауызша тіл дамыту жұмыстарының психологиялық, педагогикалық ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...


5

19

2 Қазақ тілі сабақтарында бастауыш сынып оқушыларының ауызша тілін дамыту әдістемесі
2.1 Бастауыш сынып оқушыларының ауызша тілін дамыту мәселесінің ресми құжаттарда қамтылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
2.2 Бастауыш сынып оқушыларының ауызша тілін дамыту әдіс.тәсілдері


26
33

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 57
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 60
Зерттеудің көкейкестілігі. Қазақстан Республикасының тәуелсіз елге айналып, әлемдік өркениеттің дәстүрлі арнасымен қауырт даму жолына түсуі, қазақ тілінің мемлекеттік тіл мәртебесіне ие болуы халыққа білім беру жүйесіне, оның ішінде бастауыш және орта мектептегі оқу-тәрбие процесіне қойылатын талаптарды күрделендіре түсті. Қазіргі жалпы білім беретін мектеп жан-жақты дамыған, зиялылық (интелекті) деңгейі мен практикалық машығы заман талабына сай жеке тұлғаларды оқытып, тәрбиелеуі тиіс.
Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі білім беруді дамыту тұжырымдамасында «бастауыш мектептің бағдарламасы баланың жеке тұлғасын қалыптастыруға, жеке қабілетін ашуға және дамытуға бағытталып, оның қарапайым тілдік қарым-қатынас тәжірибесін, шығармашылықпен өзін-өзі көрсетуін қалыптастыру қажеттігі» көрсетілген [1].
Тұжырымдамада көрсетілгендей, бастауыш сынып оқушыларына тілдік құралдарды өз тәжірибесінде пайдалқазақ білудің ғылыми-әдістемелік жолдарын көрсетіп, ойын жүйелі түрде дұрыс айта және жаза алатындай етіп үйрету – бүгінгі заман талабы. Мұның себебі, біріншіден, тіл – адам мәдениетінің, интеллектісі мен жан-жақтылығының көрсеткіші болса, екіншіден, өз ойын байланыстырып айту және жазу баланың басқа адамдармен еркін қарым-қатынас жасауына мүмкіндік береді. Басқалармен қарым-қатынастың тартымды, сәтті болуы адамның өзінің ойын қаншалықты еркін, тиянақты, жүйелі түрде жеткізуіне байланысты. Бастауыш сынып оқушылары ауызша сөйлеуді үйрену арқылы тілдің мағыналық, құрылымдық ерекшелігін тануға, көркемдік бейнелілігін ұғынуға, сөздік қорының кеңеюіне мүмкіндік алады.
Жалпы алғанда бастауыш мектеп оқушыларының тілін дамыту мәселесіне Ы.Алтынсарин, А.Байтұрсынов, М.Жұмабаев, Ж.Аймауытов т.б. ұлы педагогтар өз кезінде ерекше көңіл бөлген болатын.
1 Қазақстан Ресбупликасының 2015 жылға дейінгі білім беруді дамыту тұжырымдамасы // Егемен Қазақстан. – 2003, 26 желтоқсан. –№332
2 Рахметова С. Бастауыш класта оқушылардың тілін дамытудың ғылыми-әдістемелік негіздері (пед. ғыл. док. дисс.). – Алматы: 1994. - 434 б.
3 Әбдікәрімова Т.М. Бастауыш класта текст арқылы ауызша тіл дамыту. Пед.ғыл.канд.дис. Алматы, 1993. – 165 б.
4 Уайсова Г.И. Методика обучения лексическую систему родного языка в казахской школе: педагогика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация. – Алматы, 1993.
5 Жұмабаева Ә.Е. Бастауыш мектептегі сауат ашу кезеңінде жүргізілетін тіл дамыту жұмыстарының әдістемесі: педагогика ғылымдарының кандидаты дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация. – Алматы, 1998. – 126 б.
6 Базарбекова Р.Ж.
7 Алтынсарин Ы. Таза бұлақ. Алматы: Жазушы, 1988. – 320 б.
8 Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. – Алматы: Қазақ тілі, 1992. - 448 б.
9 Шонанұлы Т. Тіл дамыту. 2-ші кітап. Қызылорда: «Қазақстан», 1939. -54 б.
10 Жұмабаев М. Педагогика. – Алматы: Қазақ тілі, 1992, -160 б.
11 Тәжібаев Т. Бастауыш мектеп оқушыларының ауызекі мен жазба сөзінің салыстырмалы қазақлизі. -Халық мұғалімі, -1939. -№ 8.-14-19 б.б.
12 Бегалиев Ғ. Бастауыш мектепте қазақ тілі методикасының мәселелері. – Алматы: Оқу құрал, 1950. -192 б.
13 Жиенбайұлы С. Бастауыш мектепте кітап оқыту методикасы. –Алматы, Қазмембас, 1939. -36 б.
14 Жұбанова М. Мектепте сауат ашудың методикасы. Пед.ғыл.канд.дис. алматы, 1965. – 240б.
15 Рахметова С. Бастауыш класс оқушыларының жазу тілін дамыту (мазмұндама мен шығарманың методикасы). Пед.ғыл.канд.дис. алматы, 1969. – 314б.
16 Бозжанова К. Қазақ бастауыш мектептерінде І-ІІІ класс оқушыларының оқу дағдыларын қалыптастыру. Пед.ғыл.канд.дис. Алматы, 1973. – 200б.
17 Меңдаяхова Қ. Байланыстырып сөйлеуге үйрету арқылы қазақ тілін оқытудың ғылыми-әдістемелік негіздері (мектепалды даярлық топтары мен 1-сынып). -Пед. ғыл. док. автореф. – 2009.
18 «Бастауыш мектеп» (мұғалімдердің күнделікті пайдалануына арналған кітап). – Алматы,1954.
19 Ермекбаев М. Бастауыш мектеп оқушыларының қазақша сөздiк қорын молайту әдiстемесi: пед.ғыл.канд. ғылыми атағын алу үшiн дайындалған диссертация. – Алматы, 2003. –183 б.
20 Выготский Л.С. Психология. –Москва.: Апрель Пресс, 2000. –1006.
21 Аймауытов Ж. Тәрбиеге жетекші. Кітапта: Бес томдық шығармалар жинағы. 4-ші том. Алматы. Ғылым 1998.-
22Жалпы білім беретін мектептің 2-4 сыныптарына арналған «Әдебиеттік оқу» бағдарламасы.- Астқазақ, 2010.
23 Рахметова С. Қазақ тілін оқыту методикасы.-Алматы: Қазақ тілі, 1991.-184 б.
        
        МАЗМҰНЫ
|Кіріспе …………………………………………………………………......... |3 |
| | |
|1 ... ... ... ... ... ... ... | |
|негіздері | ... ... ... ... ауызша тілін дамыту әдістемесінің | ... |5 ... ... |19 ... Ауызша тіл дамыту жұмыстарының психологиялық, педагогикалық | ... ... | ... | |
|2 Қазақ тілі сабақтарында бастауыш сынып оқушыларының ауызша тілін | ... ... | ... ... ... оқушыларының ауызша тілін дамыту мәселесінің ресми| |
|құжаттарда |26 ... ... | ... ... ... оқушыларының ауызша тілін дамыту әдіс-тәсілдері | |
|Қорытынды |57 ... ... | ... ... |60 ... |
| | |
| | |
| | |
| | ... ... Қазақстан Республикасының тәуелсіз елге
айналып, әлемдік ... ... ... ... даму жолына түсуі,
қазақ тілінің мемлекеттік тіл мәртебесіне ие ... ... ... ... оның ішінде бастауыш және орта мектептегі ... ... ... күрделендіре түсті. Қазіргі жалпы білім беретін ... ... ... ... ... мен ... ... талабына сай жеке тұлғаларды оқытып, тәрбиелеуі тиіс.
Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі білім ... ... ... ... ... ... жеке тұлғасын
қалыптастыруға, жеке қабілетін ашуға және ... ... ... ... қарым-қатынас тәжірибесін, шығармашылықпен өзін-өзі
көрсетуін қалыптастыру қажеттігі» көрсетілген ... ... ... ... ... ... өз тәжірибесінде пайдалқазақ білудің ғылыми-әдістемелік жолдарын
көрсетіп, ойын жүйелі түрде дұрыс айта және жаза ... етіп ... ... ... талабы. Мұның себебі, біріншіден, тіл – адам мәдениетінің,
интеллектісі мен жан-жақтылығының көрсеткіші ... ... өз ... айту және жазу ... ... адамдармен еркін қарым-қатынас
жасауына мүмкіндік береді. Басқалармен ... ... ... ... ... ойын қаншалықты еркін, ... ... ... байланысты. Бастауыш сынып оқушылары ауызша сөйлеуді үйрену
арқылы ... ... ... ... ... ... ұғынуға, сөздік қорының кеңеюіне мүмкіндік алады.
Жалпы алғанда ... ... ... тілін дамыту мәселесіне
Ы.Алтынсарин, А.Байтұрсынов, М.Жұмабаев, Ж.Аймауытов т.б. ұлы педагогтар өз
кезінде ерекше көңіл ... ... ... ... тіл дамыту мәселесі әсіресе егеменді ел
болғаннан кейін ғқазақ ... ... ... ... ... Бұл ... мектеп оқушыларының тілін дамытуға арналған С.Рахметова [2],
Т.Әбдікәрім [3], ... [4], ... [5], ... [6], т.б.
сияқты ғалымдардың зерттеулері және түрлі кітаптары мен мақалалардың жарық
көргенін айтуға болады.
Алайда кіші жастағы оқушылардың ауызша тіл ... ... әр ... күні бүгінге дейін нақты зерттеу нысанына айналмағандығы байқалады.
Бүгінгі таңда бастауыш ... ... ... ... ... беру ... ... бастауыш сынып оқушыларының
ауызша тілін дамытуға қойылатын мемлекеттік стандарт талабы мен оның жүзеге
асырылуы арасында мынадай ... бар ... анық ... ...... сыныпта қазақ тілін оқыту үдерісінде
оқушыларды ауызша тілін дамыту үдерісі
Зерттеу пәні – ... тілі ... ... ... оқушыларынының
ауызша тілін дамыту әдістемесі.
Зерттеу мақсаты – бастауыш сынып оқушыларының ауызша ... ... ... ... және ... негізделген тиімді әдіс-тәсілдерді
көрсету.
Зерттеу жұмысының міндеттері:
- бастауыш сынып ... ... ... ... ... жайын айқындау;
- оқушылардың ауызша тілін дамытуға тапсырмалар үлгілерін, әдістері мен
құралдарын ұсыну;
Зерттеудің әдіснамалық негіздері және теориялық ... ... ... ... ... ... лингвистикалық, ғылыми
әдістемелік ой-тұжырымдарда қалыптасқан тұжырымдамалар алынды: оқыту ... ... ... ... әрекет теориясы, мәтін теориясы және
оны оқыту әдістемесі, ... ... ... мен ... әдістері. Зерттеу тақырыбы бойынша жазылған ой-пікірлерге,
психологиялық, педагогикалық, әдістемелік ... ... ... ... ... ... ... әдісі; әлеуметтік-
педагогикалық әдіс (оқушылардың ауызша сөйлеу дағдылары мен біліктерін
бақылау әдістері, ... ... ... ... ... ... сынып оқушыларының ауызша тілін дамыту әдістемесінің зерттелу
тарихы сараланды;
- оқушылардың ауызша тілін дамытуға қажетті тапсырма үлгілері, оны іске
асырудың тиімді ... мен ... ... ... ... ... сынып оқушыларын жазбаша байланыстырып сөйлеуге үйретудің
теориялық негіздері бастауышта қазақ тілін оқыту әдістемесін ... ... ... ... жасалған тұжырымдар осы мәселенің ... ... ... болады
Зерттеудің практикалық маңызы. Зерттеу жұмысындағы тапсырма үлгілерін
мектеп мұғалімдері тіл дамыту ... ... ... БАСТАУЫШ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫНЫНЫҢ АУЫЗША ТІЛІН ... ... ... ... оқушыларының ауызша тілін дамыту әдістемесінің
зерттелуі
Тіл дамыту мәселелерінің зерттелу жайы ... ... ... ... ... ... ... отырып, бастауыш сынып
жасындағы балалардың ауызша тілін дамытуда басшылыққа ... ... ... ісін ... ... балаларының сауатын
ашу мен тілін дамыту мәселелеріне арнап алғаш рет ... ... ... ... ... Ұлы ағартушының өзіміз қарастырғалы ... ... ... ... мен ... принциптері «Қазақ
хрестоматиясы» оқулығынан, жоғары орындарға бағыттаған ... ... ... ескертпелерінен, достары мен таныстарына ... ... ... ... ... бастауыш құралы» атты
әдістемелік еңбегінен анық байқалады.
«Киргизский мальчик, - деп жазды Ы.Алтынсарин «Орыс тілін ... ... ... алғы ... - ... ... в
необходимость изучать в одно и то же ... и ... ... ... ... их, ... в ... не по систематическому
при этом порядку, становится втупик, не может ничего обощать в своей голове
ввиду разнообразной сложности встречающихся правил; дело ... даже ... что он ... ... не ... ... по нашему мнению, для киргизских детей, прежде, нежели
они приступят к чтению русских книг с объяснением прочитанного, ... ... ... к пониманию как отдельных слов, так и
основных грамматических правил. Без такой ... ... ... могут спутаться.... [7, 90-91].
Ұлы ағартушының бұл пікірлерінен, сондай-ақ осы аталған ... ... сөз етіп ... ... қатысты үш түрлі тұжырым
жасауға болады:
біріншіден, әңгіме қазақ балаларының орыс тілінде ... ашу ... ... сол ... ... сөз ... білмейтін, сөздік қоры
жүйеленбеген оқушыны жазуға және оқуға үйретудің қиындығы ... ... ... ... ... ... ... жаңа ашқан қазақ балаларының
сөздік қоры мән-мағынасына қарай шартты түрде сегіз топқа ... ... ... ... оқушылардың білуге тиісті сөздік қорын
барлап, көлемін айқындауға талпыныс жасаған қазақ топырағындағы ... ... атап ... ... ... ... ... кітапта қазақ балаларының назары қазақ тіліндегі
синонимдік, антонимдік құбылыстарға алғаш рет аударылды.
Ы.Алтынсариннің педагогикалық мұраларының ... ... оқу ... ... ... ... дамыту әдістемесіне қатысты құнды пікірлері
көп кездесетін тұстары – оның достарына, әріптестеріне жазған хаттары. ... ұлы ... ... ... сауатынашуға кедергі болып жүрген
мәселелерді батыл көтеріп, осы ... ... ... ықпал ететін
өзінің әдістемелік нұсқауларын баяндайды, тіпті, кейде сол ... ... ... ... ... ... жетілдіру жолдарын да
атап өтеді. Мысалы, «...жат әріппен жазылған біздің оқу құралдарымыздың
күші, меніңше, өте нашар,- дейді ... 1871 ... 31 ... ... ... – Біз бұл ... сол құралдың өзімен, бірақ
сапасы жағынан басқа, олардың ақылына ақыл қоып, оларды шындыққа, басқаша
айтқанда, оқуға жетелейтін ... ... ... таныс, оны ешкім
де жек көрмейтін құралымен іс етуіміз керек; бұл ... да ... ... ... ... ең ... жері: қазақтарға татар
фқазақтизмінің ықпалын тигізбеу, қазақтардың білім алуына оның кесірін
тигізбеу ғой. ... ... ... ... ... ... шын ... мазмұны балалардың білімін көтеретін, тақырыбы оларды қызықтыратын
кітаптарды асықпай, ... ... ... ... ... өз ... ... таныс әріппен шығара беру керек. Сөйтсек, ол кітаптарды
жұрт бірден ... алып ... бұл ... татар кітаптармен қатар, зор күш
болар еді. Бұл арада әріптер арабша не орысша болуы – араб ... ... ... ісімізге онша кесел келтірмейді. Ал араб ... ... ... ... Міне, менің шын пікірім осы».
«Мен балаларды оқытуға, қойға шапқан аш қасқырдай, өте қызу кірістім,
- дейді ... ... 1864 жылы 16 ... ... тағы ... – Бұл ... да ... айымызды қандырып, небәрі үш айдың ішінде
оқи білетін және ... ... жаза ... болды... Мен әуелі оларға зат
есімге ғқазақ жататын зат аттарын үйретемін; содан ... ... ... – сын ... ... осылардан кейін зат есімді олардың
сынымен ... ақ адам ... ... сөйлемдерді құрып үйретемін». Міне, бұл
пікір – оқушылардың тілін дамыту әдістемесіне қатысты қазақ топырағында
тұңғыш ... ... ... ... ... ... тілін дамыту жұмыстарын
жүргізу әдістемесін жасауға қазақ топырағында тұңғыш рет талпыныс жасаған
әдіскер ғалым ... шүбә ... ... ... ... ... даласындағы оқу-ағарту мәселелерін ғылыми
тұрғыдан жан-жақты талдап, ... ... ... ... жүйесін
қалыптастырған ғалым – Ахмет Байтұрсынұлы. Оның араб ... ... ... ... ... жаңа ... қазақ тілінің ғылыми
терминологиясының негізін қалаған оқулықтары мен әдістемелік еңбектері ... бойы ... ... ... оқу құралдары ретінде қолданылып
келгені белгілі. Біз бұл еңбегіміздің осы ... ... «Тіл ... ... ... еңбектері мен сауат ашу әдістерін
талдауға арналған «Қай әдіс жақсы?», «Жалқылау (айырыңқы) әдіс», «Жалқылау-
жалпылау әдіс» атты ... өз ... ... қатысты
пікірлерге ғқазақ тоқталамыз.
А.Байтұрсынұлының әдіс-тәсілдер ... өзге ... ... ... ... ... төл ... оның баланың ойы мен тілін
дамытудағы жеке ... ... ... ... ... ... ... деп айтқан пікірі әлі күнге дейін өз маңызын жойған жоқ..
«Сақал» деп жазып, «сақал» деп ... ... деп ... «тырма» деп
оқитын дыбысша емлесі бар қазақ, қырғыз сияқты ... ... ... ... дау ... керек еді, өйткені – басқа да ... бар ... ... ... ... ... Мәселен, италиян жұрты, -
деп, өз пікірін нық дәлелдеген А.Байтұрсынұлы одан әрі сауат ашудың ... ... ... ашу ... ... ... әдісінің де маңызын
жоққа шығармайды, керісінше, әңгімелесу әдісін, оқушылардың жеке сөз
мағынасын жақсы білуін, ... ... ... буынды, буыннан дыбысты
айыра білуін сауат ашуға қажетті алғышарт ретінде қарайды. Мұны біз ... ... ... ... анық ... Кейінгі
әдістемешілер (Ғ.Бегалиев, С.Рахметова, М.Жұбанова) сауат ашудың «дыбыстық
талдау-жинақтау әдісі» деп атап ... бұл ... ... үш ... бөледі.
1. «Шағын сөзді» деген түрі.
2. «Жазу-оқу» деген түрі.
3. «Дыбысты әдіс» [8, 368-370 ].
А.Байтұрсынұлы сауат ашу ... ... ... осы ... .ш түрін де жеке-жеке талдай отырып, оқушыларға
дыбысты, әріпті таныту үшін ... сөз ... ... ... ... сөйлеу дағдыларына сүйенуге тура келетінін дәлелдейді. Мысалы,
сауат ашу барысындағы ... ... ... ... деген
түрін талдай келіп, А.Байтұрсынұлы осы әдіс бойынша үйрету ... ... деп ... ... ... 1 ... ... сүгіретті оқытушы тақтайға
салады да, сол нәрсенің жайынан әңгіме қозғайды. Әңгіме балаларды қозғайды.
Балалар мен ... ... ... сол ... ... ... сияқты нәрселерді айтқызады немесе өзі ... ... ...... ... ... анық танытып білім береді,
сөйлесуге бойын да, тілін де үйретеді.
2. Салынған сүгіретті балалар ... ... Бұл ... ... ... ... ... салғандарды ұқсасын, ұқсамасын әркім
әлінше салса болғаны. Мұның пайдасы – сүгіріт ... ... ... сүгірет салғандарына мәз болып, ... ... ... ... ... Сүгіреттегі нәрсенінің атын көшіру. Оқытушы сөзді ... ... ... ... ... ... Дәптерлеріне көшіруден
бұрын былай ету керек дейді. Оқытушы тақтайға жазып ... ... ... ... Жазып болған соң, балалар ... ... ... ... ... сияқты болып, сұқ қолдармен тақтай
бетіндегі жазу бойымен жүргізеді. Сонан соң барып қарындашпен ... ... ... ... Ол үшін оқытушы тиісті сөзді алады да,
дыбыстарын анық етіп ашық дауыспен айтады. Әсіресе, кезінде ... ... ... дыбысты айқындата айтады.
5. Сөзді әріптен бұтарлау. Ол үшін ... әріп ... ... ... ... ... үйретіп жүрген әріпті ... ... ... жазады. Солай бірнеше әріпті танығаннан кейін оқытушы енді әр ... ... алып ... ... бұл қай ... қандай орында тұр деп
сұрайды. Балалар әліп ... ... ... ... ... ... ... сөз жазу. Балалар 4 – 4 әріпті танитын болғаннан кейін
солардан құрап, сөз жасайды.
7. Баспа тану. Ол үшін ... ... ... ... сөз ... әрпі ... сөзді алдыңғы әдістерше не әріп жаттатып, не сөз жаттатып,
балалардың басын қатырып ... жоқ. ... бір ұшы ... бір ... болып, бұлардың басы білім құятын тек ыдыс ... ... бір жағы ... бір жағы ... ... екі жағы да зер ... ... алдыңғы әдістерден артық бір жері болмаса, екінші бір ... – аз ... оқи ... ... көп сөзді оқып кетуге жарайды. Сондай
артықтығы ... бұл әдіс ... ... ... де ... ... тілінің, емлесінің жүйесіне қарай түрліше ыңғайлап қолдқазақды.
Сондықтан пәлен әдіс, түлен әдіс деп ... ... ... Атынам қарамай,
затына түптен қарағанда бәрінің ... бір ... ... ... ... ... ... кітабы үйрететін әдістер, татарлардан, мәселен, түрлі
атпен аталған әліп-би ... ... ... ... ... да әліп-би
кітабымен үйрететін, олардың бәрі де шағын сөз ... ... құр ... 368-369 ].
Ал сауат ашу барысындағы жалқылаулы-жалпылау әдісінің «дыбысты ... ... ... ... бес ... ... ... Балалармен әңгімелесу.
2. Оқу-үйретуге де даярлайтын жұмыстар.
3. Сөзден дыбыстарды айырып шығару.
4. Әріптермен таныстыру.
5. Білген әріптерінен сөз құрау, соны оқу [8, 370 ... ... ... ... ... балаларға
дыбысты үйрету үшін, ең алдымен, сөз ... не ... ... ... қайта-қайта пысықтайды «Сөз» деген ұғымды ... үшін ... бір ... атайды. Оның атаған нәрсесі туралы өзі бір ... неше ... ... ... сұрайды. Мәселен, балалар «тақтай»
деген болса, оқытушы «тақтай үлкен» дейді де, ... неше ... тұр деп ... Сол ... ... рет ... сөйлемдер алынып,
сұралып өткеннен кейін «сөздің» немесе екенін бәләп кетеді» [8, 370].
Бұл ... да ... ... ашу ... сөз ... ... сөйлеу дағдысына сүйеніле отырып атқарылатынын,
оқушылардың ... ... ... ... ашу процесіне (дыбыс айыруға, әріп
танытуға) негіз болып қалқазақтынын шегелеп ... ... ... әдістемелік әдебиеттер жанрмен атағанда, қазақ тіліндегі
алғашқы дидактикалық материалдар ... ... ... «Тіл ... А.Байтұрсынұлы өзінің «Әліпби» оқулығындағы оұушылардың тілін
дамытуға мақсатына арнап берген мәтіндерді толықтырып, бұл ... ... ... қоя ... ... ... көрсетеді. «Тіл жұмсардағы»
«Жаңылтпаштар», «Жұмыс», «Жауап жазу», «Сұрау», «Сөз тудыру», «Жат ... ... ... ... тапсырмаларын түрінің бәрі оқушылардың
тілін дамыту мақсатын көздейді. Осы ... ... ... ... ашу ... тіл ... жұмыстарын жүргізу тәсілдерінің
А.Байтұрсынұлы қолданған тәсілдері туралы толық ... ... ... «Сөз ... параграфы бойынша «№3 жұмыс»
үлгісін алайық:
«Төмендегі екі сөздің арасында бір тел сөзден ... етіп ... ... ... етіп қайсысына теліп жазуға болады? Айтыңдар және жазып
көрсетіңдер.
№№№
Бұл жұмыс ... ... үшін ... сөз ... ой ... ... ... «Буыншы әріптер» параграфында төмендегідей тапсырма берілген:
торы – төрі сан – ... – сүр ары – ... – түр бұр – ...... ... ... негізінен өзі жасаған жаңа Әліп бидегі
дәйекшілердің мәнін ... ... бір ... сөз ... ... оқушыларға байқату мақсатын да көздейді. Сөз мағыналарын
аңғарту көмегімен оқушылардың ... ... ... көздейтін
А.Байтұрсынұлының осы тәсілі күні бүгінге дейін қолданылып келеді.
Кітапта «Сөз тудыру», «Сөз туғызу» тақырыптармен де тіл ... ... ... ... ... Әсіресе, топтан берілген
сөздерден -шы, -ші, -ты, -ті, -у, -тық, -дық ... ... ... ... ... өзіне тапсырма отырып, оқушылардың сөз байлығын
молайтуды көздеген тәсілі ... ... ... өзі жазған «Әліп бидің» 96-бетіндегі мына ... ... «Тіл ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 352 ... тапсырма екі мақсатты көздеп отыр: біріншіден, оқушыларға берілген
сөздерге қосымша қосу арқылы жаңа сөздер жасау дағдысын ... ... ... ... ... ... ... сөздерді таңдап ала
отырып, автор тілде мұндай да құбылыс болатынын ... жаңа аша ... ... ... ... ... көп ... күрделі сипатты
тапсырма үлгілерін қазіргі оқу процесінде де қолдануға болар еді.
Қорыта айтқанда, қазақ тілі білімі мен оны ... ... ... ... ... ашу барысындағы тіл дамыту жұмыстарын жүргізу
мәселесіне де көп ... ... ... ... ... ... оқушылардың сауатын ашу (сауаттандыру) ісі ... ... ... сөз маңыналары туралы түсініктеріне сүйене жүргізілуі
қажеттігін қайта-қайта ... ... ... ол тілі дамыған баланың
ойы да тез ... ... ... ... ... ...... сауат ашу барысында тіл дамыту мақсатына арналған жаттығуларды
көбірек ұсынады. Бұл жаттығу үлгілері қазіргі ... үшін де ... ... өз ... ... ... ілесе қазақ бастауыш ... тіл ... ... ... ... ... бірі – ... Бастауыш
мектепте оқушының ауызша тілін дамытуда Т.Шонанұлы «Тіл дамыту» ... ... ... үшін жазылған, 1931) алатын орны ерекше. Аталмыш
«Тіл дамыту» ... он үш ... ... ... Азат жол. ... ... ... ережелер.
2. Грамматикалық тақырыптарды меңгертуге бағытталған жаттығулар.
3. Мәнерлеп оқытуды үйрететін әдіс-тәсілдер.
4. Текстке жоспар құрғызу.
5. Дайын ... ... тест ... ... суреттерге қарап әңгіме құрау.
7. Жазылған іңгңмеге сурет салғызу.
8. ... ... ... ... Текске сұрақ қойғызу.
10. Іс қағаздармен жұмыс жасатып ұйрету.
11. Арнайы «Тәл ширату» сабақтарын өткізу.
12. Кітаппен жұмыс істей білуді үйрету.
13. Газет –журналдармен ... ... [9, 5 ... 1-тарауында «сөйлеу және сөйлем» жайлы теориялық ... ... оның ... ... ... ... ... мен дауыс ырғағы жағынан толық біткен сөз тізбегін сөйлеу дейді»
деп, сөйлеу тіліне теориялық ... ... ... ... ... мен дауыс ырғағына зор көңіл бөліп, дауыс ырғағына келтіріп айтуға
бірнеше жаттығу бередi. «Сөз ... ... ең ... ... ... ... [9, 39].
Телжан Шонанұлы тіл дамытуға арналған тақырыптарды «Сөйлем. Азатты ... ... ... деп ... ... Кітапта бірнеше суреттер
мен баланың ойын сол арқылы ... ... ... ... Мысалы, «Жоғарыда суретті әбден байқап қарап алыңдар, соңынан ... ... ... ... дәптерлеріңе жазыңдар» деп сурет бойынша
жазбаша байланыстырып сөйлеуге үйрету ... ... ... ... ... ... Т.Шонанұлының «Тіл дамыту»
кітабында біршама тапсырмалар бар: Мәселен, «...Оқып шығыңдар. Осы ... ... жол ... ... мақаланың азатты жолмен басталған
бөлімдерінің ... ... ... деп ... ... ... Осы ... 5-бетінде тұтас мәтіннің («Алатау») алдында
«Мақаланы оқып шығыңдар. Ішіндегі ойын ... ... ... жоспары делік» – деп, мәтінді ... ... ... ... ... ... тапсырма берілген.
Берілген жоспар бойынша мәтін құруға ... ... ... ... ... ... ... жазып келіңдер ... Барған
серуендерің, істеген ... ... ... ... ... ... – деп, балалардың шығармашылық ойлауын, сөйлеу ... ... ... ... ... ... ... бірнеше іс-қағаздардың үлгілері берілген.
Атап айтқанда, анықтама, куәлік, өтініш хат, ... ... ... оқушыны іс- қағаздарды жазуға ... ... ... болады.
Кітап мазмұнынан аңғарылып тұрғандай Т.Шонанұлының бұл еңбегінде
«Қазақ тілі» мен «Қазақ тілін» ... пән ... оқи ... ... және жазу ... жетілдіру, ойы мен тілін дамыту, іскерлікке
баулу мақсатына бағытталған.
Ал М.Жұмабаев «Қазақ тілі ... ... ... ... ... тілін дамытуға дағдыландыратын жаттығулар жүйесін әр оқу жылына
сәйкестендіріп, 1-2 сыныпта ... ... ... ... ... ... ... болған оқиға жайлы немесе белгілі бір тақырып бойынша әңгіме
құрастыруға үйретуді ... ... ... ... оқушыны ауызша байланыстырып сөйлеуге
үйретуге құрылған.
М.Жұмабаев баланың ауызша байланыстырып ... ... ... ... а) ... ә) сурет бойынша әңгіме; б)
әңгіменің бір бөлімін алып тастап айта ... в) даяр ... өз ... ... г) хат жаза ... ғ) бір белгілі әңгімеге ұқсас екінші
әңгімені ойдан ... айта білу т.б [10, ... 40-шы ... ... мектепте қазақ тілін оқыту әдістемесіне
қатысты әдістемеші-ғалымдар ... ... ... көрнекті психолог Т.Тәжібаевтың зерттеу еңбектері жарық
көрді. Олардың еңбектерінде ауызша тіл ... ... ... ... ... ... ретінде қарастырылмағанымен, біздің жұмысымызда
басшылыққа алуға болатын құнды ... көп. ... ... ... ауыз сөз бен жазба сөзге үйрету» деген мақаласында тіл дамыту
жұмысының екіге бөлінетінін, олардың арасындағы ерекшеліктерді атап ... ... ... ... дәл осы жылдары «Бастауыш мектеп
оқушыларының ауызекі сөзі мен ... ... ... ... ... ... бұл ерекшеліктерді ғылыми тұрғыдан талдауға көңіл
бөлінеді. «Ауыз екі сөз бен ... ... ... ... қызметі)
бір, екеуінің де пайда ... адам ... ... ... екеуі де
адамдардың бір-бірімен қатысуына керек құрал, -дей келіп, ғалым бұдан әрі,
– жазба сөз ауыз ... ... ... ... ... бар, айрықша
тіл функциясы, ол өте қиын, сқазақлы, әдейі бір мақсатпен жұмсалатын ... [11, 18]- деп ... да, өз ... ... ... Осы аталған екі еңбек кейінгі ... ... ... ... ... ... жазылған кітаптарда оқушылардың
ауызекі сөйлеу тілі мен ... ... ... проблемаларын ажырата талдауға
түрткі болғаны даусыз.
Әдістемеші ғалымдар С.Жиенбаевтың, Ғ.Бегалиевтің, Ә.Садуақасовтың
бастауыш ... ... ... ... кітаптары мен
нұсқауларында енді тіл дамыту жұмыстары «оқушылардың ауызекі ... ... ... ... ... деп, екіге бөлініп, жеке қарастырыла
бастайды.
Мысалға, Ғ.Бегалиевтің «Бастауыш мектепте қазақ тілі ... деп ... ... тіл дамыту жұмыстарына тұтас бір бөлім
(VІ бөлім) арналып, әр сыныптағы оқушылардың ауызекі және ... ... ... жүйеленіп берілген. Кітап, негізінен, «Қазақ ... ... ... ... ... ашудың кезеңдері, ір кезеңге
тән міндеттер мен қолданылатын әдістер жүйесі де ... ... ... ... үшін ... ... ... керек, - деп
жазады ғалым, – Бірінші күннен бастап оларды сөйлеуге үйрету, ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру қажет болады. Бұл үшін
мұғалімнің сұраұтарына тиянақты, ... ... ... ... ... ... етіп ... беруге үйрету керек болады. Осы
жұмыспен байланыстыра, кейбір оқушылардың тіл мүкістігін ... ... ... [12, ... ... ... объектісіне айналғанымен, оқушылардың ауызша
тілін дамыту ... ... ... ... тілі ... іліккен.
«Дыбыстармен таныстыру үшін алынатын сөзді, - деп ... ... ... – әсіресе, алғашқы кезеңдерде айтылуы жазулуынан өзгеше дыбыс
болмауын негізгі шарттардың бірі етіп қоямыз (жұмыс+шы – ... ... ... ... ... ... я оларды жинақтап барып, сөз
құратқанда, дыбыстарды,буындарды, жеке сөзді анық етіп ... ... ... Егер ... кезеңде оқылатын сөз ішінде айтылуы ... ... ... оны ... оқи ма, әлде орфоэпия заіына келтіріп
оқуға тиіс пе?– Сөз жоқ, соңғыны ... ету әрі ... әрі ... ... ... ... ... таңыстыру кезеңінде) сөздердің
ішінде айтылуы жазылуынан ... ... ... ... осы ... [12, ... ... жұмыстарына қатысты айтылған ғалымның бұл пікірі әлі ... өз ... ... жоқ. ... ... тіліндегі сөздердің айтылуы мен
қалыптасқан жазылуы арасындағы ерекшеліктер «Әліппе» оқулығын ... ... ... Нәтижесінде қазақ тілінің өзіне тән орфоэпия
заңдылығын белінен басып сөйлеу жаппай жайылған жаман әдетке айналды.
Ғ.Бегалиев аталған кітабының «Тіл ... ... ... ... ... ... байланысты, ауызекі сөйлеу мен ... ... ... ... ... ... тілін дамытуға бағытталған
жұмыстарды төмендегідей түрлерге бөледі:
«а) білетін сөздерін де ... ... ... ... сөз ... ... ... құратқызып жаттықтыру;
б) тиянақты түрде сөйлеуге үйрету» [12, 165].
Бастауыш сыныптағы тіл дамыту жұмыстарының осы жүйесі аталуы сәл-пәл
өзгеріске түскені ... ... ... ... ... жұмыс»,
«байланыстырып сөйлемді дамыту»), әлі күнге дейін ... келе ... ... тіл ... ... осы жүйесінің алғашқы екі түрі
балалар мектеп есігін ашқан күннен, яғни ... ашу ... ... айта ... оларды нақтылай, жіктей түседі. «Бала мектепке
келген күннен бастап, оның сөз қорын молайту және ... ... ... ... жұмысын жоспарлы түрде жүргізу қажет. Баланың
сөздігінде ... өзі дәл ... де, дәл ... де ... ... дәл ... түсіндіріп, дұрыс қолдануға төселдіру керек.
Баланың сөздік қорын байыту жолдары түрліше, - деп жазады да, автор
оларды былайша топтастырады:
1) ... ... ... ... ... ... ... әңгімелер құратқызу;
3) әңгіме, өлең, мақала, газет оқыту;
4) радио ... ... ... ... сөзін тыңдатып,
білгенін айтқызу;
5) мектеп учаскісінде, колхозда істеген жұмыстары ... ... ... жұмысқа, мектеп жұмысына, мейрамға дайындық ісіне
қатыстыру» [12, ... бұл ... ... ... бала ... ... ... олардың сөздік қорын байыту жұмысы екі бағытта, яғни жаңа сөздерді
меңгерту және олардың бұрыннан ... ... ... ... ... ... ... қажет екен. Сондай-ақ, жоғарыда көрсетілген
тіл дамыту жұмыстарының түрлерін де жаңа заманға лайықтап ... ... Оның ... Ғ.Бегалиев осы кітабында «баланың сөз қорын байыту
жұмысын деректі заттардан бастап, бірте-бірте ... ... ... ... Бала ... ... ... ғқазақ танысып қоймай, оның
мағынасын айқын ұғына алатын болсын, -деп, тіл ... ... ... қоя ... осы ... ... жаттығулардың 7 түрін ұсынады:
1. Затты білдіретін заттарды ... ... ... ... оқу ... ... ... сияқты заттарды айыртып,
содан кейін балалардың көз алдында жоқ, бірақ олар ... ... ... ... ... ... не болатынын айтқызу керек....
2. Заттарды кеңістік байланысына ... ... ... тал, ... ... т.б.) және мезгілдік байланысына қарай айырту (қыстыгүні
қандай ... ... ... қар,мұз, аяз, боран, түн ұзақ, күн
қысқа; жаздыгүні – ... ... шөп, ... ... ... ... белгілері мен амалдарына қарай ... ... ... ... ... ... т.б.). Не ... (Құс,
көбелек, шыбын, сона.) ....Қандай ... ақ, ... ... ... Заттың белгілері мен амалдарын айырту: а) бір заттың белгісін
айырту (алма–домалақ, ... қош ... ә) бір ... тән ... ... ... мінеді,арбаға жегеді т.б.).
5. Синоним сөздермен байланысты ... ... ... ... сөздермен байланысты сөздік жұмысы.... – Кісі
жүреді. Тағы не жүреді деп айьуға ... ... ... ... ... ... соңғыларының біреуінің де аяғы жоқ.).
7. Ұлы отан соғысымен байланысты таралған ... ... ... сөздермен таныстыру.... Сөздердің мағынасын ... ... ... салыстыру жолымен істеуге тиіс: су,сушы,суат,сусын,сылық:
оттық,отын,отсыз т.б. [12, 166-167].
Біздің ойымызша және ... ... ... барысында толық
анықталғандай, Ғ.Бегалиев ұсынған осы жаттығу түрлерін сәл-пәл жетілдіре
отырып, ... ... ... ... мақсатына ұтымды пайдалануға әбден
болады.
Бастауыш сынып ... ... ... ... Т.Шонанұлы,
Ғ.Бегалыұлы, С.Жиенбайұлы бірігіп, құрастырып жазған «Бастауыш мектептегі
қазақ тілінің әдісі» (1935) деп ... ... ... ... ... ... тіл ... жұмысы» деп аталады [12, 33].
Әдістемелік еңбекте оқушының ауызша тілін ... ... ... керекті сөздерді таңдап алу (тірек сөздер); сол сөздерді мағына
мен форма жағынан байланыстыра білу; бүтін бір ойды ... ... ... ... ... өз ойын, емле қатасын
(қатесін) дұрыс жаза білу [12, 40].
Ғалым «Мәтінге ... ... ... балаға оқып шыққанын талқылауға,
мәтіндегі негізгі ойды түсінуге үйрететінін» айтады.
Мәтінге ... қою, ... ... ойы ... ... ... ... тапқызу» тапсырмасы бірінші кластан бастап жүргізуге болады.
Бір текске ат қою үшін оның ... ... ... ... болмайды, сол
текстің түйінді жерлерін білу керек. Шәпке сондай болуы керек: оны көргенде
текстің мазмұны немесе түйінді жері ... ... – деп ... ... ... «Сөз ... ойлап тапқызудың үлкен пайдасы сол, балалар
оқығандарын ойлап, байқап, ... ... сөз ... ... ... ... ... ойындағысын қысқа, бірақ мағыналы етіп айтуға
дағдыландырады» – деп жазады. Оқушының көрген-білгені, ... ... ... беруде «план» бойынша айтудың жолын ұсынады. Бөлімге бөліп ... ... ... өз ойын ... ... ... белгілі. Ғ. Бегалиев
мәтінге жоспар құруды үйрену арқылы оқушы берілген материалдың ішіндегі ... ойды ... жеке ... ат ... мәтін логикасын түсінуге
мүмкіндік алатынын ашып көрсетеді [12, 102].
Балаларды ауызша сөйлеуге үйрететін әдіс ретінде ... ... ... ... ... ... сөйлеуге дағдыландыру; сұраққа жауап беру;
көрген білгені, істегені туралы ауызекі ... ... оқып ... ... сөз ... тапқызу (тақырып қою); өлең жаттау [12, 98].
Кітапта 1-4 сыныптарда сөйлем құрастыру жұмысының мазмұны мен әдістерін
саралап, әр оқу ... ... ... ... ... ... оқыту методикасының кейбір мәселелері» («Қазақ
тілі мен әдебиеті», 1958, № 6) ... ... тіл ... ... ... ... ... қабілетін дамытуда да тілді басты құрал
етуді, анықтап айтқанда, балалардың тілін ... ... ... ... ... ... ... естен шығармау керек» деп, баланың
сөйлеу тілін дамытуда тіл мен ... ... ... ... айқындайды
[12,10].
Ғалым «Бастауыш мектепте қазақ тілі ... ... ... (1950) жазбаша байланыстырып сөйлеуге үйретуді қалай ... ... ... қоя ... «бұл ... қойылатын бірінші мақсат бір
оқиға, ... я зат ... өз ойын ... (яки жазып) білдіруге
дағдыландыру керек» деп жазады [12, 163].
Ғ.Бегалиевті оқушыларға мәтін ... ... ... ... ... негізгі ойды табуға, жоспар құрып, мәтін ... ... ... әдіскер деуге болады.
С.Жиенбайұлының «Оқытушы, оқушыларымыз сөз ... ... ... ... ... ... оқыту методикасы» (1939) еңбегінде
ауызша тіл дамыту мәселесіне қатысты ... ... ... ... ... шаралардың бірі – оқушыларға мазмұндама, шығарма жаздыру» деп
жазады. ... ... ... ... қорды молайтып, тіл ... ... ... ... өз бетінше ойлануға, өз ойын жүйелі
жазуға мүмкіндік ашады. Әдіскер ғалым сөз сөйлеуге ... ең ... ... ... ... оқытуды ұсынады [13, 31].
«Бастауыш мектепте кітап оқыту методикасы» мақаласында ... ... ... ... ... ... ... сәйкес сурет салу жұмысы
оқығанды дұрыс түсінуге көмектесетінін» жазады [13, ... ... ... тіл ... ... 1965 жылдан
бастап арнайы ғылыми-зерттеу жұмыстарының нысанына айнала бастады. ... ... ... ... «Мектепте сауат ашудың методикасы»
деген тақырыпты зерттеп [14], ... ... ... ... ... ... жазу тілін дамыту» ... ... ... ... ... ... ... әдістемесінің
негізін қалады. Осы зерттеу жұмысының нәтижесінде 1969 жылдан бастап,
бастауыш мектептің әрбір сыныбында ... бір ... «тіл ... ... ... ... ... қазақ мектебінің ... ... тіл ... ... ... жасап шықты.
Осы іргелі еңбектің нәтижесінде қазақ мектебіндегі оқыту әдістемесін, оның
ішінде оқушылардың тіл дамыту әдістемесін зерттеушілердің ... ... ... ... «Бастауыш сынып оқушыларының оқу дағдыларын
қалыптастыру» мәселесін ... ... [16], ... тілін оқыту
арқылы мектепке дейінгі даярлық топ балалары мен ... ... ... мәселесін зерттеген Қ. Меңдіаяқова [17], ... ... ... ... әдістемесін» зерттеген Т.Әбдікәрімова [3], «Лексиканы оқыту
әдістемесін» зерттеген Г.Уәйісова [4] т.б. ... ... ... ... ... ... объектімізге қатысты құнды пікірлер
айтты. Сондай-ақ ғалымдар ... ... озат ... ... пен ... ... Р.Мұраталиев т.б, өз
кітаптарында бастауыш мектептегі тіл дамыту жұмыстарының кейбір ... ... ... ... тіл ... ... әр қырынан зерттеле
бастағанымен, жоғарыда аталған ғалымдардың бірде-біреуі ауызша тіл ... ... ... ... айналдармаған.
1954 жылы шыққан «Бастауыш мектеп» (мүғалімдердің күнделікті
пайдалануына ... ... ... кітапта қазақ тілінің синтаксистік
бөлімін оқыған кезде «жеке-жеке ойларынан біріктіріп тұтас әңгіме құратып
үйрету – ... ... ... сабағының негізгі міндеті болады»
делінген. ...3-4-ші класта балалар өзінің (ауызша, жазбаша) әңгіме ... ... өз ... жоспар жасап, сол бойынша ауызша да, ... ... ... деп ... [18, 37].
Бұл құрал мұғалімдерге әр пәнді ... ... ... ... ... ... ... тіл дамыту әдістемесі ғылымның жеке зерттеу саласы болып
қалыптаса бастады. Осы жылдары М.Жұбанова ... ... ... ... ... ... зерттеу жұмысын жазды. Зерттеу еңбегінде тіл
ұстарту жұмыстары бойынша оқушылардың алған білімін бекітіп, оны практикада
өз ... ... білу ... ... ... ... ... [14].
Тіл дамыту әдістемесінің ғылыми негізін зерттеген С.Рахметова тіл
дамытуға «балалардың сөздігін байытуға, мағынасын ... сол ... ... ... өз ойларын, пікірін екінші біреуге жеке сөйлемдер арқылы,
логикалық, композициялық тұтастығын сақтай отырып, ... ... ... ... ... ... ... яғни, нәрсенің жайын-күйін, түрін,
ісін сөзбен келістіріп айтып беруге үйрету ... ... деп ... Оны ... үш ... бөліктерге бөлген: 1) оқушылардың сөздік
қорын ... 2) сөз ... ... жұмыс жүргізу; 3) байланыстырып
сөйлеуге үйрету [2, 168].
С.Рахметова бұл еңбегінде байланыстырып сөйлеуді ... ... ... ... ... ... мынадай топқа біріктірді:
1) үлгі бойынша мазмұндау, түсінік айту;
2) тексті қысқартып мазмұндау;
3) тексті ішінара өзгертіп ... ... ... ... бойынша реттеу;
5) сурет бойынша әңгімелеу;
6) өз жанынан ертегі шығару;
7) кино, диафильм бойынша мазмұндау [2, 38].
С.Рахметова шығарма және мазмұндама жазу ... ... ... ... ... ... ... компоненті ретінде
қарастырады. Жазба жұмыстар арқылы шәкірттердің ... ... ... ... оқушыларды салыстыра талдауға, жинақтауға, өз
бетімен пікір ... ... оның ... ... ... ... Г.Уәйісова [4], Ә.Жұмабаева [5], М.Ермекбаев [19]
бастауыш сыныпта оқушылардың байланыстырып ... ... ... арқылы
қалыптастыруды ұсынады.
Т.Әбдікәрімнің еңбегінде қазақ тілі ... ... ... жұмыстар арқылы ауызша тіл дамытуға болатынын көрсетеді: ... ... тіл ... ... мазмұнын әңгімелеу арқылы тіл дамыту;
текстпен жүргізілетін творчестволық ... ... тіл ... ... оқыту арқылы тіл дамыту. Бұл жұмыста бастауыш сыныпта ... ... ... ... ... ... бар екендігі
ашылады [3, 43].
Бастауыш сыныпта тіл дамыту ... ... ... ... ... ... ... зерттеген М.Жұбанованың, оқу дағдысын
қалыптастыру мәселесін зерттеген К.Бозжанованың, тіл ... ... ... Р. ... ... ... ... тіл дамыту әдістемесін
зерттеген Т.Әбдікәрімнің, лексиканы оқыту мәселесі бойынша Г.Уәйісованың,
сауат ашу кезеңінде тілді ... ... ... ... ... тіл ... зерттеген Б.Қабатайдың, шағын комплектілі
мектепте тіл дамыту әдістемесін жасаған ... ... ... сынып оқушыларының ауызша сөйлеуге үйретудің әдіс-тәсілдерін
сипаттауға мүмкіндік берді.
Бастауыш ... ... ... ... ... ... жағдайына талдау жасай келіп, мынадай жағдайларды анықтадық:
1. Оқушылардың ауызша ... ... бала ... ... пайдасы
мен баға жетпес маңызын біздің ұлы педагог-әдістемеші ғалымдарымыз ... ... көз ... ... ... ... ой-пікірлерден ойға түйгеніміз,
ауызша тіл дамытуды ұйымдастыру өз нәтижесін беретінін байқадық.
1.2 Ауызша тіл ... ... ... педагогикалық
ерекшеліктері
Қазақ мектептерінде ауызша тіл дамыту жұмыстарын жүргізудің ғылыми
негіздерін ... ең ... бұл ... ... аспектілерін
зерттеуден бастағанды жөн көрдік.
«Балалық шақта дамудың алдында жүріп, дамуды соңынан ілестіріп отыратын
оқыту ғқазақ жақсы», – ... орыс ... ... [20, ... ... бала сол сәтте пісіп-жетілген қабілеттерінің деңгейінде
емес, бойындағы дамуға бейім тендециялардың ... ... Оның ... ... да нақ осы ... Осы ойын ... әрі
қарай былайша өрбітеді: «Оқыту мен даму бір-бірімен тең ... ... ... олар өте ... қарым-қатынастарда тұрған екі процесс
болып табылады. Оқыту дамудың алдында жүрген ... ... ... ... ол ... ... тұрған, ең таяудағы даму аймағында жатқан
бірқыдыру фукцияларға түрткі болып, ... ... ... ең таяу ... айқындайтын кезең аймағында жүзеге асқанда ғқазақ жемісті болмақ»
[20, 252].
Л.С.Выготский «Оқытудың басты міндеті бала сқазақсындағы ең таяу ... ... болу ... туралы тұжырымын қайта жаңғыртып, өз іс-
тәжірибелерінде сәтті қолдқазақ ... ... ... т.б.) ... ... ... үдерісіне өте дәл келетінін дәлелдеп ... ... ... ... ... ... жүйесі қалыптасты.
Бастауыш оқыту үдерісінде оқушылардың тілін дамыту ... ... ... ... ... т.б.) ісі олардың сол сәттегі
психикалық-физиологиялық қабылдау мүмкіндіктерінен төмен болмай, керісінше,
алға түсіп, ... ... ... отырады.
Бастауыш оқыту үдерісінде тіл ... ... ... ... ... мүмкіндігін дамытуға байланысты екендігі белгілі. 6-7
жастағы ... жаңа ... ... ... ... суретті т.б.)
қабылдауы көбінісе көру және есту түйсігі арқылы жүзеге ... ... ... ... бала не ... де тұтас қабылдайды, оның ... ... ... Бұл жастағы балалар қабылдауының тағы бір
ерекшелігі– сезіміне тиер ... ... ... әңгімені,мағлұматты) тез
қабылдағыштығы. Ал мұғалімнің міндеті – ... ... ... жетілдіріп, қабылдаудың сқазақлы болуына, не нәрсенің де ... ... ... ... Ол ... ең ... оқушылардың
зейінін, есте сақтау қабілетін, ойлау машығын, қиялын мақсатты түрде
дамытуға тура ... ... ... ... « ...... танымдық
дүниеге, сқазақға енетін адам жан дүниесінің бірден бір есігі. Онсыз ешбір
ұғым баланың жан дүниесіне жете ... ... ... ... жаңа аттаған баланың зейіні тұрақсыз болатыны
белгілі. Қабылдауға қиын нәрседен, ұзақ ... ... ... ... зейіні тез шаршайды. Оны ... ... ... ... ... ... бірте-бірте тәрбиелеу –оқыту үдерісіндегі қиын
міндеттердің бірі. Бұған кезінде қазақ ... ... ... ... ... бірі ... та ... тоқталып, «Абай
дегеніміз сыртқы дүниедегі бір затқа, яки ішіміздегі бір жан көрінісімізге
– ойға, ішкі ... ... ... ... ... [10,72], –деп
жазды.
Автор шәкірттерде зейін дамуы үшін әсердің күшті, жеке, жаңа ... ... ... мен ескі білімнің байланысын және оның болашақ әсерге
даярлану түрінде болуын талап ете отырып, оқу ... ... зер ... ... алынатын білім мен ескі білімнің қатынасы болсын.
Біз өзіміздің таныстарымыз яки ... ... сөз ... ... ... қаламыз. Егер жат кісілер туралы сөз болса, ... ... ... ... ... ... ... жатқа көшіп, жаңа білімді
ескі білімге байлап беру керек. Мысалға дыбыстарды айыртқанда, балаға таныс
сөздерді алып, дыбыстарға айырту ... [10,76], ал ... ... ... ... дененің һәм сезімнің шаршауынан, сезімнің толқып
тұруынан, бейғамдықтан көрінеді.
Адам зейінін ерікті және еріксіз, табанды және ... ішкі ... деп ... ... ... ... ересек адам зейінінен көп төмен
екендігін айтады:
«1. Баланың абайы ерікті емес, ... Яғни бала өзі ... ... ... ... алмайды...
2. Баланың абайы ішкі емес, сыртқы. Яғни бала ... ... ... бола алады. Өз жанында болып жатқан көріністерге абайлы ... ... ... ... Бала бір ... табанды, абайлы болам
десе де, бола алмайды. Бір ... ... әп ... ауып жүре ... ... ... ... бастап-ақ балаларды тыңдай білуге,
оңай ... дәл ... ... үйрету керек. Бұлардың зейіндерді
заттарды бақылай білу, олармен жұмыс жасау (әріптерден сөз ... ... ... суреттерді көргенде, әңгіме, ертегі тыңдағанда
зейіннің ... арта ... ... ... ... іс-әрекеттің нәтижелі түрлерін, іс-әрекет формаларын жиі
өзгерту ... ... ... ... тұрақтылыққа тәрбиелеуге
көмектеседі.
М.Жұмабаев еңбегінде айтылған бұл ғылыми тұжырымдар әлі күнге өз мәнін
жоғалтқан жоқ. ... тіл ... ... ... түрлерін балалар зейіні шаршамайтындай етіп ауыстырып отыру,
абстракциялы әңгімеден гөрі нақтылы әрі ... ... ... ... ... ... ... білу, тапсырмалардың орындалу
мерзімін бірте-бірте ұзарта түсу т.б. педагогикалық-әдістемелік ұстанымдар
осы ғылыми тұжырымдардан туындайды.
Тіл дамыту жұмыстарын ... ... ... тиіс тағы ... ... ... есте сақтау қабілетін дамыту. Естің адам
өмірінде алатын ... ... ... ... ... ... ... бәрі ерекше атап өткен. М.Жұмабаев жоғарыда ... ... ... ... ... есі деп бөліп, жеке-жеке қарастырады. Естің баланы
дамыту жолдарына әсер күшін, ... ... ... ... ... ... ... біліммен байланысуын жатқызып, «тәрбиеші баланың есті
болуына аса көп күш ... ... - деп ... ойын ... және есте сақтау механизмінің физиологиялық және психикалық
ерекшеліктері тіл дамыту ... ... ... ескерілуі қажет.
Онсыз баланың сөйлеу (жазу) дағдысының орнықты, ... ... мол ... ... есте сақтау қабілетін дамыту ісінде Ж.Аймауытов осы мақсатқа
қажетті төмендегідей ... ... ... ... ... ... ... білімді немесе дағдыны балалар толық, дәл және айқын
ұғынғанша қайталап пысықтау.
2. Меңгертілетін ... ... ... ... ... болуы.
Мысалы, оқушыларға жаңа сөздің мағынасын түсіндіру барысында оқыс оқиғаны,
әдемі ойыншықты, әсерлі суретті т.б. ... ... ... ... ... есте ... ... дамытуға ықпал
ететіні сөзсіз. Алайда, мағынасын ... ... ат үсті ... ... өлең, жұмбақ т.б. бөліктерінің арасындағы логикалық байланысқа мән
бермеу күткендегідей нәтижеге қол жеткізбейтінін көрсетті.
4. Естің көру есі және есту есі ... ... ... ... ... осы екі ... ... да назар аударып отыру қажет.
Әйтпесе, естің бір жақты ... ... ... ... тілі мен жазу ... елеулі алшақтықтар пайда болатынын көрсетті.
5. Үйретілетін ұғымдар мен ... ... ... ... да ... есте ... қабілетін дамытуға оң ықпал жасайды.
Әсіресе, сөз ... ... ... ... ... ... байланыстыру әдістері сол сөздерді оқушылардың есінде ... ... ... ... ... ... ... үшінші психологиялық ерекшелік – балалар
психикасындағы ойлау машығын ... ... ... ... өзі ... бөлектеніп, балалар сқазақсында абстракцияланып, үйреншікті ұғымға
айналу дағдысы балалар психикасында мектепке келмей ... та ... ... Алайда, мектеп өмірі осы дағдының қауырт жетілуін талап ... енді тек ... ... көрген немесе бірнеше рет қайталанған
үйреншікті ұғымдарды (заттарды, құбылыстарды, оқиғаларды т.б.) ғқазақ сөз
түрінде ... ... ... ... көрмеген дүниелер мен қимылдардың
атауларын, сапаларын т.б. білдіретін сөздерді оқуды және жазуды ... ... ... ... әрі ... ... әр сабақ сайын
кездеседі. Осы жағдайда, мұғалім ... жаңа ... ... барысында ол мағыналардың ұғым түрінде балалар ... ... ... білуі қажет. Атап айтқанда, жаңа сөздердің
мағыналарын суреттер арқылы ұғындыру, ... ... ... ... ... ... әсерлі түсіндіре білу әдістері мұғалімнен ерекше
шеберлікті талап етеді.
Бастауыш оқыту үдерісінде жаңа сөз ... ... ... ... барысында ұқсату, салыстыру, топтау тәрізді ойлау ... көп ... ... ... ... сөзі оның ... татып көрмеген
бала сқазақсында «сүт» сөзімен ұқсастырылуы табиғи жағдай. Немесе «алыс»,
«жақын», «биік», «аласа» сөздерінің мәні ... ... ... ... ұзақ ... ... ... қызылтым, қызғыш сөздерінің
мағыналық реңктерін де балалар салыстыру ... ... ... ... ... ... ... оларды белгілі бір
белгілеріне орай топтастырылған ... ... ... Бұл ... ... ... ... түзушілерімізге дейін қолданып келе
жатқаны туралы жоғарыда да айтқанбыз. Бұл тұста әңгіме осы ... ... ... айналуы, мұғалімнің осы үдерісті басқара
білуі жайында болып отыр.
Тіл дамыту жұмыстарының тағы бір ... ...... ... ... Кіші ... балалардың қиялы бай болатыны
белгілі. М.Жұмабаев ... ... ... ... ... ашу
кезеңіндегі рөлін жоғары бағалай келіп, оқушылардың осы ... ... мен ... ... ертегілерді жиі
қолданудың ерекше ықпалын атап ... ... ойы, ... ... түзеліп, тілі баю үшін ертегі тым қымбат нәрсе» дейді ол [10,93].
Әсіресе, ертегілерді бүкіл ... ... ... оқу, ... ... ... ... рөлін ойнау т.б. әдіс-тәсілдер балалардың
сөйлеу дағдыларын орнықтыра түсетіні сөзсіз.
Тіл дамыту жұмыстарының бұдан өзге де психологиялық астарлары көп. ... ... ... ... ... ... – тіл дамыту
жұмыстарының педагогикалық, яғни дидактикалық негіздері.
Кез келген оқыту үдерісі ... ... ... ... ... ... ... Бастауыш сыныптарда тіл
дамыту жұмыстары да осы ұстанымдарға сүйеніле отырып ... ... ... ... ... ... ... оқушыларының жоғарыда
талданған физиологиялық-психологиялық ерекшеліктеріне ... ... ... оқытудың бірінші ... ... ... білім мен дағдылардың ... ... ... бүкіл оқыту үдерісі, оның ішінде тіл дамыту жұмыстары да
қазақ тілінің ғылыми негізіне сүйеніле отырып ... ... ... ... ... ... оқушыларға ашып
түсіндірмегенмен, сырттай олардың сөздерді мағыналық реңктері ... ... ... қазақ тілінің лексикалық жүйесіндегі көп мағыналық,
синонимдік, антонимдік, омонимдік ... ... ... ... оқушыларды сөйлемдер құрастыртуда қазақ тілінің синтаксистік
ерекшеліктеріне сүйеніп, заттың атын білдіретін сөздер мен ... ... ... ... ... ... ... қандай жағдайда
болмайтынын ұғындыру қажет.
Мысалы:
ақ қағаз ... ... ... ... қызыл.
Мұның бәрі –тіл дамыту ... ... ... ... ... ... қатысты мысалдар.
Ал оқытудың жүйелілік ұстанымы бойынша оқушылардың ... ... ... жаңа ... ... ... сөздік қорына
енгізу ісі де жүйелі сатылардан тұрады. Сондай-ақ оқушылардың ... ... ... ... ... ... да ... қарай
топтауды мақсат ететін тапсырмалар мен жаттығулар түрлерінің жиі қолданылуы
– тіл дамыту жұмыстарын жүргізудегі жүйелілік ... ... ... мысалы.
Тіл дамытудағы міндетті түрде ескерілуге тиісті келесі ұстаным ... ... ... ... ... көз ... ... көрнекті нәрсені тез
қабылдайды және осы тәсілмен үйретілген ұғымдар ... ... ... суреттер, ойыншықтар, заттардың нақты макеттері мен
суреттері, қима әріптер т.б. – ... ... ... оңай әрі
жылдам жетудің тиімді тәсілі.
Сондай-ақ, балалардың ауызекі сөйлеу дағдыларын дамыту, ... ... мен ... ... ... магнитофон тәрізді техникалық
құралдарды қолдану да жақсы нәтиже ... Бұл ... ... ойын үдерісіне араластырып, ... ... ... ... ... ... ... жатқа айтқандарын,
бір-бірімен сөйлескендерін өздеріне тыңдату олардың сөйлеу ... ... ... болып табылады.
Сабақтың экскурсия түрінде өткізілуі – балалардың ойы мен ... ... ... ... Тек ... сабақтарды мұқият ойластырып,
барынша мол әсер беретіндей түрде ұйымдастыру керек.
Оқытудың келесі ... ...... және ... ... бетінше сөз, шағын сөйлемдер құрастырып, ойын түсіндіріп бере алмайтын
оқушының алған білімі – өлі ... ... ... кез ... ... ... сөз ... түсіріліп, дағдыға айналуы қажет. Бұл орайда
оқушылардың сабақтағы ұжымдық және жеке дара ... ... ... сөз ... олардың сқазақлы түрде меңгергендігін үнемі
қадағалап ... ... зор. ... ... ... ... оқушылардың сқазақлы түрде орындауын қадағалау олардың
белсенділігін, ұқыптылық ... ... ... Тек ... ... ... балаларды жалықтырмай, керісінше, ынтасын, қызушылығын
оятатындай түрде ойластырылуы шарт. Тапсырмалардың ... де не аз, не ... ... физиологиялық-психологиялық мүмкіндіктері мен оларды
дамыту талабының шегінде мұқият есептеліп беріледі. Бұл ... ... ... өте зор. ... ... жұмысында қате көп болса
да, оның ұмтылысы мен белсенділігі мұғалім тарапынан қолдау табуы қажет. ... ... ... ... ... – тынымсыз шығармашылық жұмыс
үдерісінде жүзеге асырылатын іс.
Тіл дамыту жұмыстарын жүргізу барысында, әсіресе, тапсырмалардың жұмбақ
жасыру, жаңылтпаш айтып жарыстыру, ... ... ... өз беттерімен
жазған шығармаларын көтермелеу, сурет бойынша ... ... ... ... ... ... оқушылардың белсенділігі мен сқазақлы іс-
әрекеттік дағдыларын жетілдіруге оң ықпал жасайтындығын көрсетеді.
Оқытудың зерттеу ... ... ... тағы бір ...... білімді тәжірибемен байланыстыру ұстанымы.
Бұл ұстаным осының алдындағы оқыту ұстанымымен тығыз ... ... Тек ... тіл ... ... қатысты ерекшелік ... жаңа ... де, ... ... да, ... суреттер
де балаларға мейлінше таныс, күнделікті өмірімен тығыз байланысты болуы
қажет. Кез ... сөз ... ... ... ... ... ... түсіндіргенде ғқазақ оңай әрі берік қабылдқазақды. Бұл тұста
оқушылардың белсенділігі де арта түседі.
Оқытудың алтыншы ұстанымы – түсінуге ... ... ... атап өткеніміздей, бастауыш мектеп жасындағы балалар ... ... ... әңгімені қабылдай алмайды. Білім берудің балалар
зейінін шаршатпайтын, психикалық ойлау ... көп ... ... оңай әрі әсерлі формаларын пайдаланып, оны үнемі түрлендіріп
отыру қажет. Тіл дамыту мақсатын көздейтін ... мен ... ... ... ... ... мен көп ... осы аталған
ұстанымды сәтті жүзеге асыруға мүмкіндік береді.
Оқытудың жетінші ұстанымы – ... ... ... ... Ауызша тіл дамытуда бұл ұстанымды баса ескеруге тура
келеді. Себебі, қазіргі отандық мектептердегі оқыту ... ... ... ... Яғни ... ... психикалық дамуының
алдында жүріп, оларды ілгері жетілдіру қажет. ... ... ... даму ... ... бірдей бола бермейтіні
белгілі. Мысалы, кейбірі холерик, екіншілері меланхолик, ... ал ... ... ... ... келетіні белгілі.
Осындай жеке ерекшеліктер бастауыш сыныптарда қатты байқалады. ... ... әр ... жеке ... мұқият ескеріп, тіл дамытуға
бағытталған тапсырма түрлерін жік-жікке бөліп беруді талап етеді. ... ... ... ... ... мен мәнеріндегі олқылықтар,
арнайы сөздерді немесе өзге ... ... ... ... сөйлеу т.б.
с.с. сүреңсіздіктерді бірте-бірте жою ... ... ... тіл дамыту жұмыстарының ... ... ... мен ... ұстанымдарын бастауыш сынып мұғалімдері
үнемі есте ұстауы қажет.
2 ҚАЗАҚ САБАҚТАРЫНДА БАСТАУЫШ СЫНЫП ОҚУШЫЛА-РЫНЫҢ АУЫЗША ТІЛІН ... ... ... ... ауызша тілін дамыту мәселесінің ресми
құжаттарда қамтылуы
Әдебиеттік оқу пәнінің оқушының жеке тұлға ретінде дамуында, сқазақлы
оқу мен сауатты жазу ... ... ... ... ... алатын орны ерекше. Әдебиеттік оқу адамның ішкі рухани жан ... ... ... тәрбиелеуге, сөз өнерін
түсінуге, тілін, қиялын арттыруға ... ... ... тақырыптары оқушының дүниетанымын ... ... ... ... туралы дұрыс көзқарасын қалыптастыратын, оның тұлға
ретінде өсіп-дамуын қамтамасыз ететін мәселелерді қозғайды.
Білім мазмұны ... ... ... ... ... ... мәтін бойынша жүргізілетін жұмыстар жүйесі (оқу,
мәтінді талдау, мәтінге жоспар ... ... ... т.б.) ... ... негізінде сөйлеу білігі (сөйлеуде жазушы тілін қолдануға
әрекеттену, ... ... ... ауызша, жазбаша жеткізе алу, мәтіндегі
оқиғаға өз көзқарасын білдіру, ... ауыз ... ... ... отырып, өзіндік әрекеттерін дәлелдей ... т.б.) ... оқу» ... ...... ... сауатын ашу
негізінде рухани байыту, оқушыны көркем шығарманың мазмұнын түсінуге
жетелеу, оқу ... және ... ... қалыптастыру, әдеби-
эстетикалық талғамын ... ... ... дара ... оқу» пәні ... ... ... жүзеге асыру
көзделеді:
• оқу сапасын (дұрыс, түсініп, ... ... ауыз ... бай ... ... ... балалар әдебиетінің озық үлгілерімен
таныстыру;
• ақын-жазушылардың ... ... ... ... тақырыбын, басты
кейіпкерлерін, негізгі мазмұнын білгізу;
• талданып отырған ... ... ... ... ... теориялық білім негіздерін қалыптастыру;
• адамгершілік және эстетикалық ... ... ... ... ... ... ... немесе еркін
тақырыпта әртүрлі әдеби шығармашылық жұмыс
түрлерін ... ... ... ... бойынша сурет салу, мақала жазу, шағын
үзіндіге ... жазу т.б.) ... ... ... және ... ... әдебиеттермен жұмыс істей білуге
дағдыландыру[21].
Дамыта оқыту жүйесіне негізделе жасалған жаңа буын ... ... ... ауызша тілін дамытуда рөлі зор.
Бастауыш мектеп оқушыларының ауызша тілін дамыту және оны жетілдіру –
бүгінгі күннің ... ... ... ... ... тіліміздің хал-
жағдайын бүгіннен ойлап, ауызша сөйлеумен қатар жазбаша сөйлеуге ... ... ... дағдыландыру арқылы ғқазақ қазақ тілін таза
күйінде сақтауға болады. Бұл қажет те. Бұл тұрғысында ... ... ... ... бір себебі –жалпы мәдениетіміздің, оның
ішінде ... ... ... ... ... ... Сол дамуға
талаптың да күшеюінде болып отыр. Бұл – бір. Екінші жағынан, ... тіл, ... ... деген мәселелер қазіргідей белгілі бір мақсат
көздеп, кең түрде жан-жақты сөз болған емес. Сондықтан ... ... ... отыр. Үшінші бір себебі, жасыратыны жоқ, ауызша сөйлеу практикамызда
не білместіктен, не немқұрайдылықтан, не өзге ... ... ... ... ... етек алып бара жатқандығынан болып отыр».
Бастауыш мектеп оқушыларының ауызша тілін дамытудың жоғарыда айтылған
жайттардан басқа да ... ... ... бар. Біріншіден,
бастауыш мектеп оқушыларының ... ... ... ... ... қасиеттері тәрбиеленіп, жеке бас тұлғасын ізгілендіруге
болады, екіншіден, топ ... ... ... ... ... ... қабілет жетіліп, өзіндік ой-пікір ... ... ... ... ... ойын нақты әрі толық жеткізуге дағдыланған
оқушы сабаққа қызығып, ... ... ... ... ... әрбір сөзді орнымен, өз мағынасымен қолдануға дағдыланған шәкірт
ертеңгі күні қазақ тілінің мәртебесін көтерер ... ... ... тілі оқулықтарында берілген мәтіндер арқылы оқушы тілін дамыту
мақсаты көзделеді. Бұл мақсатты ... ... ... үшін ... ... ... алға қойылды. Олар:
1) Оқушыны мәтіннің мазмұнын өз сөзімен айтып беруге үйрету.
2) Оқушыны ... ... ... ... ... Мәтіннің мазмұнын қысқаша баяндауға үйрету.
4) Мәтіннің мазмұнын мәтіндегі көркем сөздерді ... ... ... ... өз ойын ... дұрыс жеткізуге үйрету.
Мәтін мазмұнын оқушының баяндау жұмысымен байланысты тіл дамытуды жүзеге
асыруда белгіленген бұл міндеттерді орындау жақсы нәтиже берді. Енді ... ... ... ... жеке-жеке тоқталайық.
Оқушыны мәтіннің мазмұнын өз сөзімен баяндауға ... ... ... өте ... ... ... 1-сыныптан бастап өз сөзімен
сөйлеуге жаттықтыра бастау ... Бұл ... ... ... ... ... ... ұтымды жақтары бар.
1. Оқушы бір ойды әр түрлі жеткізуге болатынын ... ... ойын ... ... ... тез табуға жаттығады.
3. Ойын жеткізуге ... ... ең ... ... ... Өз ... сөйлеуге қысқарта сөйлеу де жатады.
5. Мәтінді өз сөзімен сөйлеу толықтыру арқылы да жүзеге асады.
Бастауыш сынып оқушысында ... ... ... ... солай
ғқазақ әңгімелеуге, айтуға болады, басқаша айту мүмкін емес деген пікір
қалыптаспауы керек. Ол үшін ... бір ... өзін әр ... ... ... көзін жеткізуі керек.
Егер оқушылар мәтінді бір тектес баяндаса, «оны тағы да ... ... деп, ... ... шақыру қажет. Оқушылар мәтінді түрліше
баяндаса, мұғалім өзі түрліше баяндаудың үлгісін көрсетеді. Егер бұл ... ... ... ... ... ... ... баяндауға тырысады,
соған жаттығады. Экспериментте бұл жұмыс ... ... ... оқушылар мәтінді өзінше баяндауда бірінен-бірі қалмауға
тырысып, жарысуға дейін барды. Бұл ... түрі ... ... ... нәтиже алынды. Бір ойды әр түрлі айтуға ... ... ... ... ... негізгілерін мағыналас, синоним ... ... ... ... бастап, осылай бір сөздің орнына басқа сөзбен
ойын жеткізуге әбден жаттыққан. Оған мұғалімнің бұл ойды басқаша тағы ... ... ... ... ... Сол ... ... жұмысы
жүргізіледі, мәтінді түгел өз сөзімен айтуға алдымен сыныппен жүргізілген
дайындық жұмысы жақсы ... ... ... өз сөзімен айтуға дайындауда
мағыналас сөздерді іздеттірудің атқаратын қызметі зор. Оқушылар бұл әдіске
әбден ... ... ... тез ... ... ... ... жаңа сөздер қосу арқылы толықтырып қоймай,
оның мазмұнын жалғастыруға үйрету арқылы да ауызша ... ... ... ... ... ... ... таныс уақиғаларға қатысты мәтіндерге
байланысты. Мысалы, әліппеде «Лақ» деген мәтін бар. Бұл ... ... ... оқушыға үйіндегі лағы туралы айтқызып, мәтінді жалғастыру
жұмысы жүргізілді. Оқушы өзінің үйінде-ақ және қара лағы ... ... ... ... ... ... ... мәтіннің мазмұнын толық баяндауға ... ... ... ... түгел айтуға тырысады және оны орындайды. Әліппеде мәтін өте
қысқа келеді, ол оқушының есінде жақсы сақталады да, оны ... ... ... ... ... ... мәтін күрделене береді. ... осы ... ... ... түгел айтып, бірақ мәтіндегі негізгі ... ол ... ... ... сөйлемдерді қысқартып баяндауға үйрету
керек. Бұл оқушыны мәтіндегі негізгі ойды ажыратуға, оны таба ... ... өзек ... ... негізгі ойды табуға үйретудің мәтінді
түсінуге де ... ... ... ... ... ... жақсы әңгімелейді.
Ауызша тіл дамыту үшін ол өте қажет жағдай ... ... ... ... ... ... ... ретімен сурет
салып, тірек сөздерді жазып келеді. Мәтінді оқып болғаннан кейін, суретті
іліп қойып, балаларды сол ... ... ... ... Оқушылар
әр кадр бойынша кино көріп отырғандай, мәтінді әңгімелеп шығады. Бұл ... ... ... ... соң бірі ... ... ... ... ... ... қатысып, белсенділік
көрсетті.
Мәтінді толық баяндауға қажетті тәсілдердің бірі – ... ... ... қимыл-әрекеттің қашан, қай жерде болғанын қосып толықтырып
баяндату. ... ... ... ... ... ... да мәтінді толық
әңгімелеуге септігін тигізеді. Мәтіннің мазмұнын түгел ... ... ... ... де жақсы көмектеседі. Мәтінді кинофильм ретінде
баяндату мен жоспар арқылы әңгімелеудің ойды толық жеткізуге ... ... тағы бір ... жағы бар. Ол ... өз ойын жүйелі
жеткізуіне байланысты сөйлеуге дағдыландырады. Бұл – ауызша тіл ... ... ... ... ... бір түрі – ... шығарманың мазмұнын аз-кем
өзгертіп әңгімелеу. Мұнда оқушылар оқылған шығарманың бір кезінде өз ойынан
ондағы оқиғаның ... ... ... айтады.
Ол үшін мәтіннің мазмұны толық ... ... ... ой толық
айтылмай, толықтыруды қажет етіп тұрған жағдайда ғқазақ, оқушылар әңгіме
құруға бағытталады. Бір ... ... ... ... ... ... кез-келген шығарманы жалғастырып әкетуге болмайды. Сондай-ақ ойға
келген бос ... да қоса ... ... мазмұнын оқушылар өзі қатысқан не көрген оқиғалары жөнінде
өзгертіп, әңгімелеп және өз жандарынан ... ... ... ... түрі де ... мәтіннің мазмұнын балалар толық та сқазақлы меңгерген
кезде ғқазақ ұйымдастырылады. Мұндай ... ... өз ... ізденуге, әңгіме құрастыруға, өздеріне қажеттіні таба білуге
үйретеді. Оқушылар мәтіндегі оқиғаның аяғын өз ойынан ... ... ... өз ... ... ... ... қосады.
Бірақ мәтін желісіне ойдан қосу оның мазмұнымен ... ... жөн. ... жұмысты ұйымдастыру үшін қандай шығармалардың қолайлы
болатыны алдын-ала ойластырылуы керек те, сабақта оқушылармен ... ... ... ... ... бағыттау қажет.
Мәтіннің мазмұнын толық айтудың, қысқаша айтудың, яғни әр қайсысының
өзіндік орны бар. ... оның ... ... ... ... ... айтудың
қажеті бар, қысқа айтудың қажеті бар жағдайлар болады. Мұғалім оны оқушыға
түсіндіруге тиісті. Қысқартып баяндаудың ... сол ... ... ... өз ойын ... дұрыс жеткізуге үйрету. Ауызша тіл дамытуға
қатысты жұмыстың бұл түрінің маңызын дәлелдеудің өзі ... ... ... ... дәл айта ... түсінікті сөйлеу – кімге де болса, қойылатын
негізгі талап. Айталық, көркем сөйлеу, шешен сөйлеу ... ... ... Сондықтан қазақ тілінде сөйлеушілердің бәріне бірдей талап қойыла
бермейді. Олай болса, бастауыш мектептен ... ... ... ... ... үйрету мұғалімнің негізгі міндетіне жатады. Ол – ... ... тілі ... ... ... мәселе емес. Ол – оқушының қай
сабақтағы болса да сөйлеуіне, сабақтан тыс ... ... ... ... ... ... әр ... қатысты нәрсе. Отбасындағы
өмірінде оқушының дұрыс сөйлеуі ата-қазақ назарында ... ... ... ... мәтіннің мазмұнын әңгімелеудің,
мазмұндама, шығарма жазудың маңызы өте зор. ... ... ... осы ... ... ... ... Сондықтан мәтіннің
мазмұнын әңгімелеуде оны қалай іске асыру жөнінде аздап тоқталуға болады.
Қорыта айтқанда, оқушы тілінде кемшілік ... оның ... ... сөйлеудің оқушыда қалыптасуы мұғалім жұмысына тікелей ... ... ... ... ... ... ... Мұғалім
оқушының қалай сөйлегенін үнемі қадағалап, оған дұрыс сөйлеудің үлгісін
көрсетіп, қатесін уақытында түзетіп отырса, ... ... ... ... Ал ... ... – ауызша тіл дамыту ұғымына кіретін мәселе.
Мәтіндердегі көркем сөз, ... ой ... ... ... ... ... ... мәтінмен байланысты түрлі
ауызша тіл дамыту жұмыстарын жүргізу іске ... ... да ... ... бар. ... ... ... мұғалімдердің де,
ғалымдардың да пікірлері ескеріліп, мәтіннен байланысты түрлі ауызша ... ... ... Соның бірі – мәтіннің жағын өзгертіп әңгімелеу.
Мәтінмен байланысты ауызша тіл ... ... ... ... ... ... ... өзгертіп баяндау жатады. Айталық, мәтінде
әңгіме автордың атынан 1-жақта баяндалса, оқушыны ... ... ... Ал мәтін 3-жақта берілген болса, оқушыны 1-жақта баяндауға
үйрету керек.
Келесі шығармашылық ... түрі - ... ... ... ... бөлініп баяндауы. Бұл жұмысқа лайықты мәтіндерді
мұғалім күні бұрын белгілеп, дайындық ... оқу ... ... қай оқушының кімнің рөлін баяндайтынын айтып, әзірлік жасайды. Содан
кейін рөлмен баяндауға ... ... ... ... ... ... – нан?», «Дәмді сорпа» т.б. мәтіндерді рөлге бөліп оқытса, бала
қызығады да, ... ... ... ... болады
Бұл жұмыс түрлері сабақта түгелімен орындалады, кейде олар ... іске ... Бұл ... ... жұмыс деп те
аталады. ... ... еске ... тағы бір ... ...
материалдардың қай-қайсысының да тартымдылығына, тиімділігіне көңіл бөлу.
Шығармашылық жұмыстың барлығы да ... өз ... ... ... мен дүниетанымын кеңейтуге, ауызша тілін дамытуға ... ... ... ... ... ... сабақ үлгілеріне
қолдануға пайдасы тиеді. Мәтіндерде кездесетін сөз тіркестері мен көркем
сөздерді және ... ой ... ... ... оған ... әсер
бере, әсемдікті сезіндіртіп оқушыларды эстетикалық тәрбиеге ... ... ... ... ... ... ... және оқушылардың дәптеріне
жазғызып қояды да, әрі қарай түрлі әдіс-тәсілдермен жұмыс жүргізіледі. Бұл
айтылғандар ... ... ... ... ... нақтылқазақ түседі,
оған көз жеткізіледі. Алғашқы көркем сөздерден әдемі көркем ... Бұл ... ... ... тиімді болады. Мысалы:
орман
нан
бақ ... шөп ... ... ... ... аспан деген | ... ... ... ... ... ... | | ... құрылады: | | ... дала ... | ... жап-жасыл дала мұнартады. |
|тіркестен мына сөйлемдер | | ... | | ... осы ... ... ... Көгілдір аспан – дегенде тағы қандай
аспан? - деуге болады.
Енді орманның жаздағы бейнесін балаларға ... қою ... ... ... ... ... ... түске боялады?
- Орман жап-жасыл түске боялады.
- Жазда орман ішінен қандай жануарлар көрінеді?
- Орманда құстар, аңдар, ... ... Олар – ... , ... ... тоқылдақтар, сауысқандар, көбелектер, шегірткелер,
құмырсқалар т.б.
- Орманда ... ... ... ... ... үйеңкі, саңырауқұлақтар, түрлі-түсті гүлдер,
шырмауық, бүлдірген, итмұрын, жалбыз т.б.болады.
- Жазда орманның іші қандай болады?
- Көлеңкелі, ... ... ... ... ... жаздағы орман бейнесінен мәтін құрастырылады:
Орман
Жазда орман жап-жасыл түске боялады. Ауасы ... ... ... көптеген өсімдіктер мен жануарлар кездеседі. Олар: аюлар, ... ... ... ... ... тағы сол ... ... көңілді орманның ішінде құстардың шықылықтаған ... ... ... ... ызыңы естіледі. Орманда әдемі көз
тартарлық түрлі-түсті гүлдер, ағаштар, өсімдіктер өседі. Жоғары ... ... ... арасынан күннің шуағы түсіп тұрады.
(Оқушының ойы осы бағытта әңгіме құрастыруға икемдей тартылады). ... ... ... ... сұрақтары шашыранды ... ... ... шығарылып отыру, баланың ой-өрісін дамытады. Табиғаттың
сұлу көрнісін тани біліп эстетикалық талғамы артады да, ... ... ... мұғалім сабақ барысында, сабақтан тыс ... ... ... ... ... ... ... сөздер мен көркем
ой үзінділеріне ерекше мән беріп жұмыс жүргізу ... ... ... ... шығармауы керек. Сонда ғқазақ мұғалімдер өз істерінің
нәтижесіне жетеді.
Ең негізгісі, балалар қазақтың ... ... ... ... ... эстетикалық сезімі артып, адамгершілік қасиеттері жоғарылайды. Бұл
әлеуметтік-мәдени құзіреттілігі қалыптасып, өз ойын ... ... ... ... астарлы мағынасы мен көркем ой үзінділерін түсіне
біліп, оны сөйлеу барысында ... ... ... қалыптастыруға
көмектеседі.
2.2 Бастауыш сынып оқушыларының ауызша тілін дамыту әдіс-тәсілдері
Қазіргі таңда ... ... ... де, ... де үнемі
жетіліп келеді. Оқыту әдісі – әдістемелік жүйенің басты құралы және ол екі
жақты үдеріс. ... ... ... бастауышта тілдік білім беру басты
мақсат ... ... ал оны ... ... іске ... одан да ... ... тиімді меңгерту үшін, мұғалім оқытудың практикалық сипатына
көбірек көңіл бөледі.
Педагогика ғылымының іргетасын қалаған ... А. ... ... те, ... дерлік те бір әдіс жоқ. Олақтықтың белгісі – бір ғқазақ
әдісті болу; шеберліктің белгісі – түрлі ... ... ... көп ... ... ... ... сүйенетін қолғабыс нәрсе есебінде қолдану
керек»,- дегені дәлел. Демек, сабақтың нәтижесіздігі ... ... ... ... бүкіл сабақ барысында бір ғқазақ ... ... ... бүкіл сабақ бойында бір ғқазақ ... ... ... ... ... ... ... игеру
деңгейлері төмендейді. Сондықтан мұғалім оқыту үдерісінде ... ... ... ... ескеруі қажет. Дұрыс іріктелген әдіс
тек оқушының білімді игеруіне ғқазақ әсер етіп қоймайды, сонымен қатар ... ... де ... әдіс-тәсілдерін топтау да әлі толық шешілген жоқ. Оның қиындығы –
бір әдіс екінші әдіспен үнемі ұштасып ... ... да, ... ... да әдіскер ғалымдарын оқушылардың
сөздік қорын байыту мәселелері, бұл үшін қандай жұмыс ... мен ... ... ... ... мәселелер толғандырды.
М.Жұмабаев баланың байланыстырып сөйлеуін жетілдірудің мынадай ... ... а) ... ә) сурет бойынша әңгіме; б) әңгіменің бір
бөлімін алып тастап айта білу; в) даяр ... өз ... ... ... хат жаза білу; ғ) бір белгілі әңгімеге ұқсас ... ... ... айта білу т.б [11, ... ғалымдары атап көрсеткен әдістерді пайдалану ... ... ... ... ... ... ... С. Рахметова «Қазақ тілін оқытудың әдістемесі» атты еңбегінде оқу
барысында кездесетін бейнелі тіркестер, ауыспалы ... ... ... ... ... ... түсінуге аса қиын болады
деп сқазақйды. Осы тұста ғалым оларды түсіндірудің ... де ... ... дерексіз мағынадағы сөздерді сипаттау жолымен түсіндіруді,
сөздердің мағынасын әдеби ... ... ... ... ашуды
ұсынады: балаларға таныс емес затты ... ... ... өзін ... ... ... сипаттайтын таныс емес сөздерге синоним таңдау
жолымен түсіндіру керектігін ескертеді. Осы әдістердің қатарына ... ... ... ... және сөзге логикалық анықтама беру сияқты әдістерді
де қосады ... ... ... ... педагогикалық жақтан үйрету әдістеріне: қазақ
тілін әдебиет ... ... өту, ... ... ... және ... ... үйрету, ауызша түсіндіру, ауызша
мазмұндау және мәнерлеп оқыту әдістерін;
Қазақ тілін ... ... ... ... ... ... түсіндіру және кітапты пайдалану әдістерін;
Қазақ тілін теориялық-практикалық жақтан үйрету әдістеріне: талдау,
тілдік материалдың түрін өзгерту, мазмұндау, ... ... ... көшіру,
диктант жаздыру әдістерін жатқызды.
Аталған ғалымдардың анықтаған әдістері бүгінгі күнде де өз құндылығын
жойған жоқ.
Сонымен жоғарыдағы ғалым, әдіскерлердің ... ... ... ... ... ... ... тілін дамытудың мынадай әдіс-
тәсілдерін ұсынуға болады:
1) Көрнекілік әдісі (сурет бойынша ... ... ... сызбаға
қатысты сөздерді тауып, әңгіме құрап айту);
2) ойын әдісі (ребусты шешіп, шешуіндегі сөзбен әңгіме ... ... ... ... ... әдіс ... ... өз жанынан толықтырып айту; бір
белгілі әңгімеге ... ... ... ойдан шығарып айту;
жағдаяттық тапсырмаларды орындау).
Қазақ тілі ... ... ... ... ... өте ... көрнекі құрал оқу материалын түсінуге елеулі ықпал жасайды, ... ... мен ... ... тілі ... ... көрнекі құрал тақырыпты түсінікті
етумен бірге, оқушылардың ауызша ... ... ... ... әдісін сөздік әдістерден оқшау қарауға болмайды. Себебі кез-
келген көрнекі құрал түсіндіріледі, талдқазақды, ... ... ... не қосымша хабардың көзі болып табылады. Бұл әдіс – оқу, ... ... ... ... ... ... ... көмекші
тәсілдердің бірі. Өйткені, көрнекілік бақылампаздықты, ойлауды ... ... ... ... дұрыс айтып беруге, одан логикалық
қорытындылар шығаруға дағдыландырады.
Қазақ тілі сабақтарында оқушылардың ... ... ... ... мүмкіндігі орасан мол: айнала қоршаған дүниені бақылау, экскурсияға
шығу, сызба, карта, оқушылардың жинаған ... ... ... диафильмдер, түрлі оқулықтағы суреттер т.б. арқылы оқушының
ауызша ... ... ... ... алған білімдері мен сезімдерін жоспарлы тілдік
тақырыпқа ... ... ... ... ... ... ... алдарында – қаланың картасы. Ауызша мектептен стадионға
дейін қалай баратыныңды түсіндір. Құраған әңгімеңді ... бер» ... үшін ... ... мазмұндап алғаннан кейін өз ойларын ауызша
айтып бере алады.
Қазақ тілі сабақтарындағы ауызша сөйлеуге қатысты көрнекіліктің басты
түрі – ... ... ... ... кіші ... ... ауызша
тілін дамытуда өзіндік пайдасы бар. Бастауыш сынып оқушыларының ... ... және ... ... балалардың сөйлемейтіндері
болмайтынын ескере отырып, ауызша байланыстырып сөйлеуге үйретуде осы жұмыс
түрін де ... ... ... ... Мұғалім көбінесе жеке суреттер немесе
сюжетті суреттер пайдалқазақды.
Ол үшін 2-4 сынып «Қазақ тілі» оқулықтарында төмендегідей ... орын ... ... ... ... ... бер: ... аң? Түсі қандай? Оның құйрығы қандай болады? Түлкі қандай жерді
мекендейді? Ол немен ... ...... ... мұра ... келе жатқан мәдени қазына,
балалардың негізгі іс-әрекеттерінің бірі ... Бала ... ... Бала ... ... ... бұл − өмірдің заңдылығы.
Еңбек үстінде адамның көптеген ерекшеліктері дамиды, өмір сүру ... ... ... ... ... ... үлкендер өздеріне тән
ерекшеліктерін еңбектену барысында көрсетсе, ал ... ... ... ойын ... ... ... ойын ... да ала алады. Сондықтан сабақтағы ойын
арқылы білімін шыңдап, ой-өрісін кеңейте алады. Ал ... өз ... ... мәні, ерекшеліктері болады.
Қазақ тілінде дидактикалық ойындардың орны ... ... ... ... ... әр ... орны мен ... мақсатын дәл анықтауға, оны пайдаланудың теориясы мен ... ... ... шеберлік танытуына қажетті материалдардың
жиынтығын алдын-ала ... ... ... ... ... байланысты. Мұғалімдер дидақтикалық ойындарды тек ойнату үшін
емес, солар ... ... ... ... ... бойынша түсінік, ұғым,
іскерлік дағдыларын дамытып, қажетті білім, білік, ... ... ... ... сынып оқушыларын жазбаша байланыстырып сөйлеуге үйретуде
сөзжұмбақ, ребустармен жұмыстың ... орны ...... ... ... ортақ атауы. Сөзжұмбақтың
түрлері өте көп. Олар: ... ... ... ... ... ... ... құрастыратынымыз – ребус, крассворд. Сөзжұмбақ
құрастыру үшін оқушы көп ойлқазақды, ізденеді. ... ... ... ... ... керек. Сұрақтар бірізді ... ... әр ... ... ... – сөзжұмбақтың сауатты құрылғандығының
белгісі.
Латыншадан аударған Rebus – ... ... ... ... бейнелеу деген ұғымды білдіреді. Ол алғаш рет ... ... ... ... Ол ... жаңа жыл ... ... арасында
жергілікті өмір тіршілігінен алынған тапқырлық сөздер түрінде айтылған.
1) Ребусты құрастырмастан бұрын алдын-ала мағыналы да ... ... ... ... қиын ... ... ... адамдардың айтқан
лұғатты сөздері таңдап алынады. Оларды шешу үшін заттардың ... ... ... ... ... ... а) ребусты
шешу үшін алдымен балалар суреттегі бейнеленген затты, белгілерді дәл ... ә) ... ... аты атау тұлғада (септікте) тұруы керек: аймақ,
алап, жәрмеңке т.б.б) Ребуста бейнеленген зат бір екі ... одан да ... ... мүмкін: терезе-әйнек ұғымын, көйлек – киім ұғымын, ... ... ... ... ... алдына немесе соңына үтір таңбасын қою, сол сөздегі
алдыңғы және соңғы әріпті алып ... ... ... ... ... ... алынып тасталған үтірлердің орнына әріптер
қосылып таңбалқазақды. Сөз арасында кейбір ... ... ... ... онда сол әріп сызылып немесе шеңбермен қоршалады. Бұл ондай
әріптер оқылмайды дегенді білдіреді. Сонымен қатар ребус аударылып салынса,
табылған сөз де ... ... ... ... ... ... ... кейін ғқазақ
балаларға ребус құрастыртуға болады. Мұғалім төмендегі ребуста достық жайлы
айтылған нақыл сөздің жұмбақталғанын ... Ал, ... ... шешу ... логикалық ойлауға үйретеді.
Крассворд шешкізу – тек әншейін ... тек ойын ... үшін ... Крассворд – тоқылған сөздерден құралған жұмбақ.
Ол халықаралық термин, ағылшынша cross – қиылысқан және word – сөз ... ... ... ... - өзара қиылысқан тор көздерді белгілі
бір сөздермен ... ... ... ... Ол ... ... Крассвордты көбінесе сөзжұмбақ деп атайды. Бұл, әрине ... ... де ... айтылған сөзжұмбақтарды шатастырмас үшін крассворд
деп нақты атауымен атаған жөн болар еді.
Қазақ тілі сабақтарында ... ... ... ... бір жолы –
«пәнді оқытуда эвристикалық тәсіл арқылы оқу материалын оқушының өздігінен
түсінуі мен шешуі болып табылады».
Эвристикалық ... ... ... Оқушының танымдық әрекетіндегі жоғары белсенділігін арттырады.
2) Білімге деген қызығушылығын туғызады.
3) Өз ... оқу ... ... ... ... ... ... туғызу олардың ауызша
тілін дамытудың негізгі тәсілі болып табылады. Ойға күш ... ... ... ... ... әсер етеді. Әрі таныс,
әрі бейтаныс мәселелерді қатар қамтитын ... ... ... ... ... ... ... ынтасын, ерік-жігерін бір бағытқа жұмылдырады.
Бұл баланы қиындықты түсініп, одан шығудың ... ... ... ... ... ... өз жолдастарынан бұрын шешуге мүдделі
болады. Дұрыс ұйымдастырлған проблемалық оқу ... ... ... ... ... ... қорыту, т.б.), шығармашылық
қабілеті қалыптасады, танымдық ... ... ... ... ... ... тіл апталығына қызу дайындалуда. Хабарландыру
жазуды мұғалім саған тапсырды. Сен ... ... ... ... ... ... ... сөзсіз, оқушының ойлануына, алған
білімін жазбаша сөйлеуінде қолдануына мүмкіндік жасайды. Мұндай ... үшін ... ... ... жазуды төмендегідей үлгіде ... 10 мен 15 ... ... ... тіл ... Өтілетін орны – кіші мәжіліс залы. Уақыты – 15.00
2 а-сыныбы»
Енді осы ... ... ... ... ... ... ... үлгілері арқылы сипаттап көрейік.
Үлгілі тәжірибесімен ел алғысына бөленіп жүрген ұлағатты ұстаздардың
қатарында Пернекүл Найманбаеваны айтуға болады. Ол – ... ... ... орта ... ... ... ... Қазақстан Республикасы білім
беру ісінің үздігі. Пернекүл Найманбаева – теориялық мол ... ... ... ... ... ... әдіс-тәсілдерін
түрлендіре қолданып, мамандығын жете меңгерген майталман ұстаз.
Ол бастауыш ... ... ... ... тіл ... ... ... Балаларға белгілі тақырыпта (баспасөз ... ... ... ... ... кілт ... сюжет ұсыну.
2. Әңгіменің, ертегінің сюжетін бастап беру, аяқтауды оқушыға тапсыру.
3. Ұйқас ұсыну арқылы өлең ... ... ... ... ... ... Мәтін бойынша мақал құрастыру.
6. Табиғат құбылысына байланысты жұмбақтар шығару
7. Берілген мәтіндегі бір бөлікті өзі ... ... ... ... ... шығармасына еліктеп, өлең, әңгіме жазу.
9. Берілген тірек сөздер арқылы қызықты мәтін құрастыру т.с.с.
Ұлағатты ұстаз мұндай мұндай тапсырма ... ... ... ... ... ... ... қабілетінің даралығына
қарап жүргізетіндігін айтады. Мұндай түрлендіре жүргізілген жұмыс оқушының
жүйелі ойлау ... ... ... ... бейімділігін
молайтатындығы сөзсіз.
Өлең, жұмбақ, мақал, жаңылтпаштар құрастыру да – ауызша байланыстырып
сөйлеуге ... бір ... ... ... жаңа ұғым, түсінік беру, меңгерту жұмыстары да
оқушылардың ауызша тілін дамытары сөзсіз. «Қазақ тілі» ... ... ... ... ... ... осы ... туындаса керек. Мысалы, Атырау облысы Жылыой ... ... ... ... мұғалімі Қ.Биманова төмендегідей тапсырмаларды
ұсынады:
1. Несіпбек Айтовтың «Киіз үй» және ... ... ... ... ... ... ... Бұқар жыраудың «Бөгенбай», «Қабанбай», «Наурызбай» өлеңдеріндегі
ұқсастықтарды ата.
«Қазақ тілі» оқулығында кейіпкерлердің түрлі әрекеттері мен ... ... ... ... ... ... бақылағыштық
қасиетті қалыптастырады»,–дейді тәжірибелі ұстаз. Ә.Асылбековтың «Түлкі мен
тиін» мысалын оқыту барысында түлкі мен тиінге мінездемені ... ... ... ... ... ... әрекеттері арқылы
бергізу тиімді екенін айтады. «Тиін – өз ісін білетін кейіпкер. Ол ... ... Оның бір ... ... «Түлкі – тоқсан тоғыз айлалы кейіпкер.
Ол айналасындағылардың ... ... ... ... ор қазамын деп, өзі
орға түсіп ... ... ... ... ... әңгімелеп
айтады.
Оқулықта Ш.Мұртазаның «Қызыл жебе» романынан үзінді етіп ... ... ... ... ... ... ... Тұрар мен Атамырзаны
салыстыра түсіндіре отырып, оқушылардың өздеріне мінездеме бергізеді. ... ... ... ... оны ... келуді тапсырады. Осы
мәтінді оқыту арқылы оқушылардың танымдық білімінің артуына, ой-өрісінің
жан-жақты ... ... ... ... ... дұрыс
қойылуына үлкен мән береді. «Неліктен бүкіл сынып Тұрар тақтаға шыққанда
тына қалды?», «Ал балалар ... не үшін ... ... ... ... кез ... жауап бере алмағанмен, ол жөнінде бәрі
дерлік ойлқазақды. Бұл ... ... ... ... ...
дейді тәжірибелі ұстаз.
Бастауыш сынып оқушыларының ауызша тілін дамытудың бір жолы – «пәнді
оқытуда эвристикалық тәсіл арқылы оқу ... ... ... түсінуі
мен шешуі болып табылады».
Эвристикалық әңгіме әдісі баланың белсенділігін арттырып, жеке ... ... ... жасайды. Бұл әдістің көмегімен
1) жеке тұлғаның физиологиялық қасиеттерін: көру, есту, сезіну, ойлау;
2) интеллектуалды ... ... ... ... ... ойлау;
3) Сезімнің эмоционалды-бейнелік сапаларын: эмоционалды көтеріңкі
көңіл-күй, бейнелік, ... ... ... ... көре білу қабілеті;
4) Жеке бас қасиеттерін – ... ... ... қарым-қатынаста жұмыс жасай білу, ... ... ... ... ... ... оқушының танымдық әрекетіндегі жоғары белсенділігін арттырады;
2) білімге ... ... ... өз ... оқу ... ... С.Рахметова мәтін бойынша эвристикалық әңгіме ... ... ... ... мүмкіндік туғызатынын, оқушылардың
өз беттерімен ... ... ... ... ... ... ... білдіруге көмектесетіндігін «Қазақ тілін оқыту
методикасы» оқу құралында атап ... ... ... шығармаларды
оқығаннан кейін әңгіме эвристикалық сипатта мазмұнын айту емес, оны
бағалау, өз ... ... ... ... ойды ... ... [23, ... М.Әуезовтың «Кешкі дөң басында» әңгімесін қорытындылап,
жинақтау үшін былайша жоспарлқазақды:
І. Жаздың жайлы кеші.
ІІ. Күн батар кез.
ІІІ. Дөң басы.
Осы ... ... ... әңгімеленеді:
І бөлік. Жаздың жайлы кеші:
а) қоңыр салқын леп еседі;
ә) дымқыл, тұнық ауа;
б) зәрі, ыстығы қайтқан күн;
ІІ бөлік. Күн батар ... қара көк ... ... ... қызыл торғындай;
б) қызыл өрттің жалынындай;
в) алтын шатырдай ... ... Дөң ... у-шу, ... ... сары ... ... биікке тарта бергендей сезім туады;
в) белгісіз үміт күткендей;
г) ... көз ... ... іздейді, қарайды, көреді);
ғ) биік таулар іріктеліп аспанға созылғандай көрінеді.
Немесе осы үш ... ... ... ... ... өз ... де болады. Мысалы:
а) Жаздың жайлы кеші қандай?
ә) Күн батар кезде аспан қандай болады?
б) Дөң басы ... ... ... ... бойынша «Қожаны қандай
кейіпкердің қатарына жатқызасың?», «Бұл әңгімеден қандай қорытынды шығаруға
болады?» ... ... беру ... әр оқушының ойын, көзқарасын білу
арқылы оқушылардың тілін дамытуға болады.
Әрбір ұлттың жас ұрпағы ... ... ... оқып, жете білуге өз елін, туған
жерін сүюге тәрбиеленуге тиіс. Егер бала кішкентай ... өз ... ... - сында тәрбиеленбесе, қазақ тілінің қасиетін қазақ
сүтімен бойына ... өз ... ... ... ... ... толыққанды өз халқының өкілі бола алмайды.
Баланы тәрбиелей отырып оқыту, халықтық педагогикағакөңіл қою қазіргі
өмір талабы. Қазақ халқы ... да ... ... ... Отбасындағы туған – туысқа мейірімділік, қамқорлық,
халқымыздың ежелгі салты.
Осындай әдет – ... салт – ... ... ... ... тілінің,
оқу сабақтарының орны ерекше.
Мектеп жасындағы балаларға қазақ тілін оқытудағы негізгі мәселе – сөздік
қорларын арттыру, ауызша тілін дамыту. ... тіл ... ... ... ... ... ... мағынасындұрыс түсініп, шапшаң оқуын
жетілдіру. Оқушы өз қазақ ... өте ... ... ... ... ... жетелеу, тәрбиелеу.
Мектеп жасындағы балалардың тілін дамыту мақсатында жасалатын жұмыс
түрлері көп – ақ. Оқушыларға эссе ... өлең ... ... ... ... ... жазу. Оқушыларға өз ойынан ертегі құрастыру ,
әңгіме жаздырудың да маңызы ерекше.
Қазіргі заман ... сай ... ... ... ... – сабақ,
панормалық, аукцион сабақ болып ... ... жүр. Бұл ... бала
тілін дамытуда маңызы ерекше.
Қазақ халқы ауыз әдебиеті үлгілеріне өте бай. Онда қазақның нәрестеге,
әженің немереге амқазақт етіп ... мол ... бар. ... ... оқи ... бала тілі ... түсері хақ.
Баланың жеке басылық дамуына оның ... ... ... ... рөл
атқарады. Тіл байыған сайын баланың ой - өрісі шарықтап, қиялы, ақыл –
ойы ... ... ... ... ... жұмбақтар, мақал – мәтелдерді
әр сабақ сайын жүйелі пайдалқазақ білсек, бала тілін ... ... ...... ... жол. ... ... – бастауышта»
деп тегін айтылмаған. Бастауыш ...... ... ... ... ... ... жүретін кезеңі. Қуатты кезеңдегі түбейгейлі
мақсат, міндетті түрде жүзеге асыратыноқу пәнінің бірі – ... ... ... - 1 ... ... ... Ол ... оқулығын аяқталған соң, оқу
жылының жартысынан басталып оқытылады.
«Қазақ тілі пәнін оқыта отырып, оқушыларды оқуға, сауатты жазуға ... ... ... – қатынас жасау қызметінің барлық түрлерін меңгертуге, өз
ойы мен пікірін ауызекі және жазба ... ... да ... жеткізе алуға
үйретеді. Оқушылар білім негіздерін үйрету арқылы жан – ... ... ... ... ... ... өзОтанын шексіз сүюге тәрбиелеу
көзделеді. Оқушының тіл заңдылықтарын зерделеп, ... ... ... мен ойын ... беру ... ... ... меңгертіпберуді
мақсат етіп қою керек. Оқушыныың таным белсенділігін арттырудың бір жолын
тіл дамыту жұмыстары ... іске ... ... Тіл ... ... ... ... – бағдарым – оқушы ойын жүйелі ... ... ... ... ... қызығушылығын ояту, жүйелі мазмұндатуға қалыптастыру.
Мысалы: 1 сыныпқа «Наурыз» мейрамы туралы өтетін болсақ, Наурыздағы
өзгерістер табиғаттағы жан –жануарлар, құстардың ... ... ... ... ... байланысты өлеңдер, әңгіме, тақпақтар жаттатып
оқушының ... ... ... ... «Наурыз» мейрамындағы салт –
дәстүрлер мен қазақтың ұлттық тағамдары мен ... ... ... ... ... Одан соң ... ойын ... жеткізеді де, ауызша айтқан
ойларын жазбаша қағаз бетіне түсіреді. Ауызша тіл ... ... ... –ойы кеңейеді, адамгершілік, эстетикалық тәрбиесі ... ... ... ...... мәселесі де дұрыс жолға қойылады.
Баланың ауызша тілін дамуына көркем ... ... тағы ... жағы – ... ... ... ... жанрды тани білуге
жаттығады. Сонымен бірге: қазақ тіліндегі тақырып, кейіпкер, ... ... ... ... теңеу, сипаттау, метафора туралы түсініктерді
ажыратуға үйренеді. Қазақ тіліндегі мәтіндер бойынша балалар кейіпкерлерге
мінездеме беріп ...... ... ... суреттеме
береді. Ұйқас түрлерін салыстырып, бейнелілігін тауып оқуға үйренеді.
Мысал ретінде. «Күз», «Қыс», «Көктем», «Жаз» мезгілдері туралы.
Қыста қар жауады.
Жазда күн ... ... ... сарғаяды.
Көктемде қар ериді, күн жылынады.
Осы мезгілдеріне байланысты мақал – мәтел, ... ... ... тіл ... ... ... ... жаз тұрады.
Жоқ болса да қол – аяқ қаз тұрады. ( Қар)
Өнері жоқ қолы жоқ,
Сурет салуды біледі. ( Терезедегі қырау)
Мақал – ... жыл ... ... ... ... қыс қызығын көрер.
Жазда қайрат жұмсаған – қыста қуқазақр.
Қыстағы қар, жаздағы жаңбыр – жерге жауған нұр.
Сәуір болмай, ... ... ... болса,күн күркірер, күн
күркіресе, көк дүркірер.
Сонымен қатар ауызша тіл дамыту жұмыстарының тағы бір қыры – ... ... ... ... ... ... ... құратып
үйрету. Оқушының жас ерекшелігіне байланысты, білім дәрежесіне, қазақ тілін
игеруіне орай, ...... ... ... ... ... қажет. Оқушының жас ... ...... ... ... ... тудырып, шығармашылық
ізденіске бейімдеушілігін молайтады, тіл ... ... ... ... жұмыстарында дамыта оқыту жүйесі іске асып, әр ... өз ... ... ... Бала жұмысына сын көзбен қарап бағалауға, ойын
еркін, ... ашық айта ... ... ... ... ... күрделендіре түсіп, шәкірт бойындағы шығармашылық ... түсу – ... және ... ... ... негізгі мақсаттарының
бірі болмақ.
Әміровтың « Бірінші класта оқушылардың ... ... үшін ... ... мен І ... оқушыларының тілін дамытуға арнап шығарған
І О суретінің ауызша тіл дамыту жұмысы ... ... ... ... ... ... тіл дамыту жұмысына бағдарламада сағаттардың аз
берілуі, бұл жұмыстың мектептерде дұрыс жолға қойылмай келе ... ... өте ... ... бұл ... әрі алғашқы бастама, әрі ... ... ... қабылдайтыны байқаудан эксперименттен өткендіктен,
олардың тақырыбының іріктелуі мен мазмұнына кемшіліктер ... ... ... ... ... балалардың эстетикалық талғамын
тұрпайыландыратындай, класқа арналған суреттердің ішінде « Көмек», «Бие»,
«Қораз», ... ... ... ... суреттер жүйелі әңгіме
құрау үшін балалрдың түсінігіне ауыр. Мысалы , І классоқушылары « Көмек»
суретіне ... ат қол ... ал « Бие» «Ақ ... ... ... ... құрай алмады.
Сол кезде шыққан ІІ класқа, ІІІ ... ... ... де ... кемшіліктері де болады:
І. Үш класқа арналған суретерде ... ... ... Соның
салдарынан дидактикалық принцип бұзылып қиындарындағы класта оңайы кейін
материалдар дұрыс орналаспаған.
ІІ. Тақырып таңдауда да бір ... ... ... салмағандықтан
үш класта бір тақырып 3 рет ( Құрылыс», 2рет « Көмек», « ... ... ... ... Қай ... ... қандай түрлері өтетіні
есептеліп,суреттер сол жұмыс түрлеріне лайықталып берілмеген.
«Сурет» «Картина терминдерінің өзі үш кластаекі ... ... ... осы ... ... ІІ ... « ... тілі» кітабына
әдістемелік нұсқау ретінде шыққан Х.Арғынов пен Ғ.Сүлейменовтың « Қазақ
тілін оқыту жөнінде» еңбегін де атау ... ... ... шығармашылығы балаларлың түсінуінің маңызы,
әсіресе түсініп оқу мен ... ... ... шығарманың мазмұнын
меңгертудегі қасиеті әңгімеленген.
Сондай-ақ көркем шығарманы, ғылыми мақалаларды оқу, оқылған шығарманы
бөлімге бөліп, ат қою, талдау, ... ... ... ... мен ... ... ... жаттау жұмыстарына берілген әдістемелік нұсқауда
тікелей оқушылардың ... ... ... ... ... оқыту әдістемесі 1965 жылдардан бастап алғаш
рет ғылыми – зерттеу оъектісіне айнала бастады.
Мысалы, М.Жұбанова, ... ... ... т.б ... ... ауызша тілін дамыту әр қырынан
сөз болады. Бұл орайда С.Қазыбаевтің «Сөз ... ... ... түбірлес
сөздер мен омоним сөздерді бір- бірінен ... ... ... ... ... ... пен ... кітаптарындағы ауызша тіл
дамытуға арналған жаттығу үлгілерін М.Жазыбаев пен ... ... көп саз ... ... ұтымды ойын түрлерін, М. Бүрілбаев
пен Р. Мұраталиев кітабындағы сөз мағыналарын меңгертуге арналған ... атап ... ... ... –ақ ... ... «Қазақ тілін»
оқыту әдістемесін зерттеушілер А.Асқарбаева, ... т.б. ... мен ... ... ... ... ... келіп,
оқушыларға сөздердің мағыналық реңктерін меңгерту әдістерін де ... ... ... ... С.И. ... ... №51 мектеп –
гимназиясының бастауыш сынып мұғалімі Э. Найзабекова «Жылу» және «Әже»
тақырыбында ... ... ... тіл ... ... ... Оны төмендегі сабақ жоспарынан байқауға болады.
Сабақтың тақырыбы: Ф.Оңғарсынова «Жылу» және ... ... ... ... ... оқуға
төселдіру
2) Дамытушылық: Оқушылардың сөздік қорының
баюына мүмкіндік жасау.
3)Тәрбиелік: Ата- қазақны,
әжелерін, қазақ тілін ... ... ... ... суреті, жыр жинақтары, Қазақстан
картасы, өлең мазмұнына сәйкес суреттер, жапырақтар.
Сабақтың түрі: Жаңа білім беру.
Сабақтың әдістері: Сұрақ – жауап, түсіндіру, ... ... ... ... ... кезеңі
Сабақтың тақырыбын, мақсатын баяндау.
ІІ. Үй жұмысын тексеру. « Бөрте мен Зере» мәтіні.
1.Мәтінді бөлімдерге бөліп, ат ... ... ... ... салу.
3.Нұржанға мінездеме беру
4.Арқарды сипаттап жазу:
«Арқар әдемі аң, қызыл кітапқа енген, таулы өлкеде ... ... ... жан-жануарларды қорғауымыз керек. Табиғатты қорғау,
аялау – бүкіл адамзаттың міндеті. Нұржан сияқты ... ... ... Жаңа ... Үнтаспадан өлең тыңдату. (Қазақ туралы)
- Қане балалар, бұл өлең кім ... Ф. ... ... және ... ... танысамыз.
Автордың қысқаша өмірбаяны.
1. Өлеңдерді мәнерлеп оқимын ( Ақырын күй ойнап тұрады, интерактивті
тақтада «Қазақ» туралы суреттер ... ... бірі ... ... ... ... Өлең мазмұнымен жұмыс:
- Өлеңнің негізгі идеясы не?
- Өлеңде кімдер туралы айтылған?
- Жер бетінің бәрі ... ... ... Әже ... ... не дейді?
IV. Сергіту сәті
V. Дәптермен жұмыс. Сөздік жұмысын жүргізу.
Өң – ажар, түс.
Жалғанда – дүниеде.
Ғұмыр - өмір.
- Мәтіннен осы ... ... ... ... жазайық. «Бұл
жалғанда қазақмнан сүйікті адам бар ма екен?»
VI. Топпен жұмыс
1- топ. Қазақ туралы мақал – ... ... топ. ... ... әжеге қатысты теңеу
сөздерді жазу.
3- топ. « Қазақ» тақырыбына шығарма жазу.
Күрделі тапсырма.
- Енді балалар, бәріміз қолымыздағы жапырақтарға ... жылы ... ... ... ... ... ... жаттау. «Менің әжем» тақырыбына
әңгіме жазу.
Э. Найзабекова Ф. Оңғарсынова «Жылу» және «Әже» тақырыбында жүргізілген
сабағында баланың ауызша тілін дамытуға байланысты ... ... ... өлең ... ... ... ... Мәтінге байланысты сөздік жұмыстарын жүргізді.
- Топтық жұмыс арқылы мақал-мәтел айтудан ... ... ... ... сөзсіз, оқушылардың сөз байлығының артуына мүмкіндік
жасайды.
Алматы қаласы №15 мектеп-интернатының бастауыш ... ... ... М. ... ... күн» тақырыбында өткізген сабағында
ауызша тіл дамыту жұмыстарын тиімді жүргізді.
Сабақ төмендегі жоспар негізінде өткізілді.
Сыныбы: 4-сынып
Сабақтың тақырыбы: М. ... ... ... мақсаты:
1) Білімділік: Оқушылардың Мағжан Жұмабаев туралы алған
білімдерін тереңдету. Бабаларымыздың тарихы, жұрттың
өткен өмірі жайлы ұғымдарын кеңейту;
2) Дамытушылық: Оқушылардың ой - ... ... ... тіл ... есте ... дамыту;
3) Тәрбиелік: Отансүйгіштікке, табиғатты аялауға,
адалдыққа, ержүректікке тәрбиелеу.
Сабақтың түрі: Аралас сабақ.
Сабақтың әдісі: Түсіндірмелі, сұрақ – ... ... ... ... қазақ тілі.
Сабақтың барысы
І. Ұйымдастыру кезеңі. Оқушылардың назарын сабаққа аудару.
ІІ. Үй ... ... ... ... ... Ауызша сұрақтарға жауап бере отырып, «Арналы бұлақ» - асыл
сөз»деген бөлімді аяқтаймыз.
1. Сол жақтағы 20 – Асыл сөз дегеніміз не?
2. ... 50 – Аңыз ... ... Оң ... 10 – ... ... ... бар?
4. Оң жақтағы 30 – Жыршы деп қандай адамды айтамыз?
5. Сол жақтағы 30 – Ер ... ... ... ... ... 40 – ... дегеніміз не?
7. Оң жақтағы 20 – ... мен ... ... ... ... 90 – Төле би ... ... атанған?
9. Сол жақтағы 10 – Қыз жібек жырыннан үзінді оқы.
- Балалар , «арнайы ... – асыл сөз» ... ... ... меңгеріпсіңдер. Енді бәріміз тақтаға қарап
сөзжұмбақ шешейік.
Сөзжұмбақ жауабы дұрыс шешілсе, қарамен қоршалған
торкөздерден» Туған жер» сөзінің баламасын оқуға болады.
1. Қалың ағаш өсетіннулы жер. ... ... үй ... ... ( Отағасы )
3. «Ел « сөзінің баламасы. (Халық)
4. Мемлекеттік рәміздердің бірі. ( Ән ... ... ... ... сөз шықты?
- «Отан». Дұрыс айтасыңдар. Отан дегеніміз біздің туған жеріміз туған
өлкеміз. Олай болса, «Туған жер», «Туған ... ... ... ... ... – мәтелдер білесіңдер?
Өлеңдерін,мақал – мәтелдерін жатқа айтқызу.
ІІІ. Жаңа сабақ. Туған өлке – ... ... ... ... күн».
Балалар, жаңа бөлімнің қалай аталып тұрғанына зер салайықшы.
Бұл бөлімде бабаларымыздың тарихынан сыр ... ... ... ... ... ... ... бір жұртының өткен өмірін болған күйінде
айнытпай айту. Ал әдебиеттің ... – сол ... ... ... ... ... тілмен жеткізу, яғни әдеби тілмен көркем тілмен ... ... ... көркем шығарма жасау, көркем бейнелерп туғызу. Халық
басынан кешірген қандай кезеңде болсын ел бастаған көсемдер, мақтан тұтар
ерлер болған. Осы ... сол ... ... ... ... өмір сүрген кезең
туралы солар өмір сүрген кезең туралы оқып ... ... ... ... күн» ... ... ... жайлы өткен сыныптардан білесіңдер.
1. Мағжан Жұмабаев жайлы білетіндерін сұрау.
- М. Жұмабаев кім? Қайда және ... ... ... ... ... ... ... Өлеңді мәнерлеп оқып беру.
3. Оқушыларға мәнерлеп оқыту.
4. Картамен жұмыс. (Картадан өлеңде айтылған ... ... ... , ... ... ... Жұмабаев туралы мағлұмат жаздыру.
1. Өлеңнен қазақтың жері қалай суреттелгенін тапқызып оқыту. Халықтың
қайрымдылығы, жомарттығы айтылған жолдарды, батырларға тән қасиеттер
суреттелген жолдарды ... ... ... ... – үлкен тостаған.
Бұйрық – бұл жерде : тыныш,бейбіт.
Тостағанмен не ... ... ... Сабақты бекіту.
1. Өлеңде айтылған хандар, билер, батырлар жайлы білетіндерін
айтқызу.
Мысалы: Абылай, Қаракерей қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, Қаз
дауысты Қазыбек.
2. Өлеңге сүйеніп, шілде ... дала ... ... ... таратпа.
Сұрақ – жауап:
1. Өлеңде қандай өзендер аталған?
2. Өлеңде ағайынның қандай қасиеттері сөз ... ... ... ... ... аталған?
4. Өлеңде қазақтың батырларынан кімдердің аты аталған?
5. Қазақтың ақындарынан, билерінен кімдердің аты ... ... ақын нені ... ... ... Дамыта оқыту технологиясы бойынша: Нені білесің? Нені
білдің? Нені білгің келеді?
VI. Үйге ... ... ... оқу, ... ... ... ... күн» тақырыбында жүргізген сабағында баланың
тілін дамытуға байланысты төмендегідей жұмыстар жүргізді:
- Өлеңге байланысты сөздік жұмыстарын жүргізді.
- Тарихқа шолу, мақал – ... ...... ... ... соө
байлығының артуына ықпал жасады.
Жоғарыда айтылған озат мұғалімдер ... ... және ... ала ... ... ... ... бойынша бірнеше сабақ
үлгісін беруді жөн көрдік.
Пәні: Қазақ тілі
Сыныбы: 1
Сабақтың тақырыбы: Әдепті қыз. Әліпби .
Сабақтың мақсаты:
1) ... ... ... ... ... ... ... оқуға
төселдіру;
3) Оқушыларды сөйлеу мәдениетіне жетпей
отырып,
әдептілікке тәрбиелеу.
Сабақтың әдісі: сұрақ – жауап, түсіндіру.
Сабақтың көрнекілігі: плакат, оқулық, ... ... ... ...... кезеңі.
-Балалар, сендер ертегі тыңдағыларың келеді ме?
- Иә
- Олай болса, мен ... ... ... ... ... ... отырыңдар.
Баяғыда Үсен деген бала болыпты. Бірде ол көршісі Ққазақттың ойыншығын
тартып алып, бермей қояды. Ққазақт жылап , үйіне ... ... ... ... Үсен ... ... суға лақтырып жібереді. Ққазақттың
әжесі ренжіп, бір нәрсені іштей күбірлеп айтып, Ққазақтты ертіп кетеді.
Міне,қызық! Бағқазақдан бері батырсынып тұрған Үсеніміз ... жоқ ... Мұны өзі де, ... ... да байқамайды. Қасындағы достарының
біреуі де Үсеннің сөйлеген сөзіне жауап қайтармайды.
Қасындағы тікұшағын Ұланға да, Серікке де ұсынады. Олар ... ... ... Үсен ... көзге көрінбейтін балаға айналғаны
осы жерде бір – ақ түсінеді. Отыра қалып «Мен енді кішілерге тиіспеймін.
Үлкендерге тыңдаймын. Мен бәріңмен сөйлескім келеді. ... ... ... бала ... қандай жаман!» - деп жылайды.
Есік алдына шыққан Ққазақттың әжесі Үсеннің жылап отырғанын көріп, аяп
кетеді. Үсенді бұрынғы қалпына келтіреді.
-Балалар, ертегі не ... Үсен ... ... бала ... ... .............................................
- Үсен әдепті балдар қатарына қосылды ма?
- .............................................
- Әдепті бала ... бала ... ... ... бала ... ... балалар. Ендеше біз бүгін осы әдептілік туралы өтеміз.
Бүгінгі жаңа тақырыбымызда « Әдепті қыз» әңгімесімен ... ...... ... ... «107 – жаттығуға қарайықшы. «Әдепті қыз» әңгімесі
берілген. Мен сендерге оқып беремін. Сендер мұқият ... ... ... ... ... бөлініп оқуы.
- Әңгіме не жайында?
- ..............................
- Маржан қандай қыз?
- ................................
-Әдептілікті қалай түсінесіңдер?
-..................................
- «Ә» әріпі әліпбиде нешінші болып тұрады?
-..................................
- «Ә» ... ... ... ... жаз.
Сөздік жұмысы:
Тілі шыққаннан бастап – сөйлей бастағаннан
құшып – ...... ...... ... 108 – ... орындаймыз.
Көп нүктенің орнына тиісті әріпті қойып, сөздерді әліпби ретімен жаз.
Аңшы, бұтақ, ... ... ... ... керілді,
Бір иілді, екі иілді.
Қолын жанға созғаны.
Кілтті таппай жатқаны,
Жету үшін сол кілтке,
Көтерейік өкшені.
Білімді тиянақтауға арналған ... тыс ... ... шар ... ... ... ілінеді. Оқушылар шарлардағы
тапсырмаларды орындайды.
1 – шар: Жұмбақ шешу.
Қыста ғқазақ болады,
Ұстасаң ... ... ... өзі бір ... жері ... да ... –шар:
Мектеп сөзін буынға бөлеміз. Мектеп сөзінің әрбір әрпіне сөз құрап
жазыңдар:
М – мысық
Е – етік
К – кітап
Т – тәтті
Е – ......... ... бала болу үшін ... ... болуы керек?
( Оқушы ой – пікірін тыңдау) әдепті, ақылды, білімді.
Төмендегі екі ... ... ... қарай сәйкестендір.
ақылды
тәртіпсіз
білімді
салақ
өсекшіл
Пәні: Қазақ тілі
Сыныбы: 3
Сабақтың тақырыбы: Аққала – ақ бала
Сабақтың мақсаты:
1) М. Мақатаевтың ... – ақ бала ... ... ... ашу. Оқушыларға қысқы табиғат құбылысы және
адамдар мен жануарлар үшін келетін қиындықтары жайлы
түсініктерін қалыптастыру;
2) Оқушылардың ... ... ... ... ... ... ... өз ойларын, жинақтап,
жүйелеп қорыта білуге біліктіліктерін жетілдіру;
3) Табиғат ... ... ... тәрбиелеу.
Сабақтың түрі: Жаңа сабақ
Сабақтың әдіс – тәсілі: сұрақ – жауап, түсіндіру
Сабақтың көрнекілігі: Қыс бейнесі
Сабақтың барысы
І. Мотивациялық ... ... Ой ... жұмбақ шешу)
Шқазақмен зырғып желдетіп,
Шаңғы, коньки тебеміз.
Аққала жасап ойнайтын,
Қай мезгіл деп ... ... ... соғады
Күн қысқарады
Аяз болады
Қар жауады
Түн ұзарады
ІІ. Операциялық – орындаушылық кезең
(суретпен жұмыс)
-Балалар, қазір қыс туралы, ондағы ... ... ... өз ... ... қыс мезгілін қалай суреттер едіңдер?
( оқушылардың ... ... ... қыс ... ... ал жазушы ақын М.Мақатаев қыс мезгілі
жайлы жазған екен.
(Өмірбаянымен таныстыру ... ... ... ... келдің бе?
Шалқар ауылы
Аққулар ұйықтағанда,
Шуағым менің.
Сергіту сәті
« Ұйқасын тап»
Аппақ доп ... Бата ... ... ақ... Үсті ... ... ... ... ноян,
Шабады ... ... ... ... ... ... Рефлекциялық – бағалау кезеңі
- Дала қандай күйге енді?
- Адамдар ... ... ... Сен ... қалай киінесің?
-Қыс мезгілінің ерекшелігі қандай?
Қыс ... ... ... ... ... Ержүрек қыз. Ә. Нұршайықов.
Сабақтың мақсаты: Мәтінді түсініп оқуды іске асыру.
Сабақтың міндеттері:
1) ... ... ... ... ... ойлау қабілетін
шығармашылығын
дамыту.
3) Батырлыққа дәріптеу отаншылдыққа
тәрбиелеу.
Сабақтың түрі: Аралас сабақ.
Сабақтың әдіс – тәсілдері: әңгімелесу, сұрақ – жауап, ... ... ... ... бейнетаспа.
Сабақтың барысы
І. Мотивациялық – бағдарлау кезеңі.
- Балалар, бүгін біз батырлар әлеміне саяхатқа шығамыз. Олай болса ... ... ... ... ... ... бару үшін мына ... орындауымыз
керек екен.
-Тапсырманы орындауға әзірміз бе?
-Иә
1. Балалар, өткен сабақта ... ... ... ... ... ... Олар қайда келе жатты?
4.Олар ашық алаңқайда нелерге кез болады?
5. Олар қандай келісімге ... ... ... ... ақ ... ... Бұл ... не үшін шайқасқан?
- Осы батырлар жөнінде не білесіңдер?
-Жарайсыңдар балалар, біз батырлар еліне де ... ... ... ... батырлар, ержүрек қыздар өмір сүреді екен.
- Бұл ержүрек қыз кім ... ... ... ... ... ... « Ер жүрек» дегенді қалай түсінесіңдер?
- Батыр мен ержүрек сөзін салыстырып көрейік.
- Ендеше Нұршайықовтың « ... қыз» ... ... Қане ... бұл ... не ... айтылған деп ойлайсыңдар?
- Дұрыс, балалар.
ІІ. Операционалдық – ... ... ... ... ... Мұғалімнің оқуы.
2. Оушылардың тізбектілі оқуы.
3. Сөздік жұмыс
Пулимет – әскери қару
максимка – пулиметтың аты
4. Мәтін мазмұны бойынша жұмыс
1.Комиссар қандай тапсырма ... ... ... не ... ... ... аты?
4. Мәтін неліктен «Ержүрек қыз»деп атаған?
5. Мәтінді басқаша қалай ... ... ... ер ... ... ... тауып оқы.
Шығармашылық жұмыс
-Балалар енді осы мәтінге байланысты ержүректін, ... ... ... ... ... туса – ел ... – жер ... намыс өлтіреді,
Қоянды қамыс өлтіреді.
3. Ер жігіттің екі сөйлегені өлгені.
4. Ер есімі – ел есінде.
5.Ердің сыншысы – ... ... сөзі ... ... ... ... ... жоспар құру. Жоспар бойынша әңгімелеу.
1) Мәншүктің өтініші.
2) Жаудың шабуылға шығуы
3) Мәншүктің ... ... ... ... ... ... ... – орындаушылық кезең.
Үш қатарға тапсырма
І. Қатар
Мәншүктін бейнесін салу.
ІІ. Қатар
Қиян – кескі ұрыстардың кейбір тұстарын суреттеп бер.
ІІІ. Қатар
« Мен ... жек ... » атты ... ... ... жазу. Соғыстың
адамдарға әкелетін қайғы – қасіретін, зардаптарын жазу.
Бағалау. Оқушыларды мақтай отырып бағалау.
Үйге: Мәтінді түсініп оқу. ... ... ... ... тілінің дамуы - ең жауапты да күрделі үдеріс. Мектеп табалдырығын
жаңа аттаған баланың ... ... ... ... ... ... бала ойын ... ата-қазақсымен немесе құрдастарымен қарым-қатынас
жасау барысында жағдайға қарай, яғни қалауы бойынша сөйлейтін болса, ... ... ... ... оны ... ... ... Бұл
психологиялық және педагогикалық тұрғыдан мұғалімнен ерекше ... ... тіл ... ... ... керектігін аңғартады.
Тіл дамыту – балалардың сөздік қорын байытуға, мағынасын түсініп, сол
сөздерді дәл қолдқазақ білуге, өз ... ... ... ... жеке
сөйлемдер арқылы, логикалық, композициялық тұтастығын сақтай отырып, жүйелі
түрде әңгімелесу арқылы ауызша, ... ... ... ... ... күйін, түрін, түсін, ісін сөзбен келістіріп айтып беруге» үйрету
жұмысы.
Қазақ бастауыш ... тіл ... ... ... негізін қалаған
ғалым С. Рахметқызы бастауыш сыныптардағы тіл дамыту мына ... ... ... деп ... Оқушылардың сөздік қорын дамыту. Мұнда: а) жаңа сөздер үйрету және
осы үйренген сөздерінің, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... үйрету; ә) көркем мәтіндегі бейнелі құралдарды
үйрету; б) синонимдермен, ... ... в) ... жұмыс; г)
көп мағыналы сөздермен жұмыс; д) ққазақтты, нақыл сөздермен жұмыс; е) мақал-
мәтел, жаңылтпаштарды үйрету; ж) ... ... ... ... ... ... қамтылады.
2. Сөз тіркесі, сөйлемдермен жұмыс жүргізу.
3. Байланыстырып сөйлеуге ... ... ... ... мен
көргендерінің, естігендерінің мазмұнын жүйелі түрде ауызша ... ... ... ... ұсынылған тпқырыптар бойынша материалдар
жинап, ... өз ... ... ... ... құрастыруға үйренеді.
Ғалым осы жұмыстардың әрқайсысына теориялық тұрғыдан талдау жасай
отырып, ... ... ... ... «Бұл ... ... ... қатар жүргізіледі. Әсіресе байланыстыра сөйлеуге
үйрету жұмыстарында қалған екеуінде ( сөздік және сөз ... мен ... ... ... білім, дағды, шеберліктері ұштасады, яғни ойлау,
жүйелеу, текст құрастыру, материал жинау, сондай-ақ графико-орфографиялық
шеберліктері іске ... ... және өз ... ... ... ... ... табыстарын басшылыққа алып, соның негізінде бастауыш
сыныптарда жүргізілетін ... тіл ... ... ... ... ... ... жасауға тырыстық.
1.Ол үшін орыс және шетел мектептеріндегі мұғалімдер ... ... ... мен ... зерттеліп, олардың ішіндегі біздің ұлттық
ерекшеліктеріміз бен ... ... ... ... сай ... ... ... және оларды ұйымдастыру жолдары іздестірілді.
Мұнда жұмыс ең алдымен балалардың ... ... ... мен әдет-
ғұрыптан алыстамай, туған тілдің ... ... ... ... ... ... ... психикалық танымдық ... ... ... ... ... деңгейде жүргізу жағы қарастырылады. Мұнда, әсіресе,
бастауыш мектеп оқушыларын ... ... ... ... ... ... ... сқазақлы ұғындыруға көңіл бөлу; ойлау
операцияларының және қиялдың қайта жасау мен ... ... ... баса ... ... Тіл ... ... бастауыш мектеп оқушыларының жеке
ерекшеліктеріне (темперамент, ... ... сай ... яғни ... ... ... орындай алатындай болу жағы қатты ескерілді.
Байқау барысында бұл ... тіл ... ... мына ... ... ... а) мәтін арқылы әңгімелеу; ә) сурет бойынша әңгімелеу,
б) балалардың өз жандарынан шығарғандары; в) ... ... ... ... ... ұйымдастыру.
Осылайша сөйлемдер және мәтін құрастыру, байланыстыра сөйлеуге үйрету
жұмыстары ... ... ... бейнелік құралдар мен сөз
тіркестері анықталады.
4. Ауызша тіл дамыту жұмыстарын ... мына ... ... ... бақылампаздық танымын кеңейту, ә) әр ... ... ... ... ... өз ... қорытынды шығара білуге,
оны сезініп, пікір айтуға, пікірлерін бір-бірімен ... ... ... ... сақтай білуге үйрету.б) ... ... ... ... тіл ... сай, өз ... ... ниетін, ойын дұрыс айтып, жазып бере алатындай дағдыларға
төселдіру, ... ... ... ... ... ... оның алтын қорын
білуге, оны сезініп, құрметтей білуге тәрбиелеу; в) оқушылардың іскерлік
қабілетін арттырумен ... ... өз ... ... ... мен ... ... тұтатын, халқына шын берілген ... ... ... ... ... ... да ... еңбек ете білуге баулу.
Жұмыстың өткізілу әдістемесі негізінен үйрету; бақылау; жанр ... ә) ... ... б) ... мен ... аралас
келеді.
5. Оқушылардың тілін дамыту жұмыстары мұғалімнің түсіндіруі, байқау,
әңгіме, ... ... ... ... ... ... және ... талдау, жинақтау, жалпылау, нақтылау, дерексіздендіру,
тұжырымдау тәсілдері, ойша ... ... ... ... арқылы өтеді, сондай-ақ ассоциациялық ... де ... ... тіл ... жұмыстарының тақырыптары оқушының күнбе-күн
көріп, бақылап, ... ... ... айналадағы таныс заттары ... яғни ... ... мен ... экскурсияда
көргендеріне (табиғат, сурет, кино, қуыршақ театрының спектакьдері,т.с.с.),
сондай-ақ өздерінің іс-әрекетіне ... оқу, ... ... алынды.
Сонымен қатар бастауыш мектеп балалары үшін тақырыптың дерексіз, жалпы
алынбай, нақтылқазақ түсінуінің көп пайдасы ... ... ... ... ... ойды дәл, анық, жүйелі, логикалық
байланыста білдірулеріне, бейнелеп, мақалдап сөйлей алу, синонимдер қолдану
арқылы сөз мағынасын нақыштай түсу ... баса ... ... Жас ... ... дамытудың жолға қою үшін, әрине, алдымен
құралдар қажет. Бастауыш ... ... ... ... ... мен ... сөздер, жұмбақтар мен жаңылтпаштар және ... ... ... жинақтары, әрбір сыныпқа кешенді құралдар жасалаған жөн.
Сонымен қатар жоғарыдағы ғалым, әдіскерлердің еңбектеріне сүйене ... тілі ... ... ... ... ... ... бойынша әңгіме құрау, сипаттау; сызбаға қатысты сөздерді тауып,
әңгіме құрап ... ойын ... ... ... сөзбен әңгіме құрап
айту; сөзжұмбаққа тапсырма-сұрақ табу); проблемалық (даяр ... ... ... ... бір ... әңгімеге ұқсас екінші әңгімені ойдан
шығарып айту; жағдаяттық ... ... ... ұсынуға
болады.
Қорыта келгенде, бүгінгі күннің талабы әрбір бастауыш сынып мұғалімінен
тіл дамыту әдістемесін, оның ... ... ... ... ... дамыту әдістемесін тәжірибеге кеңінен енгізуді қажет етеді. Өйткені,
қазіргі кезең – болашақтың жаңа сүрлеуі. Ол жолдың барлығында ... ... ... адам өз ... ... ... ... өзіндік шешімдер жасай
алатын, өзінің жеке тұлғалық болмысын тани алатын, сол ... ... ... ... ... ... азаматы деп танылады. Осындай жеке тұлғаны
қалыптастыру – тіл ... ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1 Қазақстан Ресбупликасының 2015 жылға ... ... ... ... // ... ... – 2003, 26 ... –№332
2 Рахметова С. Бастауыш класта оқушылардың тілін дамытудың ... ... (пед. ғыл. док. ...... 1994. - 434 ... Әбдікәрімова Т.М. Бастауыш класта текст арқылы ауызша тіл дамыту.
Пед.ғыл.канд.дис. Алматы, 1993. – 165 ... ... Г.И. ... обучения лексическую систему родного языка в
казахской школе: педагогика ғылымдарының кандидаты ғылыми ... ... ... ...... ... ... Ә.Е. Бастауыш ... ... ашу ... тіл ... ... әдістемесі: педагогика ғылымдарының
кандидаты дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация. – ... 1998. – ... ... ... Алтынсарин Ы. Таза бұлақ. Алматы: Жазушы, 1988. – 320 б.
8 Байтұрсынов А. Тіл ...... ... ... 1992. - 448 б.
9 Шонанұлы Т. Тіл дамыту. 2-ші кітап. Қызылорда: «Қазақстан», 1939. -54
б.
10 Жұмабаев М. ...... ... ... 1992, -160 б.
11 Тәжібаев Т. Бастауыш мектеп оқушыларының ауызекі мен жазба сөзінің
салыстырмалы ... ... ... -1939. -№ 8.-14-19 ... ... Ғ. ... ... қазақ тілі методикасының мәселелері.
– Алматы: Оқу құрал, 1950. -192 ... ... С. ... ... кітап оқыту методикасы. –Алматы,
Қазмембас, 1939. -36 ... ... М. ... ... ... ... Пед.ғыл.канд.дис.
алматы, 1965. – 240б.
15 Рахметова С. Бастауыш класс оқушыларының жазу ... ... мен ... методикасы). Пед.ғыл.канд.дис. алматы, 1969. –
314б.
16 Бозжанова К. Қазақ бастауыш мектептерінде І-ІІІ класс оқушыларының
оқу дағдыларын қалыптастыру. ... ... 1973. – ... ... Қ. ... сөйлеуге үйрету арқылы қазақ ... ... ... ... ... ... мен 1-
сынып). -Пед. ғыл. док. автореф. – 2009.
18 «Бастауыш ... ... ... ... арналған
кітап). – Алматы,1954.
19 Ермекбаев М. Бастауыш мектеп ... ... ... ... ... ... ... атағын алу үшiн ...... 2003. –183 ... ... Л.С. ... ... Апрель Пресс, 2000. –1006.
21 Аймауытов Ж. Тәрбиеге жетекші. Кітапта: Бес томдық шығармалар жинағы.
4-ші том. ... ... ... ... ... мектептің 2-4 сыныптарына арналған «Әдебиеттік
оқу» бағдарламасы.- Астқазақ, 2010.
23 Рахметова С. Қазақ ... ... ... ... ... ... б.
-----------------------
көгілдір
бұлыңғыр
аспан
ашық
арайлы
бұлтты
айлы
шуақты
жұлдызды
Әдепсіз бала
Әдепті бала
Қыс
М.Мақатаев
Жыл мезгілі
Үш ай,күн, жер ай,аспан
Жылы жаңбыр жауады
Суық,аяз,
қар жауады,бо-
ран соғады.
Мәншүк
Мәметова
1922-1943.ж.ж
Батыс Қазақстан облысы, Орда ауданы
Кеңес одағының ... ... ... ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 64 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бейнелеу өнері мен дүниетану пәндерін кіріктіре оқыту негізінде бастауыш сынып оқушыларына эстетикалық тәрбие беру220 бет
Қазақ мақал-мәтелдерінің бастауыш сынып оқушыларының дүниетанымын дамытудағы ролі41 бет
Түрік тілін үйретуде оқулықтың және көрнекі құралдардың алатын орны10 бет
Қазақ тілін оқытуда қолданылатын оқу-әдістмемелік кешендер34 бет
2 – сынып математика сабақтарында оқытудың тәрбиелік функциясын жүзеге асыру64 бет
2- сыныпта математика сабақтарында халық педагогикасы элементтерін қолдану53 бет
2-сынып оқушыларының математикадан шығармашылық қабілетін дамыту70 бет
3 - сынып оқушыларының математика сабақтарындағы есептеу дағдыларын дамытуға модульдік оқытудың әсері62 бет
5-7 сынып оқушыларына технология сабақтарында ағашты өңдеудің әдістемесі69 бет
5-сынып оқушыларының қиялын ертегілер арқылы дамыту27 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь